<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                   Wijkwarmteplan Aardgasvrij Hengstdal




Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Inhoudsopgave                                      2
Inleiding: Samen naar een aardgasvrij Hengstdal    3
1. Het hoe en waarom van een wijkwarmteplan        4
2. Hengstdal in beeld                              6
3. Alternatieve bronnen voor verwarmen             9
4. Conclusies                                     14
5. Vervolg: samen op weg naar aardgasvrij         15
6. Planning 2020                                  21
Bijlagen                                          22




2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                 Inleiding: Samen naar een aardgasvrij Hengstdal
                 Wijkwarmteplan Hengstdal 2020
                 Dit is het wijkwarmteplan voor Hengstdal. De eerste stap op weg naar een aardgasvrije wijk in 2035. We zetten die
                 stap om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. En zo de gevolgen van de klimaatverandering te
                 beperken. Dit is afgesproken in het klimaatverdrag van Parijs en het Nederlandse klimaatakkoord.
                 Hengstdal is de eerste wijk in Nijmegen met een wijkwarmteplan. Het is een goede wijk om samen te zoeken naar
                 de beste oplossingen voor aardgasvrij. Want Hengstdal heeft al veel duurzame ambities. Kijk maar naar het
                 bewonersinitiatief Duurzaam Hengstdal en plannen van woningcorporatie Woonwaarts. Daarnaast is de opbouw
                 van de wijk divers, met heel verschillende bewoners en woningen: van sociale huurwoningen tot koophuizen en
                 van monumenten tot nieuwbouw.

                 Het wijkwarmteplan laat zien welke alternatieven er zijn voor aardgas. Maar niet alles is overal mogelijk. Uit de
                 Warmtevisie blijken de meest kansrijke opties in Hengstdal: all electric (alles elektrisch), een warmtenet midden
                 temperatuur of laagtemperatuur of hernieuwbaar gas. Voor deze opties hebben we getoetst hoe duurzaam,
                 betaalbaar en uitvoerbaar ze zijn. En welke overlast ze eventueel meebrengen voor bewoners. De conclusie: het is
                 op dit moment nog niet mogelijk om één verantwoorde keuze te maken voor een alternatief in heel Hengstdal.
                 Maar dit betekent niet dat we stil gaan zitten! We kunnen namelijk wel kleinschalig alternatieven verkennen voor
                 aardgas in de vorm van pilots. Daarnaast gaan we vast aan de slag met activiteiten om het energieverbruik terug
                 te dringen. Want welk alternatief we straks ook kiezen, energie besparen levert altijd wat op. De gemeente en
                 Duurzaam Hengstdal gaan wijkbewoners de komende jaren helpen om hun woning te verduurzamen: huis- en
                 pandeigenaren én huurders. Dit plan geeft hiervoor ook al de nodige tips.




Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1.       Het hoe en waarom van een wijkwarmteplan
Samen voor het klimaat
Het klimaat verandert. Om de gevolgen te beperken, mag de gemiddelde temperatuur op aarde niet meer dan 2
graden Celsius stijgen. Dat hebben we in 2015 afgesproken in het klimaatverdrag van Parijs. Daarom moet de
uitstoot van broeikasgassen wereldwijd sterk omlaag. Dit kan onder andere door minder aardgas te verbranden.
Daarnaast moeten we in Nederland het gebruik van aardgas versneld afbouwen. Dit om te voorkomen dat er nog
meer aardbevingen in Groningen komen. En om niet afhankelijk te zijn van aardgas uit andere landen. In 2050
moeten daarom alle woningen in Nederland van het aardgas af zijn. In Nijmegen zelfs in 2045, zo heeft de
gemeenteraad in 2018 vastgesteld met de Nijmeegse Warmtevisie.

Nieuwe manieren van verwarmen
Hoe gaan we in Nederland voldoen aan het klimaatakkoord? Het kabinet heeft hiervoor maatregelen bedacht.
Samen werken we de komende dertig jaar aan een energietransitie: we stappen over op andere manieren van
verwarmen. In 2021 moeten alle gemeenten een ‘transitievisie warmte’ hebben. Hierin staat wanneer voor de
eerste wijken een wijkwarmteplan gereed is. Voor elke wijk komt er een wijkwarmteplan. Dit beschrijft welk
alternatief er voor aardgas komt, wat dat kost en wanneer het klaar is en de levering van aardgas stopt.

Van warmtevisie tot wijkwarmteplan
Nijmegen heeft dus al in 2018 een Warmtevisie (transitievisie warmte) vastgesteld. Hierin staan de eerste wijken
die van het aardgas af gaan. Met als streefdatum 2035. Hengstdal is een van die wijken. Waarom?
•         Woningcorporatie Woonwaarts heeft al duurzame plannen voor haar woningen in de wijk.
•         Ook is er een bewonersinitiatief Duurzaam Hengstdal dat zich inzet voor een duurzame wijk.
•         Hengstdal is een heel diverse wijk. Dat geldt voor bewoners en woningen.
•         Bijna tweederde van de wijk bestaat uit sociale huurwoningen. Met de woningcorporatie zijn er zo
          voldoende woningen om mee te starten.
•         De wijk biedt kansen om verschillende warmteopties toe te passen, kleinschalig en voor een groot deel
          van de wijk(collectief).
•         Door te kiezen voor een wijk met een economisch afgeschreven gasnet houden we de maatschappelijke
          kosten het laagst.
Dit plan voor Hengstdal is het eerste wijkwarmteplan van Nijmegen. Het laat zien welke stappen we op dit
moment kunnen zetten op weg naar een toekomst zonder aardgas. Welke (technische) mogelijkheden zijn er? Wat
houden deze in? Welke beslissingen moeten we nemen en wanneer? En wat kunnen we op de korte termijn al
doen? Dit wijkwarmteplan beschrijft niet wat het beste alternatief voor aardgas is en wanneer de levering van
aardgas stopt in Hengstdal, zoals hierboven beschreven. Door de diversiteit aan woningen is er geen alternatief
dat voor heel Hengstdal geldt. Daarvoor is het nog te vroeg. En zijn er nog te veel technische en financiële
onzekerheden. Maar we kunnen al wel aan de slag met het isoleren van alle woningen en het op kleine schaal
uitvoeren van pilots waarbij woningen van het aardgas af gaan.

Voor wie is dit plan?
Dit plan is geschreven voor iedereen die mee gaat werken aan een aardgasvrij Hengstdal. Van pandeigenaren tot
huurders. En van bedrijven en instellingen tot netbeheerder. Maar ook voor raadsleden: zij kunnen in dit plan zien
welke afwegingen we in de wijk hebben gemaakt. Het wijkwarmteplan is geschreven dankzij input van veel
partijen in Hengstdal. Onder andere van horeca, supermarkten, school, AZC, bewonersinitiatief Duurzaam
Hengstdal en andere bewoners.




Het proces naar een wijkwarmteplan voor Hengstdal

4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                 In juni 2016 heeft woningcorporatie Woonwaarts (voormalig Standvast en De Gemeenschap) en de gemeente
                 Nijmegen een kwartiermaker aangesteld. Zo wilden we bewoners organiseren die interesse hebben in
                 duurzaamheid. Met succes! In 2017 is het bewonersinitiatief Duurzaam Hengstdal opgericht. En een jaar later de
                 stichting Duurzaam Hengstdal. Deze stichting houdt zich naast energie bezig met bijvoorbeeld groen,
                 klimaatadaptatie en circulaire economie.

                 Wijk van de toekomst
                 De gemeente heeft Hengstdal aangemeld als ‘Wijk van de Toekomst’. Dit in het kader van het Gelders Energie
                 Akkoord, waarin gemeenten onderling ervaringen uitwisselen over processen in de wijk. Daarnaast maakte
                 Hengstdal deel uit van de ‘Green Deal Aardgasvrije wijken’. Ook hier stond kennisuitwisseling voorop. De Green
                 Deal is inmiddels beëindigd.

                 Startwijk
                 Hengstdal is een van de drie startwijken op weg naar energiezuinig en aardgasvrij. Als start hielden Duurzaam
                 Hengstdal en de gemeente eind 2017 een bewonersavond. Zo’n 100 mensen deden hier aan mee. Een mooi begin
                 van de interesse voor en discussie over een aardgasvrije wijk. En het startpunt van de werkgroep Aardgasvrij
                 Hengstdal.

                 Projectgroep Aardgasvrij Hengstdal
                 Uit het proces kwam begin 2018 de projectgroep Aardgasvrij Hengstdal voort. Met als doel: het opstellen van een
                 wijkwarmteplan.

                 Deelnemers van de projectgroep Aardgasvrij Hengstdal:
                  Gemeente Nijmegen heeft de regie in de lokale energietransitie. Denk aan het verbinden en aanjagen van
                     belanghebbenden. Om samen te komen tot het opstellen en uitvoeren van het warmteplan. De gemeente
                     stimuleert en faciliteert. Daarnaast heeft de gemeente maatschappelijk vastgoed in de wijk.
                  Woningcorporatie Woonwaarts bezit ongeveer tweederde van de woningen in Hengstdal. Het is daarmee
                     een cruciale partner. Woonwaarts wil investeringen in haar vastgoed zó doen, dat wonen betaalbaar blijft
                     voor haar huurders.
                  Netbeheerder Liander legt kabels en leidingen aan en beheert het energienetwerk (elektriciteit en gas) in
                     Nijmegen. Daarbij streeft Liander leveringszekerheid en betaalbaarheid van het energiesysteem na, nu en in
                     de duurzame toekomst. Heel belangrijk dus in de energietransitie. Liander kent de staat van het gasnet en de
                     optimale fasering om dit netwerk te onderhouden en te zijner tijd het gasnet buiten gebruik te stellen.
                  Bewoners zijn het middelpunt van dit wijkwarmteplan. Wonen moet comfortabel en betaalbaar blijven. Op
                     woningeigenaren heeft de energietransitie grote impact. Zij moeten hun woning zelf gereed maken om af te
                     koppelen van het gasnet. Dit vraagt om een investering. Daarnaast verandert er door de energietransitie veel
                     in de wijk. Dat is ook een kans om andere zaken aan te pakken. Bijvoorbeeld de inrichting van de ruimte. Werk
                     met werk maken staat hierbij voorop.




Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>2.       Hengstdal in beeld

Om een goed plan te kunnen maken, is het belangrijk om de wijk in beeld te hebben. Dat doen we hier.



Leefbaarheid
Hengstdal scoort zeer goed op de ‘leefbarometer’. Het is er
prettig wonen. Geen wonder dat de gemiddelde leeftijd aan
de hoge kant is: mensen blijven lang in de wijk. Er zijn veel
winkels, supermarkten, restaurants, cafés en andere
voorzieningen. Natuurlijk noemen bewoners ook
aandachtspunten. Zoals het onderhoud van de wegen, de
hoeveelheid en het onderhoud van groen en
parkeeroverlast. Daarnaast ontstaat op sommige plekken in
de wijk wateroverlast na forse regenbuien. Als we aan de slag
gaan in de openbare ruimte, houden we hier rekening mee.
KERNCIJFERS HENGSTDAL
Bewoners                           6710
Woningen                           3467
Koopwoningen                       1248
Huurwoningen WOCO                  1907
Huurwoningen overig                312
Utiliteit WEQ*                     1300
gemiddeld gasverbruik              1271
gemiddeld energielabel             E
*WEQ: woning equivalenten

Woningen
Hengstdal bestaat uit verschillende buurten: de Spoorbuurt, de Bomenbuurt, het Rode Dorp en het Limosterrein.
De woningen in een buurt hebben ongeveer hetzelfde bouwjaar.

Utiliteit (scholen, wijkcentrum, kinderdagverblijf, kantoren, MKB, azc e.d.)
NIET WONINGEN HENGSTDAL
                                                                    aantal     oppervlakte
                                                       Horeca       20         4500             m2
                                                       Medisch      11         2800             m2
                                                       Bedrijven    9          2300             m2
                                                       Kantoren     9          4600             m2
                                                       School       1          1100             m2
                                                       Sporthal     1          4200             m2
                                                       Winkels      22         7900             m2




6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                 Energie labels
                 De energie labels van de woningen in Hengstdal lopen uiteen. De recent gebouwde woningen op het Limosterrein
                 zijn goed geïsoleerd. De woningen van Woonwaarts zijn of worden op dit moment gerenoveerd. Zij krijgen
                 grotendeels een label B. Vooral de particuliere woningen scoren vaak lager.

                                                                                                        Let op! Bijgevoegde kaart geeft de
                                                                                                        voorlopige energie labels weer.
                                                                                                        Hebben huiseigenaren hun woning
                                                                                                        geïsoleerd en dit niet gemeld? Dan
                                                                                                        wordt de kaart niet aangepast.
                                                                                                        (situatie per 25 maart 2020)




                                       Enegielabels Hengstdal Woonwaarts en particulier
                    1000                                                                                                     854
                                             778
                     800
                     600
                                                   293     347           319
                     400                                                            250
                                                                                               152108         176
                     200                                         26            57         83             72             38
                        0
                                                A             B               C       D          E            F            G




                 Woningen van woningcorporatie Woonwaarts




                 Gas en elektriciteit
                 De meeste gebouwen in Hengstdal hebben een individuele gasketel voor verwarming en warm tapwater.
                 Bewoners koken meestal op gas. De 360 woningen op het Limosterrein zijn aangesloten op een warmtenet.




Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>             Centrale gasketels wekken hier de warmte op. Verspreid in de wijk ligt circa 3 km leidingen welke versneld
             vervangen moeten worden, bij voorkeur vervangt Liander deze niet indien hier een warmtenet wordt voorzien.

             De huidige aansluitleidingen in Hengstdal zijn voor een deel nog van het materiaal staal. Naar aanleiding van
             steekproeven en monitoring blijkt dat een deel van de aansluitleidingen in de komende jaren aan vervanging toe
             is.
             Waar mogelijk wordt het verwijderen van het gasnet gecombineerd met het aanleggen van een warmtenet.




                      -
             Het gemiddelde gasverbruik is 1.271 m3. Dit is laag ten opzichte van het landelijk gemiddelde van 1.500 m3 per
             woning. Dit kan komen door het energiezuinig gedrag van de bewoners, de gezinssamenstelling en het bijstoken
             met bijvoorbeeld hout.
             Het elektriciteitsnet is op dit moment toereikend voor het huidige gebruik.

             Bouwjaren van de panden in de wijk Hengstdal



 Jaren 1920/1930
 woningen
                                                                                                                        Jaren 2000
                                                                                                                        woningen




Jaren 2000
woningen

                                                                                                                        Jaren 1950
                                                                                                                        woningen




             Woningen




             8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                 3.         Alternatieve bronnen voor verwarmen
                 Hoe verwarm je gebouwen en maak je warm tapwater zonder aardgas? Er zijn verschillende alternatieven. Voor
                 het verwarmen van huizen heb je warmtebronnen nodig. Warmtebronnen zijn brandstoffen zoals biomassa,
                 (aard)gas, elektriciteit, geothermie en bodemwarmte. Daarnaast zijn er systemen nodig om de warmte op te
                 wekken en te vervoeren naar de woningen. Hieronder verstaan we warmtenetten, gasleidingen en dergelijke.




                  Warmtenet met restwarmte
                 Warmte voor verwarmen en tapwater kun je transporteren via een warmtenet. Zo’n warmtenet kun je voeden met
                 restwarmte. Bijvoorbeeld de restwarmte die vrijkomt bij het verbranden van huishoudelijk afval. Of deze manier
                 van verwarmen haalbaar is, hangt vooral af van de beschikbaarheid van (duurzame) bronnen, de temperatuur en
                 de afstand tot het warmtenet.

                  Warmtenet met geothermie
                 Ook geothermie kan de voeding zijn voor een warmtenet. Geothermie maakt gebruik van warmte diep uit de
                 grond, dieper dan 500 meter. De mogelijkheden hangen af van de bodemgesteldheid en -samenstelling.
                 Geothermie kan een warmtenet voorzien van water met een temperatuur van 70 tot 90 °C. Er zijn voldoende
                 geschikte aansluitingen nodig: 4.000 woningen of meer. Op dit moment vindt in de regio Nijmegen onderzoek
                 plaats om te kijken of geothermie kansrijk is.

                  Warmtenet met bio-energie voor collectieve verwarming
                 Bij bio-energie verbrand je vaste of gasvormige biomassa om water te verwarmen. Bijvoorbeeld houtsnippers,
                 houtpellets, schoon afvalhout en biogas uit gft-afval- of mestvergisting. De verbranding van biomassa levert
                 dezelfde warmwatertemperatuur als een cv-ketel. De radiatoren in woningen en andere gebouwen kunnen dus
                 hetzelfde blijven. Om de warmte te vervoeren, is een groot of klein warmtenet nodig. De gebouwen moeten hierop



Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>worden aangesloten. Bio ketels moeten voldoen aan strenge eisen voor de uitstoot van fijnstof en stikstof. En er
zijn heldere afspraken nodig over de duurzaamheid van de te gebruiken biomassa.

 Warmtenet met bodemenergie/WKO/rio-, zon-, en aquathermie
Bodemenergie maakt gebruik van de warmte en koude in de grond, tot een diepte van 500 meter. Een
warmtepomp kan de warmte uit de bodem ‘opwaarderen’ tot een voor gebouwen bruikbaar niveau. Voor
individuele gebouwen kan dit met een zogenoemde bodemlus. Voor grote of meer gebouwen kan dit met een
warmtekoudeopslag(WKO)-systeem. De warmte die in de winter nodig is, moet in de zomer worden aangevuld. Dit
kan door gebouwen in de zomer te koelen. Of door het gebruik van rio- en aquathermie. Deze warmtebronnen
kunnen een warmtenet voeden met warmte tussen de 15 en 30 oC. Woningen kunnen direct aangesloten worden
op zo’n warmtenet. Ze moeten wel goed geïsoleerd zijn. Bij onvoldoende geïsoleerde woningen kan een
individuele warmtepomp zorgen voor de gewenste temperatuur door de geleverde warmte extra te verwarmen. In
de woningen zijn extra voorzieningen nodig om warm tapwater van minimaal 60oC te maken. Dit om legionella te
voorkomen. Ook hiervoor is elektrische verwarming nodig.

 Bestaande gasnet met groengas
Groengas is gas uit biomassa. Het wordt opgewerkt tot de kwaliteit van aardgas. Dan kan het via het bestaande
gasnet naar de gebruikers. Het is geschikt voor bestaande gastoestellen. Groengas is maar beperkt beschikbaar.
Het wordt daarom alleen toegepast als alternatieven veel duurder zijn of technisch niet haalbaar.

 Bestaande gasnet met waterstof
Waterstofgas kan aardgas vervangen met aanpassingen aan het gasnet en apparatuur. Een groep woningen moet
in één keer omschakelen omdat waar mogelijk de bestaande gasleiding wordt gebruikt. Stap voor stap moeten de
gasleidingen worden omgezet van aardgas naar waterstof. Hoe duurzaam waterstof is, hangt af van de
productiewijze. Nu wordt waterstof nog vooral gemaakt uit aardgas. In de toekomst zal dit steeds meer gebeuren
door elektrolyse met hernieuwbare stroom. Grootschalige toepassing van groene waterstof is economisch nog
niet haalbaar.

 Individuele warmtepomp met bodem of buitenlucht
Een elektrische warmtepomp waardeert de warmte van een bron op naar een bruikbare temperatuur voor
verwarming en warm tapwater. De meest gebruikte bronnen zijn bodem of buitenlucht. Een warmtepomp is een
individueel toepasbare techniek. De eigenaar van een woning of ander pand kan zelf beslissen om over te stappen.
Een individuele warmtepomp is daarom een goede oplossing in minder dicht bebouwd gebied. Voor het beste
comfort en rendement moeten alle warmtemaatregelen goed op elkaar zijn afgestemd. Denk aan isolatie,
ventilatie, warmteterugwinning, radiatoren en een voorraadvat voor warm water.

 Collectieve warmtepomp met bodem of buitenlucht
Het is ook mogelijk om met een collectieve warmtepomp een huizenblok of buurt te verwarmen. Ook hier geldt
dat voor het beste comfort en rendement alle warmtemaatregelen goed op elkaar afgestemd moeten zijn.
Collectieve warmtepompen kunnen ook op een hogere temperatuur warmte leveren. Zodat er minder
aanpassingen aan de woningen noodzakelijk zijn.

Welke warmtebronnen zijn mogelijk voor Hengstdal?
Welke warmtebronnen beschikbaar zijn, bepaalt de keuze van een alternatief voor aardgas. Om bijvoorbeeld
restwarmte te kunnen gebruiken, moet er industrie of bedrijvigheid in de omgeving zijn. Dit is in Hengstdal niet het
geval. De afvalenergiecentrale ARN ligt ver weg en levert onvoldoende warmte om alle woningen in Nijmegen van
warmte te voorzien (zie de warmtenetstrategie). Er is ook geen oppervlaktewater waaruit we warmte kunnen
winnen. Geothermie kan een mogelijke bron zijn. Hiervoor is extra onderzoek nodig. De optie stedelijk warmtenet
valt voorlopig dus af.


10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                 Dan blijven over als mogelijke warmtebronnen: warmte uit de bodem, rioolwater, elektriciteit (warmtepomp),
                 biomassa, hernieuwbaar gas en zonnecollectoren.
                 Hoe kunnen we die warmtebronnen gebruiken om te verwarmen en te koken? In onderstaande tabel zetten we de
                 mogelijkheden op een rij.

                  toepassing                alternatief                nu mogelijk?
                                                                                      Is een bewezen techniek. Let op: in veel gevallen
                                                                                      zijn aanpassingen aan de groepenkast nodig en bij
                                                                                      23% is een verzwaring van de huisaansluiting
                                                                                      noodzakelijk. Stap over bij het kopen van een
                  koken              inductie                          is nu mogelijk nieuwe keuken.
                                     Warmtenet
                                     middentemperatuur
                  verwarmen tapwater (70 graden) met   misschien op                   Op dit moment wordt seismisch onderzoek
                  en                 Geothermie als    de langere                     verricht om te bepalen of dit een kansrijke optie
                  ruimteverwarming warmtebron          termijn                        is. Verder onderzoek is noodzakelijk.
                                                                                      Alliander, Woonwaarts, Duurzaam Hengstdal en
                                                                                      de gemeente zijn een onderzoek gestart naar de
                                                                                      haalbaarheid van een buurt energiesysteem. Het
                                                                                      BES kan in de toekomst ook een lagere
                                            Warmtenet                                 afgiftetemperatuur gaan hanteren zodra de
                                            middentemperatuur                         aangesloten woningen dusdanig zijn geïsoleerd
                                            (70 graden) met                           dat een lage temperatuur oplossing binnen
                                            industriële          is op korte          handbereik komt. Verder zou het bestaande
                                            warmtepomp als       termijn              warmtenet van het Limosterrein in aanmerking
                                            warmtebron           mogelijk             kunnen komen voor deze 70 graden bron.
                                            Warmtenet lage       voordat dit
                                            temperatuur (< 45    systeem
                                            graden) met          ingezet kan
                                            industriële          worden
                                            warmtepomp,          moeten de
                                            restwarmte van       woningen
                                            koelingen, rio- en   voldoende
                                            zonthermie als       geïsoleerd           het is technisch mogelijk voor woningen die
                                            warmtebron           worden.              voldoende geïsoleerd zijn.
                                                                 is misschien
                                                                 op de lange          er is onvoldoende biogas beschikbaar en
                                                                 termijn              waterstof is de komende 30 jaar geen reële optie
                                            Hernieuwbaar gas     mogelijk             voor woningbouw.
                                                                 voordat dit
                                                                 systeem
                                                                 ingezet kan
                                            All-electric         worden
                                            indivdueel           moeten de
                                            (warmtepomp)         woningen
                                            eventueel voorzien voldoende
                                            van zonnecollectoren geïsoleerd           het is technisch mogelijk voor woningen die
                                            en -panelen          worden.              voldoende geïsoleerd zijn.



Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Welk alternatief voor aardgas past in Hengstdal volgens de Warmtevisie?
Duurzaam, betaalbaar en betrouwbaar. Dat zijn in de Warmtevisie uitgangspunten bij de keuze voor een
alternatief voor aardgas. Voor Hengstdal blijken dan de volgende alternatieven kansrijk:
1. all-electric woningen (verwarmd met een warmtepomp) of hybride oplossingen in kleine gebieden;
2. kleinschalige collectieve lage temperatuur-oplossingen;
3. mogelijk in de toekomst aansluiten op het stedelijk warmtenet van het warmtenet Limosterrein of het
     verduurzamen van de huidige gasketels.

Wat vinden bewoners, bedrijven en instellingen?
Duurzaam Hengstdal heeft inwoners gevraagd wat zij belangrijk vinden bij de keuze voor een alternatief voor
aardgas. De uitkomst: duurzaam, betaalbaar, betrouwbaar en inpasbaar staan voorop. Inpasbaar betekent:
ruimtelijk in te passen en met zo min mogelijk overlast.
Bewoners hebben het liefst een collectief systeem. Dat bleek uit het participatietraject rondom aardgasvrij
Hengstdal. We schatten in dat met isolatiemaatregelen een energielabel B voor de betrokken woningen haalbaar
is.
Uit het participatietraject blijkt ook dat er bij iedere bewonersbijeenkomst gevraagd wordt naar de optie
hernieuwbaar gas.

Welke alternatieven zijn haalbaar en betaalbaar?
Welke alternatieven zijn haalbaar en betaalbaar? Hiernaar is verder onderzoek gedaan. Zo heeft Duurzaam
Hengstdal de kosten doorgerekend voor een warmtenet midden temperatuur (met geothermie als warmtebron).
Woonwaarts heeft voor een deel van haar bezit onderzoek gedaan naar een nul-op-de-metervariant. En naar de
haalbaarheid van een warmtenet met uitbreidingsmogelijkheden. De gemeente heeft in kaart laten brengen welke
isolatiemaatregelen nodig zijn om vijf veel voorkomende huistypen op energielabel B te krijgen. En wat dat kost.
Ook de investeringen bij het toepassen van een individuele warmtepomp zijn in beeld gebracht.
De mogelijke alternatieven voor aardgas hebben we ingevuld naar duurzaamheid, betaalbaarheid en
uitvoerbaarheid. Ook hebben we gekeken naar de mogelijke overlast voor bewoners.




12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                  all-electric individueel                           Warmtenet middentemperatuur                        Warmtenet lagetemperatuur                            Hernieuwbaar gas
                  Is afhankelijk van de stroomopwekking. Op dit      Er zijn op dit moment geen geschikte               Voor een dergelijk net kunnen meerdere bronnen       De beschikbaarheid van hernieuwbaar gas is
                  moment is de stroom slechts voor 11% duurzaam      warmtebronnen voor een middentemperatuurnet ingezet worden zoals: bodemwarmte, restwarmte               besperkt. Het wordt gemaakt van hout en/of
                  opgewekt. Dit wordt in de toekomst meer.           beschikbaar in Hengstdal. Er wordt onderzoek       van koelingen, warmte uit riolering en warmte        snoeiafval. Wanneer er op grote schaal gebruik
                                                                     gedaan naar Geothermie. T.z.t. kan er een          opgewekt met zonnecollectoren. Alle bronnen zijn     van gemaakt moet worden staat de duurzaamheid
                                                                     duurzame geothermiebron beschikbaar komen. De duurzaam. Wanneer woningen onvoldoende                    van deze bron ter discussie. In dat geval moet er
                                                                     warmte van de ARN opgewekt door het                geïsoleerd kunnen worden moet de                     veel biomassa worden geproduceerd wat kan
                                                                     verbranden van afval leidt nog steeds tot uitstoot afgiftetemperatuur nog verhoogd worden met een       leiden tot ongewenste effecten zoals niet
                                                                     va CO2. Er zijn verder collectieve warmtepompen warmtepomp. Hiervoor geldt weer dat de                  duurzame houtkap en het verdringen van de
                                                                     die warmte op een middentemperatuur kunnen benodigde electriciteit nog niet volledig duurzaam           productie van voedselgewassen. Waterstofgas is
                                                                     leveren voor kleinschalige collectieve systemen. wordt opgewekt.                                        eveneens beperkt beschikbaar en wordt op dit
                                                                     Ook hiervoor geldt dat de electriciteit nog niet                                                        moment met name gemaakt uit aardgas.
                                                                     volledig duurzaam wordt opgewekt.                                                                       Duurzame productie van waterstofgas is op dit
                                                                                                                                                                             moment inefficient waardoor de vraag naar
                                                                                                                                                                             duurzaam opgewekte stroom verdrievoudigd
                                                                                                                                                                             wordt.
                  Een warmtepomp is op dit moment duurder dan Omdat de kosten collectief opgebracht kunnen De warmtebronnen zijn doorgaans goedkoop                          De productie van hernieuwbaar gas is duur. De
                  een HR-ketel. De noodzakelijke investeringen in de worden kan deze oplossing financieel gunstiger beschikbaar. Er moet extra geïnvesteerd worden in woningen moeten goed geïsoleerd worden om de
                  woning bij deze variant leiden tot een onrendabele uitpakken dan de andere varianten. Wanneer            isolatie, aanpassing van het warmteafgiftesysteem hoogte van energierekening te beperken.
                  top.                                                meer geïnvesteerd wordt in isolatie kunnen de en/of een warmtepomp. Daarnaast worden er                Investeren is de woningen is noodzakelijk.
                                                                      uiteindelijke maandelijkse energielasten beperkt kosten gemaakt voor de aanleg van het warmtenet.
                                                                      worden.
                  Het electriciteitsnet dient verzwaard te worden en Vanwege de beperkte beschikbaarheid van               Ook in dit geval moet het electranet verzwaard Hernieuwbaar gas kan met het huidige gasnet
                  het aantal tussenstations wordt groter. De vraag is warmte die door de ARN geleverd wordt en de worden maar minder dan in de all-electricvariant. verspreid worden, tenzij de bestaande
                  of daarvoor voeldoende ruimte in de wijk te         afstand tot de bron is aansluiten van Hengstdal op Vanwege het feit dat er een lage temperatuur        gasleidingen niet meer voldoen aan de huidige
                  vinden is. De woningen moeten vergaand worden het stedelijke warmtenet niet realistisch.                 wordt geboden zijn de aanpassinjgen aan de        eisen. In geval van waterstofgas moeten sommige
                  geïsoleerd en het warmteafgiftesysteem moeten Wanneer Geothermie beschikbaar komt zou het woning vergaand. Aanpassingen aan het                            gasleidingen en de ketels aangepast of vervangen
                  worden aangepast. Met name voor monumenten aansluiten op een groter warmtenetwerk mogelijk afgiftesysteem zijn in veel gevallen noodzakelijk. worden. Om de woningen warm te stoken hoeft
                  en woningen gelegen in het beschermd stadsbeeld kunnen zijn. In geval van een collectieve                Met name voor monumenten en wonigen gelegen er nagenoeg niets te veranderen. Om de
                  is dat een uitdaging. Naast een warmtepomp moet warmtepomp moet het electranet verzwaard                 in het beschermd stadsbeeld is dat een uitdaging. maandelijkse kosten te drukken is het raadzaam
                  er in deze variant ook gedacht worden aan           worden maar minder dan in de individuele all- Verder moet verder onderzocht worden of het              om de woningen goed te isoleren. Met name voor
                  opslagvat voor warm tapwater en het aanleggen electricvariant. Vanwege het feit dat er een               stratenpatroon en de ondergrondse infrastructuur monumenten en woningen gelegen in het
                  balansventilatie. Alle benodigde installaties       middentemperatuur wordt geboden kunnen de het toevoegen van een warmtenet mogelijk maakt. beschermd stadbeeld is dat een uitdaging.
                  nemen nog al wat ruimte in.                         aanpassingen aan de woning beperkt blijven tot Naast een warmtepomp moet er in deze variant
                                                                      een label B isolatie. Aanpassingen aan het           ook gedacht worden aan opslagvat voor warm
                                                                      afgiftesysteem zijn niet altijd noodzakelijk. Verder tapwater en het aanleggen balansventilatie. Alle
                                                                      moet verder onderzocht worden of het                 installaties nemen nog al wat ruimte in.
                                                                      stratenpatroon en de ondergrondse infrastructuur
                                                                      het toevoegen van een warmtenet mogelijk
                                                                      maakt. Een aparte installatie voor warm tapwater
                                                                      is niet noodzakelijk. Het aanleggen van lokale
                                                                      kleinschalige warmtenetten past binnen de door
                                                                      Nijmegen vastgestelde Duurzame
                                                                      bronnenstrategie.
                  geluidoverlast kan ontstaan door het grote aantal Bij collectieve systemen is er sprake van een          Deze warmtebronnen leiden niet tot                Geen wijziging ten opzichte van de huidige
                  lucht-water-warmtepompen dat geplaatst moet centrale warmtebron. Op deze locatie kunnen                  geluidsoverlast. Omdat de warmtepompen niet situatie.
                  worden. Het verzwaren van het elektranetwerk maatregelen getroffen worden om geluidoverlast van ventilatieunits voorzien zijn is er nagenoeg
                  leidt tijdens de aanleg tot overlast.               te voorkomen. De aanleg van het netwerk leidt geen geluidoverlast te verwachten. De aanleg van
                                                                      tijdens de aanleg tot overlast.                      het netwerk leidt tijdens de aanleg tot overlast


                 De onderzoeken hebben verschillende opdrachtgevers en daarmee verschillende perspectieven. Ook zijn er
                 verschillende uitgangspunten en kengetallen gebruikt. De uitkomsten zijn dus moeilijk te vergelijken en daarom
                 trekken we op dit moment geen vergelijkende conclusies.




Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>4.       Conclusies
Toen we in 2018 startten met het proces naar een Aardgasvrij Hengstdal, dachten we binnen twee jaar een
aardgasvrij alternatief voor de gehele wijk te kunnen kiezen. Op basis daarvan zouden we dan een
wijkwarmteplan maken. Ondanks al het uitzoekwerk zijn we nog niet zo ver om een verantwoorde keuze voor een
aardgasalternatief te maken. Want:

    Er is nog veel onderzoek nodig om te bepalen of geothermie als warmtebron mogelijk is. Dit gebeurt stads
     breed. De ontwikkelingen kunt u volgen op www.nijmegen.nl/aardgasvrij.
    Een groot deel van de particuliere woningen is nog onvoldoende geïsoleerd. Hoeveel warmte een woning
     vraagt, speelt mee bij het kiezen van een alternatief. Hoe meer woningen eenzelfde warmtevraag hebben, hoe
     minder maatwerk per woning nodig is. En dat scheelt in de kosten. Daarom zetten we op dit moment in op
     een gelijke uitgangspositie voor alle woningen. We streven naar energielabel B.
    De in de onderzoeken gebruikte aannames en kengetallen verschillen. Het ene onderzoek gaat er
     bijvoorbeeld vanuit dat isoleren naar energielabel B voldoende is voor een lage temperatuuroplossing. Terwijl
     het andere onderzoek aangeeft dat label A++ noodzakelijk is. Ook richtprijzen en de ontwikkeling van de
     energieprijzen zijn verschillend. Hier komen we pas goed achter door het met pilots in de praktijk te brengen.
     Die moeten meer inzicht geven in de daadwerkelijke kosten en baten. Zodat we een betaalbaar plan kunnen
     maken.
    Geen enkel alternatief lijkt duurzaam, betaalbaar én betrouwbaar. De varianten met stroom zijn niet
     duurzaam genoeg. Want slechts 11% van de stroom in Nederland wordt momenteel duurzaam opgewekt. Ook
     de ‘neutrale woonlasten’ staan ter discussie. Alle doorgerekende varianten brengen meer kosten met zich
     mee dan de prijs die mensen nu betalen voor aardgas. Deze kosten kunnen nog niet opgevangen worden.
     Daarnaast zijn er onvoldoende financieringsmogelijkheden, zodat niet alle huiseigenaren een alternatief
     kunnen betalen.
    Massaal overstappen op ‘all-electric’ kan nog niet. Het huidige elektriciteitsnetwerk kan dit niet aan. Liander
     doet onderzoek om de effecten voor het elektriciteitsnet te toetsen. Zo kan de netwerkbeheerder inschatten
     welke investeringen nodig zijn en wat deze betekenen voor de openbare ruimte. Denk aan het plaatsen van
     extra middenspanningsruimtes en het vernieuwen van kabels. Het inpassen van de middenspanningsruimtes
     zal een gezamenlijke inspanning moeten zijn van de gemeente en Liander..

Conclusies wijk
 Omdat bewoners lang in Hengstdal blijven wonen zijn er weinig ‘natuurlijke’ momenten om het huis te
   verduurzamen. Bijvoorbeeld bij een renovatie of het vervangen van de keuken of badkamer. Verduurzamen
   van woningen gaat dan ook geleidelijk.
 Wel zijn als gevolg van de hoge bewonersleeftijd nieuwe financieringsmogelijkheden nodig, waarbij de
   investering op de woning rust en niet op de huiseigenaar. Dit vanwege de relatief hogere leeftijd van de
   bewoners.
 De buurtindeling binnen Hengstdal komt grotendeels overeen met de bouwjaren. De buurten zijn daarom
   geschikt als logische eenheden voor kleinschalige collectieve oplossingen.
 Woonwaarts heeft het woningbezit al op label B geïsoleerd. Vooral particuliere huiseigenaren en bedrijven en
   instellingen in de wijk hebben nog een flinke klus. Woonwaarts heeft laten zien dat het kan, ook bij oudere
   woningen en in het beschermd stadsbeeld.
 Het gasnet is deels aan vervanging toe. Hierop moeten de uitvoeringsplannen worden afgestemd. Het
   elektranet voldoet voor nu. Maar als alle huishoudens elektrisch gaan koken, is een zwaarder netwerk nodig.
   Naar verwachting moeten er dan 9 middenspanningsruimtes verzwaard of bijgeplaatst worden. Tevens moet
   er circa 1,5 km kabel vernieuwd worden.




14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                 En nu? Pilots en energie besparen!
                 Er is dus nog geen duidelijkheid over één alternatief warmtesysteem voor heel Hengstdal. Maar dat betekent niet
                 dat we stil gaan zitten! We streven nog steeds naar een aardgasvrij Hengstdal in 2035. Volgens het Klimaatakkoord
                 hebben we vanaf de keuze voor een alternatief nog 8 jaar de tijd om een aardgasvrije wijk te realiseren. Willen we
                 2035 aardgasvrij zijn dan moet er uiterlijk in 2027 een plan liggen met een alternatief voor aardgas. Of dit haalbaar
                 is, moet blijken uit de landelijke ontwikkelingen en resultaten van de pilots in Hengstdal. Daar gaan we nu mee
                 aan de slag. Net als met activiteiten om het energieverbruik terug te dringen. Want welk alternatief we straks ook
                 kiezen, energie besparen levert altijd wat op.




Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>5.       Vervolg: samen op weg naar aardgasvrij
Samen zetten we de eerste stappen naar een aardgasvrij Hengstdal in 2035. We gaan leren van pilots. En iedereen
kan zelf aan de slag met het besparen van energie en het verduurzamen van zijn of haar woning. De gemeente
Nijmegen en Duurzaam Hengstdal helpen inwoners hierbij. De gemeente Nijmegen onderzoekt bij voorbeeld of de
informatie en procedures rondom bouwvergunningen gestroomlijnder kunnen.

Dit doet de gemeente:                                          Met wijkplatformgesprekken, wijkavonden,
 Het verduurzamen van het maatschappelijk                      spreekuren en nieuwsbrieven zorgen voor meer
     vastgoed zoveel mogelijk afstemmen met de                  bewustwording.
     planning van het wijkwarmteplan.
 Een campagne starten rond energiebesparing,               Dit doet de Woonwaarts:
     vooral het isoleren van particuliere woningen in        Woningen isoleren naar label B.
     de oudere buurten zoals de Spoorbuurt, de               Testen verschillende warmtepompen.
     Bomenbuurt en de Dommer.                                Deelnemen aan de pilot Buurt Energiesysteem.
 Kennis over verduurzaming delen met                        Op verzoek het aanbrengen van aansluiting tbv
     Woonwaarts en woningeigenaren.                              elektrisch koken.
 Zorgen voor betrouwbare informatie, digitaal
     en via het Loket Duurzaam Wonen Plus.                  Dit doet de Liander:
 Makelaars, aannemers, bouwmarkten en                       Afstemmen planningen onderhoud.
     andere partijen betrekken.                              Verzwaren elektriciteitsnet waar nodig op basis
 Collectieve inkoop organiseren van                             van de toekomstige belasting.
     isolatiemaatregelen en zonnepanelen.                    Verwijderen gasnet waar mogelijk.
 Onderzoek doen naar een ‘aanjaagfonds’ om                  Combinaties zoeken en faciliteren in werk met
     initiatieven financieel te ondersteunen. Denk               werk maken.
     aan activiteiten om je woning te verduurzamen.          Inzicht in nieuwe tracés voor kabels.
     Tijdens workshops in november 2019 hebben               Claim op grond in de openbare ruimte tbv
     bewoners hiervoor veel ideeën genoemd.                      transformatorstations
 De gemeente faciliteert de pilot Buurt                     Initiëren pilot Buurtenergiesysteem door
     Energiesysteem van Alliander.                               Alliander.

Dit doet Duurzaam Hengstdal:
 Buurtcontactpersonen inzetten om mensen te
     stimuleren hun huis te verduurzamen.
 Voorzetten van projecten zoals energiescans,
     beter afstellen van cv-installaties,
     appeltaartgesprekken en de promotie van LED
     en inductie koken.
 Starten van postcoderoosprojecten om
     collectief zonnestroom op te wekken.
 Bundelen van aanwezige kennis in de wijk.
 Meewerken aan het opzetten van een
     energiecoöperatie in de wijk in het kader van
     het Buurt Energiesysteem.
 Bijdragen aan de communicatie en participatie
     omtrent het realiseren van het Buurt
     Energiesysteem.




16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Leren van pilots

Pilot Buurt Energiesysteem (collectieve warmtepomp, hoge temperatuur)
Alliander, Woonwaarts, Duurzaam Hengstdal en de gemeente Nijmegen onderzoeken samen de haalbaarheid van
een Buurt Energiesysteem. Dit doen ze in het oostelijke deel van de Bomenbuurt. Natuurlijk betrekken we de
bewoners hierbij. We hebben bij verschillende partijen subsidie gevraagd voor deze pilot.




Een Buurt Energiesysteem is een kleinschalige collectieve warmte-oplossing. De technische oplossing bestaat uit
een buurt-warmtepomp en kleinschalig warmtenet. Dit is geschikt voor 400 tot 800 gebouwen. In zijn meest
simpele vorm haalt dit systeem zijn warmte uit de buitenlucht. Warmtebronnen in de buurt kunnen deze warmte
aanvullen. Denk aan een geothermische bron of restwarmte van industrie. Daarnaast kunnen er andere duurzame
energiebronnen aangesloten worden, zoals zonnepanelen. Komt er een nieuwe techniek of een betere
warmtebron? Dan kun je het systeem upgraden. Heel flexibel dus. Daarnaast is het Buurt Energiesysteem op te
schalen als er meer huishoudens mee gaan doen.
Via een coöperatie worden buurtbewoners zelf eigenaar worden van het Buurt Energiesysteem. Zo hebben ze
invloed op het warmtebedrijf en inzicht in de kosten. En zijn ze niet meer afhankelijk van commerciële
warmtebedrijven of (buitenlandse) energieleveranciers.

Pilot Limosterrein (Warmtenet op hoge temperatuur)
De woningen op het Limosterrein worden verwarmd met een midden temperatuur warmtenet van
energieleverancier Eteck. Verwarmingsketels op aardgas zorgen voor de warmte. Eteck onderzoekt in overleg met
de gemeente Nijmegen of ze de gasketels kunnen vervangen door een duurzame warmtebron. Ook kijkt Eteck
naar de mogelijkheid om dit warmtenet uit te breiden naar bezit buiten het Limosterrein.

Pilot Woonwaarts (individuele warmtepomp)
Woonwaarts onderzoekt samen met woningcorporatie Oosterpoort uit Berg en Dal het comfort, rendement en
energieverbruik van diverse individuele warmtepompen, als vervanging van de cv-ketel. Ze delen de resultaten
van deze onderzoeken.

Energie besparen: altijd goed!
Energie besparen kan op veel manieren. Iedereen kan meedoen! Een kleine stap levert al veel op.
     Zet de verwarming een uur voor het naar bed gaan al lager
     Doe ’s avonds de gordijnen dicht
     Zet radiatoren uit in ruimtes waar je niet komt
     Houd de deuren zoveel mogelijk dicht
     Laat het warme water niet onnodig doorlopen




                   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>        Doe het licht uit in ruimtes waar je niet bent
        Haal opladers uit het stopcontact wanneer je ze niet gebruikt
        Laat apparaten niet stand-by staan
        Gebruik wasmachines, drogers en afwasmachines bewust en efficiënt (volle wasbeurten zijn zuiniger, zet
         de temperatuur lager, gebruik een wasrek i.p.v. de droger)
        Kies voor LED-verlichting
        Koop apparatuur met een A-label

Elektrisch koken
Heb je plannen om de keuken aan te passen of te vervangen? Kies dan voor elektrisch koken. Een
inductiekookplaat is de meest efficiënte oplossing. Heb je een ouder huis? Laat dan wel de meterkast aanpassen.
De installateur kan ook adviseren of een verzwaring van de aansluiting nodig is. En houd er rekening mee dat niet
alle pannen geschikt zijn voor inductie.
Isoleer je woning
Energie die je niet verbruikt, hoeft ook niet opgewekt te worden. Isoleer daarom je woning. Dit zorgt ook voor een
meer stabiele warmtevraag. Volgens Duurzaam Hengstdal is isoleren van woningen tot energielabel B haalbaar.
Ook voor oudere woningen. Woonwaarts heeft dit al laten zien. De investeringen verdien je binnen 10 tot 15 jaar
terug. Kies hieronder jouw woningtype en bekijk in de tabel welke isolatiemaatregelen jij bij voorbeeld kunt
nemen.




Rijwoning gebouwd vóór 1920                    Rijwoning uit de jaren ’30         Naoorlogse rijwoning




Bovenwoning (maisonnette) jaren ’30              Appartement jaren ’50         Recente bouw appartementen




                                                                                               19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                  Rijwoning jaren    Rijwoning jaren      Rijwoning       Maisonnette       Appartement
                  '20 (beschermd     '30                  naoorlogs       jaren '30         jaren'50
                  stadsgezicht)                                           (bovenwoning
                                                                          )
 Woningtype       Rijwoning          Rijwoning            Rijwoning       Portiekwoning     Portiekwoning
                  t/m 1945           t/m 1945             1946-1964       t/m 1945          1946-1964
 Vloer            Vloerisolatie op   Onderzijde van de    Onderzijde      -                 Onderzijde van
                  houten vloer       begane grond         begane                            de begane grond
                                     vloer: 10 cm         grond vloer:                      vloer: 10 cm
                                     minerale wol         10 cm                             minerale wol 481
                                                          minerale wol
 Dak              Binnenzijde van    Binnenzijde van      Binnenzijde     Binnenzijde       Isolatie
                  het dak; 10cm      het dak; 10cm        van het dak;    van het dak; 10   buitenzijde plat
                  minerale wol       minerale wol         10 cm           cm minerale       dak met 8 cm PIR
                  afwerking          afwerking            minerale        wol; afwerking    hardschuimplate
                  gipsplaat          gipsplaat            wol;            gipsplaat         n met nieuwe
                                                          afwerking                         dakbedekking
                                                          gipsplaat
 Gevel            Gevelisolatie      Spouwmuurisolati     Spouwmuur       Spouwmuur         Spouwmuur
                  binnenzijde        e 5 cm EPS parels    isolatie: 5     isolatie: 5 cm    isolatie: 5 cm EPS
                                                          cm EPS          EPS parels        parels
                                                          parels
 Glas             Monumentengla      Nieuw HR++glas in    Nieuw           Nieuw HR ++-      Nieuw HR ++-glas
                  s                  bestaande            HR++glas in     glas in           in bestaande
                                     kozijnen             bestaande       bestaande         kozijnen
                                                          kozijnen        kozijnen
 Ventilatie       Mechanisch         Mechanisch afvoer    Mechanisch      Mechanisch        Mechanisch
                  afvoer                                  afvoer          afvoer            afvoer
 Douche           Geen               Geen terugwinning    Geen            Geen              Geen
                  terugwinning                            terugwinnin     terugwinning      terugwinning
                                                          g
 Keuken           Elektrisch koken   Elektrisch koken     Elektrisch      Elektrisch        Elektrisch koken
                                                          koken           koken
 Elektra          Extra groep voor   Extra groep voor     Extra groep     Extra groep       Extra groep voor
                  koken              koken                voor koken      voor koken        koken

Wie betaalt dat?
Het aanpassen van je woning voor een toekomst zonder aardgas kost geld. Maar volgens het Klimaatakkoord
moet het voor iedereen betaalbaar zijn. Woonlastenneutraal is het uitgangspunt: De totale woonlasten mogen door
de overgang naar aardgasvrij niet stijgen.
Er zijn veel maatregelen waarmee je direct bespaart op je energieverbruik. Bijvoorbeeld het isoleren van je
woning. Vaak kun je hiervoor gebruik maken van leningen en subsidies van de overheid. Bijvoorbeeld:
      1.      Subsidie energiebesparing eigen huis, voor particulier en VvE
      2.      Subsidie VvE van de provincie Gelderland voor een nul-op-de-meterscan
      3.      Investeringssubsidie duurzame energie
      4.      Energiebespaarlening van het Nationaal Energiebespaarfonds
      5.      Duurzame Monumentenlening van het Restauratiefonds
      6.      Duurzaamheidslening van de gemeente Nijmegen
      7.      Subsidie Nijmegen voor de aanleg van een groendak en afkoppelen van hemelwater




                  20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Meer weten? Neem contact op met het Loket Duurzaam Wonen Plus: info@duurzaamwonenplus.nl.
Geld lenen via de bank kan natuurlijk ook. Bijvoorbeeld met een lening van Greenloan of een zogenaamde groene
hypotheek. Ook bieden banken vaak een rentekorting voor duurzame woningen.


6.        Planning 2020
Januari-maart    Start voorbereidingen voor aanbesteding energiescans en collectieve inkoopacties stads breed.
                 In de startwijken gaan we als eerste van start.
                 Voorbereiding pilots Buurt Energiesysteem en Woonwaarts.

April            Start communicatie pilot Buurt Energiesysteem. De rijksbijdrage BZK wordt hiervoor
                 aangevraagd.
                 Verder professionalisering Loket Duurzaam Wonen Plus (verbeteren digitale dienstverlening en
                 bepalen rol van het loket in de startwijken).

Mei              Gesprekken met Eteck over het verduurzamen van de warmtebron worden gestart.
                 Start haalbaarheidsstudie Buurt Energiesysteem.

September        Startevenement campagne verduurzamen woningen, met presentatie Wijkwarmteplan en
                 aankondiging collectieve inkoopactiviteiten voor huiseigenaren.
                 Onderzoek naar ‘beloningsmaatregelen’ gereed.
                 Start ‘buurtloket’ van gemeente voor informatie aan bewoners.
                 Opstellen energieadviezen voor de vijf woningtypen in Hengstdal. De adviezen voor deze meest
                 voorkomende woningtypen dienen als basis voor de collectieve inkoop acties.
                 Bewoners kunnen deelnemen aan opleiding tot energiecoach.
                 Start onderzoek monumentenregelingen en bouwbesluit (zodat eventueel vernieuwde
                 regelingen per 1 januari 2021 kunnen ingaan)
                 Maatwerk energieadviezen voor monumenten (op aanvraag).

Oktober          Collectieve inkoopavonden en realisatie isolatiemaatregelen.

Meer weten over de energietransitie in Nijmegen? Kijk op www.nijmegen.nl/aardgasvrij




                                                                                           21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Bijlagen




           22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>