<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Plan van aanpak uitrol warmtenet
Hengstdal Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Versie 1.1
     Datum 21 september 2018
     Afdrukdatum 21 september 2018




 1
35




     Atriensis b.v. Zernikestraat 17 Postbus 842 5600 AV Eindhoven T 040 2367859
     I www.atriensis.nl E info@atriensis.nl KvK
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




                        Plan van aanpak uitrol warmtenet
 2                      Hengstdal Nijmegen
35




     © Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd
     gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm en op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opname of
     op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Atriensis b.v..
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Inhoudsopgave

     1     Vraagstelling ........................................................................................................................................................................... 4
     2     Context.................................................................................................................................................................................... 5
     3     Duurzaam warmtenet .................................................................................................................................................. 12
     4     Techniek ............................................................................................................................................................................... 17
     5     Plan van aanpak ................................................................................................................................................................ 21
     6     Uitgangspunten warmtelevering ............................................................................................................................ 24
     7     Bijlage 1 - Achtergrond ............................................................................................................................................... 25
     8     Bijlage 2 - Routekaart Atriensis............................................................................................................................... 28


 3
35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     1 Vraagstelling1

     Standvast Wonen heeft Atriensis gevraagd om een plan van aanpak op te stellen voor het
     uitrollen van een warmtenet in de wijk Hengstdal. Aanleiding voor deze opdracht is een
     energetisch verbeterplan voor enkele complexen van Standvast Wonen in deze wijk. Na
     bouwkundige inventarisatie van de complexen bleek duurzame warmte het meest kansrijk om
     de complexen gasloos en in een later stadium CO2-neutraal te maken. Deze notitie is tot
     stand gekomen op basis van gesprekken met:

         Jeanette Tan, Standvast Wonen
         Mark de Wit, Standvast Wonen
         Simone Ploumen, Gemeente Nijmegen
         Bas van Golde, Ennatuurlijk
         Peter Daanen, bewoner Hengstdal
 4   In hoofdstuk 2 wordt allereerst van grote naar kleine schaal ingezoomd. Vervolgens worden in
35   hoofdstuk 3 de opties voor duurzame warmte uiteengezet. Hoofdstuk 4 schetst het proces
     om te komen tot een warmtenet. In hoofdstuk 5 staan de uitgangspunten voor succesvolle
     uitrol van een warmtenet beschreven. Tenslotte in bijlage 1 achtergrondinformatie over de
     visie van gemeente en het rijk.




     1
      Met blauw zijn in dit document hy
     webpagina
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     2 Context

     Hengstdal is een wijk gelegen in Nijmegen-Oost. De wijk bestaat voornamelijk uit
     vooroorlogse bouw en naoorlogse wederopbouw, met in totaal circa 3.500 woningen.
     Hengstdal is als een van de eerste wijken van Nijmegen aangewezen om in 2035 gasloos te
     zijn. In dit hoofdstuk wordt op drie schaalniveaus -stad, wijk en gebouw- gekeken naar de
     mogelijkheden om dit te realiseren.

     2.1 Stad


     In 2014 hebben de provincie Gelderland, gemeenten Arnhem en Nijmegen, Nuon en Liander
     een samenwerkingsovereenkomst getekend. Doel is te komen tot warmtenetten voor in totaal
     90.000 woningen. In totaal zijn nu 26.000 woningen in de regio aangesloten. In Nijmegen
     wordt warmte geleverd door afvalenergiecentrale ARN aan 4.600 woningen. Er is een
 5   potentieel van 40.000 woningen in Nijmegen middels een warmterotonde. De afgelopen jaren
     hebben verschillende adviesbureaus studies gemaakt over de mogelijkheden voor een
35   warmtenet in Nijmegen.

     Één van deze adviesbureaus is CE Delft. Met een maatschappelijke kostenanalyse hebben zij
     berekend welke strategie per buurt het meest kansrijk is. Voor Hengstdal kwam uit de
     berekening dat woningen het beste all electric konden worden gemaakt. Dit betekent dat alle
     woningen grondig moeten worden geïsoleerd om de warmtevraag zover mogelijk te
     reduceren. Daarnaast moet het elektriciteitsnet worden verzwaard.

     Buiten CE Delft heeft ook het adviesbureau Over Morgen Nijmegen geanalyseerd door middel
     van een Warmtekansenkaart . Deze kaart geeft kansrijke omgevingen voor collectieve
     warmtelevering weer. Dit doen zij door te kijken naar de geconcentreerde warmtevraag in de
     stad. Bij voldoende bebouwingsdichtheid en woningequivalenten (WEQ) ontstaan zogenaamd
     warmte-eilanden. Het oostelijke deel van de wijk wordt in deze analyse van Over Morgen
     gezien als een warmte-eiland. Door de geconcentreerde warmtevraag zijn warmtenetten
     kansrijk in warmte-eilanden.

     Bovenstaande analyses en input van stakeholders zijn door de gemeente Nijmegen
     meegenomen in de warmtevisie, welke op 18 juni 2018 is gepubliceerd. In de warmtevisie is
     per wijk bepaald op welke wijze deze het beste gasloos en CO2-neutraliteit kan worden
     gemaakt. In deze warmtevisie wordt voor Hengstdal een combinatie van een lokaal kleinschalig
     warmtenet (lage temperatuur) en all electric of hybride oplossingen als meest kansrijke
     scenario gezien.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018



     2.2 Wijk


     Nu er meer zicht is op de warmtevisie van de gemeente Nijmegen kan ingezoomd worden op
     de wijk zelf. Hengstdal is een wijk gelegen in Nijmegen-Oost. De wijk bestaat voornamelijk uit
     vooroorlogse bouw en naoorlogse wederopbouw, met in totaal circa 3.500 woningen.




 6
35




     Figuur 2.01 Hengstdal in Nijmegen

     Zoals in figuur 2.01 is te zien ligt het bestaande stadswarmtenet van Nuon in het noorden van
     de stad. Wel zijn er plannen om dit warmtenet in de toekomst uit te breiden tot een
     warmterotonde. Daarbij ligt er zelfs een mogelijke warmteleiding tot net binnen de wijk.
     Omdat de capaciteit van de ARN centrale niet voldoende is voor alle woningen in Nijmegen is
     echter besloten om de rest van de wijk niet op het stadswarmtenet aan te sluiten.

     In de figuren 2.02 tot en met 2.05 wordt nader ingezoomd op de wijk. Achtereenvolgens
     wordt gekeken naar de eigendomssituatie van woningen, bouwjaar, labelklasse en tot slotte de
     huidige warmtelevering.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




 7
35

     Figuur 2.02 Corporatiebezit Hengstdal

     Zoals uit bovenstaande figuur is op te maken hebben er twee corporaties woningen in
     Hengstdal; De Gemeenschap en Standvast Wonen. SSH& heeft een studentencomplex aan de
     rand van de wijk. Het overige deel van het bezit bestaat uit particuliere woningen,
     bedrijfsruimtes en overige functies.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




 8
35

     Figuur 2.03 Bouwjaar corporatiebezit Hengstdal

     Zoals uit het bovenstaande figuur is op te maken stammen de woningen in het noordwesten
     van de wijk uit 1925. De woningen in het midden zijn gebouwd in 1935. In het zuidoosten
     dateren de woningen uit de periode 1950-1960. Tussentijds heeft er op diverse locaties in de
     wijk (her)nieuwbouw plaatsgevonden. Voorbeeld hiervan is het cluster in het noorden
     (bouwjaar 1997) en in het zuidwesten (bouwjaar 2005).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




 9
35

     Figuur 2.04 Labelklasse corporatiebezit Hengstdal

     De ouderdom van de woningen is ook goed terug te zien in de labelklassen van de woningen.
     Labelklassen geven met een rapportcijfer de energiezuinigheid van een woning aan, waarbij het
     oude energielabel van voor 1 januari 2015 en de nieuwe Energie-Indexen met elkaar kunnen
     worden vergeleken. Het rapportcijfer 6 staat hierbij voor het energielabel B, 5 staat voor een
     energielabel C.

     Met name de oude woningen in het noordwesten en de woningen van De Gemeenschap in
     het zuidoosten hebben een slechter labelklasse. Deze liggen tussen 2 (energielabel F) en 4
     (energielabel D).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




10
35

     Figuur 2.05 Type warmtelevering corporatiebezit Hengstdal

     Als tenslotte wordt gekeken naar het type warmtelevering is te zien dat de oude woningen in
     de wijk vrijwel allemaal zijn voorzien van individuele warmte. In de meeste gevallen zal dit een
     gasgestookte CV-ketel zijn. In het zuidwesten heeft Standvast een aantal appartementen die
     zijn aangesloten op een WKO. Tenslotte is het complex van SSH& aan de rand voorzien van
     een blokverwarmingsinstallatie.

     Tevens interessant is het beoogde hoofdtracé van het Nuon warmtenet in Nijmegen. Deze
     rijkt tot net binnen de wijkgrenzen in het westen. Dit hoofdtracé is nog volop in ontwikkeling
     en kan dus nog van locatie wijzigen. Zover bekend zijn er geen plannen om de leiding door te
     trekken in de wijk. Dit betekent dat vooralsnog naar een kleinschaligere oplossing gezocht
     moet worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018



     2.3 Woningbezit Standvast Wonen


     Het bezit van Standvast Wonen in deze wijk bestaat hoofdzakelijk uit vooroorlogse bouw,
     naoorlogse wederopbouw en nieuwbouw van begin deze eeuw. Het is een mix van
     grondgebonden woningen en portieketagewoningen. Het zijn veelal kleinere woningen,
     bouwkundig en energetisch in slechte tot matige staat. Het is wel een gewilde wijk onder
     huurders van Standvast Wonen.




11
35
      Figuur 2.06 Complex 51                                       Figuur 2.07 Complex 52




      Figuur 2.07 Complex 60                                       Figuur 2.08 Complex 109

     Atriensis heeft in opdracht van Standvast Wonen bovenstaande complexen bezocht en
     bouwkundig geïnventariseerd. Vervolgens is onderzocht hoe de woningen het beste
     CO2-neutraal kunnen worden gemaakt: Verregaand isoleren met all electric installaties of
     isoleren tot label A of beter in combinatie met duurzame warmte. Voor alle complexen bleken

     verregaand isoleren van de woningen noodzakelijk voor all electric zeer ingewikkeld en
     kostbaar te zijn. Hierop is geadviseerd om de mogelijkheden voor een duurzaam warmtenet
     nader te onderzoeken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     3 Duurzaam warmtenet

     Om de woningen in Hengstdal voor 2035 gasloos te maken is gekozen om een duurzaam
     warmtenet in Hengstdal te onderzoeken. Hierbij is onder andere contact opgenomen met Bas
     van Golde, senior accountmanager bij warmteleverancier Ennatuurlijk. Ennatuurlijk heeft als
     landelijke opererend warmtebedrijf ruime ervaring met het plannen, uitrollen en exploiteren
     van warmtenetten.

     Bij de uitrol van een nieuw warmtenet kijkt Ennatuurlijk onder andere naar het aantal aan te
     sluiten woningen, de totale warmtevraag, mogelijke uitbreiding van het warmtenet en mogelijke
     warmtebronnen. Hoe meer woningen er aangesloten kunnen worden, hoe aantrekkelijker de
     businesscase voor de warmteleverancier er uit ziet. Standvast Wonen en De Gemeenschap
     hebben in totaal 1.900 van de 3.500 woningen in Hengstdal in eigendom. 1.600 woningen zijn
     in eigendom van particulieren. De bereidheid van woningeigenaren om (direct) aan te sluiten
     op het warmtenet heeft invloed op de ontwikkeling en groeistrategie van het warmtenet. Bij
12   hoge bereidheid kan worden gekozen om in één keer en wijkverwarming te ontwikkelen.
     Alternatief is om op clusterniveau kleinschalige warmtenetten te ontwikkelen die in een later
35   stadium samen worden gevoegd tot één groot warmtenet.

     3.1 Wijkverwarming


     Zoals hierboven beschreven is de ontwikkeling van één groot warmtenet in de wijk enkel
     mogelijk wanneer er een warmtebron beschikbaar is én wanneer een groot deel van de
     woningen direct aan kunnen worden gesloten. Standvast Wonen en De Gemeenschap zijn
     onder de juiste omstandigheden bereid om zoveel mogelijk corporatiewoningen aan te sluiten.
     Indien ook de particulieren overtuigd kunnen worden om aan te sluiten kan de ontwikkeling
     van een wijkverwarming in gang worden gezet.

     Allereerst zal worden gekeken naar één of meerdere beschikbare warmtebron(nen). De
     gemeente Nijmegen en Nuon hebben geen plannen om Hengstdal aan te sluiten op het
     stadswarmtenet. Er zal dus moeten worden gekeken naar alternatieve warmtebronnen,
     bijvoorbeeld biomassa en/of geothermie. In hoofdstuk 4 meer informatie over de mogelijke
     warmtebronnen.

     Ten tweede is het belangrijk om zoveel mogelijk woningen (gelijktijdig) aan te sluiten op het
     warmtenet. Zoals aangegeven zijn Standvast Wonen en De Gemeenschap voornemens om de
     woningen aan te sluiten op het warmtenet. Bij particulieren zal aansluiting een stuk minder
     vanzelfsprekend en eenvoudig zijn. Zij zullen overtuigd moeten worden dat aansluiting de
     beste keuze is. Daarnaast zal gekeken moeten worden naar de financiering; kunnen de
     particulieren de aansluiting op het warmtenet betalen. Mede door deze uitdagingen ligt de
     regierol voor een wijkverwarmingsnet bij de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018



     3.2 Kleinschalige warmtenetten


     Zoals hierboven besproken is de ontwikkeling van één groot warmtenet in Hengstdal een
     ingewikkeld en tijdrovend proces. Corporaties kunnen hier niet altijd op wachten, bijvoorbeeld
     bij complexen die de komende jaren groot onderhoud nodig hebben. Om deze woningen
     gelijktijdig met het groot onderhoud ook direct gasloos te maken, zijn andere (tijdelijke)
     oplossingen nodig. In dat geval kan per bouwblok of cluster in de wijk een eigen kleinschalig
     warmtenet worden ontwikkeld.

     Wanneer naar de wijkstructuur wordt gekeken is daarbij een natuurlijke clustering aan te
     brengen, zie onderstaande figuur 3.01.




13
35




     Figuur 3.01 Clusters corporatiebezit Hengstdal

     Het woningbezit van Standvast Wonen en De Gemeenschap is in figuur 3.01 verdeeld in
     14 clusters. Deze clusters onderscheiden zich van elkaar in bouwstijl en bouwperiode. Vaak
     bestaan de clusters slecht uit enkele technische complexen van Standvast Wonen of De
     Woongemeenschap.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Doordat de clusters uit slechts enkele complexen van de corporaties bestaan kan het groot
     onderhoud worden gecombineerd met het aanleggen van een tijdelijke collectieve
     warmte-installatie. Met het plaatsen van een elektrische kookplaat kunnen de woningen in één
     keer gasloos en toekomstbestendig worden gemaakt. Wanneer deze strategie voor alle
     complexen van Standvast Wonen en de Woongemeenschap wordt gehanteerd ontstaat er
     uiteindelijk een kralenketting in de wijk met kleinschalige warmtenetten, zie onderstaande
     figuur.




14
35




     Figuur 3.02 Parelketting kleinschalige warmtenetten Hengstdal


     die overgaat in de Hengstdalseweg. De verschillende warmtenetten kunnen via deze centrale
     as relatief eenvoudig aan elkaar worden verbonden tot één groot warmtenet. De tijdelijke
     warmtebronnen in de clusters komen hierdoor te vervallen en worden vervangen door één
     centrale duurzame warmtebron. Ook aansluiting op het stadswarmtenet van Nuon is dan nog
     mogelijk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Zoals beschreven is het woningbezit van Standvast Wonen en De Gemeenschap
     samengevoegd in 14 clusters. In onderstaande tabel een nadere uiteenzetting.

      Clust      Aantal       Gemid.              Type             Overig   Corpora-    Gemiddeld     Energie
       er        object      bouwjaar                               bezit    tiebezit   labelklasse    label
        A          264           1997            EGW                 55       209          6,74         A
        B          244           1927            EGW                 64       180          2,59         E
        C           48           2000           MGW                  0         48          6,48         B
        D          175           1934            EGW                 11       164          4,38         D
        E          127           1953           MGW                  2        125          2,90         E
        F          132           1964           MGW                  12       120          3,10         E
        G          335           1927            EGW                 18       317          2,59         E
        H          165           2005           MGW                  93        72          6,93         A
        I          163           1948         EGW / MGW              57       106          4,50         C
        J          149           1933            EGW                 28       121          4,26         D
15      K
        L
                   115
                   112
                                 1951
                                 1957
                                                 EGW
                                                 EGW
                                                                     13
                                                                     39
                                                                              102
                                                                               73
                                                                                           4,43
                                                                                           3,77
                                                                                                        D
                                                                                                        D

35      M
        N
                   258
                    37
                                 1953
                                 1972
                                                MGW
                                                MGW
                                                                     19
                                                                     8
                                                                              239
                                                                               29
                                                                                           2,78
                                                                                           5,97
                                                                                                        E
                                                                                                        B
                  2.324                                             419      1.905

     Tabel 3.03 Eigenschappen cluster A t/m N

     Uit bovenstaande tabel blijkt dat de clusters in totaal bestaan uit 2.324 woningen, waarvan
     1.905 woningen van woningcorporaties en 419 particuliere eigenaren en/of bedrijven.
     Cluster H, cursief aangegeven in de tabel, is het enige cluster met een collectieve installatie.
     Deze woningen zijn aangesloten op een WKO. Onderzocht kan worden of deze WKO
     overcapaciteit heeft die bruikbaar is voor omliggende woningen.

     Tenslotte blijkt uit inventarisatie van de gemeente het uitrollen van een warmtenet in clusters
     B en G lastig te zijn door de smalle straten en bomenstructuur. Bij verkenning van een
     warmtenet in deze clusters heeft dit speciale aandacht nodig.

     3.3 Keuze warmtenet


     Zoals in dit hoofdstuk beschreven is de keuze voor één groot wijkverwarmingsnet of
     meerdere kleinschalige warmtenetten onder andere afhankelijk van de bereidheid van
     woningeigenaren om aan te sluiten. Wanneer de bereidheid groot is, dan heeft het
     wijkverwarmingsnet vanwege de schaalgrootte de voorkeur. Is de bereidheid vooralsnog laag,
     dan moet in eerste instantie gekozen worden voor meerdere kleinschalige warmtenetten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     De keuze voor het type warmtenet heeft invloed op de ontwikkeling van het warmtenet en of
     de rol van Standvast Wonen. Bij de uitrol van een wijkverwarmingsnet zijn veel verschillende
     partijen betrokken:

         Gemeente Nijmegen
         Provincie
         Netbeheerder Liander
     
         Woningcorporaties
         Huurders
         Particuliere woningeigenaren
         Bedrijven in de wijk
         Nuon, huidige stadswarmteleverancier?
         Mogelijke warmteleverancier(s)?

16   Logischerwijs neemt de gemeente de regierol bij de ontwikkeling van een wijkverwarmingsnet.
     Zij brengen de partijen bij elkaar en geven richting aan de ontwikkeling. Dit ligt anders wanneer
35   er gekozen wordt voor meerdere kleinschalige warmtenetten. In dat geval spelen de volgende
     partijen een rol:

         Woningcorporatie
         Gemeente Nijmegen
         Netbeheerder Liander
         Huurders
         Eventueel particuliere woningeigenaren bij gespikkelde woningen
         Mogelijke warmteleverancier(s)

     Afhankelijk van het aandeel van de corporatiewoningen zullen de corporaties een grotere
     regierol hebben bij de ontwikkeling van een kleinschalig warmtenet. Het is zelfs mogelijk dat de
     ontwikkeling van een warmtenet op complexniveau als onderdeel van Groot Onderhoud
     wordt uitgevoerd. Wanneer 70% van de huurders akkoord gaan met het warmtenet in
     combinatie met bouwkundige maatregelen kunnen de woningen worden aangesloten.

     Concluderend is er landelijk nog maar weinig ervaring opgedaan met het uitrollen van een
     warmtenet in de bestaande bouw. De haalbaarheid van een warmtenet is daarbij afhankelijk
     van de beschikbaarheid van een warmtebron, de schaalgrootte en de stakeholders. De
     businesscase voor warmtelevering wordt beter wanneer de capaciteit van een warmtebron
     direct volledig kan worden benut. Hiervoor is direct aansluiting van zoveel mogelijk woningen
     noodzakelijk. Standvast Wonen kan dit voor haar eigen woningbezit goed overzien, voor het
     particuliere bezit is dit echter lastiger. Afhankelijk van de bereidheid van overige stakeholders in
     de wijk moet dus gekozen worden voor één groot wijkverwarmingsnet of verschillende
     kleinschaligere blokverwarmingsnet.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     4 Techniek

     Zoals in hoofdstuk 3 beschreven is de uitrol van een warmtenet in grote mate afhankelijk van
     de technische mogelijkheden. In dit hoofdstuk een korte toelichting op de techniek; de
     warmtebron en de warmteleiding.

     4.1 Warmtebron


     Een groot deel van de Nederlandse warmtenetten maakt gebruikt van gasgestookte installaties
     als primaire of secundaire energiebron. Steeds vaker worden deze installaties voorzien van
     duurzame toevoegingen om het gasverbruik te reduceren, zoals warmtepompen. Wanneer de
     wens is om gasloos te gaan op basis van een warmtenet zijn de volgende alternatieven
     mogelijk als duurzame warmtebron:

17       Waterstof
         Biomassa
35       Houtpellets
         Restwarmte
         Geothermie
         Warmte koude opslag (WKO)
         Elektrische warmtepompen
         Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO)

     De keuze voor een warmtebron is onder andere afhankelijk van de beschikbare locatie, de
     beschikbaarheid van de warmtebron en de gewenste aanvoer- en retourtemperatuur. Bij de
     hoogte van de aanvoer- en retourtemperatuur wordt onderscheid gemaakt tussen:

         Hoge temperatuur, 90°C aanvoer en 70°C retour
         Midden temperatuur, 70°C aanvoer en 50°C retour
         Lage temperatuur, 40°C aanvoer en 20°C retour

     De benodigde aanvoertemperatuur wordt bepaald door de isolatiegraad van aan te sluiten
     woningen. Goed geïsoleerde woningen met lage temperatuurafgiftesystemen (LT-radiatoren of
     vloerverwarming) kunnen worden aangesloten op lage temperatuur warmtebronnen. Slechter
     geïsoleerde woningen hebben hogere temperatuurwarmtenetten nodig om voldoende
     warmtecomfort te geven. Woningen met een energielabel B kunnen op een midden
     temperatuur warmtenet worden aangesloten. Lage temperatuurnetten zijn voor deze
     woningen met de huidige technieken niet mogelijk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Naast de gewenste temperatuur heeft ook de beschikbare ruimte invloed op de keuze voor
     een warmtebron. In de wijk zijn diverse open plekken die mogelijk geschikt zijn om te
     gebruiken als (tijdelijke) locatie voor een warmtebron, zie figuur 4.01 tot en met 4.06.




18
35                                                                          4.02

                                                              4.04
                               4.05

                                                                     4.03




     Figuur 4.01 Mogelijke locaties voor plaatsen warmtebronnen

     In bovenstaande figuur zijn in totaal 8 locaties aangewezen als mogelijke locaties voor een
     (tijdelijke) installatie. Deze locaties bevinden zich met name in het zuidoosten van de wijk. Per
     locatie zal onderzocht moeten worden of deze geschikt zijn. Dit is onder andere afhankelijk
     van het bestemmingsplan, toestemming van de gemeente en omwonende en tot slotte de
     technische- en financiële haalbaarheid. Ter illustratie zijn op de volgende pagina ingezoomd op
     4 locaties, aangegeven in bovenstaande figuur met 4.02 tot en met 4.05. Deze corresponderen
     met de figuuraanduiding op de volgende pagina.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




      Figuur 4.02 Locatie Zilverdenstraat                          Figuur 4.03 Locatie aan de Postweg

     Figuur 4.02 en 4.03 zijn voorbeelden voor geschikte locaties voor kleinschalige en tijdelijke
     opwekkingsinstallaties. Door de ligging en beschikbare oppervlakte zijn deze locaties niet
     geschikt om op te schalen naar een grote installatie die de hele wijk kan voorzien van warmte.
     Door de tijdelijke aard van de installatie is het investeren in kostbare duurzame technieken
     minder interessant. Een tijdelijke gasgestookte of hybride installatie verdient de voorkeur. De
19   woningen kunnen na aansluiting op de installatie gasloos worden gemaakt, echter zal het gas
     pas echt uit de wijk verdwijnen bij aansluiting op het duurzame wijkverwarmingsnet.
35



      Figuur 4.04 Sporthal Ark van Oost en                         Figuur 4.05 Gelderselaan
      aangrenzend parkeerterrein

     Voor grote opwekkingsinstallaties moet worden uitgeweken naar de rand van de wijk,
     bijvoorbeeld figuur 4.04 en 4.05. Door de beschikbare oppervlakte kunnen hier grotere
     installaties worden ontwikkeld. Deze installaties kunnen (op termijn) zelfs worden opgeschaald
     om als warmtebron voor het wijkverwarmingsnet te dienen. Investering in duurzame
     technieken wordt hierdoor interessanter; denk daarbij aan bodemwarmte (WKO en/of
     geothermie) of biomassa als tijdelijke warmtebron.

     In deze verkenning is het nog niet mogelijk om de haalbaarheid van de verschillende locaties
     en/of warmtebronnen uit te werken. Deze locaties zullen in overleg met de gemeente en
     omwonenden moeten worden gekozen, waarna de technische en financiële haalbaarheid kan
     worden onderzocht door een installatietechnisch adviesbureau of een warmte-exploitant.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018



     4.2 Warmteleiding


     Wanneer de warmtevraag van de aan te sluiten woningen en de warmtebron zijn gekozen, kan
     worden begonnen met het ontwerpen van leidingtracés. Bij voorkeur worden warmteleidingen
     zoveel mogelijk onder klinkerwegen of trottoirs gelegd. Doordat het openbreken van de weg
     relatief eenvoudig is scheelt dit in kosten bij aanleg en onderhoud. Wanneer dit niet mogelijk is
     moet worden uitgeweken naar andere locaties. Op gemeentegrond kan dit onder een
     asfaltweg worden gedaan. Als dit niet mogelijk is wordt gekeken naar de voortuin,
     zolderverdieping of kruipruimte. Vanzelfsprekend alles in goed overleg én met goede afspraken
     met de grondeigenaar.




20
35
      Figuur 4.05 Warmteleiding in aanleg                          Figuur 4.06 Warmteleiding met
                                                                   aansluitleidingen

     Zoals uit figuur 4.05 en 4.06 is op te maken bestaat een warmtenet uit twee leidingen die
     onder de grond liggen. De diameter is afhankelijk van het aantal woningen:

      Aantal woningen                  Diameter leiding              Diameter leiding       Breedte sleuf
                                                                     inclusief isolatie
                 10                          40 mm                       125 mm                850 mm
                 25                          50 mm                       140 mm                880 mm
                 50                          65 mm                       160 mm                940 mm
                100                         100 mm                       225 mm               1050 mm
                2000                        250 mm                       450 mm               1550 mm

     Vanzelfsprekend wordt er bij het ontwerpen van een leidingtracé goed gekeken naar
     beschikbare ruimte onder de grond. Zo mogen de leidingen niet te dicht bij andere leidingen,
     zoals gas-, water- en telecomleidingen liggen. Tenslotte wordt de plaatsing van een warmtenet
     uit kostenperspectief zoveel mogelijk gelijktijdig met andere werkzaamheden in hetzelfde
     gebied uitgevoerd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     5 Plan van aanpak

     Landelijk is er relatief beperkte kennis over de uitrol van een warmtenet in bestaande wijken.
     Dit is mede aanleiding geweest voor het de overheid om de stimuleringsmaatregelen proeftuin
     aardgasvrije wijken te initiëren. Doel van de proeftuin is om zoveel mogelijk kennis op te doen
     en deze kennis te delen met andere gemeentes. In totaal hebben 75 gemeenten een plan
     ingediend. Minister Ollongren van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft tot uiterlijk
     1 oktober 2018 om deze lijst terug te brengen tot 20 wijken.

     5.1 Fase 1 - Verkenning


     De eerste fase voor het uitrollen van een warmtenet is de verkenningsfase. In deze fase wordt
     allereerst een wijkanalyse uitgevoerd. In hoofdstuk 2 en 3 van dit rapport is deze analyse reeds
     uitgevoerd. De conclusies van de analyse worden gedeeld met de gemeente, waarna een
21   gezamenlijke visie voor de wijk wordt bepaald. Vanzelfsprekend dient er intern draagvlak en
     besluitvorming plaats te vinden om de strategie ook voor Standvast Wonen vast te leggen.
35   Acties Standvast Wonen:

     1. Wijkanalyse
     2. Overleg met gemeente over gezamenlijke visie
     3. Interne besluitvorming over te volgen strategie

     Nadat de gezamenlijke visie van gemeente en Standvast Wonen is vastgesteld kunnen overige
     stakeholders worden benaderd. Bij één groot warmtenet zijn dit onder andere een
     vertegenwoordigingen van de gemeente, netbeheerder, woningcorporaties, huurders,
     particuliere eigenaars, bedrijven en potentiële warmteleverancier(s). Bij kleinschalige
     warmtenetten kan een vertegenwoordiging van woningcorporaties, huurders, particuliere
     eigenaars en potentiële warmteleverancier(s) voldoende zijn. Tijdens een kick-offbijeenkomst
     worden de plannen gepresenteerd en wordt zoveel mogelijk input opgehaald. Partijen gaan
     afzonderlijk aan de slag om uitgangspunten voor aansluiting op het warmtenet te formuleren.
     Zie hoofdstuk 5 voor nadere uitwerking.

     Acties Standvast Wonen:

     4. Kick-off bijeenkomst met stakeholders
     5. Intern vaststellen van eisen en uitgangspunt voor aansluiting van woningen op warmtenet
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     De uitgangspunten voor aansluiting worden tijdens een volgende sessie samengevoegd tot een
     gezamenlijk programma van eisen. Dit programma van eisen dient als leidraad voor het eerste
     overleg met een potentiële warmteleverancier. De warmteleverancier wordt gevraagd om een
     passende aanbieding te doen. Het is mogelijk dat de warmteleveranciers zelf ook eisen stellen
     aan de uitrol van het warmtenet. Wanneer overeenstemming wordt bereikt over de
     wederzijds gestelde eisen, worden deze vertaald naar een, door vertegenwoordiging van alle
     betrokken partijen te ondertekenen, intentieovereenkomst.

     Acties Standvast Wonen:

     6. Formuleren programma van eisen en uitgangspunten
     7. Marktgesprekken met potentiele warmteleverancier(s)
     8. Formuleren en ondertekening intentieovereenkomst

     5.2 Fase 2 - Uitwerking

22   Nu de intentieovereenkomst getekend is gaan de partijen gezamenlijk aan de slag met verdere
35   technische en financiële uitwerking van het warmtenet. In deze fase is het van belang dat
     partijen alle informatie met elkaar delen. Dit kan informatie zijn over de bebouwing, maar ook
     inzicht in kosten voor de uitrol van het warmtenet.

     Ook is het belangrijk om in deze fase de groeistrategie van het warmtenet te bepalen. Waar
     wordt gestart en wanneer worden welke woningen aangesloten. Deze informatie is zowel
     voor de warmteleverancier als voor de gebouweigenaren van belang. De warmteleverancier is
     hierdoor verzekerd van een directe aansluiting van zoveel mogelijk woningen.
     Gebouweigenaren kunnen de planning gebruiken om de bouwkundige werkzaamheden op de
     planning af te stemmen. Aansluiting van het warmtenet kan hierdoor gelijktijdig met de
     bouwkundige werkzaamheden worden gedaan.

     Acties Standvast Wonen:

     1. Bouwkundige uitwerking aansluiting op warmtenet
     2. Delen van informatie
     3. Communicatie naar bewoners (o.a. voor 70% deelname)

     Wanneer de uitwerking is afgerond en het warmtenet technisch en financieel haalbaar is wordt
     de intentieovereenkomst vertaald naar een exploitatie- of samenwerkingsovereenkomst.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018



     5.3 Fase 3 - Realisatie


     Na het tekenen van de samenwerkingsovereenkomst gaat de realisatiefase in. De
     warmteleverancier is in deze fase verantwoordelijk voor de aansluiting van de woningen op het
     warmtenet. Uitdaging van deze fase is om zoveel mogelijk woningen aan te sluiten, het liefst
     gelijktijdig. Met name voor particuliere eigenaren en bedrijven kan het in verband met de
     financiering lastig zijn om meteen aan te sluiten. Bij aansluiting op het warmtenet dient het gas
     direct uit de woningen te worden verwijderd.

     Acties Standvast Wonen

     1. Uitvoeren bouwkundige werkzaamheden
     2. Aansluiting van woningen op het warmtenet, afsluiting van gas

     5.4 Fase 4 - Exploitatie
23
     De laatste fase is de exploitatiefase. Het warmtenet is (gedeeltelijk) opgeleverd en de eerste
35   bewoners krijgen warmte van het warmtenet. De exploitatiefase is afhankelijk van het
     exploitatiemodel waarvoor gekozen wordt. Daarbij kan gekozen worden uit:

         Corporatie is zelf warmteleverancier, financiering enkel mogelijk voor DAEB bezit
         Corporatie levert warmte aan eigen huurders, overige aansluiting krijgen warmte geleverd
          door een Energie B.V.
         Lokale partijen gaan warmte leveren, denk hierbij aan gemeente, waterbedrijf en/of
          netbeheerder. Voorbeeld hiervan is Warmtestad in Groningen
         Commerciële warmteleverancier gaat de warmte leveren.

     Daarnaast kan besloten worden om de warmtelevering voor bepaalde of onbepaalde tijd te
     gunnen. Met name bij de kleinschalige warmtenetten is voor bepaalde tijd (15 à 20 jaar)
     wenselijk. Dit geeft Standvast Wonen de mogelijkheid om de warmtelevering na de
     exploitatieperiode te evalueren en van strategie te wijzigen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     6 Uitgangspunten warmtelevering

     Om zoveel mogelijk woningen aan te kunnen sluiten op een warmtenet moeten heldere
     uitgangspunten worden geformuleerd. Alle stakeholders moeten zich in deze uitgangspunten
     kunnen vinden; gemeente, woningcorporaties, huurders én particuliere woningeigenaren. De
     gemeente Nijmegen heeft een aantal uitgangspunten opgenomen in haar eigen Warmtevisie:

     1.   Samen, lokaal, transparant en duurzaam
     2.   Betaalbaarheid en betrouwbaarheid voor de eindgebruiker staat voorop
     3.   Bewoners en overige gebruikers worden betrokken in de uitvoering
     4.   We houden rekening met onzekerheden in de uitvoering
     5.   We werken gebiedsgericht

     Deze uitgangspunten vertaald naar de situatie van corporatie en huurders leveren de volgende
     kaders voor aansluiting op:
24
         Huurders gaan niet meer betalen voor afgenomen warmte dan voorafgaande aan
35        aansluiting op het warmtenet. Ten opzichte van de maximale warmtetarieven van de ACM
          betalen huurders 90% van de GJ-tarieven en krijgen zij korting op het vastrecht
         Verdisconteerd in de huurprijs is een component voor warmtelevering. Dit is 1,5 punt in
          de woningwaardering per verwarmd vertrek bij collectieve warmte, voor een woning met
          4 verblijfsruimten een bedrag van 28 per maand bij de maximaal redelijke huurprijs. Dit
          bedrag kan als eenmalige of jaarlijkse exploitatiebijdrage door corporatie aan
          warmteleverancier worden betaald om de betaalbaarheid voor huurders te garanderen.
         Transparantie van kosten middels open boek
         Vaste aansluitkosten voor EGW en MGW woningen
         Eventuele aanpassingen aan de woning achter de afleverset zijn voor rekening van de
          woningeigenaar
         Schaalgrootte door zoveel mogelijk gezamenlijk in te kopen
         Warmtebron zo duurzaam mogelijk
         Warmtenet op termijn naar middentemperatuur (MT, aanvoertemperatuur 70°,
          retourtemperatuur 50°), waar mogelijk laagtemperatuur (LT, invoertemperatuur >40°)
         Aansluiting door middel van een afleverset per woning
         Heldere afspraken over demarcatie. Warmteleverancier is verantwoordelijk tot en met de
          afleverset in de woning
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     7 Bijlage 1 - Achtergrond

     7.1 Nijmegen


     Nijmegen wil in 2045 energieneutraal én aardgasvrij zijn. Aardgas voorziet nu in meer dan 95
     procent van de totale warmtevraag van Nijmegen. In 2045 moeten bijna 80.000 woningen en
     alle andere gebouwen in de Nijmeegse wijken van het gas af zijn. Zij moeten dan
     gebruikmaken van andere energiebronnen. Dat zijn ieder jaar bijna 3.000 woningen. Een hele
     opgave en een proces van uitproberen en leren, waar we wijk voor wijk mee aan de slag gaan.
     Samen met huiseigenaren, de netbeheerder, warmteleveranciers, woningcorporaties en
     huurders. De Warmtevisie beschrijft de route naar een aardgasvrij Nijmegen.

     Nijmegen aardgasvrij maken gaat niet overhaast en ineens, maar wijk voor wijk. Voor heel
     Nijmegen hebben we gekeken op welke plek, welk alternatief voor aardgas het meest kansrijk
25   is. Hierbij staat de betaalbaarheid voor de eindgebruiker centraal. We hebben de wijken en
     gebieden gekozen waar we de komende jaren aan de slag gaan met de warmtetransitie. Dit
35   hebben we gedaan op basis van de laagste kosten per buurt. En op basis van
     (renovatie)planningen van ons en onze partners en bestaande initiatieven in de stad.

     Dit zijn stadsdeel Dukenburg, Hengstdal, Bottendaal, Hatert en het stationsgebied van
     Heijendaal. De gemeente wil deze gebieden uiterlijk in 2035 aardgasvrij hebben. Daarna volgen
     stapsgewijs de andere wijken.

     Er zijn grofweg vier alternatieven voor aardgas: warmtenetten, All-Electric concepten (alles
     elektrisch), hernieuwbaar gas en biomassa, en toekomstige oplossingen. De verwachting is dat
     een groot deel van de Nijmeegse woningen, dertig tot vijftig duizend, over zullen gaan op
     warmtenetten. Daarvoor is een flinke uitbreiding van het huidige warmtenet nodig. Ook kijken
     we, naast warmte van de afvalenergiecentrale van de ARN, naar nieuwe bronnen als
     geothermie en warmte uit oppervlaktewater. Een ander groot deel van de woningen zal
     waarschijnlijk All-Electric worden (25.000 - 35.000). Daarbij gaan de meeste over op een
     warmtepomp voor ruimteverwarming en warm water.

     In Nijmegen zijn we al in drie wijken aan de slag: Hengstdal, Bottendaal en Zwanenveld, doen


     Op landelijk niveau hebben we laten zien dat we koploper willen zijn. Dat doen we door mee
     te doen aan de 'Green Deal aardgasvrije wijken'. Deze Green Deal is in maart 2017
     ondertekend door 31 gemeenten. Zij hebben allemaal één wijk aangewezen waarin zij
     binnenkort stappen gaan nemen richting aardgasvrij. In Nijmegen is Hengstdal gekozen.
     Hengstdal doet bovendien mee aan het 'Wijk van de toekomst' programma van het Gelders
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Energie Akkoord (GEA). Hierin wordt actief gewerkt aan de stapsgewijze afkoppeling van het
     aardgas in een aantal Gelderse wijken.

     https://www.nijmegen.nl/fileadmin/bestanden/bestuur/bestuursdossiers/Nijmegen-
     aardgasvrij/Warmtevisie-Nijmegen-2018-180626.pdf

     7.2 Overheid


     Net als de gemeente Nijmegen wil ook het Rijk de afhankelijkheid van aardgas verminderen
     en ziet ze daar een belangrijke rol in voor warmtenetten. Zij werkt daar onder meer aan door
     Green Deals met regionale en lokale partners af te sluiten en de organisatie van de
     Warmtetafel.

     Het Rijk staat ook voor de taak om te zorgen voor een gezonde marktwerking. Warmtenetten
     zijn vaak in handen van particuliere bedrijven die in tegenstelling tot de elektriciteits- en
26   gasproducten een monopolistisch karakter hebben. Bij veel huidige leveranciers is de
     warmteproductie, -transport, -distributie en levering in één hand. Het Rijk reguleert daarom
35   op basis van de warmtewet, die in 2014 in werking is getreden, de tarieven en beschermt
     daarmee consumenten tegen onredelijke prijzen.

     Warmtenetten moeten concurreren met gasnetten. Momenteel is er in de Gaswet een
     aansluitverplichting, maar kan een uitzondering gemaakt worden voor wijken waar een
     warmtenet is voorzien. In een brief aan de Tweede Kamer heeft minister Kamp laten weten
     voornemens te zijn om de aansluitplicht in de Gaswet te wijzigen en de
                                                                           All-Electric

     In 2021 zijn alle gemeentes verplicht om een warmtetransitieplan te hebben. In dit plan staat
     uitgewerkt hoe de gemeente de warmtetransitie vorm gaat geven. Nijmegen is hier al enkele
     jaren mee begonnen.

     De overstap naar een andere manier van verwarmen en koken vraagt inzet van veel partijen.
     Van de gemeente, de huiseigenaren en de woningcorporaties. En ook van hun huurders, de
     organisaties in de wijken, de netbeheerder en warmtebedrijven en leveranciers. De gemeente
     heeft vooral een regisserende en faciliterende rol.

     In 2021 moet de gemeente verplicht een warmtetransitieplan hebben. Hierin staat de wijk-
     voor-wijk aanpak en planning van de warmtetransitie.

         Voor de wijken die vóór 2030 aan bod komen moet in dat plan staan welke aardgasvrije
          verwarmingsoptie er komt. En ook welke alternatieven er moeten komen.
         Voor wijken die na 2030 aan de beurt zijn, kunnen we het plan nog even uitstellen. Er
          komen misschien nog nieuwe technieken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018



     7.3 Initiatieven Hengstdal


     Particuliere woningeigenaren hebben op eigen initiatief naar de haalbaarheid van een
     warmtenet in Hengstdal uitgevoerd. Ten tijde van opstelling van deze notitie was de inhoud
     van dit onderzoek nog niet bekend. Deze is later los bijgevoegd.




27
35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     8 Bijlage 2 - Routekaart Atriensis

     De gaskraan in Groningen gaat de komende jaren steeds verder dicht. Dit betekent dat
     Nederland op zoek moet naar alternatieve energiebronnen. Om de bebouwde omgeving te
     verwarmen zal per gebied een alternatieve energiebron worden aangewezen. Met de huidige
     kennis is dit all electric of duurzame warmte. Het klimaatakkoord van 2018 geeft aan dat de
     warmtevisie per gebied in 2021 bekend zou moeten zijn.

     De keuze voor de toekomstige warmtevoorziening heeft invloed op de bouwkundige- en
     installatietechnische maatregelen die genomen moeten worden. Deze notitie gaat er van uit
     dat voor Hengstdal de toekomstige warmtevoorziening duurzame warmte is. Voor overige
     complexen van Standvast Wonen moet deze analyse nog worden uitgevoerd. Om per
     complex een routekaart CO2-neutraal te kunnen maken is de volgende informatie nodig:

     
28   
          Aantal woningen
          Woningtype en bouwjaar
     
35   
          Huidig gemiddeld energielabel
          Huidig gemiddelde energieklasse op de schaal van 1 (G) tot en met 9 (A++)2
         Beleidsvoornemen

     Deze informatie wordt per complex inzichtelijk gemaakt in een Excel-bestand. Daarnaast kan
     de informatie worden geplot in GIS-kaarten, externe informatie die daarbij kan worden geplot:

         Gasnetten met hun leeftijd
         Bestaande warmtenetten
         Bestaande warmteplannen indien bekend
         Warmtebronnen

     Warmtevisie

     Het gaat CO2 neutraliteit uiterlijk 2050 voor ruimteverwarming, warm tapwater, hulpenergie
     voor gebouwinstallaties binnen de woning en energie voor collectieve gebouwinstallaties. De
     duurzame energie wordt in principe elders opgewekt. Een gedeelte op of aan de woningen is
     een optie maar geen eis. De overheid garandeert dat elektra, gas en warmte in 2050
     CO2-eutraal is.




     2
      Om energielabels en Energie-Indexen van voor en na het Nader Voorschrift te kunnen analyseren is
     aan G het cijfer 1 toegekend, aan F 2, E 3, D 4, C 5, B 6, A 7, A= 8 en A++ 9. Toelichting in bijlage 1
     van Energiemonitor 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     De routekaart van Atriensis gaat uiteraard uit van een voorlopige inschatting van de meest
     waarschijnlijke warmtevisie per gebied en complex. De komende jaren zal via nog op te stellen
     wet- en regelgeving vastgesteld worden dat warmtevisies per gebied via onder meer
     provincies, gemeenten en netbeheerders tot stand moeten komen. De warmtevisie van de
     routekaart van Atriensis is een allereerste aanzet, maar heeft verder nog geen status. De
     verwachting is bovendien dat via een hybride overgangssituatie met vooral steeds minder
     aardgas een van de eindsituaties bereikt wordt. Het is niet waarschijnlijk dat er
     keuzemogelijkheden voor individuele huishoudens tussen een van de drie warmtevisies komen.
     Te kostbaar en complex. Tijdens de energietransitie zal het accent aan de voorkant liggen op
     stimuleren en in de latere fase op het verplicht overstappen naar de lokaal vastgestelde
     warmtevisie.

     Op hoofdlijnen zijn er als woningen niet gesloopt worden- drie eindsituaties (zie ook rapport
     STEDIN).

     Figuur: Opties
29
35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     De grijze pijlen geven aan dat er bij de betreffende warmtevisie meer isolatie nodig is om
     woningen met die voorziening te kunnen verwarmen. Bij een warmtenet (WN, rood in figuur)
     zijn er een of meerdere locaties waar op termijn 100% duurzame- warmte geproduceerd
     wordt. Dit kan op allerlei verschillende manieren: van grote industriële bedrijven,
     oppervlaktewater, tot biomassa en geothermie. Deze warmte wordt gebruikt om water op te
     warmen dat vervolgens rondgepompt wordt via het warmtenet. Het gasnet verdwijnt. Voor
     een warmtenet is meestal geen hoge investering om een woning maximaal te isoleren vereist.
     Uitgangspunt kan een temperatuurregime van 70 graden aanvoertemperatuur versus 40
     graden retourtemperatuur Een comfortabel niveau is op voorhand voldoende. De kosten
     schuilen in de infrastructuur. De Warmtewet regelt de relatie tussen warmtebedrijf en
     afnemers. Bij warmtenetten op lage temperatuur is wel degelijk verdergaande isolatie en
     aanpassing van de afgifte in woningen vereist. Vooralsnog is dat echter niet het uitgangspunt
     voor de bestaande voorraad.

     Bij all electric (AE, blauw in figuur) wordt alle warmte voor ruimteverwarming en warm
     tapwater in de woning zelf opgewekt door het gebruik van elektriciteit. Het gasnet kan
30   verdwijnen. All electric vergt een hoge mate van isolatie in combinatie met vaak complexe
     installaties in de woning zelf. De investering gaat vooral in het gebouw zelf zitten. Voor
35   all
     het elektriciteitsnetwerk is wel nodig.

     De derde optie is groen gas (GG, groen in figuur). Onder groen gas vallen verschillende
     alternatieven voor aardgas: van biogas tot synthetisch gas dat geproduceerd is met duurzame
     elektriciteit. Voor groen gas kan het bestaande gasleidingnetwerk gebruikt worden. Het groene
     gas moet dezelfde samenstelling krijgen als aardgas. De verwachting is dat met de huidige
     technieken een relatief beperkte hoeveelheid groen gas opgewekt kan worden. Daarnaast
     wordt al gesproken over toepassing van waterstof via het daartoe geschikt te maken gasnet.
     Nog onduidelijk is hoe kansrijk deze optie is. Tarieven bij groen gas en waterstof zullen naar
     verwachting hoog zijn.

     Keuzeproces

     Bij het bepalen van de meest waarschijnlijke warmtevisie per gebied en complex spelen steeds
     dezelfde overwegingen in de onderstaande volgorde:

     1. Warmtenet (WN). Bij geconcentreerd bezit, al aanwezige of nabije warmtenetten of al
        aanwezige blokverwarming van enige omvang bestaat de voorkeur voor een
        warmtenet (WN). Een warmtenet biedt de mogelijkheid om op grote schaal woningen
        CO2 neutraal te transformeren tegen relatief lagere investeringen voor de corporatie.
        Kansrijk vanaf ongeveer 400 eengezinswoningen en/of gestapelde woningen waarvan
        minsten 80% in het bezit van corporaties is. H
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     2. Groen gas (GG). Bij gespikkeld bezit, lage dichtheden en lastig te isoleren woningen door
        bijvoorbeeld het monumentale karakter is de voorkeur groen gas (GG) als warmtevisie
     3. All electric (AE). In alle overige situaties gaat het om relatief hoge dichtheden, weinig

             businesscase. Hier ligt all electric (AE) als warmtevisie voor de hand. Hierbij staat AE++

     4. Onbekend. Het is niet voor 100% zeker of het complex in 2050 nog aanwezig is. Vóór dat
        jaar is er een heroverweging. De corporatie treft alleen investeringen die acceptabel zijn in
        het licht van dat heroverwegingsmoment. Meestal gericht op het terugdringen van het
        aardgasverbruik met maatregelen met een terugverdientijd die korter is dan dat
        heroverwegingsmoment. De keuze voor een van de drie warmtevisies wordt nog niet
        gemaakt
     5. Sloop. Een complex is in 2050 niet meer aanwezig. Er wordt geen warmtevisie
        aangegeven. Eventuele investeringen in het terugdringen van aardgasverbruik hebben een
        zeer korte terugverdientijd
     6. Verkoop. Het complex is naar verwachting voor 2050 verkocht. Eventuele investeringen in
31      het terugdringen van aardgasverbruik hebben een zeer korte terugverdientijd

35   Bouwkundige maatregelen

     Bij de realisatie van de warmtevisie passen bouwkundige en installatietechnische maatregelen.
     In de routekaart van Atriensis is per complex aangegeven wanneer welke bouwkundige
     ingreep plaatsvindt. Kosten zijn indicatief, inclusief btw en exclusief eventuele subsidies.

     Figuur: Bouwkundige ingrepen
                                                                             L
                  Ingreep         Kosten               Eenheid               a                                   Toelichting
                                                                             b

                                                  Labelstap tot gemiddeld         De woning wordt voor 2050 gesloopt. Vandaar alleen een relatief bescheiden
        B1        Quick wins                   energielabel C, Energiemonitor energetische ingreep gericht op energielabel C of D. Dit gebeurt met quick wins binnen
                                                             5,0                                               het bestaande casco.




                                                                                  De schil wordt binnen het bestaande kasko met behulp van isolerende
                                                 Labelstap tot gemiddeld      maatregelen naar energielabel B of A gebracht. Denk hierbij aan glas- , vloer-,
        B2         Label B                     energielabel B, Energiemonitor  gevel- en dakisolatie. Installaties hebben minstens het HR 107 rendement.
                                                             6,0                 Er is goede ventilatie en open verbrandingstoestellen komen niet voor.
                                                                                                  Maatregelen hebben karakter 'no regret'.



                                                                                  Alle schilonderdelen worden tot minimaal het niveau van nieuwbouw
        B3         NOM-jas                               Woning                  geisoleerd. Daarnaast drievoudig glas. Dit betekent nieuwe gevels, daken,
                                                                                         kozijnen en eventueel vloeren. Zeer goede luchtdichtheid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Welk niveau hoort bij welke warmtevisie:

           Niveau B1 is denkbaar bij complexen die op termijn gesloopt worden of waar een
            heroverweging over de exploitatie in de verdere toekomst plaatsvindt
           Niveau B2 kan passend zijn als een heroverweging over de toekomstige exploitatie tussen
            2035 en 2050 plaatsvindt. Niveau B2 is tevens het minimale niveau bij de warmtevisie van
            het warmtenet (WN) en groen gas (GG). Daarnaast is B2 een optie als tussenstap bij
            all electric (AE)
           Niveau B3 is een voorwaarde voor de eindsituatie wanneer de warmtevisie uitgaat van
            all electric. Een compleet nieuwe en zeer luchtdichte gebouwschil op het niveau van
            nieuwbouw. Zeer vergaande terugdringing van de warmtevraag is vereist. Natuurlijk is B2
            als tussenstap mogelijk

     Installatiemaatregelen

32   De installatiemaatregelen hangen uiteraard af van de warmtevisie. Bij groen gas wijzigt niets. De
     corporatie kan ervoor kiezen om zonnepanelen voor elektra te installeren.
35   Figuur: Installatiemaatregelen bij groen gas (GG)

                                                                   L
                    Ingreep              Kosten    Eenheid         a                             Toelichting
                                                                   b

                      PV voor                                          Setje van ongeveer 8 zonnepanelen voor aansluiting achter huishoudelijke
         GG1h                                         Woning
                huishoudelijke elektra                                                 elektrameter voor huishoudelijk gebruik




                 PV voor collectieve                                    Setje van ongeveer 2 zonnepanelen voor aansluiting achter collectieve
         GG1c                                         Woning
                      elektra                                                           elektrameter voor collectief gebruik




     Indien gekozen wordt voor een warmtenet (WN) is maatwerk nodig. Gas uit woningen:
     verwarmingsketels, gashaarden, keukengeisers, kookgas en NUTS-meters. Eventuele
     gasgestookte blokverwarming verdwijnt ten faveure van aansluiting op het warmtenet.

     een afgifteset in de woning. Dit zorgt er tevens voor dat de Warmtewet de relatie tussen
     bewoner en warmtebedrijf regelt en de corporatie zich regisserend kan opstellen. Of er sprake
     is van hoge of lage temperatuurverwarming blijft in de routekaart van Atriensis vooralsnog
     buiten beschouwing.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Figuur: Installatiemaatregelen bij een warmtenet (WN)

                                                                   L
                 Ingreep              Kosten       Eenheid         a                             Toelichting
                                                                   b

                   PV voor                                             Setje van ongeveer 8 zonnepanelen voor aansluiting achter huishoudelijke
      WN1h                                            Woning
             huishoudelijke elektra                                                    elektrameter voor huishoudelijk gebruik




              PV voor collectieve                                       Setje van ongeveer 2 zonnepanelen voor aansluiting achter collectieve
      WN1c                                            Woning
                   elektra                                                              elektrameter voor collectief gebruik




33    WN2    Kookgas verwijderen                      Woning
                                                                   Gasaansluiting kooktoestel verwijderen, elektrische voeding aanleggen vanaf
                                                                     aparte groep in meterkast. Bij zittende huurders overwegen elektrisch
                                                                                inductiekooktoestel met pannenset aan te bieden

35
             Individuele gasmeter
      WN3                                             Woning                   NUTS-aansluiting laten verwijderen door netbeheerder.
                  afkoppelen




               Woninginstallatie                                    Eventuele individuele ketels, geisers, boilers, radiatoren aan stijgstrangen en
      WN4    geschikt maken voor                      Woning       dergelijke verwijderen, nieuwe radiatoren gevoed vanaf afgifteset, aansluiten
                   afgifteset                                            kamerthermostaat, cv-leidingen en waterleidingen op afgifteset




                  Warmtenet
                 aanleggen en                                      Aanleggen van goed geisoleerd warmtenet vanaf duurzame opwekker tot en
      WN5                                             Wonng
             aansluiten op nieuwe                                   met de afgifteset. Geheel eigendom en in exploitatie bij Warmtebedrijf.
                   afgifteset




     Bij all electric ten slotte verdwijnen (AE) eveneens de gasinstallaties. Het publieke
     electriciteitsnetwerk zal verzwaard moeten worden. In de woning zijn aanvullende installaties
     nodig om de warmtevraag terug te dringen en om duurzame warmte te produceren zoals
     ventilatie op basis van warmteterugwinning, lage temperatuur verwarming en een elektrische
     warmtepomp. Als het bovendien lukt om net zoveel duurzame elektra op of aan de woning
     op te wekken dan is een EPV mogelijk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




     Figuur: Installatiemaatregelen bij all electric (AE)
                                                                   L
                 Ingreep               Kosten      Eenheid         a                            Toelichting
                                                                   b
                    PV voor                                            Setje van ongeveer 8 zonnepanelen voor aansluiting achter huishoudelijke
       AE1h                                           Woning
              huishoudelijke elektra                                                   elektrameter voor huishoudelijk gebruik




              PV voor verwarmen                                    Setje van ongeveer 16 zonnepanelen voor aansluiting achter huishoudelijke
       AE1v                                           Woning
                en hulpenergie                                                   elektrameter voor verwarmen en hulpenergie




34     AE1c
               PV voor collectieve
                    elektra
                                                      Woning
                                                                        Setje van ongeveer 2 zonnepanelen voor aansluiting achter collectieve
                                                                                        elektrameter voor collectief gebruik



35
                                                                   Gasaansluiting kooktoestel verwijderen, elektrische voeding aanleggen vanaf
       AE2    Kookgas verwijderen                     Woning         aparte groep in meterkast. Bij zittende huurders overwegen elektrisch
                                                                                inductiekooktoestel met pannenset aan te bieden




              Individuele gasmeter
       AE3                                            Woning                   NUTS-aansluiting laten verwijderen door netbeheerder.
                   afkoppelen




              Verwarming woning
                                                                   Lage temperatuurverwarming, warmteterugwinning, warmtepomptechniek,
       AE4      geschikt voor all                     Woning
                                                                                       elektrische opwekking warmte
                    electric
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     Opdrachtgever Standvast Wonen
     Project Plan van aanpak uitrol warmtenet Hengstdal Nijmegen
     Projectnummer 2009.011
     Datum 21 september 2018




35
35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>