<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Advies
Gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-Veluwe
         rapportage
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoudsopgave
 1. Jullie vraag                                             3
 2. Bevindingen                                              6
 3. Ons advies                                              11
 4. Slotakkoord                                             15
 5. Bijlagen                                                16
                 Auteurs: Gerard van Santen, Coen Bernoster
                 Versie: 3.0
                 Datum: 31-3-2021
                 Status: Definitief
2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>     1. Jullie vraag
     1.1. Aanleiding
 De afgelopen jaren is duidelijk geworden dat de (te) grote hoeveelheid neerslag van stikstof leidt tot grote
 schade aan natuurgebieden. Dit geldt ook voor Nederlands grootste natuurgebied: de Veluwe in Gelderland.
 Om aan Europees afgesproken grenswaarden te voldoen, zal de hoeveelheid neerslag van stikstof op de
 Veluwe de komende jaren moeten halveren.
 Naast het Rijk werkt ook de Provincie Gelderland - samen met stakeholders binnen regio’s - aan aanvullende
 maatregelen die gericht zijn op het versterken van de natuur en het verminderen van de stikstofdepositie.
 Daarvoor is de aanpak Gelderse Maatregelen Stikstof (GMS) opgesteld. In de vervolgfase zet de provincie in
 op de creatie van uitvoeringsallianties voor de Veluwe, Achterhoek en Rijntakken. Deze allianties moeten voor
 de realisatie van de gestelde ambities zorgen.
 Vanuit een geografisch standpunt wordt
 de regio Noord-Veluwe omringd door
 drie grote Natura2000 gebieden
 (Veluwe, Randmeren, IJsseltakken). Met
 name de flora en fauna op de Veluwe is
 gevoelig voor de neerslag van stikstof.
 Naast het beschermen van dit unieke
 stukje natuur wil de regio Noord-Veluwe
 ruimte blijven bieden voor ontwikkeling
 op de thema’s werken, wonen en
 recreëren. Dat maakt het vinden van                                                                       at ra
 toekomstbestendige oplossingen een
 complexe uitdaging.
 De zeven Noord-Veluwse gemeenten1 vinden het belangrijk om verder te kijken dan sectorale maatregelen of
 alleen de stikstofproblematiek. Er komen namelijk allerlei transities op de regio af; van woningbouwopgaves tot
 regionale energiestrategie en van verduurzaming van de landbouw tot veerkrachtig maken van landgoederen.
 Het gebied moet centraal komen te staan. De uitdaging is de juiste ontwikkeling op de juiste plek te krijgen.
     1.2. Leeswijzer
 In dit adviesrapport leest u achtereenvolgens de vraagstelling voorafgaand aan het advies (1.3) en de aanpak
 die is gevolgd om tot resultaat te komen (1.4). In hoofdstuk 2 zijn de bevindingen opgenomen van de
 verkennende gesprekken met gemeenten, de gebiedstafels en verdere onderlinge afstemming. Hoofdstuk 3
 bevat ons advies, op basis van de opgehaalde resultaten, over hoe een gebiedsgerichte aanpak stikstof het
 beste kan worden ingericht. Het laatste hoofdstuk (4) bevat een slotakkoord met een paar aanbevelingen voor
 de volgende stap. Al het relevante kaartmateriaal dat tijdens de aanpak is verzameld en opgesteld, is
 opgenomen in de bijlagen.
 1 Gemeenten Putten, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet, Elburg, Oldebroek en Hattem.
3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>     1.3. Vraagstelling
 De Noord-Veluwse gemeenten willen graag inzetten op een gezamenlijke, gebiedsgerichte aanpak stikstof. Ze
 hebben Over Morgen gevraagd hierin te adviseren en ons de volgende vraag gesteld: “K Ov M
 regio Noord-Veluwe ondersteunen bij het opstellen en (coördineren van het) uitvoeren van de
              ch        p            f?”. De uitvraag naar een gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-Veluwe
 bestond uit drie fases:
     •   Voorbereiding (fase 1): het verkennen van en adviseren over hoe een gebiedsgerichte aanpak stikstof
         van de grond kan komen.
     •   Uitwerking (fase 2): het inrichten en verankeren van de gebiedsgerichte aanpak voor een succesvolle
         uitvoering.
     •   Uitvoering (fase 3): het uitvoeren van de gebiedsgerichte aanpak.
 Dit adviesrapport richt zich op de uitwerking van de voorbereidingsfase (fase 1) met aanbevelingen voor de
 verdere uitwerking (fase 2 en 3) van een gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-Veluwe.
 De uitgevoerde werkzaamheden hadden als doel ervoor te zorgen dat helder is hoe, met welke partners en
 met welke inzet van wie de gebiedsgerichte aanpak stikstof voor de Noord-Veluwe opgesteld wordt. Daarmee
 verzekert de regio Noord-Veluwe zich van een lokale, gedragen en onderbouwde aanpak die kan aanhaken op
 de ontwikkelingen binnen de Provincie Gelderland en van een eigen gebiedsgerichte agenda waar zij als regio
 mee aan de slag kan!
    ONZE VISIE OP STIKSTOFMAATREGELEN
    Er zijn meerdere type maatregelen te treffen. Aan de ene kant maatregelen die direct bijdragen aan
    het oplossen van de stikstofproblematiek. Die zitten (op regionaal niveau) veelal in het domein van
    de agrarische sector. Dat betekent vaak grote en moeilijke ingrepen. Aan de andere kant, kijkend
    naar de (toekomstige) samenwerking, bewustwording, gedragsverandering zijn ook andere
    maatregelen nodig, die indirect inspelen op de stikstofproblematiek. Die dragen dan misschien
    kwantitatief niet zoveel bij, maar zijn wel belangrijk voor draagvlak en gezamenlijk eigenaarschap
    van de aanpak.
    Want deze problematiek gaat ook over gedragsverandering voor de samenleving als geheel. Het is
    niet terecht en eerlijk wanneer de agrariër daarin alleen moet bewegen.
    Daarnaast leent de aanpak van de stikstofproblematiek zich voor programmatisch werken. Een
    losse verzameling projecten mist wat ons betreft kracht, samenhang en robuustheid. Wij vinden het
    belangrijk om dwarsverbanden te leggen, logica en focus aan te brengen en met elkaar voor een
    gedragen en onderbouwd afwegingskader te zorgen. Met de regio Noord-Veluwe willen wij
    gezamenlijke speerpunten kiezen en bewaken; uiteraard in samenwerking met de provincie
    Gelderland en de Rijksoverheid.
     1.4. Aanpak
 Om de doelstelling te bereiken is de afgelopen maanden (oktober 2020 t/m maart 2021) onderstaande aanpak
 doorlopen.
4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Afstemming provincie Gelderland
Aanvullend op deze stappen is gedurende het proces een aantal keer afstemming geweest met de provincie (programmamanager Simone Balhuizen
en gedeputeerde Peter Drenth) over de aanpak, voorlopige resultaten en te varen koers.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    2. Bevindingen
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de belangrijkste bevindingen uit de gespreksrondes met de gemeenten,
provincie en gebiedspartners.
Allereerst is, op basis van de gegevens uit het Gelders Datahuis Stikstof van de provincie, de
stikstofproblematiek voor de regio Noord-Veluwe in kaart gebracht. Deze kaarten zijn te vinden in de bijlagen
en tonen de kritische depositiewaarden, maar ook de emissies uitgesplitst per sector.
Ten tweede zijn verkennende gesprekken met de gemeenten gevoerd waarin een beeld gevormd is over welke
aandachtspunten en ontwikkelingen er allemaal spelen in het buitengebied: waar liggen kansen om
stikstofruimte te winnen en waar is vraag naar stikstofruimte om te kunnen ontwikkelen? De uitkomsten van
deze gesprekken zijn gestructureerd per omgevingsthema tot thema-kaarten (zie 2.1). Deze zijn opgenomen in
de bijlagen. De thema-kaarten geven een indruk van alle ontwikkelingen die (mogelijk) de komende jaren
plaatsvinden in de regio Noord-Veluwe. De kaarten bouwen op en leiden uiteindelijk tot een totaaloverzicht. In
de volgende paragraaf worden de uitgewerkte omgevingsthema’s toegelicht. Het betreft hier een inventarisatie
op hoofdlijnen om overzicht en inzicht te creëren in de belangrijkste aandachtspunten en ontwikkelingen.
Alle thema-kaarten samen hebben geleid tot een overkoepelende gebiedsfoto die bruikbaar is als stip op de
horizon voor de verdere uitwerking van een programma gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-Veluwe. Op
deze overkoepelende gebiedsfoto staan mogelijke proeftuinen (zie 2.2) waarbinnen verdere uitvoering met
projecten plaats kan gaan vinden. Deze gebiedsfoto en proeftuinen beogen geen harde zonering of regels op
te leggen maar bieden een hoog-over perspectief (streefbeeld) waarlangs het gebied zich verder zou kunnen
ontwikkelen. Het heeft daarmee dus ook niet de status van een ruimtelijke visie of omgevingsbeleid. Aan de
gebiedsfoto met mogelijke proeftuinen zijn ook een tweetal organisatorische programmalijnen gekoppeld (zie
2.3)
Als laatste zijn deze voorlopige resultaten in twee gebiedstafels met partijen uit het gebied besproken en
gevalideerd (zie 2.4). De gespreksverslagen hiervan zijn opgenomen in de bijlagen.
     2.1. Thema-kaarten
De thema-kaarten geven de belangrijkste aandachtspunten en ontwikkelingen weer voor de verschillende
thema’s in de regio oord-Veluwe. Ze lopen uiteen van concrete plannen tot eerste ideeën. De thema-kaarten
doen geen uitspraak over of en hoe uitvoering plaatsvindt. De thema-kaarten zijn opgenomen in de bijlagen.
Wonen
Op de thema-kaart Wonen zijn de belangrijkste woningbouwprojecten die momenteel lopen, of op korte termijn
van start gaan, opgenomen. Het gaat dan om projecten van enige omvang (ca. 10 – 200 woningen). Uit de
verkennende gesprekken is gebleken dat het realiseren van één of enkele nieuwbouwwoningen in het
buitengebied van de Noord-Veluwe geen noemenswaardige problemen met zich meebrengt met het oog op de
stikstofproblematiek. Daarnaast toont de kaart op welke plekken voor de middellange termijn mogelijkerwijs
projecten in ontwikkeling komen en/of waar voor de lange termijn de visie/het idee is woningbouw-
ontwikkelingen mogelijk te maken. Ook zijn enkele ontwikkelgebieden opgenomen waar meerdere
woningbouwprojecten nabij elkaar (gaan) spelen.
Agrarisch
Vanwege de bijzondere rol, belang en impact van de agrarische sector in de stikstofproblematiek, is hier een
aparte thema-kaart van gemaakt naast ‘bedrijven’ in meer algemene zin. Voor de gehele oord-Veluwe geldt
allereerst dat het beter inzichtelijk krijgen van stikstofruimte in huidige vergunningen als belangrijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> aandachtspunt wordt genoemd. Ook het stoppen van de nertsenhouderij is een ontwikkeling die voor de gehele
 regio impact heeft. Op de thema-kaart zijn plekken en/of gebieden aangewezen waar door (mogelijk)
 stoppende agrarische bedrijven, verplaatsing of extensivering potentiële stikstofwinst zou kunnen worden
 behaald. Tegelijkertijd is ook geïnventariseerd waar in de regio juist ruimte is of zou moeten komen voor
 versterking van agrarische bedrijfsvoering door behoud en ontwikkelkansen.
 Bedrijven
    et als voor het thema ‘agrarisch’ is ook voor bedrijven geconcl deerd dat beter inzicht in de stikstofr imte in
 huidige vergunningen noodzakelijk is. Verder is volgens eenzelfde opzet als bij ‘agrarisch’ op de kaart
 inzichtelijk gemaakt waar potentiële stikstofwinst ligt door (mogelijk) stoppende bedrijven of verplaatsing. Ook
 is op de thema-kaart weergegeven waar juist ruimte is of zou moeten zijn voor versterking door behoud en
 ontwikkelkansen.
 Natuur
 Voor het omgevingsthema ‘nat r’ is de insteek gekozen om vooral te identificeren waar plekken of gebieden
 liggen die mogelijk kansen bieden voor natuurinclusieve ontwikkelingen, met name in de landbouw. Daarnaast
 is ook hier weer gekeken naar waar juist ruimte is of zou moeten zijn voor versterking door het creëren van
 buffers en natuurontwikkeling in kader van Gelders Natuur Netwerk. Als belangrijke pijlers voor de verbinding
 van de Veluwe met het buitengebied zijn de Hierdense en Hattemse Poort op kaart gezet.
 Recreatie
 De Veluwe is één van de belangrijkste recreatiegebieden in Nederland. Daarom ook voor dit omgevingsthema
 een aparte thema-kaart. Er is enerzijds gekeken naar de ontwikkeling waarbij recreatie wordt omgevormd naar
 permanente bewoning, anderzijds wederom naar plekken waar ruimte is of zou moeten zijn voor versterking
 door ontwikkeling van nieuwe recreatie. Een algemeen geldend aandachtspunt voor de hele regio is de zorg
 over de recreatieve zonering van de Veluwe. Blijft er nog voldoende ruimte en perspectief voor recreatie?
 Overig
    aast de behandelde omgevingsthema’s is een aparte thema-kaart gemaakt waarop ook een tweetal overige
 aandachtspunten zijn benoemd. Allereerst de aanwezigheid van landgoederen. Binnen de Regionale Energie
 Strategie Noord-Veluwe (RES) is gebleken dat er mogelijk kansen liggen om binnen (enkele) landgoederen te
 werken aan het combineren van functies. In de verkennende gesprekken is geconcludeerd dat het goed is
 hierbij ook de stikstofproblematiek aan te haken. Ten tweede zijn er vanuit de Noord-Veluwe ook allerlei
 relaties en dwarsverbanden te leggen met aangrenzende regio’s zoals Foodvalley, Zwolle en de
 Randmerenkust.
 Ontwikkelingen in het kader van de energietransitie hebben in de gesprekken ook de revue gepasseerd, maar
 er is voor gekozen het primaat bij de RES te laten en onderling afstemming op te blijven zoeken. Daarom staan
 deze ontwikkelingen niet op de thema-kaarten.
       2.2. Gebiedsfoto met proeftuinen
 Vanuit de opbouw van de thema-kaarten is een gebiedsfoto gemaakt. De hoofdlijnen zijn neergezet waardoor
 er een streefbeeld ontstaat voor het vervolg van de gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-Veluwe. Van de
 Veluwe richting Veluwemeer tekenen zich verschillende zones af. Elke zone kent een richtinggevend
 ontwikkelperspectief. Dat wil niet zeggen dat hier niets anders mogelijk is, maar hiermee ontstaat wel een stip
 op de horizon die de regio kan gebruiken om focus te leggen in het vervolg. Samen met de gebiedspartners
 kan de regio Noord-Veluwe in de verschillende zones experimenten en projecten starten die passen bij het
 richtinggevend ontwikkelperspectief van die zone. We noemen dit ‘het starten van proeftuinen’ naar analogie
7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> van GMS. De proeftuinen vormen samen met een organisatorische aanpak (zie 2.3) de basis voor een
 programma gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-Veluwe. De gebiedsfoto geeft richting en is niet bedoeld als
 een vaste gebiedsindeling. In de verdere uitwerking van het programma en het vervolg van de gebiedsgerichte
 aanpak kan deze gebiedsfoto bijgesteld en verfijnd worden.
 Proeftuin 1: natuur toevoegen/buffers creëren
 Aan en in de randen van de Veluwe kan de regio projecten starten met als doel natuur toe te voegen om de
 natuur te versterken in het kader van het Gelders Natuur Netwerk. Tegelijkertijd kan de regio zich richten op
 het creëren van buffers tussen de stikstofgevoelige natuur en het woon-werkgebied van de Noord-Veluwe
 waarin ontwikkelingen mogelijk blijven. Aandachtspunt is echter wel dat dit niet gaat leiden tot uitbreiding van
 stikstofgevoelige natuur waardoor de problematiek verplaatst of wordt vergroot.
 Proeftuin 2: bufferzone landgoederen/natuurinclusieve landbouw
 De gebiedsgerichte aanpak stikstof kan zich verbinden met het initiatief van de energieke landgoederen uit de
 RES. Met name in de zone om de Veluwerand heen willen landgoederen werken aan natuurinclusieve
 landbouw. Op die manier blijft landbouw in een ander jasje mogelijk, wordt een extra bufferzone gecreëerd en
 wordt er gewerkt aan nieuwe impulsen voor de landgoederen. Op de gebiedsfoto zijn buiten deze zone ook
 een aantal andere landgoederen aangeduid die in de verkennende gesprekken zijn geïnventariseerd. Uitdaging
 is om in de uitwerking van initiatieven tegelijkertijd juist ook het gebied tussen de landgoederen hierbij te
 betrekken zodat samenhang ontstaat. Eén van de belangrijkste aandachtspunten is de (economische)
 levensvatbaar en toekomstbestendigheid van een natuurinclusieve bedrijfsvoering voor de landbouw.
 Proeftuin 3: versterkingsgebieden landbouw
 De landbouw is als grondgebonden sector onlosmakelijk verbonden met de historie, landschapsinrichting,
 sociale samenhang en economische bedrijvigheid van de Noord-Veluwe. Naast natuurinclusieve landbouw in
 proeftuin 2 moet ook ruimte zijn voor initiatieven met andere vormen van bedrijfsvoering en ruimte wanneer
 agrarische bedrijven willen verplaatsen naar een locatie waardoor de depositie die zij veroorzaken afneemt. In
 deze proeftuin staat ontwikkelperspectief voor agrariërs centraal. Vormen van grondmobiliteit zouden kunnen
 helpen om tot optimalere gebiedsinrichting te komen. Behoefte aan dergelijke initiatieven blijkt aanwezig.
 Verduurzaming van de bedrijfsvoering is onderdeel van het ontwikkelperspectief. Aandachtspunt is dat het
 bieden van ontwikkelperspectief en verduurzaming van de sector impact heeft op de beschikbare ruimte die
 andere functies kunnen innemen. Dat vraagt om duidelijke en robuuste keuzes.
 Proeftuin 4: plas-dras/weidevogels/landbouw
 Deze proeftuin aan met name de Randmeerkust biedt ruimte voor initiatieven die plas-dras maatregelen met
 weidevogelbeheer en agrarische bedrijfsvoering combineren. Aandachtspunt is dat een succesvolle combinatie
 van weidevogelbeheer en agrarisch gebruik vraagt om goede onderlinge afstemming (o.a. mestbeleid,
 weidegang). Dit gebeurt momenteel al in bijv. Polder Oosterwold. Een ander aandachtspunt is dat
 weidevogelbeheer zich vaak moeilijk laat combineren met andere functies met grote ruimtelijke impact, bijv.
 duurzame energieopwekking.
 Proeftuin 5: ontwikkelperspectief recreatie
 Verspreid over de Noord-Veluwe liggen kansen voor het bieden van ontwikkelruimte voor nieuwe of
 aangepaste vormen van recreatie om ook de recreatieve waarde van het gebied (o.a. Randmeerkust en
 Veluwe) te behouden en benutten. Daarbij liggen op gebieds- en projectniveau kansen om te combineren met
 natuur, landgoederen, agrarische bedrijfsvoering. Aandachtspunt is om samenhang en een overkoepelende
 visie te bewaken.
 De gebiedsfoto met bovengenoemde proeftuinen is op de volgende pagina weergeven en tevens opgenomen
 in de bijlage als onderdeel van de thema-kaarten.
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                         mpact verstedelijkingsopgave regio Zwolle
 at    r toevoegen b ffers cre ren
   fferzone landgoederen
nat rincl sievelandbo w
Versterkingsgebieden landbo w
                                   otentieel concentratiegebied woningbo w
 las dras weidevogels landbo w
 ntwikkelperspectief recreatie
                                                                           amenwerking andere regio s rondom agrarische enclave
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    2.3. Programmalijnen
Naast de vijf inhoudelijke programmalijnen (zgn. proeftuinen) die in de vorige paragraaf zijn beschreven, is uit
de verkennende gesprekken geconcludeerd dat een succesvolle gebiedsgerichte aanpak stikstof Noord-
Veluwe ook vraagt om twee organisatorische programmalijnen. Een verdere uitwerking van deze
programmalijnen maakt deel uit van ons advies en wordt gegeven in het volgende hoofdstuk. Het betreft:
    •    Basis op orde brengen
         Het goed in beeld krijgen van de 0-situatie qua huidige vergunningen en stikstofruimte.
    •    Loketfunctie en erfcoaches
         Een plek bieden waar vragen kunnen worden belegd en van waar gebouwd wordt aan inzicht en een
         relatie met en tussen alle betrokkenen.
    2.4. Gebiedstafels
Op 19 en 21 januari 2021 zijn online gebiedstafels gehouden met belangrijke partners uit het gebied. Vanuit het
bedrijfsleven (VNO-NCW, MKB Nederland, bedrijvenpark H2O), de agrarische sector (diverse LTO afdelingen),
enkele landgoederen, natuurorganisaties en de Regionale Energie Strategie is gesproken over de
problematiek, kansen en uitdagingen en de toegevoegde waarde van een gebiedsgerichte aanpak. De
deelnemers aan de gebiedstafels zijn (online) rond de kaart gaan zitten en hebben geïnventariseerd waar
kansen en knelpunten liggen. De gebiedsfoto en programmalijnen zijn ook gedeeld om te valideren met
gebiedspartners en dit adviesrapport te verrijken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>     3. Ons advies
 De bevindingen van hoofdstuk 2 vormen een mooie basis voor het vervolg. De provincie Gelderland is
 enthousiast over de gekozen aanpak in Noord-Veluwe. In een bestuurlijk overleg met de provincie op 14
 januari 2021 is afgesproken dat de proeftuinen en de gebiedsfoto als streefbeeld het vertrekpunt zijn voor
 verdere samenwerking binnen GMS tussen provincie en regio Noord-Veluwe.
 De deelnemers aan de gebiedstafels hebben de bevindingen en een concept adviesrapportage besproken. Het
 volmondig instemmen met de rapportage is een brug te ver. Daarvoor zijn er, vooral bij de agrariërs, nog te
 veel zorgen. Het hele stikstofdossier (landelijk en provinciaal) ademt te veel uit dat het gaat om landbouw
 terugdringen. De indruk wordt gewekt dat stikstofwinst wordt gehaald uit landbouw en daarmee kunnen overige
 sectoren ontwikkelen. Te weinig aandacht en perspectief wordt geboden voor de ontwikkeling van de landbouw
 zelf en de duurzame toekomst die zij nodig hebben. Het eenzijdig aankopen door de provincie van
 kalverbedrijven en twee bedrijven rond Elburg zijn volgens agrarische vertegenwoordigers signalen die
 duidelijk maken hoe tegen de landbouw in Noord-Veluwe wordt aangekeken. Dit neemt niet weg dat ook de
 landbouw aanknopingspunten ziet in de gebiedsgerichte aanpak Noord-Veluwe vanuit deze fase. De
 benadering van proeftuinen om vorm te geven aan kansen, nieuwe ontwikkelingen en innovatie wordt gezien
 als belangrijk en perspectiefvol. De andere deelnemers (MKB, natuurorganisaties, landgoederen) zien dit ook
 en zien de uitkomsten van fase 1 als een kans om door te pakken.
 Ook de wethouders van de gemeenten zelf zien met deze resultaten mogelijkheden voor de gezamenlijke
 uitvoering. Naast de inhoudelijke uitkomsten van de gebiedsfoto en de programmalijnen is ook de overtuiging
 gegroeid dat onderling samenwerken op dit dossier loont. Het is volgens de gemeentelijke bestuurders ook
 nodig zodat de regio zelf sturing kan blijven geven aan de toekomst van de Noord-Veluwe.
 De gemeenten, provincie en deelnemers aan de gebiedstafels zien allemaal de urgentie om voortvarend met
 het stikstofvraagstuk aan de slag te gaan. De gemeenten om ontwikkelingen in het gebied mogelijk te (blijven)
 maken. De provincie om stikstofwinst te boeken (o.a. door het aankopen van bedrijven). De deelnemers aan de
 gebiedstafels om perspectief te krijgen voor te maken keuzes op bedrijfsniveau (innoveren, huidige koers
 bijstellen of beëindigen) en voor de ontwikkeling van het gebied (toekomst voor ontwikkeling landbouw,
 bedrijfsleven en landgoederen). De stip op de horizon die als resultaat van deze eerste fase is gezet helpt
 daarbij. Niet zozeer als scheidslijn over wat wel en wat niet mag, maar wel als richting voor de verdere stappen
 naar de ontwikkeling van het gebied.
 Vanuit de stip op de horizon die in fase 1 is neergezet adviseren wij twee kanten op te gaan bewegen.
 Enerzijds een stap terug waarin vooral het inventariseren van de huidige situatie centraal staat om de basis op
 orde te krijgen. Anderzijds een stap vooruit om tot uitwerking en concretisering van de proeftuinen te komen.
11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     BASIS OP ORDE
     Herhaaldelijk is de afgelopen maanden naar voren gebracht dat de 0-situatie niet goed in beeld is.
     Bedrijven zonder (actuele) vergunning vervuilen het huidige beeld van de 0-situatie voor de emissie
     van bestaande bedrijven. Dit kunnen landbouw maar zeker ook andere bedrijven zijn. Ook is er
     sprake van ongebruikte ruimte (wel vergunning maar bijv. geen of minder dieren op het bedrijf). Dit is
     een gevoelig punt omdat het gaat om vergunde rechten in relatie tot ruimte die soms slechts tijdelijk
     niet gebruikt wordt. Ons advies is het gesprek hierover aan te gaan met ondernemers en te
     bespreken hoe zij zelf naar de ontwikkeling van hun bedrijf kijken. Is de wens voor continuïteit of
     doorontwikkeling aanwezig dan kan de vergunde situatie zo blijven. Is er sprake van afbouw van het
     bedrijf dan kan na instemming van de ondernemer de vergunning worden aangepast, waarna de
     vrijkomende stikstofruimte op een andere manier kan worden benut. Ruimte die vergund is en
     structureel niet gebruikt wordt kan ook oplossing bieden voor agrarische bedrijven die willen
     ontwikkelen in de regio. Goede registratie en, waar wenselijk, het legaliseren van de individuele
     bedrijfssituatie vraagt een inspanning van een aantal ‘dossiervreters’ die in samenwerking met de
     individuele gemeenten, provincie, RUD, gebiedspartners etc. de basis op orde brengen. Ook in de
     Kop van de Veluwe (economie) wordt gesproken over vergunningen van bedrijven en
     bedrijfsbezoeken. Hierin is samenwerking wenselijk om te voorkomen dat bedrijven twee keer
     benaderd worden.
 Op basis van de resultaten tot nu toe is ons advies om verder te gaan met de gebiedsgerichte aanpak stikstof
 in de Noord-Veluwe. De gemeenten spreken in hun oorspronkelijk plan over drie fasen. Fase 1 is met deze
 rapportage afgerond en ons advies is verdere stappen te nemen met fase 2 en fase 3. In fase 2 staat centraal
 de verdere uitwerking en het kwartier maken voor een uitvoeringsprogramma en de organisatie ervan. In fase 3
 kan de uitvoering daarvan dan ter hand genomen worden. Hieronder gaan we in op de belangrijkste punten
 van beiden fasen. Tenslotte geven we ook een advies over de wijze van samenwerken en de overlegstructuur.
 Fase 2: Uitwerken, concretiseren en kwartier maken
 Als vervolg op fase 1 adviseren wij om tot een uitwerking te komen van inhoud, organisatie en financiële
 middelen. Daarmee legt de regio Noord-Veluwe een stevig fundament voor de toekomstige uitvoering.
 Elementen die in deze fase 2 aan bod moeten komen:
      •   Verdere afstemming met de provincie Gelderland over de aanpak en financiering van de
          gebiedsgerichte aanpak stikstof.
      •   Het uitwerken en concretiseren van de proeftuinen: samen met provincie en gebiedspartners aan de
          slag gaan met kansrijke ontwikkelingen.
      •   De wijze waarop de organisatie en samenwerking in het gebied versterkt kan worden. Denk hierbij aan
          de basis op orde brengen, onderlinge samenwerking tussen de gemeenten voor (complexe) vragen,
          naar buiten gaan met erfcoaches voor boeren, bedrijven en buitenlui en de samenwerking met de
          provincie en andere gebiedspartners in de door de provincie voorgestelde ‘Vel we-alliantie’.
 Om fase 2 te bewerkstelligen is het wenselijk om een projectleider/kwartiermaker aan te stellen om deze
 uitwerking ter hand te nemen. Voor deze persoon zal budget beschikbaar gesteld moeten worden vanuit de
 gemeenten uit de Noord-Veluwe (en bij voorkeur met cofinanciering vanuit de provincie Gelderland).
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>    CONCRETISEREN PROEFTUINEN
    In de Noord-Veluwe zijn er meerdere kansen en ontwikkelingen die vanuit een gebiedsgerichte
    aanpak stikstof concreet opgepakt kunnen worden. Voorbeelden hiervan zijn:
     •   De samenwerking die gestart is tussen de landgoederen. De gesprekken over samenwerking
         en verbeteren van het verdienmodel voor landgoederen te verbreden van duurzame energie
         naar samenwerking voor ontwikkeling landbouw, landschap en recreatie op landgoederen.
     •   Het bevorderen van de grondmobiliteit in het gebied. Met kavelruil bedrijven met
         toekomstperspectief meer kansen geven voor grondpositie. Behoefte aan mobiliteit is
         aanwezig. Hierin kunnen andere maatschappelijke belangen meegenomen worden (juiste
         ontwikkeling op juiste plek)
     •   (Agrarische) ondernemers die stappen willen zetten in hun bedrijfsontwikkeling faciliteren met
         coaching en meedenken over de (on)mogelijkheden in kader van stikstof en ruimtelijk beleid
     •   De extra financiële middelen die vanuit het Rijk richting provincie komen voor
         natuurversterking inzetten om bestaande natuur robuuster te maken. De kansen die deze
         middelen geven vragen een nadere uitwerking met landgoederen, terreinbeherende
         organisaties en landbouw gericht op natuurbeheer vanuit agrarisch gebruik met passende
         vergoedingen.
     •   Gebiedsontwikkeling die ontstaat als gevolg van de aankoop van bedrijven door de provincie.
         De herbestemming van bedrijven die aangekocht worden vanuit de aankoopregeling
         kalverhouderij en de aankoop van twee bedrijven bij Elburg vraagt om uitwerking op de locatie
         zelf en/of als motor voor een groter gebiedsproces.
 Fase 3: Uitvoering
 Nadat in fase 2 de verdere uitwerking en concretisering heeft plaats gevonden kan in fase 3 worden
 doorgepakt met de uitvoering. De precieze uitwerking hiervan zal vooral vanuit de resultaten en voortgang van
 fase 2 worden ingekleurd. Belangrijke onderdelen van fase 3 zijn:
     •   Regisseren: de samenwerking, samenhang en integraliteit bewaken en uitbouwen. Zorgdragen voor de
         verbinding met de belangrijkste stakeholders in het gebied, de provincie Gelderland en de individuele
         gemeenten in de Regio Noord-Veluwe.
     •   Basis op orde brengen: de 0-situatie goed in beeld brengen en voorzien van goed databeheer (zie ook
         kadertekst ‘basis op orde’).
     •   Loketfunctie voor (complexe) vragen: individuele vergunnings- en ontwikkelvragen en nieuwe
         gebiedsontwikkelingen begeleiden vanuit het principe ‘juiste ontwikkeling op de juiste plaats’.
     •   Naar buiten gaan met erfcoaches voor boeren, bedrijven en buitenlui: ondersteunen van (agrarische)
         bedrijven die, zoekende naar een juiste toekomstinvulling voor hun bedrijf en/of bedrijfslocatie, het
         lastig vinden keuzes te maken door alle ontwikkelingen op gebied van beleid en regels. Een erfcoach
         die als vertrouwenspersoon en sparringpartner meedenkt blijkt hiervoor een goede hulp te zijn.
     •   Uitvoeren van proeftuinen en actualiseren van gebiedsprogramma: proeftuinen uit fase 2 verder
         uitvoeren (zie ook kadertekst ‘concretisering proeft inen’) en nieuwe projecten hieraan toevoegen in
         een gebiedsprogramma voor overzicht en samenhang van de gebiedsgerichte aanpak. Actie
         ondernemen om nieuwe projecten te ontwikkelen waar dit wenselijk is. Financiering zal op
         projectniveau plaatsvinden. Gemeenten zullen op projectniveau een besluit nemen over een eventuele
         financiële bijdrage aan het project.
     •   Communiceren: over de ontwikkelingen, leerervaringen en resultaten van de gebiedsgerichte aanpak
         richting de diverse doelgroepen.
13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> Wijze van samenwerken en overlegstructuur
 Voor het verdere vervolg (fase 2 en fase 3) is ons advies gebruik te maken van de samenwerking en
 overlegstructuur die tot stand is gebracht in fase 1.
 In de afgelopen maanden is er een samenwerking in het gebied ontstaan in de vorm van gebiedstafels en
 overleg met deelnemers van deze tafels met een aantal van de wethouders. Het gesprek en de betrokkenheid
 van de gebiedspartners is essentieel voor het vervolg. Het ingezette overleg met gebiedspartners en een
 vertegenwoordiging van de wethouders is daarvoor een goed middel en kan met regelmaat terugkeren. De
 samenstelling van de gebiedspartners zal nog uitgebreid moeten worden met recreatie en niet-agrarisch
 bedrijfsleven. Waar nodig kunnen uitgebreidere gebiedsraadplegingen plaatsvinden met gebiedstafels.
 Voor de gemeenten is het wenselijk de gebiedsgerichte aanpak stikstof een vast agendapunt te laten zijn op
 het portefeuillehouders overleg Ruimte en Wonen van de Noord-Veluwe. Belangrijk om daarvoor ook de
 gemeenten Harderwijk en Hattem mee te nemen in het vergaderschema hiervan.
 Het ambtelijk overleg heeft de afgelopen periode vooral een informatief karakter gehad. Voorstel is om gericht
 één of meerdere werkgroepen in te stellen die in fase 2 onder leiding van de kwartiermaker/projectleider met
 de uitwerking concreet aan de slag gaan.
 Het overleg met de provincie kan gecontinueerd worden in de structuur die binnen het GMS daarvoor reeds
 functioneert. Belangrijk is om met regelmaat de provincie uit te nodigen bij het portefeuillehouders overleg van
 de regio Noord-Veluwe. Ook is samenwerking en afstemming gewenst met de uitvoeringsalliantie Veluwe die
 vanuit het GMS wordt opgericht. Deze uitvoeringsalliantie moet nog worden opgezet.
    REGIONALE TASKFORCE VS. UITVOERINGSALLIANTIE VELUWE
    De provincie zet vanuit GMS in op de creatie van uitvoeringsallianties voor de Veluwe,
    Achterhoek en Rijntakken. Deze allianties moeten voor de daadwerkelijke uitvoering ‘in het veld’
    gaan zorgen. Wij adviseren de regio Noord-Veluwe de regionale taskforce aan te bieden aan de
    provincie Gelderland als wenkend perspectief voor hoe zo’n een itvoeringsalliantie er it kan
    zien. Met daaraan verbonden het aanbod om dit samen voor het Noord-Veluws grondgebied al
    op te tuigen. Om dit te laten slagen is het nodig dat de provincie de regio positie geeft als
    volwaardig en gelijkwaardig gesprekspartner met bijbehorende financiële ondersteuning voor het
    opzetten van de taskforce.
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    4. Slotakkoord
 In hoofdstuk 2 hebben we onze bevindingen beschreven en in hoofdstuk 3 een uitgewerkt advies meegegeven
 voor de volgende fasen. Als slot van dit adviesrapport geven we de regio graag nog een aantal overpeinzingen
 mee:
     •   ‘G p         ,    f    v             p z         ’. De gemeenten hebben een eerste stap gezet door een
         vraag te stellen (zie 1.3) en gezamenlijk met het gebied op zoek te gaan naar een antwoord hierop.
         Nog niet alle antwoorden zijn te geven en daarom zijn ook niet alle vragen in dit advies beantwoord. De
         regionale band en samenwerking is goed en toe aan de volgende stap. Daarmee wordt de
         samenwerking levend, actief en een verdere aanpak succesvol. Ook de samenwerking met de
         provincie is nog niet concreet genoeg. Zeker ten aanzien van het financiële kader was de verwachting
         dat hier concretere afspraken zouden liggen. Ondanks dat, denken wij dat het belangrijk is om juist uit
         te gaan van de eigen kracht van de regio Noord-Veluwe en alvast de volgende stap te zetten in de
         gezamenlijke aanpak.
     •   ‘ ag dd          dach aa d slag, maa           k l x b l z da j k       bl jv b w ’. In de afgelopen
         periode hebben we in kort tijdsbestek veel informatie en inzicht opgehaald over de ontwikkelingen in de
         Noord-Veluwe. De conclusie is dat er in de relatieve smalle strook tussen de Veluwe en de Randmeren
         veel gebeurt en op stapel staat. De resultaten van het huidig traject zijn gebaseerd op de kennis van al
         deze ontwikkelingen en worden mede daarom door de gemeenten zelf en de mensen uit het gebied
         herkend en gezien als waardevolle bouwstenen voor het vervolg. Ons advies is om deze werkwijze
         door te zetten: slagvaardig, gebaseerd op feiten, en tegelijkertijd inspelen op ontwikkelingen die
         voorbijkomen. Want één ding is zeker, van alle ontwikkelingen die we nu in kaart hebben gebracht zal
         van de meesten de uitkomst en realisatie anders zijn dan we nu denken. Dit vraagt lenigheid in het
         vervolg van de gebiedsgerichte aanpak.
     •   ‘Z g       dm b l      c     aal’. Om tot oplossingen te komen voor de vele opgaven en ambities in het
         relatief smalle gebied van wonen en werken in de Noord-Veluwe vraagt puzzelen. Grond en
         grondmobiliteit is daarbij essentieel. Enerzijds om de juiste ontwikkeling op de juiste plek mogelijk te
         maken. Anderzijds om bedrijven ruimte en perspectief te geven voor het ontwikkelen van hun bedrijf op
         plaatsen waar het kan. Zeker vanuit de landbouw is de behoefte aan grondmobiliteit en kavelruil sterk
         aanwezig. De aankoop van bedrijven kan gebruikt worden om stikstofruimte te winnen maar tevens om
         met de grond gebiedsprocessen te starten. De ervaring leert dat met ‘r ilgrond’ op voorhand
         gebiedsprocessen en doelrealisatie een veel grotere kans van slagen heeft.
     •   ‘ lj        b d bl k h d ’. Ons advies is nu vanuit het stikstofvraagstuk ontstaan, maar leent zich
         ook voor het aanhaken en gezamenlijk uitvoeren van andere, gemeentegrens overstijgende opgaven in
         het buitengebied (bijv. RES, klimaatadaptatie). Feitelijk hebben we een gebiedsfoto als streefbeeld
         ontwikkeld voor het buitengebied van de Regio Noord Veluwe. Ons advies is om met deze brede blik te
         blijven kijken. De toekomst van de Noord-Veluwe is niet gelijk aan de uitkomst van de opstelsom van
         de losse opgaven. Het gebied zelf staat centraal. Het draait om de juiste ontwikkeling op de juiste plek
         voor een toekomstbestendige Noord-Veluwe.
15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   5. Bijlagen
   •  Kaart Noord-Veluwe t.o.v. Natura2000
   •  Kaarten Kritische Depositie Waarde stikstof en emissies per sector
   •  Thema-kaarten en gebiedsfoto
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>