<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>     Laagland Archeologie Rapport 1221




 Bureauonderzoek en Inventariserend
  veldonderzoek - verkennende fase

Dorpsplein 1, Pannerden,
gemeente Zevenaar (GD).




                    mei 2024

               Versie 2 (definitief)




                In opdracht van:
                     BJZ.nu
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>7 Colofon                                                                                   v3.2

 Laagland Archeologie Rapport 1221



 Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - verkennende fase
 Dorpsplein 1 te Pannerden, gemeente Zevenaar (GD)


 Auteur: Jeroen Wijnen & Ronny Kost


 In opdracht van: BJZ.nu




 Foto’s en tekeningen: Laagland Archeologie


 Status rapport: definitief


 Controle: J.A.M. Oude Rengerink

 Autorisatie: J. Wijnen




 ISSN 2468-4759

 Laagland Archeologie BV
 Virulyweg 21F-G
 7602 RG Almelo


 E-mail: info@laaglandarcheologie.nl
 KvK-Nummer: 75251876




 © Laagland Archeologie BV, Almelo, mei 2024
 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door
 middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke
 toestemming van de uitgevers. Laagland Archeologie BV aanvaardt geen aansprakelijkheid
 voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van
 de resultaten van dit onderzoek.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Samenvatting


Laagland Archeologie heeft in oktober 2023 een Bureauonderzoek en Inventariserend
veldonderzoek - karterende fase uitgevoerd aan de Dorpsplein 1 te Pannerden. Het
onderzoek vond plaats in verband met de ruimtelijke procedure rondom de nieuwbouw
van een appartementencomplex.

Het onderzoek is uitgevoerd conform de protocollen SIKB KNA 4002 en 4003.

Het bureauonderzoek had tot doel een archeologisch verwachtingsmodel op te stellen.
Centraal staat daarbij de vraag of en zo ja welke archeologische resten (complextype,
datering, diepteligging en gaafheid) in het plangebied kunnen worden verwacht. Hiertoe
zijn landschappelijke, archeologische en historische bronnen geraadpleegd.

Het plangebied ligt op een oeverwal binnen een omvangrijke oude woongrond. De
oeverwal maakt niet direct deel uit van een stroomgordel, maar is ontstaan onder
invloed van de nabijgelegen Waal en Herwen stroomgordels. Deze zijn de laatste 2000
jaar afgezet. Onder de oeverafzettingen zijn komafzettingen en mogelijk daaronder
veen aanwezig. De pleistocene ondergrond bestaande uit afzettingen van Vlechtende
rivieren ligt op een diepte rond 4,0 m -mv. Vanaf de Midden-Bronstijd zijn deze
afzettingen afgedekt met respectievelijk veen, komklei en tenslotte oeverafzettingen.
Bodemkundig zijn tuineerdgronden (oude woongronden) te verwachten.

Vanwege de grote diepte van de pleistocene ondergrond is de archeologische
verwachting voor de periode Laat-Paleolithicum tot Neolithicum weinig relevant.

De archeologische verwachting is hoog voor de Bronstijd tot Nieuwe tijd. In deze
periode zijn archeologische resten bekend en op basis vanaf het vroegste historisch
kaartmateriaal is er aldoor bewoning geweest. Door de verschillende bouwfasen sinds
ca. 1832 heeft enige verstoring plaatsgevonden.

Het karterend booronderzoek heeft tot doel archeologische vindplaatsen op te sporen.
Hiertoe zijn verspreid in het toegankelijke deel van het plangebied karterende boringen
gezet. Relevante lagen van de boorkernen zijn versneden, verbrokkeld en vervolgens
nagezocht op archeologische indicatoren. In dit stadium is karterend booronderzoek de
meest efficiënte onderzoekswijze om de archeologische potentie van het plangebied in
kaart te brengen.

Er is voornamelijk een onverstoorde bodemopbouw aangetroffen met een dikke tot
extreem dikke A-horizont (variërend van 70 tot maar liefst 240 cm -mv of 10,67 à
12,60 m +NAP) aangetroffen. Het gaat om oude woongronden, waarbij waarschijnlijk
nog een ophoging aanwezig is (opgehoogde huisplaats, mogelijk uit de Late
Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd; na de bedijking rond 1328). Daaronder is de natuurlijke
ondergrond bestaande uit oever- en/of crevasseafzettingen en archeologische sporen
aangetroffen (waterput of gracht in boring 1 en een spoor, ongedifferentieerd, beide
ergens daterend in de Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd). Er zijn binnen het
plangebied veel archeologische indicatoren aangetroffen (baksteen, houtskool, bot,
aardewerkfragmentjes, verbrande leem en fosfaatvlekken). De aardewerkfragmenten
dateren waarschijnlijk voornamelijk uit de IJzertijd en in mindere mate uit de Late
Middeleeuwen tot Nieuwe tijd. De boringen 4 en 6 zijn respectievelijk gestuit op
boomwortels en puin of een oude fundering. Ter hoogte van boring 6 lag begin vorige
eeuw een woning.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Op basis van het onderzoek wordt het hoogste archeologische niveau verwacht vanaf
12,60 m + NAP. Met een buffer van 30 cm om de archeologie te beschermen kunnen
alleen de ontwikkelingen die gaan tot een diepte van 12,90 m + NAP worden
vrijgegeven. Voor de overige ingrepen moet er eerst een vervolgonderzoek plaatsvinden
in de vorm van een proefsleuvenonderzoek.

Dit proefsleuvenonderzoek moet worden uitgevoerd voorafgaande aan de sloop van de
bestaande bebouwing op basis van een door het bevoegd gezag goedgekeurd
Programma van Eisen. Dit omdat de huidige bebouwing mogelijk gefundeerd is tot in
het archeologische niveau/buffer. Afhankelijk van de resultaten van het
proefsleuvenonderzoek kunnen de volgende verplichtingen worden opgelegd:

De verplichting tot het treffen van technische maatregelen, waardoor (ondanks de
uitvoering van een bouw- of aanlegplan) archeologische resten in de bodem kunnen
worden behouden, zoals alternatieven voor heiwerk, het aanbrengen van een
beschermende bodemlaag of andere voorzieningen die op dit doel zijn gericht op basis
van een door het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen; of de verplichting
tot het doen van vervolgonderzoek doormiddel van opgravingen op basis van een door
het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen; of de verplichting de werken of
werkzaamheden die leiden tot de bodemverstoring te laten begeleiden door een
archeologisch deskundige; en de verplichting om na beëindiging van de werken en
werkzaamheden schriftelijk verslag uit te brengen waaruit blijkt op welke wijze met de
archeologische waarden is omgegaan en het archeologisch aangetroffen
vondstmateriaal te deponeren bij het desbetreffende depot .

Dit advies is overgenomen door de gemeente Zevenaar, hierin vertegenwoordigd door
de archeologisch adviseur van de gemeente, de heer S. Diependaal

Mochten bij graafwerkzaamheden onverhoopt toch archeologische resten worden
aangetroffen, dan geldt conform de Erfgoedwet (art. 5.10) een meldingsplicht. Dit kan
bij Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (033 421 74 56) of via de website:
www.cultureelerfgoed.nl/contact.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Samenvatting ___________________________________________________ 3
1 Inleiding ____________________________________________________ 6

 1.1   Aanleiding onderzoek______________________________________________ 6
 1.2   Afbakening plan- en onderzoeksgebied ________________________________ 6
 1.3   Administratieve gegevens __________________________________________ 7
 1.4   Huidige situatie en toekomstig gebruik ________________________________ 8
 1.5   Geplande verstoring _____________________________________________ 10
 1.6   Gemeentelijk beleid ______________________________________________ 11
 1.7   Onderzoeksdoel _________________________________________________ 12

2 Inventarisatie ________________________________________________ 14

 2.1   Inleiding_______________________________________________________ 14
 2.2   Landschappelijke ontwikkeling _____________________________________ 14
 2.3   Archeologie ____________________________________________________ 17

 2.3.1   Bekende archeologische waarden _________________________________       17
 2.3.2   Waarnemingen _______________________________________________           17
 2.3.3   AMK-terreinen ________________________________________________         17
 2.3.4   Gemeentelijke verwachtingskaart _________________________________      17
 2.3.5   Eerder archeologisch onderzoek __________________________________      18
 2.3.6   Resumé _____________________________________________________           19

 2.4   Historie _______________________________________________________ 20

3 Conclusie en verwachtingsmodel _________________________________ 28

 3.1   Conclusie ______________________________________________________ 28
 3.2   Verwachtingsmodel ______________________________________________ 28

4 Veldonderzoek _______________________________________________ 30

 4.1   Beschrijving onderzoeksmethodiek __________________________________ 30
 4.2   Resultaten: lithologie, lithogenese en bodemontwikkeling ________________ 30
 4.3   Resultaten: archeologie ___________________________________________ 32

5 Conclusie en verwachting ______________________________________ 34
6 Selectieadvies _______________________________________________ 36
literatuur _____________________________________________________ 37
BIJLAGE 1 AMZ-cyclus __________________________________________ 39
BIJLAGE 2 Archeologische perioden________________________________ 40
BIJLAGE 3 Bouwtekeningen ______________________________________ 41
BIJLAGE 4 Niet-toegankelijke delen voor veldonderzoek _______________ 45
BIJLAGE 5 Bodemkundige landschappenkaart ________________________ 46
BIJLAGE 6 Geomorfologische kaart ________________________________ 48
BIJLAGE 7 Boorstaten DINO-loket _________________________________ 49
BIJLAGE 8 Actueel Hoogtebestand Nederland ________________________ 50
BIJLAGE 9 Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart ____________ 51
BIJLAGE 10 Bodemkaart ________________________________________ 52
BIJLAGE 11 Waarnemingen, AMK-terreinen en onderzoeksmeldingen _____ 53
BIJLAGE 12 Boorpuntenkaart veldonderzoek ________________________ 54
BIJLAGE 13 Boorstaten veldonderzoek _____________________________ 55
BIJLAGE 14 Verklarende woordenlijst ______________________________ 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




            1I
HOOFDSTUK




                        NLEIDING

 1.1 AANLEIDING ONDERZOEK


 De aanleiding voor het onderzoek vormt de geplande bouw van nieuwe woningen
 aan de Dorpsplein 1 te Pannerden, gemeente Zevenaar (GD). Hiertoe is een
 projectbesluit-procedure benodigd. De gemeente Zevenaar heeft een eigen
 archeologiebeleid. Op basis van het bestemmingsplan dient archeologisch onderzoek
 uitgevoerd te worden om aan te tonen dat eventueel aanwezige archeologische
 waarden niet onevenredig worden of kunnen worden geschaad door de geplande
 bouwactiviteiten. De opdrachtgever beoogt met het onderzoek de gemeentelijke
 paraaf te krijgen voor het onderdeel archeologie. Aanvullende wensen zijn niet
 kenbaar gemaakt.



 1.2 AFBAKENING PLAN- EN ONDERZOEKSGEBIED


 Het plangebied betreft de Dorpsplein 1 in Pannerden, gemeente Zevenaar (GD), zie
 onderstaande afbeelding.




                                                                                                 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 1. Ligging van het plan- en onderzoeksgebied. Bron: pdok.nl

Het plangebied heeft een omvang van ca. 2755 m2. Voor een beter begrip van de
bodemkundige omstandigheden en de archeologie van de planlocatie is een groter
gebied bestudeerd. Een zone van 200 m rondom het plangebied wordt voldoende
geacht om de archeologische potentie van het plangebied in kaart te brengen. Deze
zone wordt aangeduid als ‘onderzoeksgebied’.



1.3 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS

     ADMINISTRATIEVE GEGEVENS

     Provincie                      Gelderland
     Gemeente                       Zevenaar
     Plaats                         Pannerden
     Beheerder/eigenaar grond       -

     Toponiem                       Dorpsplein 1
     Kadastrale                     PND00-B-1783, -3430, -3432
     perceelnummer(s)1

     Laagland Archeologie           PADO231
     projectnummer

     Datum conceptrapportage        27-10-2023




1
    kadastralekaart.com


                                                                                            7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



     Datum definitief rapport       31-5-2024

     XY-coördinaten                 N: 199785/433733
                                    W: 199728/433714
                                    O: 199790/433720
                                    Z: 199767/433655
     Kaartblad 2
                                    40D

     Oppervlakte/lengte             ca. 2755 m2
     Plangebied
     Datering                       Bronstijd tot Nieuwe tijd
     Complextype                    bewoning (inclusief verdediging)
     Onderzoeksmeldingsnr           5470646100
     AMK-terrein                    n.v.t.
     Vondstmeldingsnr.              n.v.t.
     Type onderzoek                 Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek -
                                    karterende fase
     Datum begin veldonderzoek      12-10-2023

     Datum eind veldonderzoek       12-10-2023

     Opdrachtgever                  BJZ.nu

     Goedkeuring bevoegde           30-5-2024
     overheid

     Bevoegde overheid              gemeente Zevenaar
     Adviseur namens bevoegde       dhr. S. Diependaal
     overheid
     Beheer documentatie            Archeologisch Depot Gelderland
                                    E-depot voor de Nederlandse archeologie
                                    Archief Laagland archeologie BV
     Uitvoerder                     Laagland Archeologie BV
                                    Virulyweg 21F-G
                                    7602 RG Almelo
                                    06 40 61 85 50
     Projectleider/opsteller        Jeroen Wijnen
     onderzoek                      jeroen.wijnen@laaglandarcheologie.nl

Tabel 1. Objectgegevens.




1.4 HUIDIGE SITUATIE EN TOEKOMSTIG GEBRUIK

Het plangebied is momenteel in gebruik als grasland met het gebouw van Dorpsplein
1 in de zuidelijke hoek. Het plangebied heeft een enkelbestemming wonen met een
rand enkelbestemming tuin. De huidige bebouwing is deels onderkelderd en er zijn
geen historisch waardevolle bouwwerken in het plangebied aanwezig (zie Bijlage 3).3
De aanlegdiepte van de kelder en de funderingsstroken ligt op respectievelijk 11,51
m +NAP en 12,51 m +NAP. Tussen de voormalige pastorie en perceel Dorpsplein 3 is
een hoogriool gelegen op een diepte van 3 meter (afbeelding 3).



2
    www.imergis.nl/htm/opentopo800.htm

3
    bron: gemeentelijke monumentenlijst


                                                                                            8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



De plannen binnen het plangebied bestaan uit de realisering van een de nieuwbouw
van een appartementencomplex van 16 appartementen en 23 parkeerplaatsen. De
milieutechnische condities, huidige en eventuele nieuwe waterpeil en of en zo ja wie
de toekomstige gebruiker(s) wordt/worden zijn in dit stadium evenmin bekend.
Onderstaande afbeelding toont de huidige en de gewenste nieuwe situatie.




Afbeelding 2. Huidige situatie (boven) en nieuwe situatie (onder). Bron: pdok.nl



                                                                                         9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




1.5 GEPLANDE VERSTORING


De plannen binnen het plangebied bestaan uit de realisering van een de nieuwbouw
van een appartementencomplex. Van 16 appartementen en 23 parkeerplaatsen. De
ingrepen vinden plaats binnen het plangebied. Het appartementencomplex zal niet
worden onderkelderd.




Afbeelding 3. Voorgenomen bodemingrepen.

De ontgravingsdiepte voor de aanleg van de parkeerplaatsen (groene vlak,
afbeelding 3) wordt ongeveer 20 cm -mv4. De ontgravingsdiepte voor de aanleg van
de bouwput van de nieuwbouw wordt ongeveer 50 cm -mv (12,585 m +NAP; zie
Bijlage 3), terwijl de liftput wat dieper zal worden ontgraven, binnen de contouren
van de huidige bebouwing. Tevens is een fundering op palen voorzien.
Rioleringsbuizen kunnen dieper aangelegd worden. De huidige aansluiting van de
riolering is aangesloten aan een uitlegger De bestaande uitlegger van het riool ligt
veel hoger dan het gemeenteriool in het plangebied dat op 3,0 m -mv is aangelegd.
De bestaande uitlegger zal ook voor de rioolaansluiting voor de nieuwbouw worden




4
    T.o.v. het huidige maaiveld.


                                                                                            10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



gebruikt. Niet alleen voor de aanleg van de parkeervlakken en aanleg van de
bouwput, maar ook voor het bouwrijp maken, de aanleg van de paalfunderingen en
aanleg van de nutsaansluitingen zullen er graafwerkzaamheden plaatsvinden.




1.6 GEMEENTELIJK BELEID


Op basis van het bestemmingsplan Pannerden heeft het plangebied een Waarde –
Archeologische verwachting 1. Een Waarde – Archeologische verwachting 1 is
equivalent met een hoge archeologische verwachting op de archeologische
beleidskaart. Archeologisch onderzoek is verplicht bij bouwwerken groter dan 100
m2. Hetzelfde geldt voor het aanleggen of verharden van een parkeerterrein of
voetpad, zoals mede de bedoeling is in het plangebied dieper dan 30 cm -mv. De
omvang van de geplande verstoringen overschrijdt de vrijstellingsgrenzen zoals die
in het vigerende gemeentelijk archeologiebeleid zijn aangegeven.




                                                                                         11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 4. Gemeentelijk beleidskaart.




1.7 ONDERZOEKSDOEL

Het uitgevoerde onderzoek behoort tot de eerste fasen in het huidige archeologische
onderzoeksproces (zie bijlage 1). De initiatiefnemer beoogt met het hier uitgevoerde
onderzoek te voldoen aan de gemeentelijke regelgeving omtrent archeologisch
onderzoek. Het bureauonderzoek heeft tot doel een archeologisch
verwachtingsmodel op te stellen aan de hand van bestaande bronnen, en te bepalen
of en zo ja welke delen van het plangebied in aanmerking komen voor
vervolgonderzoek. Het verwachtingsmodel wordt getoetst en zo nodig aangevuld
door middel van een karterend booronderzoek.5 Op grond van de resultaten van dit
onderzoek kan worden beoordeeld of en zo ja, welke vorm van vervolgonderzoek
nodig is om de archeologische waarde van het gebied te kunnen vaststellen.

De gemeente hanteert een aantal verplicht te gebruiken bronnen bovenop de
gebruikelijke. Daarnaast hanteert de gemeente onderstaande onderzoeksvragen
voor een bureauonderzoek.


      •   Waar kunnen (eventuele) archeologische resten zich bevinden?

      •   Welke verschijningsvorm kunnen deze hebben?

      •   Is verder onderzoek noodzakelijk? Zo ja, hoe kan daar systematisch naar
          gezocht worden?

Volgend op de verplichte onderzoekvragen voor het bureauonderzoek, zijn de
verplichte onderzoeksvragen voor het karterend veldonderzoek:




5
    Conform Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem, 2023.


                                                                                            12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                   Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



•   Wat is de (geologische) samenstelling en opbouw van de ondergrond?

•   Welk bodemprofiel is aanwezig en is deze intact?

•   Zijn in het plangebied indicatoren gevonden die (kunnen) wijzen op de
    aanwezigheid van een archeologische vindplaats?

•   Wat is te zeggen over de horizontale en verticale verspreiding van de
    archeologische resten?

•   Wat is de vermoedelijke aard en datering van de archeologische resten?

•   Wordt de specifieke archeologische verwachting van het plangebied op basis
    van het bureauonderzoek bevestigd door het veldonderzoek?

•   Wordt het (potentiële) archeologische niveau verstoord door de ontwikkeling
    binnen de projectlocatie?




                                                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




            2I
HOOFDSTUK




                       NVENTARISATIE

 2.1 INLEIDING


 In dit hoofdstuk worden de relevante landschappelijke ontwikkeling en huidige
 bodemkundige situatie beschreven. Tevens wordt ingegaan op de bekende
 archeologische waarden in de omgeving van het plangebied en de historische
 situatie. Voor wat betreft de in de tekst genoemde archeologische perioden wordt
 verwezen naar bijlage 2.

 2.2 LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING


 Het plangebied ligt in het Utrechts-Gelders rivierengebied. De basis van dit
 landschap is gevormd in de laatste IJstijd (Weichselien), toen hier een brede, maar
 relatief ondiepe riviervlakte werd uitgesleten door vlechtende rivierstelsels. Tegen
 het einde van het Weichselien stoven in de riviervlakte rivierduinen op. Gedurende
 het Holoceen werd de waterlast gelijkmatiger. De vlechtende rivierstelsels
 ontwikkelden zich tot meanderende rivieren. De natuurlijke rivierlopen van
 meanderende rivieren kennen een hoge dynamiek, waarbij waterlopen zich constant
 verplaatsen door erosie- en sedimentatieprocessen.

 In de gemeente Zevenaar werd de Pleistocene/Vroeg-Holocene ondergrond vanaf ca.
 3100 BP (1100 voor Chr.; Midden-Bronstijd) afgedekt met Holocene afzettingen
 omdat vanaf die tijd de rivieren overgingen van een insnijdend naar een
 accumulerend rivierensysteem door de stijging van de zeespiegel en de erosiebasis. 6
 Door de vernatting trad in eerste instantie veenvorming op. Vanaf ca. 250 voor Chr.
 (overgang Midden- en Late IJzertijd) werd het veen afgedekt met komklei.

 Uit geraadpleegde de paleogeografische kaart van de Rijn-Maas delta (afbeelding 5)
 blijkt dat het plangebied in de overstromingsvlakte ligt tussen de stroomgordels van
 de Waal en Herwen. Deze stromen waren actief vanaf ca. 2000 BP, en in het geval
 van de Waal in de uiterwaarden, actief tot heden. Ten westen van het plangebied is
 rond ca. 1700 na. Chr. het Pannerdensch kanaal aangelegd. Sindsdien lag het
 plangebied tot aan de bedijking binnen invloed van de Waal en Herwen
 stroomgordels. Wellicht zijn de laatste ca. 2000 jaar oeverafzettingen afgezet in de
 overstromingsvlakte. Omdat oudere stroomgordels op grotere afstand zijn
 gekarteerd zijn in vroegere perioden komafzettingen wellicht afgezet.




 6
     Willemse en Verhagen, 2006.


                                                                                                 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 5. Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta (naar Cohen en Stouthamer,
2012).

De Zanddieptekaart is geraadpleegd maar niet afgebeeld. Vanwege de ligging van
het plangebied en overgrote deel van het onderzoeksgebied binnen de bebouwde
kom van Pannerden kon geen direct zinvolle informatie ontleend worden van deze
kaart. Op de Zandbanenkaart staat de eenheid waarbinnen het plangebied gelegen is
bekend als eenheid ‘32. Verstoord (bebouwd, zandwinning, vergraven)’ Binnen het
westelijke plangebied ligt de in het DINO-loket geraadpleegde boring B40D0035 (zie
Bijlage 7) heeft de volgende profielopbouw7:

      •    0 tot 0,45 m -mv (11,96 tot 12,41 m +NAP): matig grindige klei.

      •    0,45 tot 4,30 m -mv (8,11 tot 11,96 m +NAP): zwak humeuze, zwak siltige
           klei, komafzettingen8, Formatie van Echteld.

      •    4,30 tot 6,10 m -mv (6,31 tot 8,11 m +NAP): uiterst siltig, uiterst grof, zwak
           grindig zand, afzettingen van vlechtend riviersysteem, Formatie van
           Kreftenheye (Pleistoceen).




7
    Interpretatie Dr. J.J.A. Wijnen, senior KNA prospector.

8
 Gezien de landschappelijke ligging op oever en crevasse klopt deze lithologische beschrijving
waarschijnlijk niet. Er zijn verder geen geschikte boringen in de nabijheid.


                                                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



De gemeente beschikt over een eigen landschapskaart (Bijlage 5). Deze biedt een
aanzienlijker beter beeld van de landschappelijke situatie dan de standaard
geomorfologie kaart 1:50.000. Daarom wordt deze laatste hier niet gebruikt. Op de
landschapskaart ligt het plangebied op oever en crevasse (oeverwal) en in een zone
met oude woongronden. Vooruitlopend op de historische beschrijving omvat deze
ongeveer de oude kern van Pannerden.

Op het AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), zie bijlage 7, ligt Pannerden op een
lichte verhoging ten opzichte van het omliggende landschap. De enige hoge
elementen in het landschap zijn de dijken rond Pannerden en het Pannerdensch
Kanaal. Ten zuiden, voorbij de dijk, ligt een nat en laaggelegen natuurgebied, de
Lobberdense Waard. Op de detailopname ligt de bebouwing op een verhoging met
een uitloop naar de noordwesthoek. Mogelijk gaat het bij deze verhoging om een
verhoogd deel van een onbekend rivierduin of gaat het om een verhoogde huisplaats
De grondwaterstanden in de omgeving liggen tussen de 7,93 – 10,76 m +NAP.




Afbeelding 6. Detailopname van het plangebied op het AHN.

Bodemkundig (Bijlage 10) ligt het gebied in een zone van kalkhoudende
ooivaaggronden met zware zavel en lichte klei (Rd90A). In de verdere omgeving
liggen kalkhoudende ooivaaggronden met lichte zavel (Rd10A) en kalkhoudende
poldervaaggronden met zware zavel en lichte klei, profielverloop 5 (Rn95A) achter
een dijk. Afgaande op de bodemkundige landschappenkaart ligt het plangebied
binnen een oude woongrond (volgens de bodemclassificatie bekendstaand als
tuineerdgronden).

Tuineerdgronden omvat zavel- en kleigronden met een humushoudende bovengrond
dikker dan 50 cm. Hoewel ook de terpen en wierden in het noordelijke zeegebied en
de oude cultuurgronden (oude woongronden) in het riviergebied voor het grootste
deel tot de tuineerdgronden worden gerekend, wordt de belangrijkste oppervlakte in
het westen aangetroffen. Daar gaat het om door de tuinbouw ontstane, dik
opgevaren en opgebaggerde gronden.


                                                                                         16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



        Ooivaaggronden zijn diepbruine en goed gehomogeniseerde zavel- en kleigronden.
        Ze kunnen kalkhoudend of kalkloos zijn. Ooivaaggronden worden naar onderen
        meestal lichter. Onder de bovengrond bevindt zich een, tot beneden de 50 cm diepte
        doorgaande, door verwering ontstane laag, de Bw-horizont. Door een goede interne
        drainage van het bodemprofiel, te zien aan een egale bruinkleuring en het
        verdwijnen van roestvlekken, kan een -van oorsprong nattere- poldervaaggrond
        overgaan in een ooivaaggrond.



        2.3 ARCHEOLOGIE

2.3.1   BEKENDE ARCHEOLOGISCHE WAARDEN

        Bijlage 11 toont de locaties van de bekende archeologische waarden en de
        uitgevoerde archeologische onderzoeken in de omgeving van het plangebied. Op 2
        oktober 2023 is een informatieverzoek uitgegaan naar de Cultuurhistorische
        vereniging Zevenaar. Dit verzoek is verder geleid aan Jan Verhagen namens de
        AWN-afdeling Zuid-Veluwe en Oost-Gelderland. In 2001 heeft de AWN een
        onderzoek gedaan in de omgeving van het plangebied. Dit onderzoek staat
        gedocumenteerd in ARCHIS als Zaakidentificatienummer 2007952100 (zie
        paragraaf 2.3.5). Volgens Jan Verhagen heeft het plangebied een hoge verwachting
        op vondsten uit de IJzertijd/ Romeinse tijd/ VME. Verder is de Heemkundekring
        Rijnwaarden toen benaderd. Namens de Heemkundekring heeft Hugo van den
        Bogaard gereageerd. Uit de correspondentie komt niet naar voren dat er aanvullende
        archeologische gegevens bekend zijn. Wel kwam naar voren dat de huidige
        bebouwing (voormalige pastorie) rond 1964 gebouwd is en dat er voorheen een
        andere pastorie gestaan heeft (zie paragraaf 2.4).


2.3.2   WAARNEMINGEN

        In het onderzoeksgebied is een waarnemingen bekend:

        Zaakidentificatienummer 3268572100: op ongeveer 125 m ten noordoosten zijn
        bij een veldkartering in 2001 door BAAC BV 6 stuks handgevormd keramiek
        aangetroffen, datering: Bronstijd – Romeinse Tijd, complextype: bewoning (inclusief
        verdediging) onbepaald.


2.3.3   AMK-TERREINEN

        AMK-terreinen (= Archeologische Monumentenkaart) zijn terreinen waarvan bekend
        is dat zich archeologische resten in de grond bevinden. Het archeologisch belang
        daarvan is bovendien gewaardeerd. Zo zijn er AMK-terreinen van archeologische
        waarde en van hoog, zeer hoog archeologisch belang en wettelijk beschermde AMK-
        terreinen van zeer hoog archeologisch belang).

        Binnen het onderzoeksgebied zijn geen AMK-terreinen geregistreerd.


2.3.4   GEMEENTELIJKE VERWACHTINGSKAART

        Op de gemeentelijke verwachtingskaart (bijlage 9) ligt het plangebied in een zone
        Oeverwal Waal, pleistoceen tussen 2 - 3 m -mv, hoge archeologische verwachting
        vanaf de IJzertijd (oeverwal), hoge archeologische verwachting vanaf het Midden-
        Paleolithicum (pleistocene ondergrond).


                                                                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>               Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                                  Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




2.3.5   EERDER ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK

        In de omgeving van het plangebied hebben eerder archeologische onderzoeken
        plaatsgevonden. De onderzochte locaties zijn afgebeeld in bijlage 11.

        Zaakidentificatienummer 2007952100: Op ongeveer 110 m ten zuidoosten
        (Pastoor Brugmanstraat) is in 2001 door AWN - Vereniging van Vrijwilligers in de
        Archeologie een archeologisch onderzoek uitgevoerd. Hierbij 100 stuks dierlijk bot,
        50 stuks hutteleem en 346 stuks gedraaid en handgevormd aardewerk uit de Laat
        Romeinse Tijd – Late Middeleeuwen A aangetroffen, complextype bewoning (inclusief
        verdediging) onbepaald. Sporen bestaan uit een greppel (VMEB), een afvalkuil
        (VMED) en een geul (ROM) die is verland vanaf de Late Romeinse Tijd.9

        Zaakidentificatienummer 2141918100: Op ongeveer 170 m ten zuidoosten (“De
        Pannerd”) is in 2007 door Becker en Van de Graaf een proefsleuvenonderzoek
        uitgevoerd. Tijdens het onderzoek zijn twee vindplaatsen aangetroffen. Een
        vindplaats uit de Vroege Middeleeuwen C – Late Middeleeuwen A (8e – 13e eeuw) is
        aangetroffen aan de Schoolstraat. De nederzettingssporen liggen onder een 0,4 m
        dikke leeflaag. De sporen bestaan uit een spitse greppel, kuilen en een paalkuil op
        1,0 – 1,5 m -mv. Een tweede vindplaats uit de IJzertijd (800 – 12 v. Chr.) is
        aangetroffen in werkput 4. In de overige werkputten is dit niveau niet bereikt door
        de hoge grondwaterspiegel. De sporen betreffen vier paalkuilen, vier kuilen en een
        vermoedelijk urngraf. Een van de paalkuilen bevatte drie potten. De sporen zijn
        gedateerd tot de Vroege IJzertijd. In deelgebied De Kamp kunnen werkzaamheden
        tot 1,5 m -mv onbegeleid plaatsvinden, in deelgebied Schoolstraat kunnen
        werkzaamheden tot 0,6 m plaatsvinden. De geplande bodemingrepen zijn tot grotere
        diepte gepland en een volledige opgraving is nodig.10

        Zaakidentificatienummer 2167522100: Op ongeveer 170 m ten zuidoosten
        (Schoolstraat) is in 2007 door Archeodienst Gelderland BV een archeologische
        opgraving uitgevoerd. Geen documentatie is beschikbaar in verband met het
        faillissement van Archeodienst BV.

        Zaakidentificatienummer 2168405100: Op ongeveer 200 m ten zuiden
        (Lobberdensche Waard) is in 2007 door RAAP Archeologisch Adviesbureau een
        archeologisch booronderzoek uitgevoerd. Verder informatie is niet beschikbaar in
        Archis of Danseasy.

        Zaakidentificatienummer 2358091100: Op ongeveer 150 m ten zuidoosten
        (Schoolstraat 2) is in 2012 door MUG Ingenieursbureau BV een archeologisch
        booronderzoek uitgevoerd. De natuurlijke ondergrond bestaat uit klei-afzettingen
        van de Formatie van Echteld met daarbinnen een kiezellaag met grof zand van de
        Formatie van Kreftenheye, mogelijk een indicatie van een crevasse. Een laag van
        kalkloze ongelaagd sterk zandige klei is hierop afgezet in verband met de bedijking
        in de 11e of 12e eeuw. Na de bedijking heeft zich een dunne humusrijke bovenlaag
        ontwikkeld gedurende de Late Middeleeuwen of Nieuwe Tijd. Geen oeverwal,
        cultuurlaag en/of archeologische indicatoren zijn aangetroffen. Geen
        vervolgonderzoek is aanbevolen.11




        9
            Archis; AWN.

        10
             Hoven et al., 2007.

        11
             Roller, 2013.


                                                                                                    18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



Zaakidentificatienummer 3300355100: Op ongeveer 140 m ten westen
(Rijnstraat 3) is in 2015 door Hamaland Advies vof een archeologisch
bureauonderzoek en karterend booronderzoek uitgevoerd. Op basis van het
bureauonderzoek heeft het plangebied een hoge trefkans op archeologische resten
uit de prehistorie en de Middeleeuwen tot en met de Nieuwe Tijd. Tijdens het
booronderzoek is vastgesteld dat de bodem ongeroerd is, op een recente laag
slooppuin na. Onder het slooppuin ligt een 170 cm dik pakket van een oude
woongrond. Het pakket bestaat uit twee cultuurlagen. Eén laag bevat indicatoren uit
de Romeinse Tijd en de Vroege Middeleeuwen, de tweede laag bevat indicatoren uit
de Volle Middeleeuwen. Op 155 – 220 cm -mv bevinden zich oeverwalafzettingen. De
hoge archeologische verwachting is bevestigd. Vervolgonderzoek in de vorm van
proefsleuvenonderzoek is aanbevolen.12

Zaakidentificatienummer 4597556100: Op ongeveer 165 m ten zuiden
(Kerkstraat 7) is in 2018 door Hamaland Advies vof een archeologisch
bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd. Op basis van het
bureauonderzoek heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting voor de
prehistorie en de Middeleeuwen tot en met de Nieuwe Tijd. Het plangebied is vanaf
1830 al bebouwd, de mate van verstoring is echter onbekend. Prehistorische
vindplaatsen zijn te verwachten in het pleistocene zand dat zich op 2 – 3 m -mv
bevindt, Middeleeuwse en Nieuwe Tijd resten kunnen verwacht worden in de
kleilagen onder de bouwvoor. Tijdens het booronderzoek zijn onder de bouwvoor
meerdere recente ophogingslagen aangetroffen. Op ca. 230 – 250 cm -mv gaan deze
scherp over in oeverwalafzettingen. De onderste ophogingslaag bevatte industrieel
glas en een gesmede nagel van subrecente ouderdom, in de oeverwalafzettingen zijn
geen archeologische indicatoren of sporen van bodemvorming aangetroffen. In twee
boringen is op 110 – 160 cm -mv een bakstenen fundering aangetroffen van
bebouwing uit 1932 – 1957. Verder onderzoek werd niet nodig geacht.13


2.3.6 RESUMÉ

Er is een verwachting voor vindplaatsen uit de vroege prehistorie (Laat-Paleolithicum
tot Bronstijd). Uit de vroege prehistorie zijn echter geen vindplaatsen bekend. Dat
komt omdat het niveau (pleistocene ondergrond) waarop resten uit deze perioden
kunnen worden aangetroffen, rond 4,0 m -mv te verwachten zijn. Verder was het
plangebied heel waarschijnlijk landschappelijk te nat (komgebied met veengroei)
gedurende de Bronstijd.

Het plangebied ligt in een zone met veel activiteit uit zowel de IJzertijd als de
Romeinse periode. Gedurende de IJzertijd ontwikkelde het Midden-Nederlandse
Rivierengebied zich tot een relatief dichtbevolkt en welvarend gebied. In de
Romeinse tijd werd de omgeving Pannerden onderdeel van de Romeinse Limes. Er
zijn resten gevonden van een castellum (Romeins fort) en een vicus (kampdorp).14
En zijn er verwijzingen gevonden die erop wijzen dat de dam van Drusus in dit
gebied is gebouwd. Een unieke dam die diende om een deel van het Rijnwater dat
eerder via de Waal afstroomde naar de Neder-Rijn te stuwen. Dit met de bedoeling
om betere toegang via het water te krijgen voor de Romeinse troepen om de
Germaanse stammen eronder te krijgen. Verder is sprake van oude woongronden en
zijn een aantal vindplaatsen bekend uit de Vroege en Late Middeleeuwen.




12
     Kuijl, 2016.

13
     Woolschot et al., 2018.

14
     mijngelderland.nl.


                                                                                            19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




2.4 HISTORIE


Bij het Gelders Archief15 is geraadpleegd, maar er zijn geen voor het plangebied
relevante gegevens voorhanden. Verder is Gelderland in beeld geraadpleegd.16 Deze
informatiebron bevat geen relevante informatie voor of over het plangebied.

De dijkring van de Liemers is rond 1328 gesloten.17

Het plangebied ligt in een omvangrijke “oude woongrond” gekarteerd in 1952.18 Op
de eerste kadastrale kaart (circa 1832)19 is het plangebied en haar omgeving nog
onbebouwd (zie onderstaande afbeelding). Het terrein is op de OAT (Oorspronkelijke
Aanwijzende Tafel) aangeduid als een boomgaard, tuin en een erf met bebouwing in
de westelijke helft.




Afbeelding 7. Uitsnede uit de eerste kadastrale kaart, circa 1832. De locatie van het
plangebied is rood omlijnd. Bron: hisgis.nl.




15
     www.geldersarchief.nl

16
     http://www.gelderlandinbeeld.nl

17
     Willemse en Verhagen, 2006.

18
     AWN.

19
     bron: hisgis.nl


                                                                                            20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



Op de topografische kaart van 1850 (zie Afbeelding 10) is het plangebied bebouwd
en gelegen tussen meerdere wegen die samenlopen in Pannerden. De omgeving
bestaat op de topografische kaart van 1865 voornamelijk uit weilanden en
bouwlanden met verschillende erven (zie Afbeelding 11). Op de topografische kaart
van 1908 (zie Afbeelding 12) is een tweede gebouw verschenen in de zuidoostelijke
hoek van het plangebied. Ten westen, aan de overkant van de weg, loopt tot 1937
een waterloop door Pannerden. In 1973 (zie Afbeelding 13) is het gebouw in de
westelijke hoek afgebroken. Volgens Hugo van den Bogaard van de Heemkundekring
Rijnwaarden is het gebouw (R.K. pastorie) rond 1964 vervangen voor het huidige
gebouw (pastorie).20 Op basis van het Foto Archief van de Heemkundekring
Rijnwaarden stonden de huidige pastorie en de oude pastorie in april 1967 nog naast
elkaar (Afbeelding 8).21 In ieder geval is duidelijk dat de oude pastorie op ongeveer
15 m ten westen van de huidige pastorie heeft gestaan. De oude pastorie is
waarschijnlijk rond 1891 gebouwd.22 Tussen 1973 en 2019 (zie Afbeelding 14)
verandert er binnen het plangebied niets meer. In de omgeving van breidt de
bebouwing van Pannerden zich enorm uit.




Afbeelding 8. De R.K. Pastorie van Pannerden. Datum onbekend. Bron:
Heemkundekring Rijnwaarden.




20
     Mail correspondentie d.d. 12 oktober 2023 tussen Hugo van den Bogaard en Ronny Kost.

21
     heemkundekringrijnwaarden.nl.

22
     Giesen, 1988.


                                                                                            21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 9. De oude en nieuwe (rechterrand foto) R.K. Pastorie van Pannerden in
april 1967. Bron: heemkundekringrijnwaarden.nl.




Afbeelding 10. Uitsnede uit de topografische kaart van 1850. Bron: topotijdreis.nl.




                                                                                         22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 11. Uitsnede uit de topografische kaart van 1865. Bron: topotijdreis.nl.




Afbeelding 12. Uitsnede uit de topografische kaart van 1908. Bron: topotijdreis.nl.




                                                                                         23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 13. Uitsnede uit de topografische kaart van 1937. Bron: topotijdreis.nl.




Afbeelding 14. Uitsnede uit de topografische kaart van 1973. Bron: topotijdreis.nl.




                                                                                         24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 15. Uitsnede uit de topografische kaart van 2019. Bron: topotijdreis.nl.




Afbeelding 16. Luchtfoto RAF 19 september 1944. Bron: Wageningen University &
Research – Geoportal.




                                                                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



Tweede Wereldoorlog

Op de luchtfoto die genomen is op 19 september 1944 tijdens de operatie ‘Market
Garden’ is de kern van Pannerden te zien bestaande uit verspreidde bebouwing
(Afbeelding 16). Rondom de oude kern vallen vooral de boomgaarden op. Terwijl
buiten de bebouwde kom vooral de akkers en bouwlanden zichtbaar zijn. In de
westelijke hoek van het perceel is de pastorie zichtbaar. Op de luchtfoto zijn (nog)
geen tekenen van linies of een andere militaire aanwezigheid aanwezig zijn. Op de
IKME-kaart (zie Afbeelding 17) ligt het plangebied in de linie Noordoever-Rijn. Dit
was een verlenging van de Westwall van de Duitsers om eventuele vijanden uit het
zuiden op te kunnen vangen. Op de ruimingskaart van BeoBOM (zie Afbeelding 17)
zijn drie EODD-ruimrapporten bekend.




Afbeelding 17. Uitsnede uit de IKME-kaart. Bron: ikme.nl.




                                                                                         26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Afbeelding 18. Uitsnede uit de BeoBOM-ruimingskaart. Bron: beobom.nl




                                                                                         27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




            3C
HOOFDSTUK




                        ONCLUSIE EN
 VERWACHTINGSMODEL

 3.1 CONCLUSIE

 Het onderzoek is uitgevoerd conform protocol SIKB KNA 4002.

 Op basis van de inventarisatie kan het volgende geconcludeerd worden.

 De pleistocene ondergrond bestaande uit afzettingen van vlechtende rivieren
 (Formatie van Kreftenheye) ligt op ongeveer 4,30 m -mv. Dit rivierterras werd vanaf
 ongeveer de Midden-Bronstijd afgedekt met Holocene afzettingen. In eerste instantie
 trad veengroei op. Vanaf ongeveer de Midden-IJzertijd werd het veen afgedekt met
 komklei. Op basis van de bodemkundige landschappenkaart ligt het plangebied op
 een oeverwal binnen een omvangrijke oude woongrond. Deze omvat ongeveer de
 oude kern van Pannerden. De oeverwal maakt niet direct deel uit van een
 stroomgordel, maar is ontstaan onder invloed van de nabijgelegen Waal en Herwen
 stroomgordels. Deze zijn de laatste 2000 jaar afgezet.

 Afgaande op de bodemkundige landschappenkaart ligt het plangebied binnen een
 oude woongrond (volgens de bodemclassificatie bekendstaand als tuineerdgronden).
 Deze oude woongronden liggen volgens de bodemkaart binnen een eenheid
 bestaande uit met zware zavel en lichte klei. Concluderend is er een bodemopbouw
 te verwachten met een profielopbouw van oeverafzettingen met een dikke A-
 horizont-op-komafzettingen- (mogelijk op veen), bovenop een diepe pleistocene
 ondergrond.

 In de omgeving van het plangebied zijn archeologische resten uit de IJzertijd tot en
 met de Late Middeleeuwen bekend. Resten uit deze periode kunnen ook in het
 plangebied worden verwacht.

 In historische tijden (vanaf circa 1832) werd het terrein omschreven als bebouwd erf
 met een boomgaard en tuin. Uit oude kaarten blijkt dat rekening is te houden met
 bodemverstoring als gevolg van bebouwing vanaf tenminste 1832.



 3.2 VERWACHTINGSMODEL


 Het onderzoek dient volgens het ‘Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem,
 2023’ antwoord te geven op de volgende vragen:




                                                                                                 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>       Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                          Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



       •   Waar kunnen (eventuele) archeologische resten zich bevinden?

       Deze resten kunnen in de top van de natuurlijke ondergrond liggen, mogelijk
       dicht onder het maaiveld onder een bouwvoor of eventuele ophogingslaag of op
       diepere niveaus. Het gaat dan ook om een gestapeld landschap. De exacte
       diepte van de oeverafzettingen en de maximale diepte waarop archeologisch
       relevante lagen kunnen worden aangetroffen zijn in dit stadium onbekend.
       Vanwege de grote diepte van de pleistocene afzettingen (grootteorde 4,0 m -mv)
       is de archeologische verwachting voor de perioden Laat-Paleolithicum weinig
       relevant voor dit onderzoek. De archeologische verwachting is hoog voor de
       Bronstijd tot Nieuwe tijd. In deze periode zijn archeologische resten bekend en
       op basis vanaf het vroegste historisch kaartmateriaal is er aldoor bewoning
       geweest.
       •   Welke verschijningsvorm kunnen deze hebben?

Eventuele nederzettingen uit de steentijd hebben een omvang van 50 – 200 m2
(kleine variant) of 200 – 1000 m2 (middelgrote variant). Nederzettingen uit de
periode Bronstijd – middeleeuwen hebben meestal een omvang tussen 500 – 2000
m2 (huisplaats) of meer dan 8000 m2 (dorp).23

Eventuele resten bestaan uit vuursteenstrooiingen (voornamelijk Laat-Paleolithicum
tot en met Neolithicum, in mindere mate Bronstijd en IJzertijd). Daarnaast kan
(gefragmenteerd) aardewerk worden verwacht, evenals houtskool, verbrande
huttenleem en natuursteen. Vanaf ongeveer de 17e eeuw is ook baksteen te
verwachten (rurale gebieden; in bewoningskernen al eerder).


       •   Is verder onderzoek noodzakelijk? Zo ja, hoe kan daar systematisch naar
           gezocht worden?

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek worden archeologische resten
verwacht. De geplande bodemingrepen zullen deze resten zeer waarschijnlijk
aantasten. We adviseren daarom vervolgonderzoek aan in de vorm van een
karterend booronderzoek. De prospectiekenmerken van de te verwachten
complextypen rechtvaardigen in dit stadium een karterend onderzoek. Conform de
Leidraad Karterend booronderzoek24 dienen daarbij 20 boringen per ha te worden
gezet. Relevante lagen dienen daarbij te worden gezeefd over een maaswijdte van 4
mm of te worden versneden en verbrokkeld. Tijdens een karterend booronderzoek
wordt in vergelijking met een verkennend booronderzoek uitgegaan van een dichter
boorgrid en is de diameter van de boorkop groter waardoor de kans op het aantreffen
van vondsten vergroot wordt en de aan- of afwezigheid van een vindplaats meestal kan
worden vastgesteld. Dit onderzoek geeft een relatief hoge kans de verwachte
archeologische vindplaatsen op te sporen.

Bij de beoordeling van deze rapportage en overleg hierover werd duidelijk dat beter
was geweest dat methode C3 (boorgrid 17 x 20 m met een edelmanboor van 12 cm,
waarbij het bemonsterde materiaal versneden en verbrokkeld wordt) was toegepast.
Dat heeft te maken dat nog veel onbekend is over de landschappelijke opbouw voor
het gebied met name rond de gemeenten Duiven en Zevenaar en dat de
archeologische niveaus onduidelijk zijn.




23
     bron: Tol e.a., 2006.

24
     Tol e.a., 2012.


                                                                                            29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




            4V
HOOFDSTUK




                          ELDONDERZOEK

 4.1 BESCHRIJVING ONDERZOEKSMETHODIEK


 Het veldonderzoek heeft tot doel om meer inzicht te verkrijgen in de fysische situatie
 in het plangebied. Het dient de in het plangebied aanwezige bodems, de mate van
 verstoring en de aanwezigheid van potentiële archeologische niveaus in kaart te
 brengen. Aan de hand daarvan kan er voor het plangebied een gespecificeerd
 verwachtingsmodel worden opgesteld dat gedetailleerder en nauwkeuriger is dan een
 verwachtingsmodel dat louter gebaseerd is op bronnen en globalere bodem- en
 geomorfologische kaarten.

 Voor het booronderzoek niet-toegankelijke en/of verstoorde delen zijn aangegeven
 op de kaart in bijlage 3.

 Voor aanvang van het veldonderzoek is een Plan van Aanpak (PvA) opgesteld25 en
 gedeponeerd in Archis3. Het veldonderzoek bestond uit het zetten van karterende
 boringen. De karterende boringen hebben tot doel vindplaatsen op te sporen. Op
 basis van het verwachtingsmodel is karterend booronderzoek een effectieve
 onderzoeksmethode om de archeologische potentie van het plangebied in kaart te
 brengen. Conform de Leidraad Karterend Booronderzoek26 is uitgegaan van een
 boorgrid van 20 boringen per ha en zijn de boringen uitgevoerd met een
 Edelmanboor met een diameter van 12 cm.27 Relevante lagen van de boorkernen
 zijn op archeologische indicatoren versneden en verbrokkeld.

 De boringen zijn gemeten met GPS met een nauwkeurigheid van 3 m. Het
 bodemprofiel is beschreven volgens de norm NEN 5104 en ASB. De NAP-
 maaiveldhoogtes van de boringen zijn bepaald aan de hand van het AHN. De
 profielbeschrijvingen zijn opgenomen in bijlage 13. De boorpuntenkaart met de
 posities van de boringen is opgenomen in bijlage 12.



 4.2 RESULTATEN: LITHOLOGIE, LITHOGENESE EN
            BODEMONTWIKKELING



 De boringen 4 en 6 zijn gestuit op puin of boomwortels. Overal is een dikke A-
 horizont aangetroffen. In boring 1 bevond zich daaronder een opgebrachte laag, met




 25
        Wijnen, 2023.

 26
        Tol e.a., 2012.

 27
        Achteraf was de toepassing van methode C3 beter geweest, zie paragraaf 3.2.


                                                                                                 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



daaronder vullingen, waarvan de bovenste gekarakteriseerd kan worden als een
dikke A-horizont. Deze vullingen zijn tot de maximaal verkende diepte van 300 cm -
mv aangetroffen. In de boringen 3 en 5 is een dikke A-horizont bestaande uit drie à
vier subhorizonten die in totaal absurde dikten van respectievelijk 220 en 240 cm
bereiken. Onder de dikke A-horizont van slechts 70 cm dikte in boring 2 zijn
oeverafzettingen aangetroffen tot 220 cm -mv. Omdat de oeverafzettingen tot 130
cm -mv zwak humeus zijn en archeologische indicatoren bestaande uit baksteen en
houtskool bestaat, representeren de bovenste 60 cm van de oeverafzettingen
mogelijk een spoor. Tussen 170 en 200 cm -mv is in boring 2 een laklaag
aangetroffen. De extreem dikke A-horizont in boring 3 en 5, maar ook de dikke A-
horizont in boring 2 kan gekarakteriseerd worden als oude woongronden.
Waarschijnlijk is deze extreme dikte van de A-horizont ontstaan door ophoging van
het terrein. Vooruitlopend op de beschrijving van de archeologische resultaten in de
volgende paragraaf moet de bovenste 130 cm (boven 11,77 à 11,92 m +NAP) van
de dikke A-horizont, vanwege de aanwezige archeologische indicatoren, uit een
ophoging daterend in de Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd bestaan. De
subhorizonten van de dikke A-horizont eronder zijn waarschijnlijk eerder ontstaan
dan de Late Middeleeuwen. In boring 1 is een diep spoor aangetroffen, die mogelijk
een waterput representeert. Vanwege de extreem dikke A-horizont, een spoor tot de
maximaal verkende diepte in boring 1 en het stuitten van twee van de boringen is er
geen heel goed gedifferentieerd beeld van de natuurlijke ondergrond
(oeverafzettingen) ontstaan. In boring 2 zijn zwak zandige afzettingen aangetroffen,
waarin één laklaag in herkend zijn. In boring 3 bestaan de oeverafzettingen vanaf
220 tot 280 cm -mv uit zwak humeuze, sterk zandige klei, die bovenin gelaagd is,
waarin meerdere archeologische indicatoren zijn aangetroffen (verbrande leem,
houtskool en aardewerk). Ook de eronder liggende afzettingen in boring 3 bestaan
uit sterk zandige klei, maar verder uiterlijk niet humeus, bevat dergelijke
archeologische indicatoren. Vanaf 240 cm -mv is in boring 5 eveneens deze afzetting
bestaande uit sterk zandige klei aangetroffen. Vanwege de aangetroffen lithologie
(sterk zandige klei) van de afzettingen in de natuurlijke ondergrond van boring 3 en
5 kan het ook om crevasseafzettingen gaan. Er zijn bij dit karterend booronderzoek
zeer veel archeologische indicatoren aangetroffen. Als representatie van de
profielopbouw wordt boring 3 beschreven:


   •   0 tot 70 cm -mv (12,52 tot 13,22 m +NAP): bruingrijze, humeuze, zwak
       zandige klei met wat baksteen en houtskool en een beetje kolengruis, A-
       horizont.

   •   70 tot 130 cm -mv (11,92 tot 12,52 m +NAP): bruingrijze, humeuze, zwak
       zandige klei met wat baksteen en houtskool, A-horizont.

   •   130 tot 190 cm -mv (11,32 tot 11,92 m +NAP): bruingrijze, humeuze, zwak
       zandige klei met wat houtskool, aardewerkfragmentjes, verbrande leem en
       fosfaatvlekken, A-horizont.

   •   190 tot 220 cm -mv (11,02 tot 11,32 m +NAP): grijze, humeuze, zwak
       zandige klei met wat houtskool, aardewerkfragmentjes, verbrande leem,
       botstukjes en fosfaatvlekken, A-horizont.

   •   220 tot 280 cm -mv (10,42 tot 11,02 m +NAP): grijze, zwak humeuze, sterk
       zandige klei, bovenin gelaagde klei met wat verbrande leem, houtskool en
       aardewerkfragmentjes, oeverafzettingen, C-horizont (wel met
       humusinspoeling).

   •   280 tot 300 cm -mv (10,22 tot 10,42 m +NAP): lichtgrijze, sterk zandige klei
       met wat verbrande leem, houtskool en aardewerkfragmentjes,
       oeverafzettingen, C-horizont.

In de boringen die konden worden doorgezet tot de gewenste diepte zijn verschillen
geconstateerd. In boring 1 zijn onder een dikke A-horizont zijn vullingen tot de

                                                                                         31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



maximaal verkende diepte van 3,0 m aangetroffen. In één enkel profiel (boring 2) is
een dikke A-horizont met daaronder oeverafzettingen met daarin een laklaag
aangetroffen. Bij de extreem dikke A-horizont in boring 3 en 5 met veel
archeologische indicatoren (aardewerkfragmentjes, verbrande leem, botfragmentjes,
houtskool en baksteen in de bovenste 130 cm) gaat het mogelijk deels om
ophogingen. In ieder geval lijkt er binnen het plangebied, ter hoogte van de huidige
woning sprake te zijn van een verhoogde huisplaats. Er is in het plangebied een
overwegend onverstoorde bodemopbouw aangetroffen. De gestuite boringen 4 en 6
representeren mogelijke verstoringen. In ieder geval is boring 6 ongeveer gezet ter
hoogte van voormalige bebouwing die op de topografische kaarten van 1908 en
1937 staat aangegeven.

De top van het archeologisch niveau in de vorm van de oeverafzettingen of
archeologisch spoor (waarschijnlijke vulling van een waterput in boring 1 en mogelijk
spoor in boring 2) bevindt zich op 70 à 240 cm -mv (10,67 à 12,60 m +NAP). Er zijn
dan ook grote verschillen in de dikte van de humeuze bovenlaag variërend van 70
tot 240 cm dikte.




4.3 RESULTATEN: ARCHEOLOGIE


Er zijn binnen het plangebied veel archeologische indicatoren aangetroffen
(baksteen, houtskool, bot, aardewerkfragmentjes, verbrande leem en
fosfaatvlekken). Aan de hand van het type indicatoren kan deels bij benadering de
ouderdom voor een aantal lagen en horizonten worden vastgesteld worden. In
boring 1 waar tot de maximaal verkende diepte vullingen zijn vastgesteld zijn
houtskool en baksteen als archeologische indicatoren vastgesteld.

Deze vullingen, die waarschijnlijk een waterput representeren, moeten ergens in de
Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd dateren. Hetzelfde geldt voor de bovenste twee
subhorizonten van de A-horizont in boring 3 en bovenste subhorizont in boring 5,
waarin in beide in de bovenste 130 cm (respectievelijk boven 11,52 en 11,77 m
+NAP) baksteen is vastgesteld. In de subhorizonten eronder is geen baksteen
aangetroffen en is het waarschijnlijk dat deze in de Late Middeleeuwen of vroeger
zijn gevormd. Daar zijn archeologische indicatoren in de vorm van verbrande leem,
houtskool, aardewerkfragmentjes en/of fosfaatvlekken en/of botstukjes
aangetroffen. In de boringen 3 en 5 zijn in de oeverafzettingen eronder houtskool,
aardewerkfragmentjes en verbrande leem (alleen in boring 3) aangetroffen. In
boring 2 is baksteen in de dikke A-horizont en bovenin de er onderliggende
oeverafzettingen aangetroffen. De bovenste 60 cm van de oeverafzettingen zien er
uiterlijk zo uit, maar representeren waarschijnlijk een spoorvulling (zwak humeus en
houtskool en baksteen als archeologische indicator) uit de Late Middeleeuwen tot
Nieuwe Tijd. Verder is houtskool aangetroffen in het gehele profiel, afgezien dan van
de oeverafzettingen vanaf 200 cm -mv (11,30 m +NAP; onder de laklaag). In de
laklaag van boring 2 zijn vanaf 170 cm -mv aardewerkfragmentjes (gruis) en
verbrande leem aangetroffen. In de op boomwortels gestuite boring 4 is in de
bovenste 40 cm houtskool en baksteen aangetroffen, terwijl vanaf 40 cm tot de
maximaal verkende diepte van ongeveer 100 cm -mv aardewerkfragmentjes,
houtskool en verbrande leem is aangetroffen. In de op puin of een fundering gestuite
boring 6 is wat puin, baksteen en houtskool aangetroffen.




                                                                                         32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>     Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                        Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



 Boring         Diepte [cm -              Beschrijving                   Datering
                mv]/eenheid

 1               60 - 130/                2 fragmenten wit geglazuurd     Nieuwe Tijd
                 A-horizont               aardewerk, 1 fragment
                                          pijpaardewerk, 1
                                          botfragment, twee
                                          fragmenten baksteen
 3               130 – 190/               4 fragmenten handgevormd,       IJzertijd
                 A-horizont               gereduceerd aardewerk
 3               190 – 220/               3 botfragmenten, 6              IJzertijd – Nieuwe
                 A-horizont               fragmenten handgevormd,         Tijd
                                          gereduceerd aardewerk
 3               220 – 280/               5 fragmenten handgevormd,       IJzertijd
                 oeverafzettingen, C-     gereduceerd aardewerk
                 horizont
 3               280 – 300/               3 fragmenten handgevormd,       IJzertijd
                 oeverafzettingen, C-     gereduceerd aardewerk
                 horizont
 4               40 – 100/                5 fragmenten roodbakkend        Late
                 A-horizont               bouwkeramiek, 1 fragment        Middeleeuwen -
                                          verbande leem                   Nieuwe Tijd
 5               0 – 130/                 3 fragmenten roodbakkend        Late
                 A-horizont               aardewerk                       Middeleeuwen -
                                                                          Nieuwe Tijd
 5               130 – 190/               1 fragment roodbakkend          IJzertijd – Nieuwe
                 A-horizont               aardewerk 2 fragmenten          Tijd
                                          handgevormd, gereduceerd
                                          aardewerk
 5               190 – 240/               2 fragmenten handgevormd,       IJzertijd – Nieuwe
                 A-horizont               gereduceerd aardewerk 1         Tijd
                                          botfragment, 2 fragmenten
                                          verbrande leem
 5               240 – 270/               2 fragmenten handgevormd,       IJzertijd
                 oeverafzettingen, C-     gereduceerd aardewerk
                 horizont
 6               0 – 100/                 1 fragment roodbakkend          IJzertijd – Nieuwe
                 A-horizont               aardewerk, 2 fragmenten         Tijd
                                          handgevormd, gereduceerd
                                          aardewerk, 1 verbrand
                                          botfragment

Tabel 2. Vondstmateriaal (aardewerkdeterminatie, Ronny Kost, archeoloog).




                                                                                           33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




            5C
HOOFDSTUK




                          ONCLUSIE EN
VERWACHTING

De conclusie wordt gegeven aan de hand van de onderzoeksvragen uit paragraaf
1.7.
    •  Wat is de (geologische) samenstelling en opbouw van de ondergrond?

                Door grote verschillen in dikte van de humeuze bovenlaag variërend van 70
                tot 240 cm dikte zijn er grote verschillen in diepte waarop de natuurlijke
                afzettingen in de vorm van oeverafzettingen of spoorvulling (waterput in
                boring 1 en mogelijk spoor in boring 2) zijn aangetroffen. In de boringen 3
                en 5 zijn oude woongronden aangetroffen, die respectievelijk een dikte
                hebben van 220 cm en 240 cm. Omdat niet overal en/of zeer beperkt de
                natuurlijke ondergrond verkend kon worden, kon geen duidelijke
                differentiatie in horizontale en verticale zin gemaakt worden. In boring 1 zijn
                oeverafzettingen met één laklaag aangetroffen. Vanwege de aangetroffen
                lithologie (sterk zandige klei) van de afzettingen in de natuurlijke ondergrond
                van boring 3 en 5 kan het ook om crevasseafzettingen gaan.


            •   Welk bodemprofiel is aanwezig en is deze intact?

                Er is voornamelijk een onverstoorde bodemopbouw aangetroffen met een
                dikke tot extreem dikke A-horizont (tot maar liefst 240 cm -mv)
                aangetroffen. Het gaat om oude woongronden, waarbij waarschijnlijk nog
                een ophoging aanwezig is (opgehoogde huisplaats). Daaronder is de
                natuurlijke ondergrond bestaande uit oever- en/of crevasseafzettingen en
                archeologische sporen aangetroffen (waterput of gracht in boring 1 en een
                spoor, ongedifferentieerd in boring 2, beide ergens daterend in de Late
                Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd).


            •   Zijn in het plangebied indicatoren gevonden die (kunnen) wijzen op de
                aanwezigheid van een archeologische vindplaats?

                Boring 4 is vroegtijdig gestuit door boomwortels en boring 6 door puin of een
                oude fundering in de ondergrond. Ter hoogte van boring 6 staat op de
                topografische kaart uit 1908 en 1937 een woning aangegeven. Verder zijn er
                veel archeologische indicatoren aangetroffen (baksteen, houtskool, bot,
                aardewerkfragmentjes, verbrande leem en fosfaatvlekken). De
                aardewerkfragmenten dateren waarschijnlijk voornamelijk uit de IJzertijd en
                in mindere mate uit de Late Middeleeuwen tot Nieuwe tijd. De meeste
                archeologische indicatoren zijn in de A-horizont aangetroffen, met name in
                de boringen 3 en 5 waar een extreem dikke A-horizont is aangetroffen met
                meerdere subhorizonten (oude woongronden). In de oeverafzettingen van de
                boringen 2, 3 en 5 zijn verschillende archeologische indicatoren op
                verschillende niveaus aangetroffen. In de boringen 1, 3 en 5 zijn


                                                                                                 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                   Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



    archeologische indicatoren aangetroffen tot ongeveer tot de maximaal
    verkende diepte van 3,0 m -mv.


•   Wat is te zeggen over de horizontale en verticale verspreiding van de
    archeologische resten?

    Ter hoogte van boring 1 en 2 zijn sporen uit de Late Middeleeuwen tot
    Nieuwe Tijd aangetroffen. Boring 6 is waarschijnlijk begin deze eeuw
    bebouwd geweest. Vrijwel overal zijn archeologische indicatoren
    aangetroffen, behalve dan in de oeverafzettingen in boring 2, afgezien dan
    de laklaag in boring 2. De bovenste 130 cm (boven 11,77 à 11,92 m +NAP)
    van de dikke A-horizont in boring 3 en 5, bestaat vanwege de aanwezige
    archeologische indicatoren (baksteen en aardewerk uit de Late Middeleeuwen
    tot Nieuwe Tijd), uit een ophoging daterend in de Late Middeleeuwen tot
    Nieuwe Tijd.


•   Wat is de vermoedelijke aard en datering van de archeologische resten?

    Er zijn binnen het plangebied veel archeologische indicatoren aangetroffen
    (baksteen, houtskool, bot, aardewerkfragmentjes, verbrande leem en
    fosfaatvlekken). De aardewerkfragmenten dateren waarschijnlijk
    voornamelijk uit de IJzertijd en in mindere mate uit de Late Middeleeuwen
    tot Nieuwe tijd.


•   Wordt de specifieke archeologische verwachting van het plangebied op basis
    van het bureauonderzoek bevestigd door het veldonderzoek?

    De archeologische verwachting is hoog voor de IJzertijd tot Nieuwe tijd.
    Waarschijnlijk is er sprake van een opgehoogde huisplaats. Deze kan
    mogelijk in de Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd dateren. In het oostelijke
    rivierengebied zijn deze vaak na de bedijking aangelegd (rond 1328 na
    Chr.). Na de bedijking waren de gevolgen bij een overstroming vaak
    catastrofaler dan in de perioden daarvoor.


•   Wordt het (potentiële) archeologische niveau verstoord door de ontwikkeling
    binnen de projectlocatie?

    Op basis van het onderzoek wordt het hoogste archeologische niveau
    verwacht vanaf 12,60 m + NAP. Met een buffer van 30 cm om de
    archeologie te beschermen, moet ervanuit gegaan worden dat
    archeologische resten bij de voorliggende plannen zullen worden verstoord.




                                                                                     35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>            Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                               Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




            6S
HOOFDSTUK



                          ELECTIEADVIES

Er is voornamelijk een onverstoorde bodemopbouw aangetroffen met een dikke tot
extreem dikke A-horizont (tot maar liefst 240 cm -mv) aangetroffen. Het gaat om
oude woongronden, waarbij waarschijnlijk nog een ophoging aanwezig is
(opgehoogde huisplaats, mogelijk uit de Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd; na de
bedijking rond 1328). Daaronder is de natuurlijke ondergrond bestaande uit oever-
en/of crevasseafzettingen en archeologische sporen aangetroffen (waterput of gracht
in boring 1 en een spoor, ongedifferentieerd, beide ergens daterend in de Late
Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd). Er zijn binnen het plangebied veel archeologische
indicatoren aangetroffen (baksteen, houtskool, bot, aardewerkfragmentjes,
verbrande leem en fosfaatvlekken). De aardewerkfragmenten dateren waarschijnlijk
voornamelijk uit de IJzertijd en in mindere mate uit de Late Middeleeuwen tot
Nieuwe tijd.

Op basis van het onderzoek wordt het hoogste archeologische niveau verwacht vanaf
12,60 m + NAP. Met een buffer van 30 cm om de archeologie te beschermen kunnen
alleen de ontwikkelingen die gaan tot een diepte van 12,90 m + NAP worden
vrijgegeven. Voor de overige ingrepen moet er eerst een vervolgonderzoek
plaatsvinden in de vorm van een proefsleuvenonderzoek.

Dit proefsleuvenonderzoek moet worden uitgevoerd voorafgaande aan de sloop van
de bestaande bebouwing op basis van een door het bevoegd gezag goedgekeurd
Programma van Eisen. Dit omdat de huidige bebouwing mogelijk gefundeerd is tot in
het archeologische niveau/buffer. Afhankelijk van de resultaten van het
proefsleuvenonderzoek kunnen de volgende verplichtingen worden opgelegd:

De verplichting tot het treffen van technische maatregelen, waardoor (ondanks de
uitvoering van een bouw- of aanlegplan) archeologische resten in de bodem kunnen
worden behouden, zoals alternatieven voor heiwerk, het aanbrengen van een
beschermende bodemlaag of andere voorzieningen die op dit doel zijn gericht op
basis van een door het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen; of de
verplichting tot het doen van vervolgonderzoek doormiddel van opgravingen op basis
van een door het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen; of de
verplichting de werken of werkzaamheden die leiden tot de bodemverstoring te laten
begeleiden door een archeologisch deskundige; en de verplichting om na beëindiging
van de werken en werkzaamheden schriftelijk verslag uit te brengen waaruit blijkt op
welke wijze met de archeologische waarden is omgegaan en het archeologisch
aangetroffen vondstmateriaal te deponeren bij het desbetreffende depot .

Dit advies is overgenomen door de gemeente Zevenaar, hierin vertegenwoordigd
door de archeologisch adviseur van de gemeente, de heer S. Diependaal

Mochten bij graafwerkzaamheden onverhoopt toch archeologische resten worden
aangetroffen, dan geldt conform de Erfgoedwet (art. 5.10) een meldingsplicht. Dit
kan bij Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (033 421 74 56) of via de website:
www.cultureelerfgoed.nl/contact.




                                                                                                 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland



literatuur



Afdeling Erfgoed en Archeologie, gemeente Arnhem, 2023: Handboek archeologisch
onderzoek Regio Arnhem. Kaders voor onderzoek en beoordeling van rapporten.


Berendsen, H.J.A., 2005 (1997). Landschappelijk Nederland. De fysisch geografische
regio’s. Assen.


Berendsen, H.J.A., 2008. De vorming van het land. Assen.


Borsboom, A.J. en J.W.H.P. Verhagen, 2012. KNA Leidraad Inventariserend
Veldonderzoek. Deel: Proefsleuvenonderzoek (IVO-P). Gouda.


Bosch, J.H.A.,2008. Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1.
Op basis van de Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 5.2. Deltares-rapport
2008-U-R0881/A.


Giesen, J.Th.M., 1988: Inventaris van het Archief van de parochie van de H.
Martinus te Pannerden Kerk: 1797 – CA. 1965. Armen 1855 – 1967.


Hoven, E., C. Helmich & W.S. van de Graaf, 2007. Inventariserend Veldonderzoek,
waarderende fase, De Pannerd in Pannerden. Becker en Van de Graaf Rapport
20573.


Kuijl, E.E.A. van der, 2016. Bureauonderzoek en Karterend Booronderzoek
Archeologie Plangebied Rijnstraat 3 te Pannerden, Gemeente Rijnwaarden. Hamaland
Rapport 151046.


Mulder, E.F.J. de., 2003. De ondergrond van Nederland. Groningen.


Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie
van onverharde grondmonsters, Nederlands Normalisatie-instituut Delft.


Roller, G.J. de, 2013. Archeologisch booronderzoek Schoolstraat 2 te Pannerden,
gemeente Rijnwaarden (GE). MUG-Rapport 2012-24.


Tol, A.J., J.W.H.P. Verhagen en M. Verbruggen, 2012. Leidraad inventariserend
veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek v2. SIKB.


Wijnen, J.J.A., 2023: Laagland Archeologie. Plan van Aanpak IVO-karterende fase
Plangebied: Dorpsplein 1, Pannerden, Zevenaar.


Willemse, N.W., & J.G.M. Verhagen, 2006. Gemeente Zevenaar een archeologische
waarden- en verwachtingskaart met AMZ-adviezen, Brummen.


                                                                                         37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>    Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - karterende fase Dorpsplein 1 te
                       Pannerden, gemeente Zevenaar, Gelderland




Woolschot, D., E.F.A. Anker en E.E.A. van der Kuijl, 2018. Bureauonderzoek en
verkennend booronderzoek Plangebied Kerkstraat 7 te Pannerden, Gemeente
Zevenaar. Hamaland Rapport 181849.




Archeologische databases/internetbronnen
ArchisIII
www.boorstaten.nl
www.topotijdreis.nl
www.hisgis.nl
www.grondwatertools.nl
www.kadastralekaart.com



Gebruikte kaarten

 Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2), nauwkeurigheid Z-waarde <= 5 cm. Bron:
 www.ahn.nl. Geraadpleegd op 28-9-2023

 Archeologische beleidskaart. Bron: gemeente Zevenaar. Geraadpleegd op 28-9-2023

 Archeologische verwachtingskaart. Bron: gemeente Zevenaar. Geraadpleegd op 28-9-
 2023

 Kaart waarnemingen, AMK-terreinen en onderzoeksmeldingen. Bron:
 www.zoeken.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd op 26-9-2023

 Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 26-9-
 2023

 Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Bron: www.pdok.nl.
 Geraadpleegd op 26-9-2023

 Topografische kaart, schaal 1:10.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 26-9-2023




                                                                                         38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 1AMZ-CYCLUS




                      39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2 ARCHEOLOGISCHE PERIODEN




                                    40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3 BOUWTEKENINGEN




                           41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Huidige bebouwing




Kelder




                    42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 4 NIET-TOEGANKELIJKE DELEN
 VOOR VELDONDERZOEK




                                     45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 5 BODEMKUNDIGE
 LANDSCHAPPENKAART




                         46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 6 GEOMORFOLOGISCHE KAART




                                   48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 7 BOORSTATEN DINO-LOKET




                                  49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 8 ACTUEEL HOOGTEBESTAND
 NEDERLAND




                                  50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 9 GEMEENTELIJKE
 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTINGSKAART




                                51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 10 BODEMKAART




                        52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 11 WAARNEMINGEN, AMK-
 TERREINEN EN ONDERZOEKSMELDINGEN




                                    53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 12 BOORPUNTENKAART
 VELDONDERZOEK




                             54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>         BIJLAGE 13 BOORSTATEN
                 VELDONDERZOEK

                 Boring 1    RD-coördinaten: 199758/433668                        Boring 2   RD-coördinaten: 199748/433693

-mv (m) NAP(m)                                                   -mv (m) NAP(m)
              lithologie kleurbeeld                                           lithologie kleurbeeld
  0     13,21                                                      0     13,3
                                      klei, zwak zandig, zwak                                          klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, donkerbruin/                                             humeus, bruin/ grijs,
                                      grijs, matig                                                     matig baksteenhoudend,
                                      baksteenhoudend,                                                 A-horizont
                                      A-horizont                   0,25   13,05                        matig houtskool
                                      veel houtskool
                                      klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, geel/ bruin,
  0,5    12,71                  50    opgebracht
                                                                   0,5    12,8
                                      matig houtskool
                                60
                                      klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, donkerbruin/
                                      grijs, matig                                               70
                                      baksteenhoudend,             0,75   12,55                        klei, zwak zandig, zwak
                                      A-horizont                                                       humeus, geel/ bruin, zwak
                                      veel houtskool,                                                  baksteenhoudend,
                                      matig aardewerk                                                  oeverafzettingen
         12,21                                                                                         matig houtskool
  1                                   klei, sterk zandig, zwak     1      12,3                         klei, zwak zandig, geel/
                                      humeus, lichtbruin/
                                                                                                       bruin, C-horizont,
                                      grijs, zwak
                                                                                                       oeverafzettingen
                                      baksteenhoudend
                                      matig houtskool
                                130                                1,25   12,05
                                                                                                 130




  1,5    11,71
                                                                   1,5    11,8



                                                                                                 170

                                                                   1,75   11,55                      klei, zwak zandig, zwak
                                                                                                     humeus, grijs, verbrande
                                                                                                     leem, mogelijke
                                                                                                     minibrokjes aardewerk
  2      11,21                                                                                       matig houtskool,
                                                                                                 200
                                                                   2      11,3                       weinig aardewerk

                                                                                                       klei, zwak zandig,
                                                                                                       lichtbruin, C-horizont,
                                230
                                                                                                 220   oeverafzettingen
                                      klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, lichtbruin, zwak
                                      baksteenhoudend
  2,5    10,71                        weinig houtskool




         10,21                  300
  3




                                                                                                                                   55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                 Boring 3    RD-coördinaten: 199768/433693                         Boring 4    RD-coördinaten: 199778/433718

-mv (m) NAP(m)                                                    -mv (m) NAP(m)
              lithologie kleurbeeld                                             lithologie kleurbeeld
  0     13,22                                                       0     12,85
                                      klei, zwak zandig, zwak                                           klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, bruin/ grijs,                                             humeus, bruin/ grijs,
                                      zwak koolgruishoudend,                                            zwak koolgruishoudend,
                                      matig baksteenhoudend,                                            matig baksteenhoudend,
                                      A-horizont                    0,25   12,6                         A-horizont
                                      matig houtskool                                                   matig houtskool
                                      klei, zwak zandig, zwak                                     40    klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, bruin/ grijs,                                             humeus, bruin/ grijs,
  0,5    12,72                        matig baksteenhoudend,                                            A-horizont, verbrande
                                                                    0,5    12,35
                                      A-horizont                                                        leem, gestuit op
                                      matig houtskool                                                   boomwortels
                                                                                                        matig houtskool,
                                70
                                                                                                        matig aardewerk
                                                                    0,75   12,1




  1      12,22                                                                                    100
                                                                    1      11,85




                                130
                                      klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, bruin/ grijs,
                                      A-horizont, wat verbrande
  1,5    11,72                        leem, fosfaatvlekken
                                      matig houtskool,
                                      matig aardewerk

                                    klei, zwak zandig, zwak
                                    humeus, grijs,
                                    A-horizont, botstukjes,
                                190 wat verbrande leem,
                                    fosfaatvlekken
         11,22                      matig houtskool,
  2
                                    matig aardewerk

                                      klei, sterk zandig, zwak
                                220   humeus, grijs,
                                      C-horizont,
                                      oeverafzettingen, bovenin
                                      gelaagd, wat verbrande
                                      leem
                                      matig houtskool,
  2,5    10,72                        matig aardewerk

                                    klei, sterk zandig,
                                    lichtgrijs, C-horizont,
                                    oeverafzettingen,
                                280
                                    verbrande leem
                                    matig houtskool,
                                    matig aardewerk


         10,22                  300
  3




                                                                                                                                  56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                 Boring 5    RD-coördinaten: 199758/433718                       Boring 6    RD-coördinaten: 199734/433711

-mv (m) NAP(m)                                                  -mv (m) NAP(m)
              lithologie kleurbeeld                                           lithologie kleurbeeld
  0     13,07                                                     0     12,75
                                      klei, zwak zandig, zwak                                         klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, bruin/ grijs,                                           humeus, bruin/ grijs,
                                      matig baksteenhoudend,                                          matig puinhoudend, matig
                                      A-horizont                                                      baksteenhoudend, gestuit
  0,25   12,82                        matig houtskool,            0,25   12,5                         matig houtskool
                                      matig aardewerk



  0,5    12,57                                                    0,5    12,25




  0,75   12,32                                                    0,75   12




  1      12,07                                                    1      11,75

                                                                                                110




  1,25   11,82
                                130
                                      klei, zwak zandig, zwak
                                      humeus, bruin/ grijs,
                                      A-horizont, enkele
  1,5    11,57                        verbrande leemspikkel
                                      matig houtskool,
                                      matig aardewerk

                                    klei, zwak zandig, zwak
  1,75   11,32                      humeus, grijs,
                                    A-horizont, botstukjes,
                                    enkele verbrande
                                190
                                    leemspikkel, enkele
                                    fosfaatvlekken
  2      11,07                      matig houtskool,
                                    matig aardewerk

                                      klei, sterk zandig,
                                      lichtgrijs, C-horizont,
  2,25   10,82                        oeverafzettingen
                                      matig houtskool,
                                      matig aardewerk
                                240


  2,5    10,57



                                270




                                                                                                                                 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 14 VERKLARENDE
 WOORDENLIJST

 AMK-terreinen - De AMK (Archeologische Monumentenkaart) is een bestand van alle
 bekende, behoudenswaardige archeologische terreinen in Nederland. Op de kaart staan
 terreinen van archeologische, hoge archeologische en zeer hoge archeologische waarde (al
 dan niet wettelijk beschermd) aangegeven. De AMK wordt niet meer geactualiseerd.

 Bronstijd - In de Bronstijd (2.000 – 800 voor Chr.) werden voor het eerst voorwerpen van
 brons – een legering van koper en tin – gemaakt, hoewel vuursteen nog steeds breed
 toegepast werd. Aardewerk uit deze periode is meestal zeldzaam en van slechte kwaliteit
 (‘hondebrokaardewerk’). Waarschijnlijk werden veel tradities en gebruiken uit het
 Neolithicum in deze periode voortgezet, waaronder aanvankelijk het gebruik overledenen in
 grafheuvels bij te zetten. Later, rond 1.200 voor Chr. werd begraving vervangen door
 crematies, die in urnenvelden en soms ook in oudere grafheuvels werden bijgezet.

 Crevasse – Een crevasse ontstaat wanneer een rivier bij hoog water een oeverwal
 doorbreekt. Daarbij stroomt water en sediment in het achterliggende gebied. Het sediment
 bezinkt vervolgens als een lobvormige afzetting. Indien een oeverwal meerdere keren
 doorbroken wordt, zal de crevasse steeds hoger worden. De sedimenten waaruit een
 crevasse is opgebouwd bestaan grotendeels uit sediment afkomstig van de oeverwal.

 Es – een es (enk, eng) is een areaal bouwland dat door meerdere grondgebruikers wordt
 gebruikt. Een es is ruimtelijk begrensd en als zodanig herkenbaar, maar de individuele
 percelen zijn niet gescheiden door duidelijk herkenbare grenzen.

 Bodemhorizont – een bodemhorizont is een laag of zone die wordt gevormd door
 bodemvorming. Een bodemhorizont onderscheidt zich van andere lagen door kleur,
 textuur, structuur en abiotische factoren. De aan- of afwezigheid van bodemhorizonten in
 podzolgronden geeft belangrijke informatie in hoeverre het vroegere loop-/woonniveau nog
 intact is en in welke mate daarmee archeologische resten zijn te verwachten.

 De A-horizont ligt meestal aan of vlak onder het maaiveld en is vaak humeus. Vaak vormt
 de bouwvoor de A-horizont. De E-horizont ligt meestal onder de A-horizont.

 De E-horizont is ontstaan onder invloed van (regen)water, waardoor klei, humus en/of
 aluminium omlaag zijn getransporteerd. De E-horizont is vaak lichtgrijs van kleur
 (‘loodzand’).

 De B-horizont ligt onder de E-horizont. Dit is een inspoelingslaag. De B-horizont is meestal
 bruin of donkerbruin gekleurd.

 De BC-horizont kan onder de B-horizont voorkomen. Dit is een overgangslaag van B- naar
 C-horizont. De kleur is meestal donkergeel, bruingeel of geelbruin

 De C-horizont is de minerale horizont van ongeconsolideerd materiaal. Het is het
 moedermateriaal waarin de bovenliggende horizonten zijn gevormd.

 Horst - een door breuken begrensd opgeheven gebied. Het oorspronkelijke gebruik is als
 een (historische) benaming (toponiem) voor een met kreupelhout of hakhout begroeid,
 hoger gelegen stuk grond.

 IJzertijd - In de IJzertijd (800 – 12 voor Chr.) werden de eerste ijzeren voorwerpen
 gemaakt. IJzer was harder dan brons en ijzererts was veel breder beschikbaar dan de
 grondstoffen voor brons (koper en tin). Het winnen en smeden van ijzer vereiste echter
 veel kunde en kennis. Naast aardewerk worden vanaf deze periode soms resten van


                                                                                           59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>ijzeroventjes gevonden of afval dat is ontstaan bij ijzerwinning. Op de hogere zandgronden
kwamen celtic fields (raatakkers) tot ontwikkeling. Dit waren akkercomplexen die zich
soms tot over een groot gebied konden uitstrekken en gekenmerkt werden door relatief
kleine akkertjes die omgeven werden door raatvormige wallen. Men woonde temidden van
de akkers. Ten opzichte van de voorgaande en latere perioden werden vaak nattere
gronden opgezocht. Vanaf de IJzertijd ook werden de zeekleigebieden in gebruik genomen.

Loodzand - In een plaggendek wordt regelmatig loodzand aangetroffen: bij het winnen
van plaggen werd eerst de natuurlijke toplaag afgestoken. In deze toplaag was een E-
horizont (uitspoelingslaag) aanwezig met een kenmerkende grijze kleur. Loodzand wordt
meestal aangetroffen in de onderzijde van het plaggendek.

Mesolithicum - Het Mesolithicum (8.800 – 4.900 voor Chr.) begon tijdens het begin van
het Holoceen. De gemiddelde temperatuur steeg. Vegetatie ontwikkelde zich sterk en de
variatie in flora en fauna nam toe. De mens trok als jager/verzamelaar door het land.
Materiële resten uit deze periode worden gekenmerkt door kleine vuursteenvoorwerpen
(microlithen).

Middeleeuwen - De Middeleeuwen duurden van 450 – 1500 na Chr. Over de periode vlak
na het definitieve vertrek van de Romeinen uit Nederland is weinig bekend. Tot op heden
zijn relatief weinig vindplaatsen uit deze periode aangetroffen. Er zijn sterke vermoedens
dat resten uit deze periode voor een belangrijk deel onder de huidige oude stads- en
dorpskernen en oude akkercomplexen liggen. Vanaf ongeveer de 10e eeuw ontstaat er
weer enige stabiliteit en is sprake van een min of meer centraal gezag. De maatschappij
raakt gefeodaliseerd. In deze periode werd een begin gemaakt met de ontginning van
veen, heide en bos.

Moedermateriaal – ook wel het uitgangsmateriaal genoemd, is het materiaal waaruit de
bodem is gevormd, het verse sediment vóór de verandering door de bodem vorming.

Neolithicum - Het Neolithicum (5.300 – 2.000 voor Chr.) wordt gekenmerkt door een
overschakeling van jagen/verzamelen naar landbouw en veeteelt. De mens ging zich op
een min of meer vaste locatie vestigen. Aanvankelijk werd daarnaast nog gejaagd en
verzameld, maar meer en meer werd de mens agrariër. Doordat men zich op een locatie
kon vestigen, namen de materiële bezittingen sterk toe. Men bouwde boerderijen en
andere constructies en creëerde voorwerpen van aardewerk en geslepen steen. De
bevolking kon groeien en de samenlevingen werden complexer. Uit deze periode zijn
hunebedden en grafvelden/-heuvels bekend.

Oude woongrond – oude woongronden (rivierengebied) zijn gronden met een langdurige
bewoningscontinuïteit (Late IJzertijd-Romeinse Tijd-Middeleeuwen). Deze bevinden zich
vaak op de hoogste delen van de stroomruggen. Deze terreinen worden vaak gekenmerkt
door een zwarte humusrijke bodem met veelal een dikke A-horizont met daarin veel
archeologische vondsten (nederzettingsafval). In een of meerdere subhorizonten van de A-
horizont en bovenin de ondergrond bevinden zich meestal fosfaatvlekken. Oude
woongronden zijn zo gekenschetst bij de bodemkartering door de Stichting voor
Bodemkartering in de jaren ’40-’75.

In het zandgebied zijn de oude woongronden die gebieden die rond de 13 e eeuw als
woonplek verlaten werden. Deze waren voornamelijk gelegen bovenop de dekzandruggen.
Boeren verlieten het hoge zandeiland en bouwden nieuwe boerderijen aan de rand ervan.
Veelal werd gekozen voor de overgang van het droge en het natte gebied. Vanuit de
nieuwe vestigingsplaats waren zowel de droge akkers als de natte graslanden of
heidevelden gemakkelijk toegankelijk en bereikbaar.

Overslaggrond – grond die bij een dijkdoorbraak uit een wiel is gekolkt en over het
aangrenzende land is uitgewaaierd.

Paleolithicum - Gedurende het Paleolithicum (300.000 – 8.800 voor Chr.) is Nederland wel
bezocht door de mens (Homo Sapiens Sapiens en Homo Sapiens Neanderthalensis)
gedurende de warmere perioden. Sporen zijn echter schaars en vaak verstoord. De mens


                                                                                        60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>trok destijds als jager/verzamelaar rond in kleine groepen. Afhankelijk van het seizoen en
aanwezige voedselbronnen werden steeds wisselende, tijdelijke kampementen bewoond.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) – De RCE is een onderdeel van het
ministerie van OCW. Het voert wet- en regelgeving uit, ontwikkelt kennis en geeft advies
over rijksmonumenten, landschap & omgeving, archeologie en roerend erfgoed.

Romeinse tijd - Met de komst van de Romeinen (van 12 voor Chr. tot 450 na Chr. )
eindigde de IJzertijd. In 47 na Chr. werd de Rijn als rijkgrens vastgesteld. Langs deze
grens (de limes) werden castella en wachttorens gebouwd. In het door Romeinen bezette
gebied verbeterde de infrastructuur en ontstonden steden als Nijmegen. Noordelijk van de
limes kon de inheemse levenswijze zich grotendeels handhaven, maar wel zijn veel
Romeinse invloeden te zien.

Weichselien – een geologische periode in het Pleistoceen die duurde van 116 – 11,7
duizend jaar geleden. Het Weichselien is de laatste ijstijd (glaciaal) die we in Nederland
gehad hebben. Het landijs bereikte de Nederlandse grenzen niet, maar wel was de bodem
van grote delen permanent bevroren (permafrost).

Wetering – Gegraven water, groter dan een sloot.

Wiel - Kolkgat dat tijdens een dijkdoorbraak door het zich naar binnen stortende water
wordt uitgeschuurd in het land achter de dijk.




                                                                                           61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>