<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                     Ambitiedocument
             Circulair Hofpark Houten




Datum:        18 december 2017
Projectnr:    1482
Auteurs:      Menno Schokker & Ronald Schilt
Status:       Definitief
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>1 Inleiding

Ter afsluiting van het onderzoeksproces om te komen tot een duurzaamheidsplan voor ‘Circulair Hofpark
Houten’ worden in dit document kort de gekozen duurzaamheidsconcepten met bijbehorende maatregelen
weergegeven. Dit is tot stand gekomen middels een vijftal bijeenkomsten met verscheidene betrokkenen
en de rapportage ‘Duurzaamheidsstudie Circulair Hofpark Houten’. Ter verduidelijking van onderstaande
matrix wordt dan ook naar deze rapportage verwezen, te raadplegen vanaf pagina 5.


2 Maatregelenmatrix

Onderstaand zijn per duurzaamheidsthema de gekozen maatregelen weergegeven. Deze matrix dient als
basis voor de verdere uitwerking van het duurzaamheidsplan voor Circulair Hofpark Houten. Zie bladzijde 4
voor een visualisatie. Duidelijk dient te zijn dat de gekozen ambities gedurende het verdere ontwerpproces
kunnen verschuiven naar andere woningtypen en/of woonblokken en/of rijen woningen.

                                                Materialen
                                        Rij woningen L-hoekje aan         Rij woningen langs park, blauw
           Gehele plan
                                       spoor (groen in visualisatie)               in visualisatie
 1. Woningen voorzien van een        1. Zo veel mogelijk                  1. Gevels demontabel (geen natte
 materialenpaspoort m.b.v.           houtskeletbouw i.p.v. traditionele   knopen)
 Madaster                            bouw. Aangegeven als ‘alternatieve
                                     bouwmethodiek’ in de visualisatie.   2. Buitenafwerking gevels van
 2. Woningen voorzien van            Deze woningen wijken daarmee af      hernieuwbaar of gerecycled
 materialen met relatief lage        van 'alle woningen'.                 materiaal
 milieukosten binnen de kaders van
 de gehanteerde bouwmethoden
 van de aannemers. Bijvoorbeeld de
 'VBI Kanaalplaatvloer Groen' en
 'Stybenex EPS plaat'.

 3. Gemeente Houten gaat zo veel
 mogelijk 'circulair inkopen'
 toepassen voor de openbare
 ruimte.

 4. Gestreefd wordt naar een
 minimale GPR score van 7,0 voor
 het thema ‘Milieu’.




                                                                                                             2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                      Energie
                                                                                    Rij woningen 'zz' (hoekje aan
            Gehele plan                      Appartementencomplex
                                                                                               spoor)
1. Voor alle woninge BENG in de        1. BENG in de basis, NOM wordt             1. NOM met geïntegreerd PV dak op
basis                                  optioneel aangeboden.                      zuid, oost of west

2. Alle corporatiewoningen NOM         2. Uitgangspunt is zo veel mogelijk
met geïntegreerd PV dak op zuid,       groen dak daar waar zicht op is, en
oost of west                           PV panelen op dakdelen waar geen
                                       zicht op is.



                                                     Mobiliteit
                                                    Gehele plan
 1. Prioritering fiets & wandelpaden in stedenbouwkundig ontwerp

 2. Aansluiting nabijgelegen NS en busstation integraal meegenomen in stedenbouwkundig ontwerp

 3. Vier plekken ontwerpen/reserveren voor collectieve elektrische deelauto´s en deelfietsen, incl. collectieve
 bidirectionele laadpalen. Zowel in openbaar gebied als in woongebouwen. Dit kan afhankelijk van de vraag in de
 toekomst worden uitgebreid.

 4. Standaard of optioneel aanbieden van bidirectionele laadpaal per woning

                                                 Klimaatadaptatie
                                                    Gehele plan

 1. De wijk wordt ontworpen vanuit een robuust landschappelijk raamwerk.

 2. Verharding wordt geminimaliseerd, groen wordt gemaximaliseerd.

 3. Daar waar geen PV panelen benodigd zijn wordt een groen dak toegepast.

 4. Er worden wadi's i.c.m. natuurlijke afwatering binnen het gebied toegepast.

 5. Er wordt zo veel mogelijk permeabele bestrating toegepast.

 6. Waterbesparende maatregelen op woningniveau (mengkranen, waterbesparende douchekoppen).

 7. Er worden nestkasten toegepast.

 8. Woningen worden 30 cm. boven maaiveld gepositioneerd, i.p.v. de gebruikelijke 20 cm.




3 Vervolgstap

Vervolgstap is met de betrokkenen van Circulair Hofpark Houten deze uitgangspunten verder uitwerken in
het stedenbouwkundig ontwerp en het ontwerp van de woningen.


                                                                                                                    3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                Ambitie document


                Materialen                                                                                                                                    Energie                                                                          Mobiliteit                                        Klimaatadaptatie




                Zwart geblakerd hout                                              Klikbrick, demontabel




                                                                                                                                                                                        NOM


                                                                                                                                                                                        BENG
                gerecycled plastic panelen                                        Wastebrick, deels gemaakt van afval
                                                                                  Kalkmortel ipv cement                                                                                                                                                                                          Daklandschap, de daken zijn voorzien van; PV panelen of een groendak.
                                                                                                                                                                                                                                                 Electrische laadpalen
                                                                                                                                                              BENG als basis / NOM optioneel                                                                                                             PV panelen op dak


                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Groen dak



                                                                                                                                                                                                        30




                                                                                                                                                                                                                                         30
                                                                                                                                         230




                                                                                                                                                                                             230
                240




                          240




                                                                            240




                                                                                    240




                                                                                                                                   240




                                                                                                                                                                                                        240




                                                                                                                                                                                                                                         240
2/3 wanddikte                         2/3 wanddikte
                                                                                                                                                                                                   60                               60




 365
375
                           10          365
                                      375
                                                      100 40 120
                                                                410
                                                                      150            100 40 120
                                                                                               410
                                                                                                     150    100 40
                                                                                                                     340
                                                                                                                        140   60               100 40     140
                                                                                                                                                        340
                                                                                                                                                                60    100 40
                                                                                                                                                                               340
                                                                                                                                                                                  140   60                    100 40     140
                                                                                                                                                                                                                       340
                                                                                                                                                                                                                               60                Electrische deelauto´s; we drive solar

er                        buitenpleister              metselwerk                     metselwerk            metselwerk                     metselwerk                 metselwerk                          metselwerk
                          cellenbeton                 spouw                          spouw                 spouw                          spouw                      spouw                               spouw
                                                      isolatie                       isolatie              isolatie                       isolatie                   isolatie                            isolatie

                                                                                                                                                              Zonnepanelen oost - west orientatie
                                                      cellenbeton                    cellenbeton           hout                           hout                       hout                                hout




                                                                                                                                                                                                                                                                                                 PV panelen t.p.v. hoog dak, groendak waar het zichtbaar is




                                                                                                                                                                                                                                                 Shared space




                                    Alternatieve bouwmethodiek


                                    Duurzame gevel                                                                                                            Individuele warmtepomp                                                             halfverharding parkeerplaats, waterdoorlatend
                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Verharding wordt geminimaliseerd, groen wordt gemaximaliseerd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>               Duurzaamheidsstudie
             Circulair Hofpark Houten




Datum:        30 november 2017
Projectnr:    1482
Auteurs:      Menno Schokker & Ronald Schilt
Status:       Definitief
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave

Samenvatting ..................................................................................................................................................... 4
1      Inleiding ..................................................................................................................................................... 6
2      Materialen ................................................................................................................................................. 7
    2.1        Ontwikkelingen .................................................................................................................................. 7
    2.2        Conceptuele uitgangspunten ............................................................................................................ 8
    2.3        Samenstelling circulaire concepten ................................................................................................... 9
       2.3.1           PLUS ........................................................................................................................................... 9
       2.3.2           PLUSPLUS ................................................................................................................................... 9
    2.4        Financiële analyse............................................................................................................................ 10
3      Energie ..................................................................................................................................................... 11
    3.1        Ontwikkelingen ................................................................................................................................ 11
    3.2        Conceptuele uitgangspunten .......................................................................................................... 11
    3.3        Samenstelling energieconcepten .................................................................................................... 12
       3.3.1           PLUS: Nul-Op-de-Meter Wonen (NOM-Wonen) ..................................................................... 14
       3.3.2           PLUSPLUS: Nul-Op-de-Meter Leven (NOM-Leven).................................................................. 15
    3.4        Financiële analyse............................................................................................................................ 15
4      Mobiliteit ................................................................................................................................................. 16
    4.1        Ontwikkelingen ................................................................................................................................ 16
    4.2        Conceptuele uitgangspunten .......................................................................................................... 16
    4.3        Samenstelling mobiliteitsconcepten ............................................................................................... 17
       4.3.1           PLUS ......................................................................................................................................... 17
       4.3.2           PLUSPLUS ................................................................................................................................. 17
5      Klimaatadaptatie ..................................................................................................................................... 18
    5.1        Ontwikkelingen ................................................................................................................................ 18
    5.2        Conceptuele uitgangspunten .......................................................................................................... 18
    5.3        Samenstelling klimaatadaptatie concepten .................................................................................... 18
       5.3.1           PLUS ......................................................................................................................................... 19
       5.3.2           PLUSPLUS ................................................................................................................................. 21
Conclusie en aanbevelingen ............................................................................................................................ 23
Bijlagen ............................................................................................................................................................ 26
1      Ontwikkelingen circulair bouwen en ontwikkelen .................................................................................. 27
    1.1        Noodzaak ......................................................................................................................................... 27
    1.2        Circulaire Economie algemeen ........................................................................................................ 27

                                                                                                                                                                       2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>      1.2.1         Definitie circulaire economie................................................................................................... 27
      1.2.2         Principes en denkmodellen ..................................................................................................... 28
    1.3      Circulair bouwen.............................................................................................................................. 29
      1.3.1         Definities circulair bouwen ...................................................................................................... 29
      1.3.2         Denkmodellen en principes circulaire bouw ........................................................................... 29
      1.3.3         Rol en beleid overheid ............................................................................................................. 31
2     Ontwikkelingen energie gebouwde omgeving ........................................................................................ 32
    2.1      Beleidskader .................................................................................................................................... 32
    2.2      (Toekomstige) prijsontwikkelingen ................................................................................................. 33
    2.3      Keuze voor energie-infrastructuur .................................................................................................. 34
      2.3.1         Afweging gasinfrastructuur ..................................................................................................... 34
      2.3.2         Afweging Warmtenet .............................................................................................................. 35
      2.3.3         Afweging elektriciteitsnet........................................................................................................ 35
    2.4      Achtergrond toekomstige energievoorziening ................................................................................ 36
3     Financiële analyse energie....................................................................................................................... 38
    3.1      Exploitatiekosten ............................................................................................................................. 38
    3.2      Levensduurkosten ........................................................................................................................... 38
    3.3      Financieringsvormen duurzame woningen ..................................................................................... 39
    3.4      Effecten op verkoopbaarheid .......................................................................................................... 41
4     Uitsplitsing financiële analyse ................................................................................................................. 43
    4.1      Investeringskosten........................................................................................................................... 43
    4.2      Exploitatiekosten ............................................................................................................................. 43




                                                                                                                                                               3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Samenvatting

Ontwikkelingsverband Houten is samen met de gemeente Houten, met het project Hofpark aangekomen
bij de ‘afronding’ van de VINEX uitbreidingen van Houten. Voor dit project wil men bijzondere ambities
realiseren ten aanzien van duurzaamheid, in het bijzonder circulariteit en energie. Gemeente Houten
onderscheidt voor duurzaamheid vier thema’s, te weten Energie, Materialen, Klimaatadaptatie en
Mobiliteit. De focus voor dit project liggen dan ook op deze thema’s. Doel van deze rapportage is
onderzoeken wat de consequenties van de ambities zijn zodat nadere afspraken gemaakt kunnen worden
over de duurzame ambities en het positioneren van Hofpark als voorbeeld van circulaire ontwikkeling.

Bij elke thema is eerst kort stilgestaan bij de (inter)nationale ontwikkelingen, hierna zijn conceptuele
uitgangspunten vastgesteld, welke vertaald zijn naar twee mogelijk toe te passen concepten met een
oplopend ambitieniveau: concept ‘PLUS’ en concept ‘PLUSPLUS‘. Deze concepten bestaan uit een
samenstelling van concrete maatregelen per thema.

Materialen / circulair bouwen
De principes en denkmodellen van circulair denken toegepast op de bouw, zijn in theorie in grote lijnen wel
bekend. Er is met enkele projecten ook al wat ervaring opgedaan; er is echter nog veel te ontdekken. Het
overkoepelende advies van meerdere onderzoeken en studies is dan ook: ga aan de slag! Start met
pilotprojecten, deel de leerervaringen en werk aan een gezamenlijke groei van kennis.

Vastgestelde conceptuele uitgangspunten zijn (1) Reductie materiaal gebruik, (2) ontwerp voor hergebruik
en pas hergebruikte materialen toe en (3) vul de rest in met duurzame productie en inkoop. Het
Basisconcept past enkele eenvoudige zaken toe op alle drie de uitgangspunten, resulteren in een GPR score
Milieu van circa 7 voor een NOM-woning. Het PLUSPLUS concept gaat uit van maximale losmaakbaarheid
en demontabelheid, hergebruikte materialen, hernieuwbare materialen en de toepassing van circulaire
toepassingen voor de openbare ruimte zoals hout straatmeubilair en hergebruikte straattegels.
Meer(bouw)kosten per woning bedraagt 2 tot 5 % voor het basis-, respectievelijk 15 tot 30 % voor het
PLUSPLUS concept.

Energie
Gezien de ontwikkelingen rondom het energievraagstuk worden gasloze BENG woningen de norm. Met als
logisch gevolg een geëlektrificeerde warmtevoorziening van de gebouwde omgeving. Koppelingen dienen
gevonden te worden in opslagsystemen, waaronder de steeds populairder wordende elektrische mobiliteit.

Wat betreft energie-infrastructuur zal vanuit het oogpunt van duurzaamheid, rentabiliteit en flexibiliteit de
toepassing van een ‘all-electric’-net het meest voor de hand liggen om toe te passen in Hofpark. De
haalbaarheid en wenselijkheid om aan te sluiten op het warmtenet van Eneco is niet waarschijnlijk geacht;
dit heeft Eneco zelf ook aangegeven.

Wat betreft de energievoorziening van de woningen worden de volgende uitgangspunten gehanteerd. (1)
Reductie energievraag, (2) uitwisselen reststromen d.m.v. warmteterugwinning en (3) de resterende
energievraag invullen met duurzame energie. Het PLUS concept gaat uit van NOM-Wonen, waarbij zowel
de gebouwgebonden als de gebruiksgebonden energievraag door eigen duurzame energieopwekking wordt
gedekt. Het PLUSPLUS concept gaat uit van maximaal haalbare elektriciteitsopwekking om naast de
energiebehoefte van het gebouw en het gebruik binnen het gebouw tevens in de (voornamelijk
toekomstige) energiebehoefte voor elektrische auto’s te voorzien. Dit wordt dan ook het (richting) NOM-
Leven concept genoemd.

                                                                                                            4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Beide concepten bestaan uit hoogwaardige isolatie en luchtdichtheid, drievoudige beglazing,
gebalanceerde ventilatie met wtw, lage temperatuur vloerverwarming, warmtepomp i.c.m.
bodemwarmtewisselaars, (combi)warmtepomp i.c.m. douche warmteterugwinning, vrije koeling en hoog
rendement PV panelen. Meer(bouw)kosten bedragen circa 12.000 euro t.o.v. Bouwbesluit all-electric voor
NOM-Wonen, wat ruim binnen de levensduur wordt terugverdiend. Voor NOM-Leven bedraagt dit circa
30.000 euro, wat niet binnen de levensduur wordt terugverdiend.

Mobiliteit
Er is behoefte aan een integraal ontwerp van een elektrisch mobiliteitssysteem waarbij toekomstige
gebruikersbehoeftes en mobiliteitsbehoeftes centraal staan. Waarbij de stedenbouwkundige context en de
elektrische infrastructuur worden mee ontworpen, zodat de introductie van elektrisch vervoer succesvoller
verloopt. De ontwikkeling van Hofpark zou hier op in kunnen haken.

De volgende twee conceptuele uitgangspunten zijn vastgesteld. (1) Verminderen vervoer per auto en (2)
duurzame invulling vervoer per auto. Het PLUS concept mobiliteit prioriteert in het stedenbouwkundig
ontwerp fiets- en wandelpaden, aansluiting op het NS- en busstation en biedt elektrische
laadvoorzieningen als optie aan bij de woningen. Het PLUSPLUS project integreert hiernaast een collectieve
plek voor elektrische deelauto’s i.s.m. WeDriveSolar.

Klimaatadaptatie
Rondom het klimaatadaptatievraagstuk is duidelijk dat de urgentie voor klimaatadaptatie in de gebouwde
omgeving toeneemt en meerdere nationale stimuleringsprogramma’s en plannen gemaakt zijn en worden.
Dit met als doel de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van overstromingen te
versnellen en intensiveren.

De volgende twee conceptuele uitgangspunten zijn vastgesteld. (1) Koppel stedenbouwkundige kwaliteit
van het plan aan de opgaves wateroverlast, hittestress en droogte en (2) zet in op brede
duurzaamheidsmaatregelen om een integraal en compleet duurzaam stedenbouwkundig plan te maken.
Verkeer, landschap en stedenbouw integraal ontworpen naar een klimaat adaptief plan. Het Basisconcept
gaat uit van een duurzaam plan op basisniveau, d.m.v. het toepassen van faunapassages, permeabele
bestrating, waterbesparende maatregelen in de woningen en regentonnen. Verder worden bestaande
bomen in het gebied behouden en wordt bijgedragen aan de ecologie d.m.v. het toepassen van
bijenkasten, struiken, riet, e.d. Het PLUSPLUS concept draagt substantieel bij aan het beperken van
wateroverlast, hittestress en droogte d.m.v. het minimaliseren van verharding, veel bomen, groene daken
en gevels, wadi’s, natuurlijke afwatering in het gebied, regenwaterafvoer naar retentievijvers en
bodeminfiltratie. Uitgangspunt is dat de wijk wordt ontworpen vanuit een robuust landschappelijk
raamwerk.

Aanbevolen wordt om per thema een keuze te maken uit een concept en de maatregelen vervolgens uit te
werken. Gezien de vastgestelde bijzondere duurzaamheidambities bij aanvang van dit project, wordt voor
alle thema’s het ‘PLUSPLUS’ concept nadrukkelijk aanbevolen.




                                                                                                          5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>1 Inleiding

Ontwikkelingsverband Houten is samen met de gemeente Houten, met het project Hofpark aangekomen
bij de ‘afronding’ van de VINEX uitbreidingen van Houten. Voor dit project wil men bijzondere ambities
realiseren ten aanzien van duurzaamheid, in het bijzonder circulariteit en energie. Gemeente Houten
onderscheidt hierbij vier thema’s, te weten Energie, Materialen, Klimaatadaptatie en Mobiliteit. Hierbij ligt
de focus voor dit project op de thema’s Materialen en Energie en zal kort worden ingegaan op
Klimaatadaptatie en Mobiliteit.

Doel van deze rapportage is onderzoeken wat de consequenties van de ambities zijn, zodat
Ontwikkelingsverband Houten en de gemeente nadere afspraken kunnen maken over de circulaire ambities
en het positioneren van Hofpark als voorbeeld van circulaire ontwikkeling.

De opbouw van deze rapportage is als volgt. Elk hoofdstuk behandelt een thema, te weten (2) Circulair
bouwen en ontwikkeling, (3) Energie, (4) Mobiliteit en (5) Klimaatadaptatie. Bij elke thema wordt eerst kort
stilgestaan bij de (inter)nationale ontwikkelingen, hierna worden conceptuele uitgangspunten vastgesteld,
welke vertaald worden naar twee mogelijk toe te passen concepten met een oplopend ambitieniveau:
concept ‘PLUS’ en concept ‘PLUS PLUS‘. Deze concepten bestaan uit een samenstelling van concrete
maatregelen per thema. Zie de figuur hieronder ter verduidelijking. De rapportage wordt afgesloten met de
conclusies en aanbevelingen.




                                                                                                            6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>2 Materialen / circulair bouwen


2.1 Ontwikkelingen

De bouwsector is wereldwijd verreweg de grootste verbruiker van grondstoffen: bijna de helft (41 miljard
ton) wordt jaarlijks voor deze sector uit de grond gehaald (voornamelijk mineralen en ertsen). Met de
huidige manier van bouwen zijn materialen bij voorbaat al ‘verloren’. Het lineaire ontwerp en
materiaalgebruik in gebouwen zorgt ervoor dat bij sloop alleen downcycling, verbranding of stort mogelijk
is.

Vanuit deze urgentie wordt veel onderzoek gedaan naar de circulaire economie en neemt circulair bouwen
ook in de praktijk toe in populariteit. De principes van circulair denken toegepast op de bouw zijn in theorie
in grote lijnen wel bekend, zoals het 6S model van Brand, 10R model van J. Cramer en diverse definities van
circulair bouwen. Er is met enkele projecten ook al wat ervaring opgedaan. Enkele fabrikanten hebben met
succes circulaire producten op de markt gezet (bouwvoorbeelden: straatstenen, tapijttegels). Circulaire
paviljoenen, vaak gefinancierd door multinationals, schieten als paddenstoelen uit de grond. Het ene na het
andere gebied neemt circulariteit op als doelstelling voor (her)ontwikkeling. De gemeente
Haarlemmermeer heeft zich als een van de eerste gemeenten ter wereld aangesloten bij de Ellen
MacArthur Foundation, die zich richt op het tot stand brengen van de circulaire economie. Rotterdam en
Amsterdam verkennen mogelijkheden om een internationale hub te worden van grondstoffen en
materialen, waarbij logistiek en distributie hand in hand gaat met ontwikkeling van kennis, technologie en
banen. De gemeenteraad van Utrecht heeft onlangs een motie Circulair Bouwen aangenomen. Diverse
gemeenten hebben zich aangesloten bij Cirkelstad, een beweging van publieke en private partners die met
behulp van een Green Deal afvalloze, participatieve steden creëren. En inmiddels worden de eerste
leasemodellen ontwikkeld voor diverse onderdelen van gebouwen en de inventaris, die haaks staan op
onze huidige institutionele structuur in de vastgoedsector, gericht op eigendom en verhuur van gebouwen
of delen daarvan. Kortom, ook de wereld van het bouwen en wonen lijkt aan de vooravond te staan van
grote veranderingen die bijdragen aan de circulaire economie. Er zijn echter nog heel veel uitdagingen op
alle vlakken voordat de bouwsector echt op circulaire leest is geschoeid.

Gezien deze stand van zaken is dan ook het overkoepelende advies van meerdere onderzoeken en studies:
ga aan de slag! Start met pilotprojecten, deel de leerervaringen en werk aan een gezamenlijke groei van
kennis. In dit verband wordt vaak gesproken over ‘Living Labs’. Overheidsorganisaties zijn verreweg de
belangrijkste opdrachtgever in de bouw, en kunnen een grote bijdrage leveren door circulaire aspecten
mee te nemen in projecten.

Voor een nadere toelichting van de ontwikkelingen, denkmodellen, principes en definities van de circulaire
economie en circulair bouwen wordt naar bijlage 1 verwezen.




                                                                                                            7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2.2 Conceptuele uitgangspunten

Betreft circulair bouwen en ontwikkelen worden de volgende uitgangspunten gehanteerd.


           • Reductie materiaalgebruik
             (bijv. slanke constructies, slimme ontwerpoplossingen)
Stap 1

           • Uitwisselen en cascaderen reststromen
             (bijv. ontwerpen voor hergebruik, hergebruikte materialen & producten toepassen)
Stap 2

           • Duurzame productie en inkoop
             (bijv. milieuvriendelijk geproduceerde materialen toepassen zoals FSC hout,
Stap 3       hernieuwbare materialen toepassen)




1. Het streven naar reductie van de vraag naar materialen

Overmatig gebruik van materiaal dient voorkomen te worden. Alvorens te kiezen voor duurzame en
circulaire materialen dient eerst bekeken te worden of niet meer materiaal dan (functioneel en technisch)
strikt noodzakelijk wordt toegepast.

2. Synergiën en de uitwisseling en cascadering van reststromen

   a) In een circulaire economie worden materialen zo hoogwaardig mogelijk hergebruikt. Door al bij het
      ontwerp rekening te houden met demontage van producten en onderdelen in het gebouw kan
      ervoor worden gezorgd dat deze in hun geheel kunnen worden verwijderd en vervangen.
   b) Na de reductie van materiaalgebruik (uitgangspunt 1 & 2a) worden hergebruikte materialen
      toegepast.
   c) Materialen tijdens sloop, bouw- en woonrijp maken en constructie worden zo hoogwaardig en
      lokaal mogelijk hergebruikt, om verspilling van reststromen en nodeloos transport te voorkomen.

3. Duurzame productie en inkoop

Zodra synergiën uitgeput raken (uitgangspunten 1 & 2), kan de resterende vraag geleverd worden door
gebruik te maken van schone, hernieuwbare, of anderszins ecologisch gunstige bronnen.

   a) Van bepaalde typen materialen, met name hout en materialen afkomstig uit de mijnbouw, is
      bekend dat de winning potentieel gepaard kan gaan met grote sociale en ecologische impact. Er
      dient bij het gebruik van deze materialen actief te worden gestuurd op minimaliseren van deze
      impacts door de hele productieketen.
   b) Hernieuwbare materialen worden geprefereerd boven het gebruik en de daarmee gepaard gaande
      uitputting van niet-hernieuwbare materialen. Ook wel bekend als ‘bio-based materials’.




                                                                                                            8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2.3 Samenstelling circulaire concepten

De conceptuele uitgangspunten zijn concreet vertaald in de volgende circulaire concepten bestaande uit
een samenstelling van circulaire maatregelen.


2.3.1   PLUS

In het PLUS concept wordt qua reductie materiaal gebruik Hoog Rendement PV panelen (230 Wp/m2)
toegepast. Hierdoor hoeven er minder PV panelen te worden toegepast om eenzelfde hoeveelheid energie
op te wekken.

Betreft uitwisselen en cascaderen van reststromen wordt ingezet op dat één gebouwelement uit minimaal
50 % hergebruikt materiaal bestaat. Bijvoorbeeld de helft van alle dakpannen, kozijnen, trappen,
gevelelementen of toiletpotten. Hiernaast wordt de constructie gescheiden van de afbouw en inrichting.
Dat wil zeggen, afbouw en inrichting is zonder de constructie noemenswaardig te beschadigen te
verwijderen. Dit legt de basis voor langere cycli van de producten, materialen en levensduur van het
gebouw.

Betreft duurzame productie en inkoop wordt ingezet op dat twee of meer gebouwonderdelen (casco,
gevel, dak of berging) industrieel zijn geproduceerd. Hiernaast wordt 95 % of meer van al het toegepaste
hout te zijn voorzien van het FSC Keurmerk.

Tot slot wordt met behulp van Madaster een materialenpaspoort opgesteld en gedeeld met de gebruikers.

Dit resulteert uiteindelijk, uitgaande van een NOM-tussenwoning, in een GPR Milieu score van circa 7. Dit is
voor een NOM woning een redelijke score.


2.3.2   PLUSPLUS

In het PLUSPLUS concept wordt ingezet op innovatieve circulaire maatregelen om een ‘demonstratie’
niveau te behalen en daarmee bij te dragen aan de ontwikkeling van circulair bouwen en ontwikkelen.
Omdat dit deels ‘buiten de gebaande paden’ zal leiden is een GPR score, of elk andere tool, vooralsnog voor
een groot gedeelte ongeschikt om een niveau aan te kunnen tonen. Ingezet moet worden op het verhaal,
niet op de score. Tegelijk kan gezegd worden dan een GPR milieu score van circa 7,5 haalbaar is met dit
concept.

Ook in het PLUSPLUS concept wordt qua materiaalreductie Hoog Rendement PV panelen (230 Wp/m2)
toegepast.

Betreft uitwisselen en cascaderen van reststromen wordt ingezet op het maximaliseren van de
losmaakbaarheid en demontabelheid van de woningen. Dit betekent dat er gebouwd wordt met zo min
mogelijk natte knopen zoals specie, beton, lijm of kit. Denk aan de klikbare bakstenen in plaats van
gemetselde bakstenen, demontabele gevels en casco, etc. Hierdoor zijn producten en materialen
makkelijker her te gebruiken in de toekomst.
Daarnaast wordt maximaal ingezet op het zo veel mogelijk toepassen van hergebruikte materialen. Dit
betekent dat het inventariseren van her te gebruiken materialen voorafgaand aan, of gelijktijdig met het
ontwerp van de woningen loopt. Denk hierbij aan hergebruikte kozijnen, kolommen, deuren, baksteen

                                                                                                           9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>(Stonecycling, ByFusion), isolatie of meer op materiaalniveau, hoogwaardig gerecycled cement & beton
(Smart Crusher) en hergebruikt hout.

Betreft duurzame productie en inkoop wordt ingezet op het maximaal toepassen van hernieuwbare
materialen en producten. Voor de hand ligt volledige houtskeletbouw in combinatie met hernieuwbare
isolatie, gevelbekleding, afbouw, kunststoffen, en indien toegepast, hernieuwbare lijm, verf, houtcoatings,
kit, etc.

Tot slot biedt de openbare ruimte veel kansen om bij te dragen aan circulair bouwen en het circulaire
concept van de ontwikkeling Hofpark.
Ook voor materialen en producten voor de openbare ruimte worden de conceptuele uitgangspunten van
paragraaf 2.2 gevolgd. Dit betekent in de basis een ontwerp met slimme ontwerpsoplossingen om
materiaalgebruik te reduceren. Minder verharding ligt hier voor de hand. Daarnaast worden zaken als
straatmeubilair, lantaarnpalen, straattegels en dergelijke (1) hergebruikt ingekocht/toegepast, of (2)
dusdanig ingekocht dat ze hernieuwbaar zijn, of (3) dat ze in de toekomst her te gebruiken zijn. Denk
bijvoorbeeld aan volledig houten producten of ander hernieuwbaar materiaal, of volledig recyclebare
lantaarnpanelen die in eigendom blijven van de leverancier (Sapa Pole Products). Wordt er toch gekozen
voor betonnen toepassingen, kies dan voor enkel CSC gekeurd beton.


2.4 Financiële analyse

Vergeleken met een standaard NOM-woning dient voor het PLUS concept rekening gehouden te worden
met circa 2 tot 5% meerbouwkosten per woning. Dit komt met name door de duurdere Hoge Rendement
PV panelen, de hergebruikte materialen vinden, inkopen en eventueel behandelen en abonnementskosten
Madaster. Afhankelijk van de huidige kennis van de ontwikkelaars en aannemers komen hier wellicht nog
ontwikkelingskosten bij.

Betreft het PLUSPLUS project dient rekening gehouden te worden met circa € 50.000,- ontwikkelingskosten,
ongeacht de hoeveelheid woningen waar het concept op wordt toegepast. Dit gaat uit van wanneer alle
maatregelen van PLUS PLUS volledig worden toegepast. De meerbouwkosten voor de openbare ruimte kan
tussen de 10 en 20% worden gesteld. Wat de woningmaatregelen betreft dient rekening gehouden te
worden met meerbouwkosten per woning van 15 – 30%. Dit betreft meerkosten voor demontabele
materialen en bouwmethoden, hergebruikte materialen en hernieuwbare materialen en producten.




                                                                                                         10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>3 Energie


3.1 Ontwikkelingen

Om Europese, nationale en gemeentelijke energiedoelstellingen te halen, zullen warmte en elektriciteit op
een andere wijze geproduceerd en geconsumeerd moeten worden. Een energiesysteem met volatiel,
decentraal en duurzaam opgewekte elektriciteit, de afname van het gebruik van aardgas, een toename van
het gebruik van duurzaam gas in het energie- en mobiliteitssysteem, een groeiend aandeel van elektrische
mobiliteit, een groeiend aandeel geëlektrificeerde warmtevoorziening en de komst van opslagsystemen. Dit
is de toekomstige energievoorziening, willen we de aarde leefbaar houden en voldoen aan de verschillende
energiedoelstellingen.

In dit kader is ervoor gekozen om voor nieuwbouwontwikkeling de EPC per 2021 los te laten en te
vervangen door een energieprestatie voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG), waarbij aparte eisen
zullen worden opgenomen voor de maximale energiebehoefte t.b.v. verwarming en koeling, het maximale
primaire gebouwgebonden energiegebruik en het minimale aandeel duurzame energie. De gedachtegang is
dat eerst de energievraag gereduceerd dient te worden, om vervolgens de resterende (lage) energievraag
duurzaam op te wekken.

De gasprijs is de laatste 15 jaar gemiddeld 5% per jaar gestegen, tegen een gemiddelde
elektriciteitsprijsstijging van gemiddeld 3% en een inflatie van 2% per jaar. Sinds 2016 is hiernaast de
energiebelasting op gas verhoogd en op elektriciteit verlaagd. Als dit zich zo doorzet wordt gas in de
toekomst waarschijnlijk vele malen duurder dan elektriciteit. In het nieuwe Regeerakkoord van Rutte III
staat vermeld dat dit de komende jaren wordt doorgezet.

Gezien de ontwikkelingen worden gasloze BENG woningen de norm. Met als logisch gevolg een
geëlektrificeerde warmtevoorziening van de gebouwde omgeving. Koppelingen dienen gevonden te
worden met opslagsystemen, waaronder de steeds populair wordende elektrische mobiliteit.


3.2 Conceptuele uitgangspunten

Betreft energie-infrastructuur is het volgende te concluderen. Vanuit het oogpunt van duurzaamheid,
rentabiliteit en flexibiliteit, zal de toepassing van een ‘all-electric’-net het meest voor de hand liggen om toe
te passen in Hofpark. Een collectief warmtenet voor Hofpark is niet wenselijk geacht, omdat de
energieprestatie van het beschikbare warmtenet van Eneco middelmatig is (warmtebron is een gas
gestookte WKK installatie) en een hogere energieprestatie middels andere technieken zeer eenvoudig en
kosteneffectief te behalen is. Zie bijlage 2.3 voor een nadere analyse van de afwegingen om tot een
bepaalde energie-infrastructuur te komen.




                                                                                                              11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Betreft de energievoorziening van de woningen worden de volgende uitgangspunten gehanteerd. De kern
van deze uitgangspunten, dat vergelijkbaar is met het trias-energetica model, is dat eerst gekeken wordt of
de energievraag zo ver mogelijk gereduceerd kan worden, alvorens na te denken over de duurzame
invulling van de (resterende) energievraag.


          • Reductie energievraag
Stap 1      (bijv. goede isolatie, vormgeving, oriëntatie)

          • Uitwisselen reststromen
Stap 2      (bijv. warmterugwinning uit ventilatielucht, energieopslagsystemen)

          • Duurzame energie
Stap 3      (bijv. warmtepomp, zonnepaneel)




Reductie energievraag
Door vroegtijdig in het ontwerp goed na te denken over de vormgeving, het glaspercentage en de
oriëntatie, kan de basis worden gelegd voor een energiezuinige en duurzame woning zonder dat dit
meerkosten met zich meebrengt. Naast vormgeving, glaspercentages en oriëntatie van de woning is voor
het beperken van de energievraag belangrijk te investeren in een goede bouwkundige schil.

Uitwisselen reststromen
Nadat de energievraag zo ver mogelijk gereduceerd is kan worden gekeken naar de mogelijkheid om lokale
uitwisseling van energie te realiseren. Op gebouwniveau ligt een CO2-gestuurd gebalanceerd
ventilatiesysteem met warmteterugwinning (wtw) voor de hand. Op hoger niveau kan hier in lijn met de
toekomstige energievoorziening gedacht worden aan tijdelijke opslagsystemen, hetzij individueel of
collectief.

Duurzame opwekking
Nadat de energievraag zo veel mogelijk is beperkt, blijft er een warmte- en elektriciteitsvraag over.
Uitgangspunt is om deze warmte- en elektriciteitsvraag zoveel mogelijk duurzaam in te vullen.

Er wordt enkel naar hedendaagse en bewezen technieken gekeken om kostentechnisch optimaal te blijven.
Toekomstige technieken welke nog niet rendabel te noemen zijn, zijn buiten beschouwing gelaten. Dit
omdat de bouwaanvang snel plaatsvindt en om de studie gezien haar omvang met de verschillende
thema’s behapbaar te houden.

Deze conceptuele uitgangspunten zijn concreet vertaald in twee samengestelde concepten van
bouwkundige en installatietechnische maatregelen.


3.3 Samenstelling energieconcepten

De twee energieconcepten worden vergeleken met het referentieconcept ‘Bouwbesluit all-electric’. Hier is
het vigerende Bouwbesluit het uitgangspunt, op uitzondering van de warmteopwekking. Voor wat betreft
de bouwkundige maatregelen is uitgegaan van de minimale wettelijke eisen uit het Bouwbesluit.
Warmteafgifte vindt plaats middels laagtemperatuur (vloer)verwarming en voor de ventilatie is uitgegaan

                                                                                                         12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>van een CO2-gestuurd gebalanceerd ventilatiesysteem met warmteterugwinning (wtw). Betreft de
installatietechnische maatregelen wordt in dit energieconcept verwarming en warm tapwater voorzien
middels een individuele elektrische warmtepomp i.c.m. bodemwarmtewisselaars en douche
warmteterugwinning. Er dient nog vastgesteld te worden dat de zaken rondom archeologie in de bodem
geen belemmeringen opwerpt voor het toepassen van individuele elektrische warmtepompen i.c.m.
bodemwarmtewisselaars. Dit lijkt op dit moment van schrijven positief te ontwikkelen.

Door de toepassing van een warmtepomp i.c.m. bodemwarmtewisselaars wordt een gasaansluiting
overbodig en kan in de zomer tevens ‘gratis’ koeling (i.e. tegen een verwaarloosbaar energiegebruik)
worden geleverd, wat een meerwaarde oplevert door de verhoging van het comfort. Door het ontbreken
van een gasaansluiting wordt de bewoner bovendien onafhankelijk van toekomstige en grillige
gasprijsstijgingen en wordt de kans op eventuele gasexplosies of koolmonoxidevergiftiging voorkomen. Met
deze maatregelen wordt een EPC-score gerealiseerd die lager is dan wettelijk vereist zonder dat er PV-
panelen hoeven te worden toegepast.

Een alternatief op individuele warmtepompen is het toepassen van een collectieve warmtepomp, waarbij
één warmtepomp meerdere appartementen en/of woningen van warmte voorziet. Voordeel van een
collectief systeem is onder andere minder ruimtegebruik per appartement/woning omdat er één centrale
technische ruimte gebruikt wordt t.o.v. individuele warmtepompen in elke woning. Hiernaast zijn de
onderhoudskosten bij een collectief systeem relatief lager, al gaat dit om relatief kleine getallen. Ten slotte
hoeft bij een collectief systeem minder rekening gehouden te worden met geluidsoverlast door de
warmtepomp. Een nadeel van een collectief systeem, zijn de forse distributieverliezen. Daarnaast dient de
warmtepomp collectief beheerd te worden wat gepaard gaat met complexiteiten en ‘gedoe’ voor de
bewoner. De ervaring leert dan ook dat over het algemeen individuele keuzevrijheid boven deze collectieve
voordelen gaat. Voor Hofpark liggen gezien de lage bouwdichtheid, individuele warmtepompen voor de
hand.

Op basis van bovenstaande kan gezegd worden dat een individuele warmtepomp i.c.m.
bodemwarmtewisselaars voor de hand ligt, welke voor verdere berekeningen als uitgangspunt is genomen.

In de tabel hieronder is een indicatie van mogelijke energieconcepten voor een standaard tussenwoning
weergegeven. De referentiewoning van RVO is gebruikt als uitgangspunt voor de bouwkundige afmetingen
en verhoudingen. Ook de noord-zuid oriëntatie zoals gehanteerd in de referentie woningen is
aangehouden. Voor meer informatie wordt verwezen naar de betreffende webpagina van RVO.




                                                                                                            13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                            Bouwbesluit
                                                                      NOM-Wonen                NOM-Leven
                                             All-electric
                                       Bouwkundige maatregelen
 Rc-waarde gevel                                4,5                                   6,0
 Rc-waarde dak                                  6,0                                   8,0
 Rc-waarde begane grond                         3,5                                   5,0
 U-waarde ramen                                 1,3                                   0,8
 Luchtdichtheid                                 0,4                                   0,2
 Buitenzonwering                                Nee                                   Zuid
                                    Installatietechnische maatregelen
 Ventilatie systeem                                         Gebalanceerde ventilatie met wtw
 Verwarmingssysteem                                         Lage temperatuur vloerverwarming
 Ruimteverwarming                                            Warmtepomp i.c.m. bodemwtw
 Warmtapwater                                          (Combi)warmtepomp i.c.m. douche wtw
 Koeling                                                              Vrije koeling
 Totaal aantal PV-panelen                        0                         16                     24
 Laadpaal                                                      Nee                                Ja
                                             Energiegebruik
 Energieverbruik [kWh]                         4.420                     3.920                   3.920
 Energieopwekking [kWh]                          0                       4.030                   7.730


3.3.1   PLUS: Nul-Op-de-Meter Wonen (NOM-Wonen)

Voor dit concept wordt voor wat betreft de bouwkundige maatregelen uitgegaan van hoogwaardige
isolatiewaarden zoals aangegeven in de tabel om de energievraag zo veel mogelijk te reduceren. Betreft
installatietechnische maatregelen wordt naast de maatregelen van het referentieconcept uitgegaan van
extra PV panelen, genoeg zodat aan het eind van een kalenderjaar, zelfs met inachtneming van het
elektriciteitsverbruik door elektrisch apparatuur zoals telefoons, laptops en wasmachines, netto geen
elektriciteit van het elektriciteitsnet is afgenomen. Naast het ‘gebouwgebonden’ energieverbruik is
hierdoor ook het ‘gebruiksgebonden’ energieverbruik 100 % hernieuwbaar gedekt. Dit wordt dan ook het
NOM-Wonen concept genoemd. Dit concept voldoet tevens aan de BENG-norm.




                                                                                                           14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>3.3.2    PLUSPLUS: Nul-Op-de-Meter Leven (NOM-Leven)

Deze ambitie gaat uit van maximaal haalbare elektriciteitsopwekking om naast de energiebehoefte van het
gebouw en het gebruik binnen het gebouw tevens in de (voornamelijk toekomstige) energiebehoefte voor
elektrische auto’s te voorzien. Dit wordt dan ook het (richting) NOM-Leven concept genoemd. Dit betekent
dat bij het ontwerp van de woningen het maximaliseren van energieopwekking centraal staat; volledig
geïntegreerde PV-systemen op de daken en gevels waardoor per jaar meer energie wordt opgewekt dan
verbruikt.

Te zien in de tabel is dat er op jaarbasis een overschot van circa 3.800 kWh is. Dit staat gelijk aan een
rijafstand van circa 15.000 tot 20.000 km met een gemiddelde elektrische auto. Andere typen woningen
zoals appartementen en hoekwoningen zullen gegeven de hoeveelheid PV panelen ook in deze
bandbreedte liggen.


3.4 Financiële analyse

In onderstaande tabel worden de (meer)bouwkosten (excl. BTW) weergegeven van de verschillende
energieconcepten voor een gemiddelde tussenwoning. Voor een uitsplitsing van de investeringskosten
wordt verwezen naar bijlage 3.1.


                                              Bouwbesluit
  Excl. BTW                                                   NOM-Wonen     NOM-Leven
                                               All-electric

                                      Tussenwoning
 Investeringskosten                             € 9.500        € 21.450       € 39.580
 Meerkosten t.o.v. referentie                       -          € 11.950       € 30.080



Te zien is dat het NOM-Leven t.o.v. NOM-Wonen aanzienlijke meerkosten met zich meebrengt. Hierbij
dient nog aangetekend te worden dat eventuele gebruikmaking van de ISDE-subsidie voor de aanschaf van
een warmtepomp niet is meegenomen. Voor de aanschaf van een warmtepomp i.c.m.
bodemwarmtewisselaars kan namelijk een subsidie worden verkregen van € 2.800,- (incl. BTW). Indien dit
meegenomen wordt, dan worden de genoemde meerkosten van alle drie de energieconcepten met circa
€ 2.300,- (excl. BTW) verlaagd.

Voor een nadere analyse van de exploitatiekosten voor de gebruiker en de totale levensduurkosten wordt
naar bijlage 3 verwezen.




                                                                                                            15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>4 Mobiliteit


4.1 Ontwikkelingen

Vanuit mobiliteitsontwikkelingen gekoppeld aan duurzame gebouwen, gebieden en steden zien we de
volgende ontwikkelingen.

Elektrisch vervoer staat op dit moment in Nederland sterk in de belangstelling. Zowel overheidsinstellingen
als bedrijven zien elektrisch vervoer als één van de veelbelovende opties om het mobiliteitssysteem in
Nederland te verduurzamen. Elektrische voertuigen produceren lokaal geen schadelijke uitstoot van CO2,
fijnstof dan wel geluid. In combinatie met duurzaam opgewekte energie, biedt elektrisch vervoer een meer
CO2 neutraal alternatief voor vervoersoplossingen die gebruik maken van conventionele
verbrandingsmotoren. De transitie naar een elektrisch mobiliteitssysteem is echter niet eenvoudig; het gaat
bij elektrische mobiliteit om een systeeminnovatie, waarbij gelijktijdig innovaties nodig zijn op het gebied
van de laadinfrastructuur en dient de gebouwde omgeving en stedenbouwkundige context hiervoor
ingericht te worden.

In 2016 is de Green Deal elektrisch vervoer 2016-2020 geïnitieerd. Met deze Green Deal initieert het Rijk
samen met partijen uit het Formule E-Team een aantal acties voor de komende jaren, waaronder de
verduurzaming van het rijkswagenpark en het opstellen van een meerjarig R&D innovatieprogramma op
het terrein van elektrisch vervoer, met onderwerpen als vrachtvervoer en stadsdistributie,
laadinfrastructuur en smart grids, nieuwe vormen van personenvervoer en light electric vehicles. Het
opzetten van Living Labs is gewenst.

Naast personenvervoer per auto is de fiets een belangrijke schakel in de mobiliteit van personen op de
korte afstand, binnenstedelijk en als voor- en natransport. Met de opkomst van de elektrische fiets en de
speedpedelec wordt de fiets ook voor middellange afstanden voor veel mensen een aantrekkelijk
alternatief. Daarbij kiest het kabinet voor de ruimtelijke inpassing van goede en veilige (lange afstand)
fietsverbindingen en een extra impuls aan fietsenstallingen in steden om gebruik te stimuleren.

Geconcludeerd kan worden dat er behoefte is aan een integraal ontwerp van een elektrisch
mobiliteitssysteem waarbij toekomstige gebruikersbehoeftes en mobiliteitsbehoeftes centraal staan.
Waarbij de stedenbouwkundige context en de elektrische infrastructuur worden mee ontworpen zodat de
introductie van elektrisch vervoer succesvoller verloopt. De ontwikkeling van Hofpark zou hier op in kunnen
haken.


4.2 Conceptuele uitgangspunten

Op basis van de ontwikkelingen en eigen ervaring met dergelijke vraagstukken zijn de volgende
conceptuele uitgangspunten vastgesteld.

Verminderen vervoer per auto
Ten eerste dient nagedacht te worden over het verminderen van vervoer per auto. Het gebruik van
openbaar voervoer, fiets en wandelpaden dient te worden gestimuleerd.

Duurzame invulling vervoer per auto
Omdat Hofpark een woningbouwproject is zal hoe dan ook vervoer per auto toegepast worden. Nadat dit
                                                                                                            16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>zo ver mogelijk gereduceerd is, is het zaak deze zo veel mogelijk duurzaam in te vullen. Het gebruik van
elektrische voertuigen dient te worden gestimuleerd.


4.3 Samenstelling mobiliteitsconcepten


4.3.1   PLUS

In het PLUS mobiliteitsconcept dient in het stedenbouwkundig ontwerp langzaam (fiets en voetgangers)
verkeer prioriteit te krijgen. Verder wordt aansluiting van voet- en fietspaden op het nabijgelegen NS-
station en het busstation geprioriteerd. Door herkenbare, veilige en groene wandel- en fietsroutes (met
voldoende stallingen) richting de haltes voor openbaar vervoer te maken en tegelijkertijd in te zetten op
een frequente dienstregeling wordt het aantrekkelijker om van het OV gebruik te maken. De abri’s zelf
kunnen worden voorzien van groen (zoals bijvoorbeeld aan de Mathildelaan in Eindhoven).
Oversteekbaarheid voor de doelgroep van het OV is aandachtspunt. Hiernaast worden collectieve dan wel
individuele laadvoorzieningen voor elektrische fietsen integraal meegenomen.

Betreft het resterende vervoer per auto wordt in het stedenbouwkundig ontwerp en ontwerp van de
woningen individuele laadpalen meegenomen om het gebruik van elektrische auto’s te stimuleren.


4.3.2   PLUSPLUS

Naast de maatregelen van het PLUS concept zal in dit concept ten eerste een faciliteit voor het delen van
elektrische auto’s wordt meegenomen in het stedenbouwkundig ontwerp. Dit wordt concreet gemaakt
door WeDriveSolar te benaderen en om een propositie te vragen. Hier is uit voort gekomen dat een
dergelijke nieuwbouwwijk geschikt kan zijn voor het toepassen van enkele deelauto’s en deelfietsen.
Gedacht dient te worden aan 1 tot 9 deelauto’s om mee te beginnen, gebaseerd op de propositie van
WeDriveSolar. Aanbevolen wordt met een beperkt aantal te beginnen (circa 2-4), maar wel ruimte te
reserveren in het stedenbouwkundig ontwerp en de woongebouwen voor uitbreiding.




                                                                                                            17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>5 Klimaatadaptatie


5.1 Ontwikkelingen

Nederland werkt al enige tijd aan ruimtelijke aanpassingen aan klimaatverandering (‘ruimtelijke adaptatie’).
De urgentie van adaptatie is echter toegenomen. De gevolgen van klimaatverandering zijn nu al merkbaar;
recente onderzoeken bevestigen dat. Extreme neerslag blijkt nu al duidelijk vaker voor te komen dan in de
jaren vijftig en de kans op dergelijke hevige buien neemt naar verwachting in de toekomst nog verder toe.
Denk bij het effect van extreme neerslag aan de wateroverlast die in de zomer van 2016 vooral het zuiden
van het land trof. Tekenend is ook dat de laatste jaren vrijwel allemaal tot de tien warmste jaren sinds het
begin van de metingen behoren, zowel in Nederland als wereldwijd.

De maatschappelijke aandacht voor klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving neemt toe. De
“Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie” (september 2014) bevat voorstellen voor een klimaatbestendige en
water robuuste inrichting van stedelijk gebied. In oktober 2014 is de “Nieuwbouw en Herstructurering
Intentieverklaring Ruimtelijke Adaptatie” getekend door meer dan 90 partijen. Overheidspartijen hebben
de gezamenlijke ambitie vastgelegd dat Nederland in 2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en water
robuust is ingericht. Algemeen streven is om in 2020 ruimtelijke adaptatie in alle ruimtelijke plannen mee
te laten nemen. Verder is op Prinsjesdag 2017 het Deltaprogramma voor 2018 verschenen en bevat voor
het eerst een Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie: een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen,
provincies en het Rijk dat de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van
overstromingen versnelt en intensiveert.

Duidelijk is dat de urgentie voor klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving toeneemt en meerdere
nationale stimuleringsprogramma’s en plannen gemaakt zijn/worden. Dit met als doel de aanpak van
wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van overstromingen te versnellen en intensiveren.


5.2 Conceptuele uitgangspunten

Op basis van de ontwikkelingen en ervaringen opgedaan met klimaat adaptieve gebiedsontwikkeling
kunnen onderstaande conceptuele uitgangspunten worden vastgesteld.

       Koppel stedenbouwkundige kwaliteit van het plan aan de opgaves wateroverlast, hittestress en
        droogte;
       Zet in op brede duurzaamheidsmaatregelen om een integraal en compleet duurzaam
        stedenbouwkundig plan te maken. Verkeer, landschap en stedenbouw integraal ontworpen naar
        een klimaat adaptief plan.


5.3 Samenstelling klimaatadaptatie concepten

Deze uitgangspunten kunnen op basis van eigen ervaring en de ervaring van LAPLab concreet vertaald
worden in het PLUS concept en het PLUSPLUS concept. Deze studie beperkt zich tot het agenderen van
deze maatregelen; de verdere uitwerking van de maatregelen kan bijvoorbeeld door LAPLab verder worden
uitgewerkt. Sommige maatregelen worden al toegepast, sommige niet. Deze twee concepten zijn dan ook
op hoofdlijnen toegelicht. Wil men in de basis een duurzaam stedenbouwkundig plan, integreer dan het

                                                                                                         18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>PLUS concept. Wil men een vergaand duurzaam stedenbouwkundig plan, welke ook substantieel bijdraagt
aan klimaatadaptatie, integreer dan, naast de maatregelen van het PLUS concept, ook de maatregelen van
het PLUSPLUS concept.


5.3.1   PLUS

In het PLUS concept zijn er maatregelen te benoemen welke eenvoudig in een stedenbouwkundig plan in te
passen zijn, als ze maar vooraf bekend zijn. Hieronder worden ze nader toegelicht, beginnend op
wijkniveau, eindigend op woningniveau.

Faunapassages
Relatief eenvoudig te realiseren zijn passages voor fauna. Ze kunnen worden geïntegreerd in de
buitenruimte. Belangrijk is eerst goed te onderzoeken voor welke diersoorten in het gebied dit functioneel
kan zijn.

Behoud van bestaande bomen
Bestaande volgroeide bomen zijn een landschappelijk cadeautje. Het duurt jaren voordat nieuwe bomen
dezelfde hoogte bereiken. Er zijn enkele bomen aanwezig in het gebied.

Bijdrage aan ecologie
Doormiddel van het toepassen van (bijen-/ vleermuis)kasten, struiken en riet krijgt de lokale ecologie volop
ruimte.

Permeabele bestrating
Overtollig regenwater draagt bij aan erosie en watervervuiling. Waterdoorlatende bestrating helpt bij het
vertragen van de stroming van het regenwater en de ondergrondse bodem zorgt voor natuurlijke filtering.
Permeabele bestrating heeft een zekere multifunctionaliteit in zich. Alternatief is standaard bestrating
waarbij de waterberging geregeld zal moeten worden met maatregelen die meer grondoppervlakte vragen
zoals een wadi. Optie is om de permeabele bestrating alleen toe te passen op plekken waar de weg minder
intensief wordt gebruikt. Tevens kan er een grof zandbed worden aangebracht onder de bestrating
waardoor er meer lucht zit en water makkelijker kan passeren. Belangrijk is om bij de inrichting het
onderhoud specifiek mee te nemen in het ontwerp en de detaillering. Bijvoorbeeld door de buitenruimte
zo in te richten dat men ondanks de permeabele verharding toch makkelijk met een grasmaaier overal bij
kan (let op de randen).

Regenton per woning
Het water uit een regenton kan gebruikt worden om drinkwater te besparen. Het water kan bijvoorbeeld
gebruikt worden om de tuin te besproeien of om kamerplanten water te geven. Een andere mogelijkheid is
om dit water voor het doorspoelen van het toilet te gebruiken. Op deze wijze kan tot 7.000 liter per jaar
bespaard worden.

Waterbesparende maatregelen
Te denken valt aan waterbesparende kranen, douchekoppen, waterbesparende toiletspoeling en
hergebruik.




                                                                                                          19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>5.3.2   PLUSPLUS

In het PLUSPLUS concept worden er maatregelen benoemd welke minder eenvoudig in een
stedenbouwkundig plan in te passen zijn. De uitwerking hiervan vergt nadere uitwerking en zal grotere
meerkosten met zich meebrengen dan de PLUS maatregelen. Hieronder worden ze nader toegelicht,
beginnend op wijkniveau, eindigend op woningniveau. Ook hier geldt, sommige maatregelen zijn wellicht al
toegepast, sommige niet. Zaak is deze lijst na te lopen om het plan te checken op volledigheid qua
duurzaamheid.

Beperken droogte en hittestress
Het hitte-eilandeffect is het fenomeen dat de temperatuur in een stedelijk gebied gemiddeld hoger is dan
in het omliggende landelijk gebied. De belangrijkste oorzaken zijn de absorptie van zonlicht door de, in de
stad aanwezige donkere materialen en de relatief lage windsnelheden. Het planten van bomen heeft niet
alleen een positieve werking op de leefkwaliteit, het heeft ook een verkoelend effect: de temperatuur
onder de bomen is lager door de schaduwvorming en bomen absorberen minder zonlicht dan bijvoorbeeld
asfalt. Bomen hebben ook een positief effect op de waterhuishouding en de luchtkwaliteit. Daarnaast
leveren groene daken, groene daktuinen, groene gevels en permeabele bestrating een positieve bijdrage.
Pas dus concreet veel bomen toe, in combinatie met groen daken, gevels en permeabele bestrating.

Blauw/groen netwerk. Een vitale groene leefomgeving
Om onze omgevingen leefbaar te houden, wateroverlast, hittestress en droogte te voorkomen kan op
wijkniveau een integraal groen/blauw netwerk worden ontworpen welke klimaat adaptief werkt.
Bij het ontwerp van een vitale groene leefomgeving staat de landschappelijke kwaliteit als drager van het
gebied voorop. De wijk wordt ontworpen vanuit een robuust groen landschappelijk raamwerk waarbij elke
woning een adres krijgt aan een groene kwaliteit. Dit versterkt de identiteit en levensduur van een wijk.
Tevens is er hierbij volop ruimte voor een (steeds veranderende) invulling met flexibele en diverse
woonwensen. Voorbeelden van bovenstaande zijn De Bras in Ypenburg, EVA-Lanxmeer in Culemborg,
Skoatterwald in Heerenveen en het wadibuurtje Tirol in Doetinchem.

Opvang water in buitenruimte
Bijvoorbeeld door middel van ondiepe wadi’s. Natuurlijke afwatering binnen het gebied en ecologische
filtering. Wadi’s kunnen relatief eenvoudig worden gerealiseerd door middel van een greppel in de berm.
Beter nog is om de wadi’s tegelijkertijd in te zetten als extra impuls voor de woonkwaliteit.

Hemelwaterafvoer
Het regenwater niet langer via het riool direct af te voeren maar via een gescheiden systeem naar
inrichtingen zoals retentievijvers te leiden of in de bodem te infiltreren. Hierdoor worden pieken in de
rioolafvoer getemperd waardoor overstorten naar het oppervlaktewater worden voorkomen.

Groene daken en gevels
Draagt onder andere bij aan waterberging, geluidsreductie en isolatie. Uit te voeren op woningen,
bergingen en garages. Hierbij dient wel nagedacht te worden over de combinatie groen dak en PV panelen.
Een combinatie is mogelijk, maar de uitwerking behoeft wel aandacht.




                                                                                                           21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Conclusie en aanbevelingen

Doel van deze rapportage was de consequenties van de bijzondere duurzaamheidambities te onderzoeken.
Hiermee kunnen Ontwikkelingsverband Houten en de gemeente nadere afspraken maken over de ambities
en het positioneren van Hofpark als voorbeeld van een duurzame en circulaire ontwikkeling. De thema´s
Materialen, Energie, Mobiliteit en Klimaatadaptatie zijn uitgewerkt. Voor deze thema’s zijn twee mogelijk
toe te passen concepten met bijbehorende maatregelen in beeld gebracht.

Geconcludeerd kan worden dat, wanneer men een PLUS niveau duurzaam project wil realiseren, de PLUS
concepten gekozen dienen te worden. In de tabel hieronder zijn kort en bondig de verschillende thema’s,
concepten en bijbehorende maatregelen toegelicht. Indien men daadwerkelijk wil bijdragen aan de
ontwikkeling van een duurzamere gebouwde omgeving en van Hofpark een voorbeeldproject qua
duurzaamheid wil maken, dan dienen de ‘PLUSPLUS’ concepten gekozen te worden.

Hiernaast kan geconcludeerd worden dat qua energie, de meerkosten van het PLUS concept ruim binnen
de technische levensduur worden terugverdiend. Dit ten opzichte van gasloze woningen die op verwarming
na, voldoen aan het vigerende Bouwbesluit. De PLUSPLUS concepten gaan logischerwijs gepaard met
meerkosten welke (nog) niet binnen de technische levensduur zijn terugverdiend. Hier staat echter een
kwalitatief zeer hoogwaardig plan, opgedane kennis, ervaring, publiciteit, een verbeterd imago en een
aanzienlijke bijdrage aan de verduurzaming van de gebouwde omgeving tegenover.

Aanbevolen wordt per thema een keuze maken uit een concept en de maatregelen vervolgens uit te
werken.




                                       PLUS                                         PLUSPLUS
                                      Circulair bouwen en ontwikkelen
                                                   Reduceer gebruik materiaal
                                       (Niet meer materiaal toepassen dan strikt noodzakelijk)
   Conceptuele                                Wissel uit en cascadeer reststromen
  uitgangspunten                    (Ontwerp voor hergebruik, pas hergebruikte materialen toe)
                                                 Duurzame productie en inkoop
                                     (Toepassen hernieuwbare materialen & bijv. FSC gekeurd)
      Concept
                                       PLUS                                         PLUSPLUS
     algemeen
                                                                       Maximaal losmaakbaar & demontabel,
                                   GPR Milieu score 7                  dus bouwen zonder natte knopen zoals
                      Dit is voor een NOM woning een redelijke                 specie, beton, lijm of kit.
                       score. Hiervoor is benodigd qua circulair          Waaronder kliksysteem bakstenen,
                                    materiaalgebruik:                   demontabel casco en gevel, scheiding
   Maatregelen               . Hoog rendement PV panelen                 constructie & afbouw/inrichting e.d.
                              - Enkel FSC gekeurmerkt hout             Maximaal hergebruikte materialen,
                     - Scheiding constructie & afbouw/inrichting      dus eerst hergebruikte producten en
                           - 2 gebouwelementen zijn prefab         materialen oogsten, dan hiermee ontwerpen.
                        - Materialenpaspoort m.b.v. Madaster         Waaronder hergebruikt hout, kozijnen,
                                                                              gerecycled beton, e.d.




                                                                                                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                           Maximaal hernieuwbaar,
                                                                    waaronder volledige houtskeletbouw,
                                                                    hernieuwbare isolatie, gevelbekleding/
                                                                 kunststoffen, lijm, verf, houtcoatings, kit, e.d.

                                                                         Circulaire openbare ruimte,
                                                                      Minimaliseer verharding, maximaal
                                                                   hergebruikte en hernieuwbare producten
                                                                 toepassen. Waaronder hout straatmeubilair,
                                                                 recyclebare lantaarnpalen, CSC gekeurmerkt
                                                                                  beton, e.d.

                                                 Energie
                                                  Reduceer energievraag
                                         (goede isolatie, vormgeving, oriëntatie, etc.)
 Conceptuele                                Wissel uit en cascadeer reststromen
uitgangspunten                       (warmteterugwinning, energieopslagsystemen, etc.)
                                                Duurzame energieopwekking
                                       (duurzame opwekking resterende energievraag)

   Concept                     NOM-Wonen                                           NOM-Leven
  algemeen           NOM voor energiebehoefte wonen               NOM voor energiebehoefte wonen + vervoer

                                            Hoogwaardige isolatie & zeer luchtdicht
                                                     Drievoudige beglazing
                                              Gebalanceerde ventilatie met wtw

                                              Lage temperatuur vloerverwarming
                                                Warmtepomp i.c.m. bodemwtw
 Maatregelen
                                           (Combi)warmtepomp i.c.m. douche wtw
                                                           Vrije koeling
                                                                    18 Hoog Rendement PV panelen op het dak,
                          16 PV panelen op het dak
                                                                                  6 in gevel
                                                                  Laadpaal (kan met eigen opwek circa 20.000
                                                                              km rijden per jaar)

                                                Mobiliteit
                                                Reduceer vervoer per auto
 Conceptuele                               (stimuleren gebruik OV, fiets & wandelen)
uitgangspunten                             Duurzame invulling vervoer per auto
                                            (stimuleren gebruik elektrisch vervoer)
   Concept
                                    PLUS                                            PLUSPLUS
  algemeen
                     Prioritering fiets & wandelpaden in
                         stedenbouwkundig ontwerp
                  Prioritering aansluiting nabijgelegen NS en
                                  busstation
 Maatregelen                                                         Collectieve WeDriveSolar plek in gebied
                   Laadvoorzieningen elektrische fietsen in
                        stedenbouwkundig ontwerp
                 Individuele laadpalen als optie aanbieden bij
                                  woningen.

                                                                                                                 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                     PLUS                                         PLUSPLUS

                                             Klimaatadaptatie
                  Koppel stedenbouwkundige kwaliteit aan de opgaves wateroverlast, hittestress en
 Conceptuele                                        droogte
uitgangspunten   Integreer verkeer, landschap en stedenbouw om tot een kwalitatief hoogwaardig &
                                           klimaatadaptief plan te komen

   Concept
                                     PLUS                                         PLUSPLUS
  algemeen


                                                                    Beperken droogte en hitte stress.
                                                                 Waaronder minimaliseren verharding, veel
                                                                 bomen, groene daken, groene gevels, e.d.

                               . Faunapassages
                                                                  Blauw/groen netwerk. Een vitale groene
                                                                               leefomgeving.
                       . Behoud van bestaande bomen
                                                                De wijk wordt ontworpen vanuit een robuust
                                                                         landschappelijk raamwerk.
                            . Bijdrage aan ecologie
                       (bijenkasten, struiken, riet, e.d.)           Opvang water in buitenruimte.
 Maatregelen                                                     Waaronder wadi´s, natuurlijke afwatering
                           . Permeabele bestrating                      binnen het gebied, e.d.

                            . Regenton per woning                            Grijs water systeem.
                                                                   Waaronder regenwater afvoeren naar
                       . Waterbesparende maatregelen            retentievijfers, bodeminfiltratie locaties, e.d.
                 (kranen, douchekoppen, toiletspoeling, e.d.)

                                                                     Alle daken en veel gevels groen.
                                                                 Waaronder garages, transformatorhuisjes,
                                                                        bergingen, woningen, e.d.




                                                                                                              25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Bijlagen




           26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>1 Ontwikkelingen circulair bouwen en ontwikkelen


1.1 Noodzaak

De huidige manier van bouwen is niet toekomstbestendig, onder andere vanwege de volgende vijf
hoofdredenen.

       De bouwsector is wereldwijd verreweg de grootste verbruiker van grondstoffen: bijna de helft (41
        miljard ton) wordt jaarlijks voor deze sector uit de grond gehaald (voornamelijk mineralen en
        ertsen).
       De impact op mens en milieu is groot. De bouw neemt wereldwijd een kwart van de totale CO2-
        uitstoot voor zijn rekening.
       De vraag naar grondstoffen in het algemeen en bouwmaterialen in het bijzonder neemt toe, met
        name als gevolg van de verstedelijking en de groei van megasteden in landen als China en India.
       Materialen worden schaarser en prijsschommelingen groter. Als grootafnemer voor
        infrastructurele projecten bepaalt China nu de prijs van metalen en enkele zeldzame aardmetalen
        op de wereldmarkt.
       Met de huidige manier van bouwen zijn materialen bij voorbaat al ‘verloren’. Het lineaire ontwerp
        en materiaalgebruik in gebouwen zorgt ervoor dat bij sloop alleen downcycling, verbranding of
        stort mogelijk is

Huidige manieren van grondstof herwinning (recycling) zijn vaak gebaseerd op het lineaire model waarin
winstmaximering centraal staat en niet het daadwerkelijke behoud van de grondstoffen. Daarom worden
waardevolle grondstoffen nog steeds massaal en onherroepelijk beschadigd of vernietigd.


1.2 Circulaire Economie algemeen

Er is en wordt veel onderzoek gedaan naar de gedachtegoed van de circulaire economie in het algemeen.
Hieronder enkele gangbare denkmodellen en principes.


1.2.1   Definitie circulaire economie

Een circulaire economie is een industrieel systeem dat doelbewust ontworpen is voor een bepaalde
gebruiksperiode met het oog op behoud en herbestemming. ‘Eindige’ concepten worden vervangen door
hernieuwbare, er wordt gebruik gemaakt van ‘groene’ energie, giftige stoffen worden geweerd en er wordt
gestreefd naar het elimineren van afval door het ontwerp van circulaire materialen, producten, systemen
en business modellen (Bron: Ellen MacArthur Foundation)




                                                                                                         27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>1.2.2   Principes en denkmodellen

De twee kringlopen
Het circulaire systeem kent twee kringlopen van materialen. Een biologische kringloop, waarin reststoffen
na gebruik veilig terugvloeien in de natuur. En een technische kringloop, waarvoor product-(onderdelen) zo
zijn ontworpen en vermarkt dat deze op kwalitatief hoogwaardig niveau opnieuw gebruikt kunnen worden.
Hierdoor blijft de economische waarde zoveel mogelijk behouden. Het systeem is dus ecologisch en
economisch gezien ‘restauratief’.




Niveaus van circulariteit (10 R’s model )
In lijn met de twee kringlopen en de verschillende manieren om deze te sluiten is door Jacqueline Cramer
het 10 R’s model ontwikkeld. Het idee is het denken in niveaus van circulariteit, waarbij ‘refuse’ het
hoogste niveau is, en ‘recover’ het laagste.

             Refuse: weigeren/voorkomen gebruik
             Reduce: gebruik minder grondstoffen
             Redesign: herontwerp met oog op circulariteit
             Re-use: product hergebruik in huidige staat (tweedehands)
             Repair: onderhoud en reparatie
             Refurbish: product opknappen
             Remanufacture: nieuw product van tweedehands
             Re-purpose: hergebruik product maar anders
             Recycle: verwerking en hergebruik materialen
             Recover: energieterugwinning


                                                                                                       28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>1.3 Circulair bouwen


1.3.1   Definities circulair bouwen

Hieronder twee gangbare definities.

“Een circulair gebouw is een tijdelijke aggregatie van producten componenten en materialen met een
gedocumenteerde identiteit in een vorm die voor een benoemde periode een bepaalde huisvestingsfunctie
kan vervullen waarbij de herkomst en geplande herbestemming van alle producten componenten en
materialen gedocumenteerd zijn en blijven. Alle verbindingen zijn eenvoudig ongedaan te maken ('droog'),
materialen worden gebruikt in een pure, hernieuwbare vorm, het gebruikt uitsluitend duurzame energie,
giftige stoffen worden geweerd en er wordt gestreefd naar het elimineren van afval door het toepassen van
circulaire materialen, producten en systemen en concepten.” (bron Turntoo/RAU)

 “Het ontwerpen, construeren, en slopen van een gebouw op zo’n manier dat naast het hoogwaardig
inzetten en hergebruiken van materialen, en een adaptief en toekomstbestendig ontwerp, ook
duurzaamheidsambities op het gebied van energie, water, en biodiversiteit en ecosystemen worden
meegenomen.” (bron Metabolic/SGS/gemeente Amsterdam)

Dit rapport focust op materialen en energie zoals eerder vastgesteld.


1.3.2   Denkmodellen en principes circulaire bouw

Dit is een relatief nieuw onderzoeksgebied. Gangbaar zijn tot nu toe de volgende principes en
denkmodellen.

Twee benaderingen circulariteit gebouwde omgeving
Momenteel zijn er twee typen ontwikkelingen te onderscheiden om tot een circulaire leefomgeving te
komen: een ketengerichte benadering en een gebiedsgerichte benadering. Bij beide benaderingen staat het
sluiten van kringlopen centraal, zij het op een andere wijze en op een andere schaal. Vanuit een
ketenbenadering is de aandacht gericht op het sluiten van de materiaalkringlopen op het niveau van de
keten. De ketenbenadering richt de aandacht op het zo efficiënt mogelijk produceren en consumeren van
producten, met zo min mogelijk gebruik van primaire en niet-hernieuwbare grondstoffen en hernieuwbare
energie. Deze benadering is vooral zichtbaar bij de productie van bouwmaterialen en bouwproducten.

Vanuit een gebiedsgerichte benadering gaat de aandacht uit naar het sluiten van kringlopen binnen een
bepaald gebied. Naast materiaal- en productstromen wordt er vaak ook aandacht besteed aan het sluiten
van de waterkringloop en worden energie en water zo vaak mogelijk, in zo hoog mogelijke kwaliteit,
hergebruikt, ook wel aangeduid met cascadering. Op gebiedsniveau staat een ecosysteembenadering
centraal, d.w.z. het sluiten van de volgende kringlopen:

        •   Materialen
        •   Producten
        •   Energie
        •   Water




                                                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Het 6S model
Uitgaande van een gebiedsbenadering kan men vervolgens op verschillende niveaus kijken naar een
gebouw. Zie onderstaand een visuele weergave van het 6S model van Brand. Het model geeft bij
benadering de levensduur van verschillende lagen van een gebouw weer. De gedachtegang is dat
bijvoorbeeld Services (installaties) maximaal 15 jaar meegaan, terwijl de Structure (constructie) tot wel 300
jaar mee kan gaan.




Vier principes circulaire bouw
Een recent onderzoek geïnitieerd door gemeente Amsterdam naar circulaire bouw heeft vier heldere
principes vastgelegd, welke gebruikt zullen worden voor verdere uitwerkingen. De gedachtegang is dat
circulaire ambities door middel van deze vier principes kunnen worden vormgegeven. Ze beschrijven de
meest effectieve volgorde waarin circulaire interventies genomen dienen te worden. De vier principes
omvatten:

    1.   het streven naar reductie van de vraag naar materialen, energie en land,
    2.   synergiën en de uitwisseling en cascadering van reststromen,
    3.   duurzame productie en inkoop,
    4.   slim management.

1 Het streven naar reductie van de vraag naar materialen, energie en land
De makkelijkste manier om impact van grondstoffenwinning en productie te voorkomen is om minder te
produceren. Het is bijvoorbeeld belangrijk om een systeem te ontwerpen waarbij een lage vraag naar
energie en materialen centraal staat. Het is wel belangrijk om op te merken dat er nooit naar gestreefd
wordt om de vraag naar grondstoffen zo te verminderen dat het een bedreiging wordt voor menselijk
comfort of de kwaliteit van leven.

2 Synergiën en de uitwisseling en cascadering van reststromen
Zodra de grondstoffenvraag en daaraan gerelateerde effecten maximaal verlaagd zijn, kan worden gekeken
naar de mogelijkheid om lokale uitwisseling van reststromen te realiseren. Met name lokaal beschikbare
middelen (zoals regenwater of warmte van lokale waterbronnen), en grondstoffen waarvan men weet dat
ze tijdens de sloop van nabije gebouwen vrijkomen, zijn belangrijk om mee te nemen in deze ontwerpstap.

3 Duurzame productie en inkoop
Zodra synergiën uitgeput raken, kan de resterende functionele vraag geleverd worden door gebruik te
maken van schone, hernieuwbare, of anderszins ecologisch gunstige bronnen. Middelen die lokaal
                                                                                                           30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>geproduceerd worden hebben hierbij de voorkeur, omdat de impact hiervan doorgaans lager is en de
efficiëntie hoger omdat er geen lang transport of grote infrastructurele investeringen nodig zijn. In de
keuze voor lokaal moet de impact en efficiëntie echter leidend zijn.

4 Slim management
Het is belangrijk om feedback te krijgen over hoe het systeem werkt om het optimaal te laten functioneren.
Dit omvat de creatie van transparante data en een informatienetwerk om een efficiënt en goed
functionerend systeem mogelijk te maken. Deze vorm van feedback maakt gedragsverandering en
technologische aanpassingen in de toekomst mogelijk.


1.3.3   Rol en beleid overheid

Binnen het bestaande institutionele kader hebben overheden publiekrechtelijk weinig mogelijkheden om
bovenwettelijke eisen aan gebouwen en bouwproducten te stellen. Bijvoorbeeld, indien voorzien van een
CE-markering, mogen nationale en lokale overheden geen aanvullende vereisten aan bouwproducten
stellen. De sector zelf neemt doorgaans het voortouw in het formuleren van bovenwettelijke eisen. Zo zijn
de labels en certificeringssystemen voor groene of duurzame gebouwen volledig private initiatieven.
Overheden zijn weliswaar betrokken bij dit soort initiatieven, maar niet vanuit een regelgevende rol.
Hooguit proberen zij via ander instrumentarium, met beleidsnotities, voorlichting, subsidies en andere
verleidingstactieken actoren te stimuleren om aan de normen van dit soort labels en certificaten te
voldoen. Privaatrechtelijk kunnen overheden meer doen, bijvoorbeeld als inkoper, opdrachtgever en als
eigenaar en beheerder van gebouwen. Dit biedt ook ruimte tot experimenteren en biedt anderen een
voorbeeld.

Als regelgever heeft de overheid meer invloed. In het verleden heeft de introductie en aanscherping van
wet- en regelgeving een grote rol gespeeld in het in gang zetten van zelfsturing door de sector. Zo heeft het
verbod om vuil te storten in Nederland de marktcondities voor reduce, reuse en recycling sterk veranderd.
In Nederland heeft het stortverbod geleid tot een hergebruik en recycling percentage van bouw- en
sloopafval van wel 90%. Met het veranderen van de wettelijke vereisten en condities voor het produceren,
hergebruiken en recyclen van producten en materialen kan de overheid innovaties afdwingen en
stimuleren. Idealiter leidt dit tot veranderingen in de keten vanaf de ontwerpfase; het ontwerp bepaalt
immers de mogelijkheden voor reductie, hergebruik en recycling.




                                                                                                           31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>2 Ontwikkelingen energie gebouwde omgeving


2.1 Beleidskader

De gebouwde omgeving is met ruim 30% een van de grootste landelijke energiegebruikers en daarmee een
belangrijke veroorzaker van de CO2-uitstoot in Nederland. In dat kader zijn er in het Energieakkoord uit
2013 afspraken gemaakt om de CO2-uitstoot te beperken, gemiddeld 1,5 % energiebesparing per jaar te
realiseren en het aandeel duurzame energie te verhogen van circa 6 % huidig naar 14% in 2020 en 16% in
2023. Om deze doelstellingen te bereiken zijn in een eerder stadium al met verschillende branches in de
bouwsector (Aedes, Woonbond, NEPROM, NVB en Bouwend Nederland) sectorakkoorden
(‘Energiebesparing woningcorporatiesector’ en ‘Lente-akkoord’) afgesproken.

Zo dienen nieuwe gebouwen sinds 1994 te voldoen aan bepaalde eisen op het gebied van
energiezuinigheid. De mate van energiezuinigheid van nieuwe gebouwen wordt uitgedrukt in een
energieprestatiecoëfficiënt (EPC). In het ‘Lente-akkoord’ uit 2008 is, onder andere, afgesproken dat voor
nieuwbouwwoningen uitgegaan wordt van een EPC van 0,6 in 2011 en 0,4 in 2015 en gestreefd wordt naar
energieneutrale woningen (EPC is 0,0) in 2020 (zie onderstaand figuur). Het streven is om in 2050 een
volledig energieneutrale woningvoorraad te hebben.




                                                      0,6 in 2011
                                                                0,4 in 2015

                                                                              BENG in 2021




       Figuur 1: verloop EPC in woningbouw

Door de toenemende mate van energiezuinigheid van gebouwen, wordt de EPC als maatstaf echter steeds
minder geschikt. Bovendien sluit de EPC niet goed aan bij de Europese afspraken over energiezuinigheid in
de gebouwde omgeving zoals vastgelegd in de ‘Energy Performance of Building Directive’ (EPBD-richtlijn).
In dat kader is ervoor gekozen om de EPC in de toekomst los te laten en te vervangen door een
energieprestatie voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG), waarbij aparte eisen zullen worden
opgenomen voor de maximale energiebehoefte t.b.v. verwarming en koeling, het maximale primaire
gebouwgebonden energiegebruik en het minimale aandeel duurzame energie. Deze BENG-eisen zullen
worden gedifferentieerd naar gebouwtype. Voor woningen zijn de prestatie-eisen drievoudig:


   1. een jaarlijkse energiebehoefte van maximaal 25 kWh/m2 GebruiksOppervlak (GO).
                                                                                                        32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>       Dit heeft betrekking op verwarming en koeling, maar niet op warm tapwater en verlichting.
    2. een jaarlijks primair fossiel energiegebruik van maximaal 25 kWh/m2 GO.
       Dit heeft betrekking op de voorgaande energiebehoefte, plus warm tapwater, ventilatie,
       hulpenergie en rendement- en leiding verliezen. Zelf duurzaam opgewekte energie mag hier vanaf
       worden getrokken.
    3. Minimaal 50 % van het primair energiegebruik is hernieuwbare energie.

De BENG-eisen zullen naar alle waarschijnlijkheid vanaf 1 januari 2021 worden ingevoerd. Omdat de
bouwperiode van Hofpark naar verwachting voor deze datum afgerond is zullen de BENG-eisen voor
Hofpark niet gelden.

Energieagenda
In december 2016 is de Energieagenda gepubliceerd. De Energieagenda is de Nederlandse uitwerking van
het Klimaatakkoord van Parijs, waarin een langetermijnperspectief wordt geschetst richting 2030 en 2050.
De uiteindelijk doelstelling is om 80% tot 95% CO2-reductie te realiseren in 2050. Om deze doelstelling te
realiseren worden er voor verschillende onderwerpen (c.q. functionaliteiten) transitiepaden geschetst,
waarin op hoofdlijnen wordt beschreven op welke wijze hieraan invulling gegeven gaat worden. In overleg
met burgers, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en medeoverheden zullen de
transitiepaden verder worden uitgewerkt en uiteindelijke ambities richting 2030 en 2050 worden
vastgesteld.

Specifiek voor de gebouwde omgeving wordt ingezet op een tweetal pijlers, te weten (1) energiebesparing
en (2) het sterk verminderen van het aardgasgebruik. Hierbij zal energiebesparing (1) worden bevorderd
door een mix van wettelijke verplichtingen (energielabels, etc.) en stimuleringsmaatregelen (subsidies,
laagrentende leningen, etc.). Om het aardgasgebruik sterk te doen verminderen (2) zal o.a. in beginsel geen
nieuwe gasinfrastructuur meer worden aangelegd in nieuwbouwwijken en zal de aansluitplicht voor gas in
de Gaswet worden vervangen door een breder aansluitrecht op een energie-infrastructuur voor
verwarming. Gemeenten krijgen hierbij meer verantwoordelijkheden en bevoegdheden om, in
samenwerking met de netbeheerder, te besluiten over de lokale energievoorziening. Een belangrijke stap
hierin is onlangs gezet, toen de motie Van Tongeren voor de afschaffing van de aansluitplicht op gas door
een ruime meerderheid van de Tweede Kamer is aangenomen. Dit initiatief wordt ondersteund door
zeventig gemeenten, de provincies Gelderland en Zuid-Holland en de grootste netbeheerders Enexis,
Liander en Stedin tijdens de Nationale Klimaattop van 26 oktober 2016 (als Nederlandse uitwerking van het
klimaatakkoord van Parijs), waarin een gezamenlijk voorstel is gedaan om de weg vrij te maken gas uit te
faseren in de gebouwde omgeving.


2.2    (Toekomstige) prijsontwikkelingen

Energieprijzen zijn de afgelopen jaren harder gestegen dan de kosten voor levensonderhoud. Om de
(toekomstige) betaalbaarheid van de woonlasten voor de bewoners van de geplande nieuwbouw te
borgen, is het dus zaak om de energielasten zoveel mogelijk te beperken.




                                                                                                         33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Het verloop van de energieprijs is echter lastig te voorspellen. Het krachtenveld is hierbij divers en complex.
De prijs is o.a. afhankelijk van geopolitieke, technische en economische ontwikkelingen, de toekomstige
energievraag en de gas- en oliereserves. Een manier om met deze onzekerheid om te gaan is te kijken naar
het verleden. Hierbij spelen de relatieve energieprijsstijgingen ten opzichte van verschillende
energiedragers een belangrijke rol. In onderstaande grafiek worden de prijsstijgingen van gas en
elektriciteit weergegeven over de afgelopen 17 jaar in Nederland.




Te zien is dat de gasprijs in de afgelopen jaren harder is gestegen dan de elektriciteitsprijs (gemiddeld circa
5% per jaar respectievelijk gemiddeld circa 3% per jaar). Ter vergelijking, de gemiddelde overall inflatie
bedroeg over dezelfde periode circa 2% per jaar.

Daarnaast is er in 2016 een belangrijke verandering geweest in de opbouw van de energiekosten tussen gas
en elektriciteit, doordat er een verschuiving heeft plaatsgevonden van de energiebelasting van elektriciteit
naar gas. Hierdoor is de energiebelasting op elektriciteit met 15% gedaald, terwijl de energiebelasting op
gas met 31% is gestegen. Deze verschuiving komt voort uit een nieuwe kijk op het belasten van energie:
meer vervuilende energie (zoals gas) wordt meer belast dan (in potentie) minder vervuilende energie (zoals
elektriciteit). Wanneer deze ontwikkeling doorzet, dan zal de gasprijs ten opzichte van de elektriciteitsprijs
in de toekomst nog harder stijgen.


2.3 Keuze voor energie-infrastructuur


2.3.1   Afweging gasinfrastructuur

Doordat een energie-infrastructuur veelal 50 jaar meegaat en vanuit de wetenschap dat binnen 50 jaar
fossiele brandstoffen op of heel duur zijn, is het niet verstandig een infrastructuur aan te leggen gebaseerd
op een fossiele energiedrager zoals aardgas. Als al overwogen wordt om een aardgasnet aan te leggen, dan
zou dit aardasnet ook geschikt moeten zijn voor biogas. De beschikbaarheid van biogas is echter beperkt en
kan het beste worden ingezet voor de wijken met een bestaande gasinfrastructuur. Vanuit dit oogpunt
wordt daarom het aanleggen van een gasinfrastructuur als een niet-duurzame oplossing gezien.



                                                                                                             34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Een ander argument om geen gasnet neer te leggen is de dalende rentabiliteit van een dubbele energie-
infrastructuur (gas + elektra). Doordat de bouwdichtheid van de meeste nieuwbouwlocaties relatief laag is
en de warmtevraag van nieuwbouwwoningen bovendien steeds lager wordt, is de warmtevraag per
hectare ook laag. Hierdoor worden de kosten die een netbeheerder maakt voor de aanleg van een
gasinfrastructuur vaak niet meer terugverdiend. Om die reden zijn netbeheerders momenteel ook actief
bezig met beleidsvorming met adviezen richting het Rijk om geen nieuwe gasinfrastructuur meer aan te
leggen voor nieuwe woningen vanwege te verwachten hoge maatschappelijke kosten in de toekomst. Het
vervangen van de aansluitplicht voor gas in de Gaswet door een breder aansluitrecht op een energie-
infrastructuur voor verwarming zoals aangegeven in de energieagenda ondersteunt dit.

Hiernaast geeft een gasinfrastructuur extra veiligheidsproblemen. In de afgelopen jaren is meermaals
gebleken dat gas een zeer gevaarlijk goed is. Ongelukken met gasinfrastructuur zoals brand, explosies en
koolstofmonoxidevergiftigingen vinden in bijna de helft van de gevallen plaats in moderne installaties die
goed onderhouden zijn. Bij een keuze voor de te gebruiken energie-infrastructuur, is het dan ook belangrijk
om dit veiligheidsaspect mee te nemen.

Op basis van bovenstaande en gezien de recente ontwikkelingen op het gebied van overheidsbeleid en
energieprijsontwikkelingen, zoals beschreven in voorgaand hoofdstuk, lijkt het er op dat gas in de komende
decennia een minder vanzelfsprekende rol gaat spelen in het verwarmen van woningen. Het realiseren van
een gasinfrastructuur in nieuwbouwwijken legt de bewoners voor de komende decennia in principe vast
aan een lastig duurzaam te maken brandstof, waarvan de huidige ontwikkelingen een negatief beeld geven
over de betaalbaarheid en beschikbaarheid op de lange termijn.

Voor de ontwikkelingen van Hofpark is reeds vastgesteld geen gas infrastructuur aan te leggen.


2.3.2   Afweging Warmtenet

Een alternatief voor een gasinfrastructuur is het toepassen van een warmtenet. Over het algemeen is een
dergelijk collectief warmtenet echter met name interessant bij een hoge bouwdichtheid en een hoge
bouwomvang en -snelheid. Een warmtenet brengt namelijk hoge (voor)investeringen met zich mee, die
terugverdiend moeten worden met de verkoop van (een aanzienlijke hoeveelheid) warmte. Bij een lage
bouwdichtheid en bouwomvang zullen de investeringskosten en het distributieverlies per woning te hoog
zijn en de warmteafzet te laag worden voor een rendabele business case. Aangezien Hofpark uit
grondgebonden woningen en appartementen zullen gaan bestaan zal de bouwomvang en bouwdichtheid
naar alle waarschijnlijkheid te laag zijn voor het rendabel toepassen van een collectief warmtenet.

Op basis van bovenstaande argumenten wordt de haalbaarheid en wenselijkheid van een collectief
warmtenet voor Hofpark niet waarschijnlijk geacht. Hiernaast is de energieprestatie van het beschikbare
warmtenet van Eneco middelmatig (warmtebron is een gas gestookte WKK installatie) en is een hogere
energieprestatie middels andere technieken zeer eenvoudig en kosteneffectief te behalen.


2.3.3   Afweging elektriciteitsnet

Een alternatief voor een gas- of warmtenet is om een enkelvoudige ‘all-electric’ net aan te leggen.
Aangezien het gebruik van elektrische apparaten een algemeen goed is zal er sowieso een
elektriciteitsinfrastructuur moeten worden aangelegd. Daar komt bij dat een verdere verduurzaming van de
wijk in de toekomst niet wordt belemmerd bij een ‘all-electric’-net. Door het aansluiten van bijvoorbeeld
                                                                                                          35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>PV-panelen en/of windmolens, kan (in de toekomst) namelijk volledig hernieuwbare energie worden
geleverd.

Als warmtevoorziening bij een ‘all-electric’-net zijn er verschillende mogelijkheden. De toepassing van een
warmtevoorziening op basis van elektrische warmtepompen ligt hierbij het meeste voor de hand, maar ook
meer alternatieve manieren van elektrische verwarming (bijv. elektrische stralingspanelen) zijn mogelijk.
Een groot voordeel van een ‘all-electric’-net is dat er op gebouwniveau kan worden bepaald welke
warmtevoorziening het beste aansluit bij de wensen en eisen van de bewoner/eigenaar. Indien
bijvoorbeeld koeling is gewenst, kan door de toepassing van een elektrische warmtepomp in combinatie
met bodemwarmtewisselaars op een duurzame manier worden voorzien. In tegenstelling tot een gas- of
warmtenet, is een ‘all-electric’-net maximaal flexibel en niet afhankelijk van een hoge bouwdichtheid of
bouwsnelheid.

Vanuit het oogpunt van duurzaamheid, rentabiliteit en flexibiliteit, zal de toepassing van een ‘all-electric’-
net dan ook het meest voor de hand liggen om toe te passen in Hofpark. Er zijn inmiddels al tientallen
wijken in Nederland die volledig gasloos zijn aangelegd en waar gekozen is voor een ‘all-electric’
infrastructuur. Voorbeelden hiervan zijn wijken in Rijswijk, Breda, Etten-Leur en Abcoude.


2.4 Achtergrond toekomstige energievoorziening

Om de Europese en nationale energiedoelstellingen te behalen zullen warmte en elektriciteit op een
andere wijze worden geproduceerd en geconsumeerd. Een energiesysteem met vanaf 2023 40 - 45%
volatiel, decentraal en duurzaam opgewekte elektriciteit, de toename van het gebruik van duurzaam gas in
het energie- en mobiliteitssysteem, een groeiend aandeel van elektrische mobiliteit, een groeiend aandeel
geëlektrificeerde warmtevoorziening, de afname van het gebruik van aardgas en de komst van
opslagsystemen leidt tot heel andere energiestromen. Het energiesysteem moet worden voorbereid op het
accommoderen van deze ontwikkelingen. De verdere groei van de decentrale productie van elektriciteit en
de ontwikkeling van grote windmolenparken op zee hebben gevolgen voor het bewaken van het evenwicht
tussen vraag en aanbod van energie, het garanderen van de leveringszekerheid en voor de kosten voor de
gebruikers.

Op enkele punten in het laagspanningsnet zien we anno 2015 al dat er met zonnepanelen op een beperkt
aantal momenten in het jaar meer elektriciteit wordt opgewekt dan het net ter plaatse kan opvangen. De
netbeheerder heeft op dit moment in zo’n geval geen andere optie dan het verzwaren van het net. Omdat
dit veel tijd vergt en hoge kosten met zich mee brengt, is vanuit maatschappelijk oogpunt de vraag
gerechtvaardigd in hoeverre er met behulp van innovatieve oplossingen alternatieven voorhanden zijn
waardoor deze ontwikkeling sneller en efficiënter kan worden opgevangen. Eén van de grote opgaven voor
de toekomstige energievoorziening ligt dan ook in het ‘verslimmen’ van energienetwerken in combinatie
met tijdelijke opslag.

Er bestaan echter veel belemmeringen (voornamelijk op het gebied van wet- en regelgeving) om slimme
energienetwerken te realiseren. Om te weten te komen wat deze belemmeringen zijn, hiervan te leren en
uiteindelijk wijzigingen door te voeren, wordt vanuit het Rijk bij monde van o.a. RVO gestimuleerd pilot
projecten te starten. Lees meer informatie met praktijkvoorbeelden op de website van RVO.




                                                                                                             36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Belemmeringen en kansen lokale en slimme elektriciteitsnetten
Op technisch gebied is er veel mogelijk om een slim elektriciteitsnet te realiseren. Gedacht kan worden aan
een netwerk waarbij de gebouwen verbonden zijn met autolaadpalen, collectieve PV panelen en een
gebiedsbatterij waar middels ICT de vraag en aanbod wordt gestuurd en uitgewisseld. De grote
belemmering zit in een gebrek aan duidelijkheid betreft wet- en regelgeving en financiële stimulans
omtrent de toepassing van dergelijke systemen.




                                                                                                         37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>3 Financiële analyse energie


3.1 Exploitatiekosten

In onderstaande tabel staan de indicatieve jaarlijkse exploitatiekosten (energie- en onderhoudskosten) voor
de bewoner in jaar 1 weergegeven van de verschillende energieconcepten voor een gemiddelde
tussenwoning. Voor een uitsplitsing van de exploitatiekosten en de gehanteerde aannames wordt
verwezen naar bijlage 4.1.


                                                Bouwbesluit
    Incl. BTW                                                   NOM-Wonen        NOM-Leven
                                                 All-electric

                                        Tussenwoning
    Totale exploitatiekosten                      € 1.030          € 140           -€ 283
    Exploitatievoordeel                               -            € 890           € 1.310


Uit de tabel kan worden opgemaakt dat de hogere initiële investeringskosten van de NOM
energieconcepten ten opzichte van het referentie energieconcept leidt tot aanzienlijk lagere
exploitatiekosten voor de bewoner. Het NOM-Leven concept leidt tot nog lagere exploitatiekosten. Voor
NOM-Leven is aangenomen dat alle opgewekte elektriciteit wordt terug geleverd aan het net, wat een lage
opbrengt voor de bewoner oplevert (€ 0,05 / kWh). Indien deze overcapaciteit wordt gebruikt voor het
opladen van elektrische voertuigen kan een groter voordeel behaald worden. Puur gekeken naar
brandstofkosten kan dit bij een rijafstand van 10.000 km per jaar een voordeel van circa € 2401 per jaar
opleveren.


3.2 Levensduurkosten

De initiële meerkosten enerzijds en de lagere exploitatiekosten anderzijds zeggen echter nog niets over de
totale levensduurkosten van de verschillende energieconcepten. Zo zal er over 15 jaar een
vervangingsinvestering gedaan moeten worden in warmteopwekking en PV-panelen.

Om dit verschil inzichtelijk te maken, zijn dan ook de totale levensduurkosten van de verschillende
energieconcepten over een periode van 30 jaar berekend voor een gemiddelde tussenwoning. Deze
levensduurkosten staan als netto contante waarde weergegeven in onderstaande tabel. De netto contante
waarde (NCW) vertegenwoordigt hierbij de som geld, die nu nodig is om gedurende een periode van 30 jaar
de kapitaalslasten van de meerinvestering en de energie-, onderhouds- en vervangingskosten te kunnen
betalen. Voor een uitsplitsing van de exploitatiekosten en de gehanteerde aannames wordt verwezen naar
bijlage 4.2.

Hierbij is er van uitgegaan dat er na 15 jaar een herinvestering plaats vindt in de warmteopwekking en de
PV-panelen. Aangezien niet alle onderdelen van de warmteopwekking na 15 jaar vervangen hoeven te
worden, is aangenomen dat de vervangingsinvestering 40% van de initiële investeringskosten bedraagt.



1
  Aangenomen dat de overcapaciteit van de woning 1 op 1 gebruikt wordt om een eigen elektrische auto op te laden,
in plaats van teruglevering aan het net. Tevens aangenomen dat de energie benodigd voor 10.000 km thuis wordt
opgeladen.
                                                                                                                38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Voor de vervangingsinvestering van de PV-panelen is uitgegaan van 20% van de initiële investeringskosten,
aangezien in principe enkel de omvormer vervangen hoeft te worden.

Voor het netto contant maken van de levensduurkosten is voorts uitgegaan van een jaarlijkse
elektriciteitsprijsstijging van 2%, een jaarlijkse inflatie van 2%, een rentepercentage van 2,5% en een
discontovoet van 5%.


                                              Bouwbesluit
  Incl. BTW                                                   NOM-Wonen       NOM-Leven
                                               All-electric

                                       Tussenwoning
 Netto Contante Waarde (NCW)                    € 30.300        € 24.300       € 38.600
 NCW t.o.v. referentie                              -           -€ 6.000        € 8.300


Uit bovenstaande tabel kan worden opgemaakt dat de totale levensduurkosten van het NOM-Wonen
concept het laagst ligt, terwijl het NOM-Leven concept het hoogst ligt. Wanneer het
brandstofkostenvoordeel van circa € 240 per jaar wordt meegenomen komt de NCW van het NOM-Leven
concept circa € 5.000 lager te liggen.

Met andere woorden, op basis van de totale levensduurkosten kan worden geconcludeerd dat de
meerinvestering van het NOM-Wonen concept binnen de levensduur wordt terugverdiend. Dit kan echter
niet voor het NOM-Leven concept gezegd worden, omdat met de huidige wet- en regelgeving de
overcapaciteit aan opgewekte energie na het NOM-Wonen financieel te weinig voordeel oplevert.

Bijlage 3.3 en 3.4 lichten mogelijke financieringsvormen en effecten van duurzame woningen op de
verkoopbaarheid toe.


3.3 Financieringsvormen duurzame woningen

Alhoewel vele studies uitwijzen dat de meerkosten van gasloze en energieneutrale of NOM-woningen ruim
binnen de levensduur worden terugverdiend, ligt de initiële investering hoger dan bij een referentiewoning
o.b.v. gas. Deze initiële hogere investering kan verwerkt worden in de VON-prijs van de woning. In deze
paragraaf wordt ingegaan op welke wijze financiële dekking mogelijk is voor de initiële hogere investering
van de all-electric energieconcepten. Hierbij wordt ingegaan op:
    - subsidies,
    - extra hypotheekruimte;
    - outsourcing energiesysteem;
    - BTW teruggave PV panelen.

Subsidies
Een mogelijkheid om extra financiering te verkrijgen is om gebruik te maken van subsidieregelingen.
Momenteel is de ISDE-subsidie (Investeringssubsidie Duurzame Energie) de enige landelijke subsidie die
beschikbaar is voor nieuwbouwwoningen. Met deze subsidieregeling kan een tegemoetkoming worden
verkregen voor de aanschaf van een warmtepomp, zonneboilers, biomassaketels of pelletkachels met als
doel duurzame warmteopwekking te stimuleren. De subsidie kan worden aangevraagd door zowel
particulieren als projectontwikkelaars en betreft een meerjarige regeling welke loopt tot 31 december
2020. De hoogte van de subsidie is afhankelijk van het type warmteopwekker en hoeveelheid vermogen
waarvoor subsidie wordt aangevraagd. In 2018 kan voor een warmtepomp met bodemwisselaars een
                                                                                                          39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>subsidiebedrag worden aangevraagd van gemiddeld € 2.800,- (incl. BTW), terwijl voor een
luchtwarmtepomp een subsidiebedrag kan worden aangevraagd van gemiddeld € 1.800,- (incl. BTW).

Extra hypotheekruimte
Inmiddels worden ook hypotheekverstrekkers zich in toenemende mate bewust van de voordelen van
energieneutrale woningen. Zo is het voor kopers inmiddels bij meerdere hypotheekverstrekkers (o.a.
Rabobank en ABN Amro) mogelijk om, bij een minimaal toetsinkomen van € 33.000, tot € 25.000 extra te
lenen bovenop het maximale hypotheekbedrag bij de aankoop van een NOM-woning. Hiermee wordt het
dus mogelijk om de meerkosten van een NOM-woning volledig in de VON-prijs door te berekenen.
Daarnaast zijn er verschillende hypotheekverstrekkers die een extra hypotheekrentekorting geven bij zeer
energiezuinige woningen. Zo wordt er door Triodos een rentekorting gegeven van 0,1% bij woningen met
een EPC-score van 0,39 of lager en 0,2% bij woningen met een EPC-score van 0,19 of lager. Rabobank biedt
i.s.m. RVO een rentekorting voor 10 jaar tot € 150.000 van 0,5 % aan voor EPC < 0 woningen.

Outsourcing energiesysteem
Soms is een hogere VON-prijs echter niet wenselijk. In dat geval is de outsourcing van de warmteopwekking
en/of PV-panelen aan een externe partij een alternatieve financieringsconstructie. Bij deze constructie
financiert een externe partij de warmteopwekking en/of PV-panelen. Vervolgens exploiteert dezelfde partij
de warmteopwekking en/of PV-panelen gedurende een langere periode. De bewoners betalen hiervoor
gedurende deze periode een leasevergoeding aan de exploiterende partij. In een dergelijke constructie
koopt men de woning voor een vergelijkbare VON-prijs als een referentiewoning, maar betaalt in plaats van
energiekosten aan de energieleverancier een vast maandbedrag aan leasekosten voor de duurzame
installaties. Groot voordeel van deze constructie is dat het risico volledig bij de externe partij komt te
liggen.

Een voorbeeld van een externe partij die de warmteopwekking en PV-panelen op een dergelijke wijze
exploiteert is Klimaatgarant, die een warmteopwekking aanbiedt o.b.v. een warmtepomp met
bodemwarmtewisselaars. Bovendien wordt elke woning voorzien van PV-panelen met eigen bekabeling en
omvormer, zodat de woning energieneutraal (EPC=0) of NOM kan worden gerealiseerd. Andere
voorbeelden van exploitanten zijn Factory Zero, Eteck, BAM Energy Systems en Innax.

De energieneutrale wijk RijswijkBuiten is hier een voorbeeldproject van. Klimaatgarant investeert en
onderhoud hierbij in de warmtepompen en bodemwarmtewisselaars en de PV-panelen. Hiervoor vraagt
Klimaatgarant aan de bewoner een maandelijks leasevergoeding, die gelijk is aan de kosten van een
referentiewoning en die jaarlijks wordt geïndexeerd met inflatie (€ 90,- tot € 110,- per maand).
Klimaatgarant garandeert hierbij voor een langere periode (5, 15 of 25 jaar) dat de bewoner op jaarbasis
netto gezien geen energiekosten heeft voor verwarming, koeling, warm tapwater en ventilatie. Mocht er
om de een of andere reden te weinig elektriciteit worden opgewekt door de PV-panelen dan worden de
kosten hiervan door Klimaatgarant gecompenseerd, terwijl een eventueel overschot aan elektriciteit ten
gunste komt van de bewoner. In ruil voor de investering die Klimaatgarant doet, vraagt zij aan de
projectontwikkelaar of particulier een eenmalige aansluitbijdrage. De hoogte van de aansluitbijdrage is
hierbij dusdanig dat de projectontwikkelaar of particulier niet meer kwijt is dan in het geval van de
referentiewoning.

Het is ook mogelijk om de investeringskosten meteen af te kopen en op te nemen in de VON-prijs van de
woning met behoud van bovengenoemde prestatiegarantie. Ook is het mogelijk om de warmtepomp en
PV-panelen tussentijds af te kopen met behoud van bovengenoemde prestatiegarantie. Om de garantie te
kunnen geven dat het energiegebruik voor verwarming, koeling, warm tapwater en ventilatie op jaarbasis
                                                                                                           40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>wordt gedekt door de energieopbrengst van de PV-panelen, stelt Klimaatgarant wel enkele voorwaarden
aan de woningen. De belangrijkste hierbij is dat elke woning moet worden voorzien van een klein
gebalanceerde ventilatiesysteem met warmteterugwinning.

BTW teruggave PV panelen
Particulieren kunnen de BTW van de investering in hun PV systeem terugvragen. Hiervoor moeten ze wel
eigenaar zijn van het PV systeem en hier apart voor hebben geïnvesteerd. Om de toekomstige bewoner van
een woningen met PV panelen een korting te kunnen aanbieden zal het PV systeem dan ook apart moeten
worden verkocht. Bij een NOM woning kan dit de koper, afhankelijk van het type woning, circa € 1.200 tot €
2.200 euro besparen.


3.4 Effecten op verkoopbaarheid

Indien gekeken wordt naar het effect van de hogere initiële kosten van gasloze, energieneutrale of NOM-
woningen op de verkoopbaarheid en grondopbrengsten, kan geconcludeerd worden dat dit een nieuw
(onderzoeks)onderwerp is. Harde statistische gegevens zijn er namelijk nog niet. Kijkend naar recente
wetenschappelijke onderzoeken en ervaringen uit de praktijk kunnen er wel vier zaken geconstateerd
worden.

Ten eerste wijzen steeds meer wetenschappelijke onderzoeken aan dat energie-efficiëntie een positief
effect heeft op de waarde(stijging) en verkoopbaarheid van woningen. Een recentelijk onderzoek van de
universiteiten Maastricht en Tilburg heeft bijvoorbeeld aangetoond dat een 10% stijging van de energie-
efficiëntie tot een waardestijging van 2,2% leidt. Daarnaast is uit recent onderzoek2 gebleken dat kopers
bereid zijn om meer te betalen voor woningen met een hoger energielabel. Zo zijn er meerdere
onderzoeken die allen, op hun eigen specifieke manier, in dezelfde richting wijzen: een positief effect op de
waarde(stijging) en snellere verkoop van de woningen. Ook in de praktijk lijkt het dat de verkoopbaarheid
van bijvoorbeeld NOM-woningen wordt verhoogd door de garantie van aanzienlijke lage energielasten en
de mogelijkheid om extra hypotheek te ontvangen. Zo is in de nieuwbouwwijk RijswijkBuiten bijvoorbeeld
te zien dat NOM-woningen ondanks de hogere VON-prijs als eerste worden verkocht.

Ten tweede wordt er nog wel eens aangenomen dat een gasloze wijk tot ontevredenheid en problemen
leidt bij bewoners. Ervaringen laten zien dat dit onjuist is. Een gasloze wijk betekent bijvoorbeeld dat men
niet kan koken op aardgas. In tegenstelling tot wat nog wel eens aangenomen wordt, levert dit uiteindelijk
echter geen ontevredenheid op.

Ten derde laat de ervaring uit de praktijk zien dat consumenten in toenemende mate vaak bewust kiezen
voor een duurzame wijk/woning, maar dat zij uiteindelijk niet op de hoogte zijn van de gekozen technieken
en/of de beoogde prestatie wordt behaald. De verkoopbaarheid lijkt uiteindelijk toch vooral afhankelijk te
zijn van de locatie mits de hogere VON-prijs beperkt en financierbaar is voor de koper. Gezien de beperkte
meerkosten van een gasloze en duurzame woning (5-10% hogere VON-prijs), lijkt het erop dat de hogere
VON-prijs ondergeschikt is en de koper primair kiest voor een locatie.

Ten vierde gaan (zeer) duurzame woningen gepaard met bepaalde voordelen welke ingezet kunnen worden
bij het verkopen van de woningen. Het betreft vier duidelijke voordelen. Ten eerste (1) het verhoogd
comfort middels koeling en betere ventilatie: een fris en gezonde woning. Ten tweede (2) de lagere

2
 Het Debuutjaar van het Definitieve Energielabel onder de Loep, TIAS VastgoedLAB:
http://www.rvo.nl/actueel/nieuws/energielabel-heeft-effect-op-woningverkoop
                                                                                                          41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>energielasten waardoor de hogere hypotheeklasten door de hogere VON-prijs gecompenseerd kunnen
worden. Ten derde (3) moet men inspelen op de emotie rondom de urgentie van klimaatverandering, de
aardbevingen in Groningen en onafhankelijkheid van de gasimport zoals bijvoorbeeld Rusland. Benoem de
bijdrage aan een betere toekomst nadrukkelijk. Ten vierde (4) kan gezegd worden dat (zeer) duurzame
woningen gezien alle (inter)nationale ontwikkelingen waardevaster zijn met betrekking tot verkoop in de
toekomst.

Conclusie van dit alles: mits het een gewilde locatie betreft en kopers worden gewezen op de extra
financieringsmogelijkheden en voordelen van duurzame woningen, is er geen reden om aan te nemen dat
gasloze en/of energieneutrale en/of NOM-woningen hoeft te leiden tot een lagere verkoopbaarheid.
Sterker nog, het aantal gasloze en energieneutrale nieuwbouwwijken in Nederland is de laatste jaren flink
toegenomen. Door de toenemende bewustwording van het feit dat gasvoorraden opraken en nieuwe
energie-infrastructuren voor decennia worden aangelegd, is de verwachting dat deze trend sterk zal
toenemen in de komende jaren.




                                                                                                        42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>4 Uitsplitsing financiële analyse


4.1 Investeringskosten

                                                  Bouwbesluit All-
 Excl. BTW                                                           NOM-Wonen         NOM-Leven
                                                     electric

                                            Tussenwoning
 Bodemwarmtepomp                                      € 9.500          € 9.500           € 9.500

 Douche wtw                                             €0              € 700            € 700

 Extra isolatie                                         €0             € 1.543           € 1.543

 Drievoudig glas                                        €0             € 1.185           € 1.185

 Luchtdichtheid                                         €0              € 414            € 414

 Zonwering                                              €0             € 1.200           € 1.200

 PV-panelen                                             €0             € 6.912*        € 24.288**

 Totale investeringskosten                            € 9.500          € 21.454         € 39.580

 Meerkosten t.o.v. referentie                            -             € 11.954         € 30.080



* Uitgaande van 1,75 €/Wp voor kleine systemen (< 3 PV-panelen) en 1,50 €/Wp voor grotere systemen (>
3 PV-panelen)

** Uitgaande van 2,75 €/Wp voor Hoog Rendement PV panelen.


4.2 Exploitatiekosten

                                                  Bouwbesluit All-
 Incl. BTW                                                           NOM-Wonen         NOM-Leven
                                                     electric

                                           Tussenwoning
 Elektriciteitskosten                                  € 884             -€ 6            -€ 191

 Vastrecht elektra                                     € 225            € 225            € 225

 Heffingskorting                                       -€ 373           -€ 373           -€ 373

 Totale energiekosten                                  € 736            -€ 153           -€ 338

 Onderhoudskosten ventilatiesysteem D                  € 75              € 75             € 75

 Onderhoudskosten warmtepomp bodem                     € 160            € 160            € 160

 Onderhoudskosten douche wtw                            €0               €0               €0

 Onderhoudskosten PV-panelen                           € 60              € 60             € 60

 Totale onderhoudskosten                               € 295            € 295            € 295

 Totale exploitatiekosten                             € 1.031           € 142             -€ 43


Uitgaande van € 0,20 /kWh en € 0,05 /kWh terugleververgoeding.

                                                                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>