<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>KATERN RES 1.0 - ENERGIE-INFRASTRUCTUUR   1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoud
1.    Inleiding ........................................................................................... 4
2.    De energie-infrastructuur in verandering ........................................... 5

     2.1     Voor elke energiedrager een eigen energie-infrastructuur .......... 5
     2.2     Vier grote veranderingen ........................................................... 6
     2.3     Veranderingen vergen tijd, geld en ruimte ................................. 8

3.    Energievraag en -aanbod in Noord-Holland ....................................... 9
     3.1     Elektriciteitsvraag en het RES-bod............................................. 9
      3.1.1 Noord-Holland Noord ............................................................ 9

      3.1.2 Noord-Holland Zuid ............................................................. 10
     3.2     Totale energievraag in Noord-Holland ..................................... 12
4.    Toekomst van de infrastructuur ...................................................... 13

     4.1     Opslag in batterijen ................................................................ 15
      4.1.1 Functies van opslag ............................................................. 15
      4.1.2 Twee categorieën opslag ..................................................... 16

     4.2     Waterstof ................................................................................ 17
      4.2.1 Waterstofproductie .............................................................. 17
      4.2.2 Waterstof in de gebouwde omgeving .................................... 18
      4.2.3 Waterstof voor industrie en transport .................................. 18
     4.3     Smart grids ............................................................................ 19
      4.3.1 Wat lost vraagsturing op? .................................................... 20
      4.3.2 Signalen en prikkels ............................................................ 21
      4.3.3 Toekomst van smart grids ................................................... 22
5.    De RES en andere energietransitietrajecten .................................... 23




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                                   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> Colofon
 Opgesteld door CE Delft
 Geschreven door: Nina Voulis, Lucas van Cappellen, Reinier van der Veen




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                      3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
Voor heel veel dagelijkse activiteiten gebruiken we energie. De energie
voor deze activiteiten komt nog steeds voornamelijk uit de fossiele
energiebronnen aardgas, kolen en aardolie. Om verdere
klimaatverandering tegen te gaan, stappen we over op duurzame
energiebronnen zoals windenergie, zonne-energie, geothermie, enz.

Met de Regionale Energiestrategieën (RES’en) van Noord-Holland Zuid
(NHZ) en Noord-Holland Noord (NHN) zoeken we ruimte voor
grootschalige opwek van duurzame elektriciteit uit zonne- en windenergie.
De windturbines en zonnepanelen zijn een cruciaal onderdeel van het
duurzame energiesysteem van de toekomst. Tegelijk zijn ze slechts één
van de vele onderdelen. Ons hele energiesysteem verandert. De RES is een
onderdeel van de energietransitie als geheel.

Dit katern beschrijft de veranderingen in het energiesysteem als geheel.
Het focust op de energie-infrastructuur. De energie-infrastructuur verbindt
de energiebronnen met energiegebruikers. Niet alleen de opwek van
duurzame energie via windturbines en zonnepanelen heeft invloed op de
energie-infrastructuur, ook de groeiende elektriciteitsvraag door
nieuwbouw, groeiend elektrisch vervoer, enz. heeft dat. Daarnaast komen
er nieuwe energiedragers zoals waterstof. Ook hiervoor is infrastructuur
nodig.

Dit katern geeft antwoorden op vragen over de ontwikkelingen in de
infrastructuur in Noord-Holland. Het bestaat uit vier delen:
• De huidige infrastructuur en veranderingen door de energietransitie
•   Vraag en aanbod van energie in Noord-Holland in 2020 en 2030
•   De rol van opslag, waterstof en smart grids in de toekomstige
    infrastructuur
•   De samenhang met andere trajecten naast de RES




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                     4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>2. De energie-infrastructuur in
   verandering
Om energie te vervoeren is infrastructuur nodig. Daarvoor gebruiken we
kabels en leidingen. Zij zijn onderdeel van de energie-infrastructuur.
Daarnaast zijn verbindingsstukken (stations genoemd), opslaglocaties en
omzettingslocaties onderdeel van de energie-infrastructuur.

Deze infrastructuur betalen we als gebruikers met zijn allen via de
energierekening. Elke euro die geïnvesteerd wordt in deze infrastructuur
zien we terug in de netbeheerkosten. De netbeheerders zijn
verantwoordelijk voor de energie-infrastructuur. Zij beheren, onderhouden
en vernieuwen de energie-infrastructuur. Netbeheerders werken met
maatschappelijk geld; het zijn geen commerciële organisaties. Zij staan
onder toezicht van de overheid en moeten zich aan strikte wetten en
regels houden voor hun activiteiten en investeringen. Een uitgebreide
toelichting over de energie-infrastructuur en de rol van de netbeheerders
is geschreven door Netbeheer Nederland1.

De energie-infrastructuur moet mee veranderen met de veranderingen in
opwek en gebruik van energie. De veranderingen hebben ook invloed op
de energiedragers. Het verband tussen energiedragers en energie-
infrastructuur leggen we uit in de volgende paragraaf.



2.1 Voor elke energiedrager een eigen energie-
    infrastructuur
De energie voor onze dagelijkse activiteiten wordt geleverd door
verschillende energiedragers. Om het licht te laten branden gebruiken we
elektriciteit. Om te koken en te douchen gebruiken de meeste mensen
aardgas. Sommige mensen zijn aangesloten op een warmtenet voor hun
verwarming. Elektriciteit, aardgas en heet water zijn drie verschillende
energiedragers. Elke energiedrager heeft zijn eigen infrastructuur.



1 NBNL, Basisdocument over de Energie-infrastructuur.
https://www.netbeheernederland.nl/_upload/Files/Basisdocument_over_energie-
infrastructuur_143.pdf



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                         5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Energiedragers brengen de energie van de bron naar de gebruiker.
Elektriciteit brengt de energie van de energiecentrale, het zonnepaneel of
de windturbine naar de lampen. De infrastructuur hiervoor bestaat uit
kabels en transformatorstations. Gas brengt de energie van het gasveld in
Groningen, Noorwegen of Rusland naar de cv-ketel. De infrastructuur
bestaat uit leidingen en gasontvangstations. Heet water brengt warmte uit
een energiecentrale, industriecluster of geothermiebron via leidingen en
warmteoverdrachtstations naar de radiatoren in de gebouwen.
Onderstaand figuur geeft de infrastructuur schematisch weer.
Figuur 2.1 Overzicht voor productie, transport en gebruik van elektriciteit en gas Fout! V
erwijzingsbron niet gevonden.
Bij de transitie van fossiele naar duurzame energie veranderen de bronnen
van energie. We stappen over van aardgas, kolen en aardolie naar zonne-
energie, windenergie en geothermie. De energiedragers moeten mee
veranderen. Door de energietransitie zullen we in de toekomst veel meer
elektriciteit gebruiken. Aardgas zal vervangen worden door elektriciteit,
waterstof, groengas en heet water in warmtenetten. Om dat mogelijk te
maken, moet ook de energie-infrastructuur mee veranderen.

In hoeverre de energie-infrastructuur moet veranderen, hangt af van
verschillende ontwikkelingen in de maatschappij. We onderscheiden vier
grote veranderingen.


2.2 Vier grote veranderingen
Door de energietransitie zal de energie-infrastructuur in Noord-Holland en
in heel Nederland veranderingen ondergaan. We onderscheiden vier
belangrijke trends die de infrastructuur beïnvloeden.

1. Groei energievraag door nieuwbouw en bedrijvigheid
Nieuwbouw en meer bedrijvigheid zullen naar verwachting zorgen voor een
groei van de energievraag in de komende jaren. Besparingen en
efficiëntieverbeteringen kunnen de groeiende energievraag tot 2030 naar
verwachting niet keren. Tot 2030 komen er meer dan 270.000
nieuwbouwwoningen in Noord-Holland bij. Het oppervlak glastuinbouw zal
groeien met 3,5 miljoen m2 naar 16 miljoen m2. Ook datacentra in Noord-
Holland blijven groeien. Hun toekomstige energievraag is nog onzeker,
maar is mogelijk een veelvoud van de huidige energievraag. Ook bij andere




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                        6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>bedrijven en industrie is het mogelijk dat de energievraag zal groeien door
toenemende bedrijvigheid, ondanks inspanningen voor energie-efficiëntie.

2. Groei elektriciteitsvraag door verduurzaming
Verduurzaming aan de vraagkant betekent vaak een overstap van een
fossiele energiedrager (zoals aardgas) naar duurzaam geproduceerde
elektriciteit. Huishoudens en bedrijven stappen over op alternatieven zoals
elektrische auto’s en elektrische verwarming (warmtepompen) en
geëlektrificeerde industriële processen. De groeiende energievraag wordt
dus in het bijzonder een groeiende elektriciteitsvraag. Hierdoor is het
waarschijnlijk dat de elektriciteitsvraag op sommige plekken groter wordt
dan wat er via de bestaande elektriciteitsinfrastructuur geleverd kan
worden. Bijvoorbeeld, een huishouden dat voor verwarming elektriciteit
gebruikt, verbruikt drie tot vijf keer meer elektriciteit dan een traditionele
woning. Op dichtbevolkte plekken en in industriële gebieden is de groei
van de elektriciteitsvraag een grotere uitdaging voor de
elektriciteitsinfrastructuur dan duurzame elektriciteitsopwek.

3. Duurzame elektriciteitsopwek
Duurzame elektriciteitsopwek heeft een grote impact op de
elektriciteitsinfrastructuur. Elektriciteitsopwek uit zonne- en windenergie
is niet stuurbaar, maar afhankelijk van het weer. Op zonnige en/of
winderige dagen wordt veel elektriciteit geproduceerd, wat (zeer) hoge
pieken kan veroorzaken. Deze grote hoeveelheden elektriciteit moeten
ergens naartoe getransporteerd worden, wat erg belastend is voor de
elektriciteitsinfrastructuur. Dit probleem kan overal optreden, maar
ontstaat sneller in dunner bevolkte gebieden. In deze gebieden is het
elektriciteitsnet ontworpen voor een relatief lage vraag. In het verleden
werd elektriciteit namelijk alleen maar in grote centrales geproduceerd en
verplaatst naar huishoudens en bedrijven. Lokale elektriciteitsnetten in
dunner bevolkte gebieden waren alleen bedoeld om aan de relatief
beperkte lokale vraag te voldoen. Zonnepanelen of windturbines kunnen
echter lokaal soms heel veel elektriciteit tegelijk produceren, wat niet per
se samenvalt met momenten van hoge vraag. Op momenten van hoge
productie moet de elektriciteit getransporteerd worden en kunnen
elektriciteitsnetten ‘vol’ raken. Om dat te voorkomen worden
zonnepanelen of windturbines soms afgeschakeld. Op de langere termijn
moet de energie-infrastructuur aangepast worden. Er moeten meer of
dikkere elektriciteitskabels komen, batterijen en/of omzetting naar andere
energiedragers.


RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>4. Nieuwe energiedragers
Naast elektriciteit zullen in het energiesysteem van de toekomst ook
andere energiedragers belangrijk worden. De belangrijkste energiedragers
worden naar verwachting warm water in warmtenetten en waterstofgas.
Voor beide zijn grote aanpassingen van de energie-infrastructuur nodig. In
sommige gebieden liggen er al warmtenetten, maar op veel plaatsen nog
niet. Om warmtenetten aan te leggen, is ruimte nodig, zowel onder de
grond (voor leidingen) als boven de grond (voor stations). Waterstofgas
kan mogelijk gebruikmaken van bestaande aardgasinfrastructuur. Op
hogere niveaus (hogedrukgasleidingen) liggen er momenteel meerdere
leidingen naast elkaar. Het is daarom mogelijk één van de leidingen te
gebruiken voor waterstofgas en een andere tijdelijk nog voor aardgas. Op
lagere niveaus ligt er maar één leiding. Ook huizen zijn slechts op één
leiding aangesloten. Om een straat, wijk of gemeente van aardgas op
waterstofgas over te laten schakelen, moet dus iedereen op dezelfde dag
overstappen. Dat brengt praktische uitdagingen met zich mee.



2.3 Veranderingen vergen tijd, geld en ruimte
Veranderingen en aanpassingen aan de energie-infrastructuur kosten tijd,
geld en ruimte. Bovendien moeten de juiste arbeidskrachten beschikbaar
zijn om het werk uit te voeren. De veranderingen vinden op alle niveaus
plaats, van de nationale netten tot in de wijken. Energie-infrastructuur zal
op al deze niveaus extra ruimte vragen, die vaak niet eenvoudig is om te
vinden. Vooruitzicht, planning en afstemming zijn daarom belangrijk. De
RES maakt dit mogelijk, samen met andere trajecten (zie ook paragraaf
5).




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                     8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>3. Energievraag en -aanbod in
   Noord-Holland
Zowel de energievraag als het aanbod van energie zullen veranderen in de
toekomst. Het aandeel elektriciteit als energiedrager zal naar verwachting
stijgen. Deze paragraaf geeft eerst een overzicht van de verwachte
ontwikkelingen in de elektriciteitsvraag. De tweede helft van de paragraaf
gaat in op de ontwikkelingen van de totale energievraag.


3.1 Elektriciteitsvraag en het RES-bod
Elektriciteit is een belangrijke energiedrager. Dat is vandaag het geval,
maar nog meer in de toekomst. Figuur 3.1 en 3.2 tonen de verwachte
elektriciteitsvraag van de verschillende sectoren in Noord-Holland Noord
en Noord-Holland Zuid in 20302. De verwachte elektriciteitsvraag wordt
ook vergeleken met het RES-bod.


3.1.1 Noord-Holland Noord
Figuur 3.1 toont de grootschalige opwek (uit het RES-bod) en de
verwachte elektriciteitsvraag van verschillende sectoren in Noord-Holland
Noord in 2030. De lichtblauwe balkjes geven de onzekerheid weer. De
elektriciteitsvraag in 2030 groeit doordat elektriciteit andere
energiedragers (bijvoorbeeld aardgas) vervangt (zie ook vorige paragraaf).
Daarnaast is er groei doordat er nieuwbouw bijkomt en door groei van
bedrijvigheid.

De regio Noord-Holland Noord heeft de ambitie om in 2030 van 3,6 TWh
op te wekken. Dit is een optelsom van de ambities van de drie deelregio’s
(totaal 1,50 TWh) en de bestaande opwekking en de pijplijnprojecten
(totaal 2,08 TWh). West-Friesland, de Kop en de provincie dagen
daarnaast het Rijk uit om samen het Plan Duurzaam Leefbaar, met
natuurontwikkeling in combinatie met zonneatollen te realiseren in de
Wieringerhoek van het IJsselmeer. De opbrengst van deze locatie komt
dan boven de gestelde ambitie van de regio Noord-Holland Noord. Omdat
2 De verwachtingen van de toekomstige elektriciteitsvraag zijn gebaseerd op de
systeemstudie Noord-Holland. De elektriciteitsvraag betreft de vraag ‘op de meter’. Voor de
glastuinbouw geldt dat ook in 2030 nog een aanzienlijk deel van de elektriciteitsbehoefte zal
worden opgewekt met eigen gasgestookte WKK’s. De behoefte van de glastuinbouw is dus
hoger dan de vraag uit figuren 2 en 3.



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>dit initiatief stapje voor stapje moet worden uitgewerkt en er nog veel
onzekerheden zijn, acht de regio het te voortvarend om de potentiële
opbrengst van (voorzichtig ingeschat op 1,1 TWh) toe te voegen aan de
ambitie voor 2030.

Met een totale opwek van 4,7 TWh kan Noord-Holland Noord ongeveer
59% tot 70% van de totale elektriciteitsvraag in de regio dekken. De totale
elektriciteitsvraag zal naar verwachting tussen de 6,7 en 8,0 TWh liggen.
De sectoren met de grootste elektriciteitsvraag zijn in 2030 naar
verwachting de gebouwde omgeving (huishoudens en utiliteiten) en de
datacentra. De elektriciteitsvraag van de datacentra is echter nog erg
onzeker, omdat dit een sector in ontwikkeling is. De figuur geeft een
schatting. De onzekerheid is zo groot dat het niet als lichtblauw balkje
bovenop de schatting weergegeven is.

Figuur 3.1. Opwek uit het RES-bod en vraag naar elektriciteit in Noord-Holland Noord in
2030




3.1.2 Noord-Holland Zuid
Figuur 3.2 toont de grootschalige opwek (uit het RES-bod) en de
verwachte elektriciteitsvraag van verschillende sectoren in Noord-Holland
Zuid in 2030. De lichtblauwe balkjes geven de onzekerheid weer. De
elektriciteitsvraag in 2030 groeit doordat elektriciteit andere



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                               10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>energiedragers (bijvoorbeeld aardgas) vervangt (zie ook vorige paragraaf).
Daarnaast is er groei doordat er nieuwbouw bijkomt en door groei van
bedrijvigheid.

Noord-Holland Zuid zet zich in voor 2,7 TWh wind- en zonne-energie voor
2030. Hiermee kan Noord-Holland Zuid ongeveer 12 tot 14% van de totale
elektriciteitsvraag in de regio dekken3. De totale elektriciteitsvraag zal
naar verwachting tussen de 19,6 en 22,6 TWh liggen. De sectoren met de
grootste elektriciteitsvraag zijn in 2030 naar verwachting de gebouwde
omgeving (huishoudens en utiliteiten) en de industrie. De
elektriciteitsvraag van de datacentra is nog erg onzeker omdat dit een
sector in ontwikkeling is. De figuur geeft een schatting. De onzekerheid is
zo groot dat het niet als lichtblauw balkje bovenop de schatting
weergegeven is.


Figuur 3.2. Opwek uit het RES-bod en vraag naar elektriciteit in Noord-Holland Zuid in
2030




3De verwachtingen van de toekomstige elektriciteitsvraag zijn gebaseerd op de
systeemstudie Noord-Holland.



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>3.2 Totale energievraag in Noord-Holland
De totale energievraag is aanzienlijk groter dan de elektriciteitsvraag. De
totale energievraag omvat ook de vraag naar andere energiedragers
(methaan, waterstof, warmte en vloeibare brandstoffen). Figuren 3.3 en
3.4 geven dat weer voor Noord-Holland Noord en Noord-Holland Zuid. De
figuren tonen de huidige duurzame elektriciteitsopwek, de opwek uit het
RES-bod voor 2030 en de totale energievraag van de RES-regio’s in 2020
en 2030.

In Noord-Holland Noord is de elektriciteitsvraag 25% tot 60% van de
totale energievraag. In Noord-Holland Zuid is de vraag naar elektriciteit
16% tot 25% van de totale energievraag. De totale energievraag in Noord-
Holland Zuid is zo’n vijf keer hoger dan in Noord-Holland Noord. Dat komt
door de hogere bevolkingsdichtheid en de aanwezigheid van het
industriecluster in het Noordzeekanaalgebied. Ook over de totale
energievraag in 2030 is er nog onzekerheid (weergegeven met lichtblauw
deel op de balkjes).

Op basis van deze figuren kunnen de ontwikkelingen in de energie-
infrastructuur als volgt worden samengevat: zowel de lokale duurzame
opwek als de energievraag zullen de komende jaren naar verwachting
stijgen. Deze ontwikkelingen stellen nieuwe eisen aan de energie-
infrastructuur. Het elektriciteitsnetwerk zal moeten worden versterkt en
uitgebreid om het groeiende aanbod en de groeiende vraag te kunnen
transporteren. En er zijn nieuwe oplossingen nodig. De volgende paragraaf
gaat in op drie van deze oplossingen: opslag, waterstof en smart-grids.


Figuur 3.3. Huidige opwek, opwek uit het RES-bod en de        Figuur 3.3. Huidige opwek, opwek uit het RES-bod
totale energievraag Noord-Holland Noord in 2020 en            en de totale energievraag Noord-Holland Zuid in
2030.                                                         2020 en 2030.


                     Totale energievraag                                      Totale energievraag
                     Noord-Holland Noord                                      Noord-Holland Zuid
                     2020                  2030                                2020                 2030
                90                                                       90
                80                                                       80
                70                                                       70
                                                         Energie (TWh)
Energie (TWh)




                60                                                       60
                50                                                       50
                40                                                       40
                30                                                       30
                20                                                       20
                10                                                       10
                 0                                                        0

RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>4. Toekomst van de infrastructuur
Het grootste deel van onze huidige energievoorziening is gebaseerd op
aardgas en elektriciteit. Daarvoor hebben we een uitgebreide en zeer
betrouwbare infrastructuur: elektriciteitsnetten en gasleidingen.

Door de energietransitie wordt de wereld een stuk complexer. De
warmtevraag van huizen en gebouwen wordt straks ook ingevuld met
warmtenetten en elektrische warmtepompen. Daarvoor moeten
warmtenetten aangelegd worden of het elektriciteitsnet verzwaard worden.
Elektriciteitsnetwerken zijn nu vaak al vol. Dit noemen we congestie.
Oplossingen zijn duur en realisatie van nieuwe infrastructuur duurt
vanwege complexe vergunningstrajecten vaak
lang. De industrie zou al in het komend             Congestie in het elektriciteitsnet
decennium kunnen overstappen op waterstof,          Congestie ontstaat als er op een bepaalde plek meer stroom
maar daarvoor is aanleg van waterstofnetten         via het net stroomt dan wat het net aan kan. Dit is te
noodzakelijk. Deze veranderingen vereisen              vergelijken met een waterpijp waar te veel water doorheen
meer of nieuwe infrastructuur.                         komt. De pijp zou kunnen barsten. Om dat te voorkomen moet
                                                       de hoeveelheid water omlaag, of er moet een dikkere pijp
Waar en hoeveel netbeheerders extra                    komen. Net zo lossen netbeheerders congestie op door opwek
infrastructuur moeten realiseren hangt af van          uit te schakelen, dikkere kabels aan te leggen of het overschot
verschillende factoren:                                op te slaan.
•   De keuze van energiedrager. De keuzes
    van gemeenten in de transitievisies warmte, de keuzes van burgers,
    van industrie, enz. bepalen mee welke infrastructuur moet worden
    aangelegd of aangepast. Bijvoorbeeld, de keuze voor een warmtenet
    heeft tot gevolg dat de vraag naar elektriciteit lager is dan als er
    warmtepompen worden geïnstalleerd. De energiedragers hebben
    steeds meer invloed op elkaar.
•   De beschikbare ruimte. Energie-infrastructuur heeft zowel
    bovengronds als ondergronds ruimte nodig. Is er wel plaats voor de
    infrastructuur op de beoogde locatie? Zo niet, is een andere
    energiedrager een mogelijkheid?




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                             13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>•   De locatie van de nieuwe vraag en         Ontwerpen van infrastructuur: piekbelasting
    opwek. Als nieuwe vraag en opwek op       De piekbelasting is de belangrijkste parameter waarop
    een locatie komen waar                    (toekomstige) infrastructuur wordt ontworpen. De piekbelasting
    infrastructuur voldoende aanwezig is,     wordt bepaald door te kijken naar twee parameters: (1) de
    zal de impact veel kleiner zijn. De       individuele belasting van de aangesloten bedrijven en huishoudens,
    ruimte voor nieuwe infrastructuur zal     enz. en (2) de gelijktijdigheid van de belasting.
    beperkter zijn en de kosten lager.
    Trajecten zoals de RES bepalen mede       Een voorbeeld. In een straat komen 10 nieuwe laadpalen. Elke
    de locaties.                              laadpaal heeft een vermogen van 11 kW (dit is de individuele
•   Piekbelasting. Energie-infrastructuur     belasting). Zullen de palen tegelijkertijd gebruikt worden? (Dit is
    wordt ontworpen op zogenoemde             gelijktijdigheid.) Als alle palen tegelijk op maximaal vermogen
    piekbelasting. Dit wordt uitgelegd in     gebruikt worden, is de maximale belasting 110 kW. Als er maar
    het kader hiernaast.                      maximaal 3 auto’s op vol vermogen tegelijk laden, is de maximale
                                              piekbelasting 33 kW. Als het net de maximale belasting van 110 kW
Dat er nieuwe infrastructuur moet komen
                                              niet aan kan, moet de netbeheerder het net verzwaren Een
is zeker. Dat kost geld en ruimte, zowel
                                              alternatieve oplossing is slim laden. Slim laden houdt in dat auto’s
in de ondergrond als daarboven. Soms
                                              niet tegelijk en/of op een lager vermogen opladen.
kan nieuwe infrastructuur ook vermeden
worden. Dat bespaart ruimte, geld en
energie. Ruimte is schaars, infrastructuur wordt door ons allen betaald.
Overheid, provincies, gemeenten en burgers kunnen slimme keuzes
maken om de uitbreiding van infrastructuur te beperken:
• Locaties voor opwek van elektriciteit uit zonne- en windenergie kiezen
    op plekken waar een sterke elektriciteitsinfrastructuur aanwezig is.
    Het net raakt dan minder snel vol en verzwaringen zijn minder snel
    nodig.
•   Ervoor zorgen dat er een mix is tussen zonne- en windenergie. Als de
    zon schijnt, waait het vaak minder hard. Ook het omgekeerde is vaak
    waar. Door de mix wordt het elektriciteitsnetwerk efficiënter benut.
•   Nieuwe opwekplaatsen in de buurt van elektriciteitsvraag realiseren.
    Hierdoor wordt de kans groter dat de energie lokaal gebruikt wordt en
    daarmee de impact op het netwerk lager.

Toch zal nieuwe infrastructuur noodzakelijk zijn. Nieuwe infrastructuur
betekent soms gewoon meer kabels, meer leidingen en meer stations.
Soms betekent het ook nieuwe oplossingen. Deze nieuwe oplossingen zijn
nodig omdat duurzame opwek minder stuurbaar is dan energieopwek uit
fossiele bronnen. Elektriciteitsopwek uit zonne- en windenergie kan alleen




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                            14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>plaatsvinden als de zon schijnt of de wind waait. We gaan daarom dieper
in op opslag in batterijen, waterstof en slimme netten.



4.1 Opslag in batterijen
Het is belangrijk dat energie altijd beschikbaar is. In het huidige systeem
wordt energie geproduceerd als je erom vraagt, bijvoorbeeld als je het
licht aandoet. Zonne- en windenergie zijn niet stuurbaar. Opslag kan,
naast omzetting in waterstof en smart grids, een oplossing zijn om het
duurzame energiesysteem van de toekomst betrouwbaar te houden.


4.1.1 Functies van opslag
Opslag kan vier functies hebben:
• Opslag van duurzame elektriciteit. Als je zonnepanelen hebt die
   stroom produceren op een moment dat je niet thuis bent, kun je deze
   energie opslaan. Deze energie kun je in de avond gebruiken voor je tv,
    wasmachine of elektrische auto.
•   Opslag voor de elektriciteitsmarkt. Op de elektriciteitsmarkt voor
    bedrijven, en mogelijk ook steeds meer voor particulieren, variëren de
    prijzen sterk. Met batterijen kun je stroom op goedkope momenten
    inkopen en eventueel daarna zelfs weer verkopen. Op deze manier kun
    je geld verdienen.
•   Opslag om netwerkcongestie op te lossen. Netwerkcongestie ontstaat
    als de vraag of het aanbod van energie groter is dan de kabels
    aankunnen. Batterijen kunnen op die momenten energie opnemen of
    juist aan het netwerk geven. Hiermee zorgt opslag dat het netwerk niet
    overbelast raakt. Netbeheerders mogen niet zelf batterijen installeren
    van de wet. Wie de batterijen wel zal beheren is nog onduidelijk, daar
    zijn verdere afspraken, wetgeving en marktontwikkeling voor nodig. De
    netbeheerder heeft wel zekerheid nodig dat de batterij altijd het net
    kan ondersteunen. Anders kan alsnog congestie ontstaan.
•   Opslag voor balanshandhaving. Balans betekent dat op ieder moment
    de totale elektriciteitsvraag gelijk is aan het aanbod. Hiervoor is
    TenneT, de nationale netbeheerder, verantwoordelijk. Als er een
    plotselinge verandering is, zoals veel wolken voor de zon, kan het zijn
    dat er geen balans meer is. Door gebruik te maken van opslag kan de
    balans gehandhaafd worden. Zo blijft het netwerk betrouwbaar.




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Voor opslag van elektriciteit en het voorkomen van netwerkcongestie is de
locatie van de batterij belangrijk. Daarnaast kunnen batterijen vaak niet
voor meer dan één functie ingezet worden. Als opslagsystemen ingezet
worden voor de elektriciteitsmarkt, bestaat het risico dat opslagsystemen
op momenten dat stroom duur is veel energie willen leveren aan het net.
Als het elektriciteitsnet hiervoor niet geschikt is, betekent dat dat er dan
juist meer netwerkcongestie ontstaat. Om dit te voorkomen moeten
overheden marktregels ontwerpen. Dit is vooral de taak van de Europese
en de nationale overheden.


4.1.2 Twee categorieën opslag
Opslag van elektriciteit kan gesplitst worden in twee categorieën: directe
of indirecte opslag.

Directe opslag
Elektriciteit kan worden opgeslagen in batterijen. Er vindt geen omzetting
naar een andere energiedrager plaats. Dit kan bij mensen thuis in
kleinschalige batterijen of op centrale plekken in grote batterijen.
Batterijen zijn zeer efficiënt, wat betekent dat er weinig energie verloren
gaat als het opgeslagen wordt. De technologie is veel in het nieuws en
daardoor bekend. Er zijn echter nog niet veel mensen met een batterij in
huis. Centrale batterijen worden tegenwoordig soms toegepast. Zie het
kader voor een voorbeeld.

In de toekomst zouden de batterijen van een elektrische auto als opslag
gebruikt kunnen worden, met name als ze ook energie aan het net kunnen
leveren. Voor grootschalige opslag is het echter vereist veel auto’s te
koppelen. Dit is organisatorisch een grote uitdaging en vereist veel
overleg, gezamenlijke inspanningen en
investeringen.                                    Krachtigste batterij van Nederland
                                                  Bij Lelystad is in 2020 de krachtigste batterij van Nederland in

Het nadeel van batterijen is dat het een          gebruik genomen, met een vermogen van 12 MW. Deze centrale

dure manier van opslag is. Daarom zijn            batterij is geplaatst bij een zonne- en windpark. De batterij heeft

ze geschikt voor opslag voor korte tijd,          twee functies. De eerste is om duurzame energie op te slaan zodat

bijvoorbeeld één dag. Maar zelfs dat is       deze lokaal gebruikt kan worden. De tweede is de impact van het

nog niet altijd economisch interessant.       energiepark op het elektriciteitsnetwerk verminderen.

Grootschalige opslag voor seizoenen is
echter veel te kostbaar, en zou vereisen dat we enorme batterijen in ons
huis of omgeving zouden moeten plaatsen.



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Indirecte opslag
Indirecte opslag betekent dat            Verlies bij omzettingen
elektriciteit wordt omgezet naar         Als waterstof omgezet moet worden naar elektriciteit voordat deze
een andere energiedrager,                gebruikt kan worden, gaat in totaal zo’n twee derde van de energie
bijvoorbeeld waterstofgas. Dit        verloren. Dit betekent dat voor dezelfde hoeveelheid energie in
noemen we conversie.                  waterstof, drie keer zoveel windmolens en zonnepanelen vereist zijn
Omzetting is alleen rendabel op       in vergelijking met rechtstreeks gebruik van elektriciteit.
grote schaal. Waterstofgas kan
naar verwachting eenvoudiger en voor een langere periode opgeslagen
worden dan elektriciteit in batterijen. Dit is bijvoorbeeld nuttig voor
seizoensopslag. Het nadeel van conversie naar en van waterstof is dat het
veel energie kost (zie kader hieronder). Er gaat dus veel energie verloren.
We gaan dieper in op waterstof in het volgende onderdeel.




4.2 Waterstof
Waterstof wordt nu in Nederland gebruikt als grondstof, bijvoorbeeld voor
de productie van kunstmest. Door de energietransitie is er steeds meer
aandacht voor waterstof als energiedrager en brandstof. Een duurzame
energiedrager is vereist om de klimaatdoelen te halen, specifieke sectoren
te verduurzamen en in de toekomst grootschalig energie op te slaan.
Waterstof zal naar verwachting (een deel) van deze oplossing kunnen zijn.


4.2.1 Waterstofproductie
Waterstof wordt nu voornamelijk geproduceerd uit aardgas. Hierbij komt
veel CO2 vrij. Waterstof kan ook duurzaam geproduceerd worden. Water
wordt dan door middel van elektriciteit omgezet in waterstof en zuurstof.
Als dit met duurzame elektriciteit gebeurt, is de waterstof dus ook
duurzaam oftewel ‘groen’.

De verwachting is dat groene waterstof niet snel in overvloed beschikbaar
zal zijn. Productie van waterstof vereist namelijk heel veel groene
elektriciteit, die nog niet in overvloed aanwezig is. Waterstof heeft nog een
nadeel: bij de conversie van elektriciteit naar waterstof gaat energie
verloren (zie kader hierboven). De bouw van waterstoffabrieken kost
bovendien tijd, geld en ruimte. Elektriciteit direct gebruiken is daarom




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>vaak de meest efficiënte en daarmee de goedkoopste oplossing. Waar
elektriciteitsinzet niet mogelijk is kan waterstof ingezet worden.


4.2.2 Waterstof in de gebouwde omgeving
Om waterstof te kunnen gebruiken zijn er twee belangrijke eisen: de
infrastructuur moet waterstof naar de gebruiker kunnen brengen en de
apparaten moeten kunnen functioneren op waterstof. Om een wijk of een
gemeente op waterstof over te schakelen, moet de hele keten (leidingen,
stations, apparaten) nagenoeg tegelijk kunnen overstappen van aardgas
naar waterstofgas. Dat is zowel technisch als organisatorisch een enorme
uitdaging.

De regionale gasnetwerken zijn mogelijk geschikt voor 100% waterstof.
Maar de netwerken verschillen onderling veel en zijn soms oud. Ze zullen
dus eerst verder onderzocht moeten worden. Daarnaast zijn veel
netwerken aan elkaar verbonden. Daardoor is het onmogelijk om slechts
één woning of een gedeelte van het netwerk over te laten schakelen van
aardgas naar waterstof. Ook is het belangrijk dat voordat het netwerk
overschakelt naar waterstof, er 100% zekerheid is dat alle apparaten
functioneren op waterstof. Anders ontstaan er veiligheidsrisico’s. Dat
waarborgen is in de praktijk een grote uitdaging, en zou een bijna militaire
deur-tot-deur operatie vragen.

Waterstof zal in de gebouwde omgeving daarom naar verwachting tot
2030 geen grote rol spelen. Duurzame waterstof is niet in grote mate
beschikbaar. Voor de gebouwde omgevingen zijn er ook goede duurzame
alternatieven, waardoor het niet van waterstof afhankelijk is. Omdat het
waterstofaanbod beperkt is, zal de prijs hoog blijven ten opzichte van
alternatieven. Daarnaast zijn de infrastructuur en de veiligheid nog een
grote uitdaging.


4.2.3 Waterstof voor industrie en transport
Waterstof zal een grotere rol spelen in de industrie en transport richting
2030. Hoe groot die rol zal zijn, is nog onzeker. De Nederlandse overheid
en Gasunie werken aan het ontwikkelen van een ‘waterstofbackbone’. De
waterstofbackbone is een hoofdnetwerk voor waterstof dat de vijf
industriële clusters verbindt.




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                    18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>De noodzaak voor waterstof in de industrie is groter dan in de gebouwde
omgeving. De industrie heeft hogetemperatuurwarmte nodig die nu vaak
gemaakt wordt met aardgas. Deze temperaturen kunnen moeilijk bereikt
worden met warmtepompen of boilers, die in huishoudens wel gebruikt
kunnen worden. Met waterstof is het opwekken van deze
hogetemperatuurwarmte mogelijk, wat het een belangrijke energiedrager
voor de industrie maakt.

In zwaar transport over lange afstanden zal waterstof naar verwachting
ook een rol gaan spelen. Batterijen zijn mogelijk te zwaar, te duur en te
groot voor specifieke toepassingen van transport. Toch zullen voor veel
transporttoepassingen batterijen ook interessant zijn.

Voor de verduurzaming van de industrie en transport wordt ingezet op
elektrificatie waar het kan en waterstof waar het nodig is. Direct
elektriciteit gebruiken is namelijk efficiënter, want dan gaat er minder
energie verloren door omzettingen. Wanneer dat niet kan, kan waterstof
een oplossing zijn.

Waterstof krijgt daarnaast nog een andere functie: het in balans houden
van het elektriciteitsnet. Het opwekken van groene elektriciteit brengt
pieken en dalen met zich mee, wat leidt tot verschillen tussen vraag en
aanbod. Een overschot aan elektriciteit kan worden omgezet in waterstof
en op deze manier voor de korte of lange termijn worden opgeslagen. Bij
een tekort aan elektriciteit kan waterstof weer worden omgezet in
elektriciteit. Waterstof vervult dan een rol als regelbaar vermogen voor
energieopslag en –transport, in een energiesysteem dat steeds meer
wordt gedomineerd door duurzame, variabele opwekking.


4.3 Smart grids
Smart grids is een begrip dat voor iedereen iets anders betekent. Er
bestaat niet één definitie van smart grids. Smart grids kunnen worden
geïnterpreteerd als slimme oplossingen op verschillende niveaus:
•   Huishouden. Slimme toepassingen binnen een woning heten ook wel
    domotica. Domotica is een breed begrip en heeft niet altijd met
    energie te maken. Zo kan je met een stemassistent de muziek
    aanzetten, maar er ook voor kiezen dat je auto oplaadt als je
    zonnepanelen stroom produceren. Je auto opladen als elektriciteit



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                       19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>    lokaal (bij je thuis) beschikbaar is, is een voorbeeld van een smart grid
    op huishoudenniveau.
•   Microgrid. Dit is een niveau hoger. Een microgrid is een klein
    elektriciteitsnetwerk van een aantal (bijvoorbeeld een tiental of een
    honderdtal) aansluitingen. Het is als netwerkje op één punt
    aangesloten op het groter, nationaal netwerk. Binnen de microgrid
    werken meerdere systemen samen om zo slim en goedkoop mogelijk
    energie te gebruiken. Bijvoorbeeld een bedrijf met een productielijn
    stemt af met de eigenaar van zonnepanelen, en de autogebruikers
    stemmen hun gebruik van laadpalen onderling af, met een
    buurtbatterij.
•   Smart grid. Een volgende stap is dat al deze slimme apparaten
    communiceren met de buitenwereld. De communicatie is dus niet
    alleen binnen het eigen netwerkje, maar ook bijvoorbeeld met de
    netbeheerder of de energieleverancier. De communicatie vindt plaats
    tussen verschillende apparaten met verschillende aansluitingen op het
    netwerk. Dit is de meest voorkomende visie op smart grids.
•   Eigen netwerk. Een netwerk dat volledig losgekoppeld functioneert
    met elektriciteitsproductie, opslag en flexibele vraag. Dit noemt men
    ook wel een eilandnetwerk. Dergelijke netwerken zijn in de praktijk
    moeilijk om betrouwbaar te houden en vaak erg duur.

Het concept dat smart grids mogelijk maakt is vraagsturing. Oftewel,
energievraag die zich flexibel aanpast aan signalen die netbeheerders en
energieleveranciers sturen.


4.3.1 Wat lost vraagsturing op?
Een smart grid wordt vaak aangedragen als oplossing voor veel van de
problemen die op ons afkomen door de energietransitie. Veel van de
problemen zijn echter niet of slechts gedeeltelijk op te lossen met een
smart grid. Smart grids kunnen twee maatschappelijke functies vervullen:
• Vraag en aanbod in evenwicht houden. Omdat elektriciteitsopwek uit
   zonne- en windenergie niet stuurbaar is, past in een smart grid de
   vraag zich aan. De auto laadt op als de zon schijnt, de wasmachine
   draait als het waait, enz. Smart grids kunnen een gedeelte van de
   fluctuatie in energieproductie opvangen, maar dit zal niet altijd een
   oplossing bieden. We hebben ook licht nodig op dagen wanneer het
   niet waait.




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                       20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>•   Netwerkcongestie verminderen. Congestie betekent dat er te veel
    stroom door de kabels van de netbeheerder gaat; het licht kan dan
    uitvallen. In een smart grid kunnen apparaten op dat soort momenten
    meer of minder stroom gebruiken, afhankelijk van wat nodig is op dat
    moment. Smart grids kunnen congestie verminderen, maar niet (in
    alle gevallen) oplossen.



4.3.2 Signalen en prikkels
Mensen en slimme apparaten zullen hun energievraag alleen aanpassen
als hier een (economische) reden voor is. De reden kan op twee manieren
gecommuniceerd worden: als een financiële prikkel of als een direct
signaal.

Financiële prikkels zijn bijvoorbeeld:
• De prijs van elektriciteit. De prijs op de elektriciteitsmarkt stijgt als er
    weinig aanbod is en daalt als er veel aanbod is. Door op momenten
    met een lage prijs een auto op te laden, helpt de auto met de
    balancering van vraag en aanbod en komt de eigenaar goedkoper uit.
• Lagere netwerkkosten. We betalen allemaal voor het netwerk. Als we
    het netwerk efficiënt kunnen gebruiken, zijn de kosten voor ons allen
    lager. Door de huidige prijsstructuur is dit momenteel vooral relevant
    voor grootverbruikers. Zij betalen voor hun maximale belasting van het
    netwerk. Met vraagsturing kunnen zij hun kosten lager houden en
    daarmee de netbeheerder minder belasten. De netbeheerders
    onderzoeken of flexibele netwerkkosten ook voor kleinverbruikers
    interessant zijn. Bijvoorbeeld zodat het ’s nachts goedkoper is om een
    publieke laadpaal te gebruiken.

Directe signalen betekent dat een apparaat een gebod krijgt van het
netwerk om aan of uit te gaan. Het apparaat reageert dan altijd als een
signaal wordt gegeven. Dit is vaak gebaseerd op vooraf gemaakte
afspraken. Een voorbeeld is dat de netbeheerder aangeeft dat een auto
moet stoppen met laden omdat het netwerk overbelast is.

Er zijn vele manieren om prikkels en signalen vorm te geven, maar de
principes blijven hetzelfde. Het risico van prikkels en signalen is dat,
wanneer ze verkeerd zijn vormgegeven, ze kunnen leiden tot meer
energievraag en meer problemen. De overheid is verantwoordelijk voor een



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>goed ontwerp. Die verantwoordelijkheid ligt op Europees en nationaal
niveau. Maar door de lokale verschillen is het ook van groot belang dat
lokale overheden als gemeenten en de lokale netbeheerders nauw
betrokken blijven en adviseren.


4.3.3 Toekomst van smart grids
De ontwikkeling van een smart grid gaat in stapjes. De industrie heeft nu
al vaak de mogelijkheid om de energievraag te sturen, in veel gevallen
gebaseerd op de elektriciteitsprijs.

Bij huishoudens is domotica de eerste stap. Steeds meer mensen krijgen
dit soort slimme apparaten in huis, maar zetten dit nog niet altijd in voor
hun energiegebruik.

Een volgende stap is het toevoegen van elektrische auto’s en
warmtepompen. In de toekomst kunnen ook andere huishoudelijke
apparaten ingezet worden. Vervolgens kunnen deze apparaten hun
energievraag sturen, gebaseerd op bijvoorbeeld de energiemarkt. In de
toekomst zullen meer en complexere signalen onderdeel worden van het
smart grid. Hiervoor is het wel belangrijk dat dit financieel interessanter
wordt voor consumenten en de ICT-systemen zich verder ontwikkelen.




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                     22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>5. De RES en andere
   energietransitietrajecten
De RES’en voor de regio’s Noord-Holland Noord en Noord-Holland Zuid
zijn niet de enige trajecten die een bijdrage leveren aan de energietransitie
in de provincie Noord-Holland. De RES’en zijn onderdeel van een reeks
samenhangende trajecten. Hieronder volgt een overzicht van de meest
relevante regionale trajecten, met verwijzingen voor meer informatie voor
elk traject. Figuur 5.1 geeft een visueel overzicht.

Figuur 5.1 Samenhang van verschillende energietransitietrajecten in de regio, de
provincie en in Nederland.




•   Bouwstenen adaptieve uitvoeringsstrategie energie-infrastructuur 2020-
    20244: Met deze gezamenlijke strategie zetten de Provincie Noord-
    Holland en de netbeheerders (o.a. Liander en TenneT) in op de
    realisatie van een robuuste, adaptieve en betaalbare
    elektriciteitsinfrastructuur en energiesysteem. De strategie krijgt vorm
    via concrete energiesysteemprojecten voor de periode 2020-2024 en
    het ontwerp van een hybride systeem voor de periode daarna.



4Bouwstenen adaptieve uitvoeringsstrategie energie-infrastructuur 2020-2024 van provincie
Noord-Holland, 2020.



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>•   Ontwikkelstrategie energietransitie NZKG5: Dit advies laat zien wat de
    basisstappen op korte termijn en de ontwikkelrichtingen op langere
    termijn zijn voor de energietransitie in het Noordzeekanaalgebied. De
    basisstappen hebben betrekking op het gereedmaken van de netten
    voor elektriciteit, gas, warmte en CO2 voor de energietransitie.
•   Regioplan NZKG6: Dit plan schetst een beeld van de ontwikkelingen die
    nodig zijn om de CO2-reductiedoelstelling uit het Klimaatakkoord voor
    de industrie in het Noordzeekanaalgebied in 2030 te behalen.
•   Cluster Energie Strategie (CES) NZKG7: Het industriële cluster rondom
    de IJmond ontwikkelt samen met de netbeheerders een strategie,
    waarin de netwerkuitbreidingen voor elektriciteit, methaan, waterstof,
    warmte en CO2 worden geïdentificeerd die nodig zijn voor de industrie
    om haar CO2-reductiedoelstelling voor 2030 uit het Klimaatakkoord te
    behalen. De CES bouwt voort op het Regioplan NZKG uit 2020, waarin
    het CO2-reductieplan van het cluster wordt geschetst. Op basis van de
    CES kunnen de netbeheerders de noodzakelijke investeringen doen.
•   Systeemstudie Noord-Holland8: In deze studie wordt een integraal beeld
    gegeven van de energie-ontwikkeling in Noord-Holland. Middels
    verschillende scenario’s voor 2030 en 2050 is verkend wat de impact
    is van ontwikkelingen in aanbod en vraag van elektriciteit, methaan,
    waterstof, warmte, CO2 en vloeibare brandstoffen op de benodigde
    energie-infrastructuur.
•   Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) Noord-Holland en Flevoland 9: Dit
    is een uitwerking van het Klimaatakkoord voor de provincies Noord-
    Holland en Flevoland, waarmee deze provincies het doel nastreven om
    de CO2-uitstoot van mobiliteit te verminderen met minimaal 20% in
    2030.
•   Transitievisies Warmte 10: De gemeenten zijn verantwoordelijk voor het
    aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving en daartoe moet iedere
    gemeente eind 2021 een Transitievisie Warmte hebben opgesteld. In
    dit document komt te staan hoe de gemeente de warmtevoorziening
    aan de gebouwde omgeving aardgasvrij wil maken in 2050.
•   Verstedelijkingsstrategie MRA11: De Metropoolregio Amsterdam (een
    samenwerkingsverband van de provincies Noord-Holland en Flevoland,

5 Ontwikkelstrategie energietransitie NZKG van CE Delft, 2018.
6 Regioplan NZKG van bestuursplatform Energietransitie NZKG, 2020.
7 De CES Noordzeekanaalgebied is op het moment van schrijven nog in ontwikkeling.
8 Systeemstudie Noord-Holland van CE Delft, ECN.TNO en Studio Marco Vermeulen, 2019.
9 Meer informatie vindt u op de website van Samen Bouwen Aan Bereikbaarheid (SBAB)
10 Meer informatie is te vinden op de website van Aardgasvrijewijken.
11 Meer informatie is te vinden op de website van Metropoolregio Amsterdam




RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                             24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>       32 gemeenten en de Vervoerregio Amsterdam) werkt samen met het
       Rijk aan een strategie om de MRA te ontwikkelen tot een
       internationale topregio met een hoge leefkwaliteit. Deze strategie geeft
       uitvoering aan de MRA Agenda 2.0 en de doelstellingen uit de NOVI en
       bevat o.a. een verstedelijkingsconcept voor de middellange en lange
       termijn.
•      Waterstofstrategie12: In deze strategie beschrijft de Provincie Noord-
       Holland de ambitie om de productie, invoer, opslag en doorvoer van
       klimaatvriendelijke waterstof op te schalen. In de komende drie tot vijf
       jaar onderzoekt de provincie wat de economische, ruimtelijke en
       juridisch-planologische vereisten en mogelijkheden zijn van een
       regionale infrastructuur voor waterstof.
•      LEAP: Een besparingsprogramma vanuit de Economic Board en MRA
       waarbij producenten, gebruikers en datacenters onderzoek doen en
       experimenteren met energiebesparing in datacenters. Uit pilots blijkt
       dat servers 10% zuiniger ingesteld kunnen worden met vrijwel
       dezelfde performance.

Deze (lokale en regionale) trajecten hangen met elkaar samen, omdat ze
allemaal ondersteuning bieden aan de realisatie van de energietransitie in
Noord-Holland. Veel trajecten omvatten niet alle toekomstige duurzame
energiedragers en sectoren (vervoer, gebouwde omgeving, industrie),
maar in het toekomstige energiesysteem hangt alles steeds meer met
elkaar samen. Zo leidt de massale aanschaf van elektrische
warmtepompen door huishoudens tot een grotere behoefte aan wind- en
zonne-energie en aan transportcapaciteit van elektriciteit, maar ook tot
een lagere vraag van de gebouwde omgeving naar duurzame warmte en
groen gas.
Daarnaast is er een connectie tussen de regionale trajecten en nationale
trajecten binnen de energietransitie, zoals de Nationale Omgevingsvisie
(NOVI), de Integrale Infrastructuurverkenning 2030-2050 (II3050), het
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK), het
Nationaal Programma Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI), het
Programma Energiehoofdstructuur (PEH), de Verkenning aanlanding wind
op zee (VAWOZ) en de Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL). Deze
trajecten kijken naar de nationale inrichting van het toekomstige
energiesysteem, waarin meer nadruk ligt op grootschalige
energieproductie, -opslag en -import en op provinciegrensoverschrijdende

12   Waterstofstrategie provincie Noord-Holland, 2020.



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                       25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>energie-infrastructuur. De plannen die volgen uit de regionale trajecten
voor Noord-Holland zullen moeten passen in de nationale plannen, maar
andersom hebben de regionale ontwikkelingen ook gevolgen op nationaal
niveau. Binnen de regionale trajecten wordt daarom niet alleen naar de
andere regionale trajecten gekeken, maar ook naar de nationale
trajecten13.




13 In ‘Bouwstenen adaptieve uitvoeringsstrategie energie-infrastructuur 2020-2024’ wordt
uitgeweid over de samenhang tussen verschillende regionale en nationale trajecten.



RES 1.0 KATERN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR                                                  26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>