<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Impact van RES
             concept
                   1.0 op
                        RES
                          het
                            scenario's op
de elektriciteits-
energienet   RES regio:
                   en gasinfrastructuur
RES regio ……… Zuid
Noord-Holland




                                            1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Samenvatting




 Klik op het icoon om naar de inhoudsopgave te gaan.

                                                       2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inzicht in impact en het belang van systeemefficiëntie
Het energienet als multifunctionele verbinder van vraag en aanbod
                                                                                                                         Systeemefficiëntie            Kwantiteit
Het Nederlandse energienet verbindt, letterlijk, de ambities en plannen in de 30 RES regio's: het is de
verbindende factor tussen opwek en gebruik van energie. Het energienet zal flink veranderen de
komende tijd. Het werd aangelegd als transportmedium om te voorzien in de vraag naar energie. In
de energietransitie verandert het in een multifunctionele verbinder van vraag, aanbod en opslag van
elektriciteit, duurzame warmte en groene alternatieven voor aardgas. De RES΄en zijn de basis voor
een langjarige en planmatige aanpak. Hiermee kunnen we gericht inzetten op het vinden van
geschikte locaties voor kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van vergunningstrajecten en het
inzetten van schaarse technici om al het werk te realiseren.

Inzicht in impact en het belang van systeemefficiëntie
In dit document bieden we inzicht in de impact die keuzes in de RES hebben op het energienet.
Daarnaast geven we adviezen over het verbeteren van de systeemefficiëntie, namelijk het zo
                                                                                                                         Ruimte                         Draagvlak
optimaal mogelijk ontwerpen en gebruiken van het energiesysteem. Dit is een van de vier
afwegingskaders in de RES. Het zorgt ervoor dat plannen tijdig uitvoerbaar zijn tegen zo laag
mogelijke maatschappelijke kosten.


 Met deze impactanalyse is de RES-regio in staat om:
 1. Te sturen op tijdige realisatie van ambities, efficiënt ruimtegebruik en laagste
    maatschappelijke kosten.                                                                              Vier afwegingskaders in de RES in onderlinge samenhang
 2. Systeemefficiëntie mee te nemen in het afwegingskader.
                                                                                                          1.     Kwantiteit: worden doelstellingen gehaald (aantal TWh duurzame opwek)?
De rol van netbeheerders
                                                                                                          2.     Draagvlak: worden keuzes politiek en maatschappelijk gedragen?
De Nederlandse netbeheerders werken aan het energienet van vandaag en morgen. Vanuit onze
kennis en kunde geven wij alle betrokken partijen in de RES inzicht in de mogelijkheden om het            3.     Ruimte: kunnen duurzame opwek en energie-infrastructuur ruimtelijk
energienet uit te breiden (ruimte, tijd en geld). Ook doen wij voorstellen voor systeemefficiëntie. Dit          worden ingepast, kijkend naar landschappelijke kwaliteit?
doen wij vanuit het belang van de maatschappelijke kosten en het tijdig realiseren van de
klimaatdoelen. Het vraagt om gecoördineerde uitvoering in goede samenwerking tussen overheden,            4.     Systeemefficiëntie: kan duurzame opwek efficiënt worden ingepast in het
netbeheerders en marktpartijen.                                                                                  totale energiesysteem?


                                                                                                                                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Ambitie en opwekpotentie van de regio
De opwekpotentie en ambitie in RES 1.0
De potentie voor opwek bedraagt 3,1 TWh. Dit is een toename van 0,4 TWh in
vergelijking met het bod uit de concept-RES van 2,7 TWh. In de afbeelding
hieronder worden de verschillen per opwekcategorie weergegeven voor NHZ. De
effecten van deze wijzigingen op het elektriciteitsnet worden in deze netimpact-
rapportage besproken. De ambitie van 2,7 TWh uit de concept-RES blijft door de
regio gehandhaafd.

Nieuwe rekenregels zon in RES 1.0
Het verschil in ambitie en potentie wordt met name veroorzaakt door een
hogere inschatting van het zon (op dak) potentieel in verschillende
zoekgebieden. In de berekening van het technisch potentieel is nu o.a. rekening
gehouden met een hogere efficiency van de zonnepanelen.

                                        Concept-RES
                                         Concept-RES           RESRES
                                                                   1.0 1.0

       Opwek grootschalig zon              0,25 TWh             0,43 TWh

       Opwek zon op grote daken +
                                           1,13 TWh             1,64 TWh
       parkeerplaatsen + infra
       Opwek grootschalig wind             0,32 TWh             0,19 TWh

       Zon + wind                          0,34 TWh             0,11 TWH
       Totaal nieuw te realiseren
                                           2,04 TWh             2,38 TWh
       opwek


       Huidig (Pijplijn)                   0,66 TWh             0,74 TWh
       Totaal duurzame opwek               2,7 TWh               3,1 TWh


                                                                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Impact op elektriciteitsstations op basis van bod RES 1.0
 In onderstaande figuren is de netimpact gevisualiseerd voor de regio Noord Holland Zuid voor het jaar 2030 op de bestaande elektriciteitsinfrastructuur. In de meest linkse figuur
 staan de verwachte vermogens (in MW) uit de RES 1.0. Het totale vermogen uit de RES bedraagt 2070 MW en de totale capaciteit van de onderstations bedraagt 2830 MW.
 Hieruit blijkt dat wanneer de duurzame projecten goed verdeeld worden, dit op stationsniveau past. Niet alles is evenredig verdeeld waardoor op 5 stations een knelpunt ontstaat
 door duurzame opwek (Uithoorn, Beverwijk, Uitgeest, Velsen en Edam). In vergelijking met andere regio's is de impact van de duurzame opwek hiermee beperkt dit komt omdat
 NHZ een stedelijk gebied is met veel verbruik van energie.

 Verder verwachten we in deze regio een zeer sterke groei in energievraag (meest rechtse figuur). Deze sterke groei wordt veroorzaakt door de economische ontwikkeling van de
 regio (nieuwbouw van woningen en kantoren en groei van o.a. glastuinbouw, industrie en datacenters) en de verduurzaming (o.a. elektrificeren van mobiliteit en warmte
 voorziening). Als gevolg van deze ontwikkelingen bereiken 41 stations hun maximale capaciteit in 2030. Om de ontwikkelingen in de regio te kunnen faciliteren dient het
 elektriciteitsnet fors uitgebreid te worden. Liander heeft hier inmiddels plannen voor opgesteld de uitvoering daarvan vergt een grote inspanning van en intensieve samenwerking
 met alle betrokken partijen.


   Uitsplitsing bod in zon en wind




                               Wind
                               Zon op dak
        675                    Zon op land
                 2830
                               Beschikbaar opgesteld
                               vermogen in regio NHZ
                               (150kV-installaties)

       1262


        133

   Vermogen duurzame opwek (MW)



                                                                                                                                                                                      5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Doel voor 2030: 27 nieuwe stations en 29 verzwaringen
Benodigde netaanpassingen                                                       Uitbreidingen en nieuwe stations
                                                                                Op basis van studies naar de ontwikkelingen in NHZ en deze impactanalyse is geconstateerd dat er in de
Aantal     Aantal uit te    Kosten (in mln.    Benodigde         Inschatting    jaren tot en met 2030 27 nieuwe stations en 29 verzwaringen van bestaande stations benodigd zijn. Deze
nieuw te   breiden          €), excl. kosten   ruimte            haalbaarheid   uitbreidingen zijn nodig om aan de groeiende vraag naar energie te voldoen.
bouwen     stations         aanpassen                            voor 2030
stations                    kabels                                              Door de duurzame opwek projecten uit de RES 1.0 ontstaan er op 5 stations knelpunten voor
                                                                                teruglevering (Stations Uithoorn, Beverwijk, Uitgeest, Velsen en Edam). Echter, met de geplande
27             29           241 - 521          373.000 -                        uitbreidingen voor de vraagontwikkeling worden deze 5 knelpunten gedreven door duurzame opwek op
                                                911.000 m2          75%         stationsniveau opgelost. Per subresregio is een analyse uitgevoerd hoe de duurzame opwek het best kan
                                                                                worden aangesloten.

                                                                                Kosten, ruimte en haalbaarheid
                                                                                In het Klimaatakkoord hebben partijen aangegeven te streven naar de laagste maatschappelijke kosten
                                                                                voor de energietransitie. Het bouwen van nieuwe energie-infrastructuur neemt daarnaast fysieke ruimte
                                                                                in. De inpassing in een dichtbevolkte regio als NHZ is een grote uitdaging. Door duurzame opwekking en
                                           5                                    grotere energievragers slim in te passen in de netten, wordt onnodige extra maatschappelijke kosten en
                                                                                ruimte voorkomen.
                                               3
                                                                                Om de doelstellingen in de regio voor 2030 te realiseren, moeten voor alle grootschalige energie
                                                                                opwekkingsprojecten en bijbehorende energie-infrastructuur tijdig planprocedures gestart worden. Het
                2                18
                                                                                realiseren van de benodigde uitbreidingen van de energie-infrastructuur is nu al een uitdaging. Deze
                                                                                uitdaging wordt de komende jaren groter. Onderstaand figuur geeft een beeld van het aantal stations
           6                                                                    (HS/TS en HS/MS) die afgelopen jaren in het werkgebied van Liander gerealiseerd zijn. Het laat ook zien
                                 11                                             hoeveel stations we ruwweg verwachten tot 2030 jaarlijks te moeten realiseren in het werkgebied van
                                                                                Liander: 12, en in de regio 2,7 stations per jaar, ieder jaar, tot 2030. Ter vergelijking; dit is net zoveel als
                                                                                Liander in heel haar verzorgingsgebied in 2019 heeft opgeleverd. Een extreme uitdaging dus.

                                                                                Inzicht in aantal gerealiseerde stations en verwachte benodigde stations
                                    1    3
                2    2                                                           15
                                                                                                                                                 12
                                                                                                                                                                   Gerealiseerde stations
                                                                                                                                                                   in Liander werkgebied

                                                         1   2                   10
                                                                                                                                                                   Indicatie benodigde
                                                                                                                                                                   stations in Liander
                                                                                                                                                                   werkgebied
                                                                                                                                                                   Verwachte benodigde
                                                                                  5                            4
                                                                                                                         3                                         stations in regio per
                                                                                                                                   2             2,7               jaar
                                                                                           1         1
                                                                                                                                                                   Trendlijn
                                                                                  0
                    Verwachte nieuw te bouwen stations                                                                                         Jaarlijks
                                                                                         2015      2016      2017      2018      2019
                    Verzwaringen bestaande stations                                                                                           tot 2030                                             6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Impact op distributienet op basis van bod RES 1.0
Verschuiving naar zon op dak
Naast de impact op stations zien we grote druk op het middenspannings- en laagspanningsnet (MS               Afbeelding 1
en LS net) ontstaan, het zogeheten distributienet. Doordat het bod zich meer focust op
kleinschalige zon is de verwachting dat op lager gelegen netvlakken significante aanpassingen moeten
gaan plaatsvinden. De uitdaging hierbij is dat dit leidt tot veel aanpassingen ´in de wijken´. Veel kabels
en kleine verdeelstations (middenspanningsruimten) zullen moeten worden verzwaard. Dit geeft
enorme druk op het werkpakket van Liander, het leidt tot hoge kosten en de uitvoerbaarheid
(haalbaarheid) van de RES wordt nadelig beïnvloedt. Liander werkt op dit moment aan een
instrumentarium om sturing te geven aan zon op dak om de haalbaarheid van de potentie te
vergroten. Helaas komt de netimpactrapportage van RES 1.0 te vroeg om dit mee te kunnen nemen.
Dit zal dan ook onderdeel worden van het gezamenlijke uitvoeringsprogramma waar wij voor pleiten.


Toelichting Afbeelding 1-2: verschil impact grootschalig zon/wind en kleinschalig zon
In de hiernaast opgenomen afbeeldingen wordt grofstoffelijk het impactverschil voor de netbeheerder
uitgelegd tussen geclusterd grootschalig zon/wind en niet geclusterd zon op dak.

Afbeelding 1: Impact van geclusterd grootschalig zon/ wind.
Het aansluiten van grootschalig zon of wind (boven 2 MVA) wordt direct op een onderstation
aangesloten. Dit betekent in veel gevallen dat vanaf het zonnepark/windpark er slechts één of enkele
                                                                                                             Afbeelding 2
directe kabelverbindingen naar het onderstation moeten worden getrokken en dat deze worden
aangesloten op de velden (stopcontact) van het station. Is er onvoldoende capaciteit op het station
aanwezig om de opwekcapaciteit op te nemen, dan zal het station moeten worden uitgebreid.

Afbeelding 2: Impact van niet geclusterd zon op dak.
Bij niet geclusterd zon op dak betekent het dat de zonnedaken op een lager netvlak in het
netwerk worden ingepast. Stel dat we uitgaan van een gelijke opwekcapaciteit als bij afbeelding 1,
dan betekent dat net als in voorgaande situatie dat het stationsvermogen moet worden uitgebreid
mocht er onvoldoende capaciteit beschikbaar zijn. Echter, daarnaast zal óók lokaal veel kabels
en middenspanningsruimten moeten worden verzwaard. Veel straten in de (bebouwde
omgeving) zullen dan open moeten om verzwaring van huidige assets mogelijk te maken en zullen
bovengronds middenspanningsruimten verzwaard moeten worden en of bijgeplaatst moeten
worden. Naast overlast en hoge kosten geeft dit een enorme extra druk op het werkpakket bij de
netbeheerder..

                                                                                                                       7
.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Oplossingsrichtingen distributienet
Achtergrond:                                                                                      Oplossingsrichtingen
De populariteit van zonne-energie in Nederland is de laatste jaren groot. Dit tekent zich af in   De oplossingsrichting laat zich enerzijds vertalen in het verzwaren van een groot gedeelte van
de groeicijfers. Liander heeft alleen al in 2020 zo´n 2.000 installaties voor zonnepanelen per    ons distributienet. De impact hiervan is groot en zal een fors beslag leggen op het werkpakket
week aangesloten. In ons hele gebied sloten we in 2020 zo´n 30% meer                              van Liander. Anderzijds zal innovatie en datagedreven netbeheer er toe moeten gaan leiden
zonnestroominstallaties aan op de elektriciteitsnetten.                                           dat we ontwikkelingen slim kunnen voorspellen en of sturen.

Het totaal aantal aangesloten zonne-energie installaties op het Liander net ligt medio            Verder is het zinvol om zoveel mogelijk een gebiedsgerichte (geclusterde) aanpak te
februari 2021 rond de 500.000. Het totaal vermogen van zonne-installaties die we alléén vorig     volgen met geclusterde aanvragen om maximaal zon op dak aan te kunnen sluiten.
jaar al (2020) op ons net aansloten is vergelijkbaar met het vermogen van alle zonnepanelen       Ook het zogeheten ´aftoppen´ van de stroompieken zorgt voor een lagere belasting op de
die we van 2011 tot 2017 hebben aansloten. De groei zonne-energie is daarmee buitengewoon         netten waardoor deze efficiënter worden gebruikt. Aftoppen zorgt voor een relatief
groot.                                                                                            klein energieopwekkingsverlies.

 Middenspannings- en laagspanningskabels                                                          Daarnaast, om transport van energie zoveel mogelijk te verkleinen, en daarmee de kosten
                                                                                                  in de infrastructuur, biedt combineren van zonne-energie opwek met de lokale energievraag
                              Liander beheert in haar verzorgingsgebied ca. 90.0000 km            veel kansen. Het is daarbij wel essentieel dat de energievraag tegelijkertijd met de zonne-
                              aan kabels.      Alleen al in 2020 legden wij in ons                energie opwek van daken plaatsvindt en dat de pieken voor opwek in lijn liggen met de
                              verzorgingsgebied ruim 1.200 km extra kabels aan om het             vraagpiek. Industrieterreinen zijn een goed voorbeeld waar het energiegebruik en opwek vaak
                              energienet te versterken. Verzwaren van kabeltracés is dan          gelijktijdig is.
                              ook één van de oplossingsrichtingen om de
                              energietransitie vorm te kunnen geven.                              Instrumentarium en sturing
                                                                                                  Liander werkt op dit moment aan instrumentarium waarin we handvatten geven om te
                                                                                                  kunnen sturen met zon op dak vanuit het netperspectief. Dit instrumentarium zal in een later
Veel kan, maar impact op het elektriciteitsnet (distributienet) neemt toe                         fase met de regio worden gedeeld..
De elektriciteitsnetten zijn grotendeels in de vorige eeuw aangelegd als een
soort éénrichtingsweg, er was in die tijd helemaal geen sprake van zelf opwekken van energie.
De energietransitie verandert dit volledig en heeft hiermee grote impact op de netten. De         Verdeelstation / Middenspanningsruimte (MSR)
netten kunnen veel aan, maar de forse groei van zonne-energie laat ook zien dat delen van                                                  Ca 50.0000 MSR´s heeft Liander in haar
het laag- en middenspanningsnet inmiddels tegen haar grenzen aanlopen waardoor                                                             verzorgingsgebied. De komende jaren verwacht
niet optimaal kan worden terug geleverd. Dit betekent dat distributienetten lokaal moeten                                                  Liander dit fors uit te moeten breiden door o.a. de
worden verzwaard om de piekbelasting van zon te kunnen verwerken. Verzwaren van                                                            energietransitie. Het niet efficiënt inpassen van
lokale distributienetten is bewerkelijk en complex in de schaarse onder- en bovengrond.                                                    zonne-energie zal echter leiden tot een nog
Daarnaast hebben we ook te maken met langlopende procedures (denk hierbij aan                                                              significantere stijging van het aantal MSR's. In
gemeentelijke vergunningstrajecten, bezwaarprocedures, grondaankoop, etc). Dit betekent dat                                                bestaande bouw is inpassen niet eenvoudig omdat
waar knelpunten ontstaan deze niet altijd vandaag of morgen opgelost kunnen zijn.                                                          ruimte schaars is.


                                                                                                                                                                                           8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen voor systeemefficiëntie
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio. Het meenemen van de principes van systeemefficiëntie in de afwegingen voor de
RES biedt kansen om:
1.    maatschappelijke kosten te besparen;
2.    ruimte te besparen;
3.    de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.    slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.


                                                         Concept RES       RES 1.0
                                                                                          Vanwege de grote vraag naar energie is er in deze regio veel restcapaciteit voor opwek op de stations.
        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het    veel            veel            Met zowel de concept als definitieve RES 1.0 leidt opwek vrijwel niet tot overbelasting van stations.
            bestaande energienet                          potentie        potentie        Echter, aangezien nog steeds veel restcapaciteit aanwezig is voor opwek blijft er veel potentie.


                                                                                          Er is veel potentie om vraag en aanbod meer te koppelen op aansluiting niveau. Het is gunstig wanneer
        2. Energievraag en -aanbod combineren:            veel            veel            locaties waar energie wordt afgenomen, worden gekoppeld aan locaties waar duurzame energie wordt
            minimaliseren van transport van energie       potentie        potentie        opgewekt. Door deze koppeling te maken op aansluiting niveau kan de ruimte voor het realiseren van
                                                                                          nieuwe aansluitingen beperkt worden. .

                                                                                          In de concept RES was er veel potentie om wind toe te voegen. Liander ziet dat er in de RES 1.0
        3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld           veel            Weinig
                                                                                          wind is toegevoegd aan de zoekgebieden; dit is zeer positief voor systeem efficiëntie. Er
            vermogen wind en zon                          potentie        potentie
                                                                                          resteert nu minder potentie om op dit punt nog meer winst te behalen.


                                                          Zeer veel       Zeer veel       Er liggen zeer veel kansen voor clustering. Dat houdt in dat een paar grootschalige projecten in plaats
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten                                         van meerdere kleine projecten veel opleveren voor systeemefficiëntie.. Door clusteren zijn er ook
                                                          potentie        potentie
                                                                                          minder aansluitingen nodig.


        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                        Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur omdat de
       zon op één aansluiting (cablepooling),             Veel            Zeer veel       pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden. In het aangepaste bod met een toename in zon op
       aftoppen van piek productie en benutten            potentie        potentie        dak is aftoppen een interessante oplossing. Door het aftoppen kan er meer vermogen worden
       reservecapaciteit                                                                  aangesloten op dezelfde infrastructuur

                                                                                                                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen voor de RES vanuit de netbeheerder
Tijdlijnen op elkaar afstemmen, afspraken maken over uitvoeringscoördinatie               Hoe werkt dat? Rekening houden met ruimte voor het energienet in het beleid?
Wij dringen sterk aan op het gezamenlijk vormgeven van een                                • In de op te stellen omgevingsvisies is meestal al veel aandacht voor de
uitvoeringsprogramma waarin duurzame opwek projecten, inclusief benodigde                   energietransitie en de RES. Door op visieniveau ook aandacht te besteden aan de
netuitbreidingen, worden uitgewerkt om de haalbaarheid van de RES te vergroten.             ruimte die boven- en ondergronds nodig is voor het energienet, sluit de omgevingsvisie
Belangrijk is te beseffen dat uitbreiding van het energienet doorgaans langer duurt         goed aan op toekomstige omgevingsplannen en omgevingsprogramma's.
dan de realisatie van een wind- of zonnepark. Door de uitbreidingen van het               • Een omgevingsprogramma energie geeft de mogelijkheid de doelen uit
energienet te koppelen aan ruimtelijke ontwikkelingen, kunnen we zorgen dat                 de omgevingsvisie te concretiseren. In dit omgevingsprogramma staan de
gewenste regionale ontwikkelingen tijdig kunnen worden aangesloten op de                    beleidskeuzes uit de omgevingsvisie verder uitgewerkt, onder andere door een planning
energie-infrastructuur.                                                                     bij te voegen hoe de beleidskeuzes in de tijd worden gerealiseerd. NPRES start
                                                                                            daarvoor een pilot op. In het bestemmings-of omgevingsplan wordt de daadwerkelijke
Met elkaar (verder) vooruitkijken om ambities tijdig te kunnen realiseren                   planologische ruimte gecreëerd om tot het verlenen van de benodigde vergunningen
Door langjarig vooruit te kijken, is er meer tijd voor het zoeken van geschikte             over te kunnen gaan. Liander adviseert graag over de planologische ruimte die nodig is
locaties voor kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van planprocedures en         voor het energienet en welke belemmeringen spelen rondom de inpassing van een
het inplannen van schaarse technici om al het werk te realiseren. Langjarig vooruit         (nieuw) station. Ook komt eind 2020 een staalkaart beschikbaar waarin de belangrijkste
kijken, vergroot de kans dat we de regionale ambities samen op tijd kunnen                  regels staan die in een omgevingsplan kunnen worden opgenomen.
realiseren.                                                                               • Buitenplanse vergunningen zijn en blijven een mogelijkheid voor verzwaringen
                                                                                            en vernieuwingen van het energienet. Zeker direct na de invoering van de
Starten waar capaciteit beschikbaar is                                                      Omgevingswet kan dit een oplossing zijn om te kunnen afwijken van de geldende
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken                        planologische regels.
naar volgordelijkheid. Zo zijn er elektriciteitsstations die nog capaciteit vrij hebben
of kunnen deze op relatief korte termijn (2023/2024) uitgebreid worden. Door
                                                                                               Indicatieve benodigde tijd voor het bouwen van een nieuw station
samen eerst op deze gebieden te focussen, werken we in de tussentijd aan het
realiseren van uitbreidingen in andere gebieden die meer tijd kosten. Zeker weten                                    0   1   2   3   4   5   6   7   jaren
waar, welke capaciteit beschikbaar is? Neem contact op met Liander.
                                                                                               Nieuw HS/TS of HS/MS
                                                                                               station
Reserveer ruimte voor energie-infrastructuur in ruimtelijk-/omgevingsbeleid
Door de toenemende energie-opwek is meer ruimte nodig voor de                                  Nieuw TS/MS station                                                            HS = hoogspanning
distributie daarvan. Voor de realisatie van zonneparken en in mindere mate voor                                                                              Planprocedures   M = middenspanning
windmolens is dit een herkenbare ontwikkeling. Nog minder bekend is dat er ook                                                                                                TS = tussenspanning
                                                                                               Nieuw MS station
ruimte nodig is voor de benodigde netverzwaring, in de vorm van nieuwe stations                                                                              Uitvoering
en ondergrondse kabels. Schaarse ruimte in Nederland die ook voor andere
                                                                                                                                                             Onzekerheid
belangrijke doeleinden kan worden ingezet.                                                     Nieuw MS/LS station



                                                                                                                                                                                          10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                         Klik op de tekst om naar het
                                                         betreffende onderdeel te
                                                         gaan.




1.                         2.                     3.

      Introductie          Huidig energienet in      Aangeleverde
                                  beeld             gegevens RES 1.0



4.                         5.                     6.                                    7.
  Impact bod RES 1.0        Impact RES 1.0 op     Impact bod RES 1.0 op
op het elektriciteitsnet    warmte- en gasnet      het elektriciteitsnet en                  Bijlagen
en aanbevelingen voor                                  aanbevelingen
 RES regio NHN/NHZ                                   per sub RES regio




                                                                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Introductie




              12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Introductie | dit document
Het Nederlandse energienet verbindt, letterlijk, de ambities en plannen in de 30 RES regio's: het is de verbindende factor
tussen opwek en gebruik van energie. Het energienet zal flink veranderen de komende tijd. Het werd aangelegd als
                                                                                                                                Systeemefficiëntie
transportmedium om te voorzien in de vraag naar energie. In de energietransitie verandert het in een multifunctionele
verbinder van vraag, aanbod en opslag van elektriciteit, duurzame warmte en groene alternatieven voor aardgas. De
RES΄en zijn de basis voor een langjarige en planmatige aanpak. Hiermee kunnen we gericht inzetten op het vinden van
geschikte locaties voor kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van vergunningstrajecten en het inzetten van schaarse
technici om al het werk te realiseren.

Waarom dit document?
Elke regio maakt in de RES afwegingen tussen verschillende belangen. Energie-systeemefficiëntie is één van de vier
belangen in het afwegingskader RES. Om de RES-regio te helpen met die systeemefficiency, werken de netbeheerders de
netimpact van de RES΄en uit. Met dit document kan de RES-regio het belang van systeemefficiëntie meenemen in de
afweging. Naast een analyse van de netimpact van de regionale plannen, geven de netbeheerders ook adviezen over het
verbeteren van de systeemefficiëntie. Hiermee kan een RES-regio sturen op tijdige realisatie van ambities, efficiënt
ruimtegebruik en de laagste maatschappelijke kosten en draagvlak wordt vergroot.

Van concept RES naar RES 1.0
In het voorjaar van 2020 is de netimpact van de concept-RES doorberekend door Liander. Hiermee werd de impact van de
regionale plannen op het energienet inzichtelijk gemaakt. Ook kreeg de RES-regio adviezen om de systeemefficiëntie te
verbeteren. Met deze inzichten en adviezen is de concept-RES verder uitgewerkt naar een RES 1.0. Liander heeft de RES 1.0
bestudeerd en ziet een aantal verschillen met de concept-RES vanuit het perspectief van systeemefficiëntie:
• De totale ambitie is ongewijzigd, maar de potentie in de regio neemt toe: De ambitie van 2,7 TWh uit de concept-RES
   wordt door de regio gehandhaafd, tegelijkertijd zien we dat de potentie als gevolg van de nieuwe rekensystematiek
   toeneemt naar 3,1 TWh.
• Er zijn nieuwe rekenregels toegepast voor zon waardoor de absolute potentie per zoekgebied toeneemt. Omdat het
    aandeel zon groter is geworden zal het aftoppen van vermogen een steeds belangrijkere rol gaan spelen in
    systeemefficiëntie.
• Er is meer ingezet op wind. Dit zorgt voor een betere benutting van het elektriciteitsnet.
• Een kwantitatieve vergelijking van aangeleverde gegevens van de concept RES en de RES 1.0 is te vinden in de bijlage.




                                                                                                                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Introductie | bepalen netimpact
Verschil in doorberekening concept RES en RES 1.0                                                                   Wel/niet onderdeel
De netbeheerders hebben een aantal wijzigingen in de doorrekening doorgevoerd zodat we de netimpact nog              van deze impact
beter kunnen inschatten. Het volgende is gewijzigd:                                                                      analyse         Type station   Omvang opwek
• In de doorberekeningen van de concept-RES is een eerste verkenning van de impact op het
   middenspanningsnet gedaan. In deze doorrekening hebben we de impact op het middenspanningsnet meer
   in detail meegenomen.
• Er wordt voor de ´vraag naar elektriciteit data´ gebruik gemaakt van gegevens van de netbeheerders in plaats
                                                                                                                          ✓
   van landelijke back-up gegevens. Dit is afgestemd met de regio. Verderop is toegelicht voor welke gegevens
   dit het geval is.
• De impact van de RES΄en op de elektriciteitsnetten van TenneT is meer in detail door Tennet uitgewerkt. De
   conclusie vanuit de analyse van TenneT is dat de RES 1.0 plannen vanuit het hoogspanningsnet tot 2030 voor             ✓
   opwek grotendeels haalbaar zijn mits de lopende projecten en projecten in realisatie- en studiefase
   gerealiseerd worden. Tevens voorziet Tennet een grotere uitdaging aan de vraagzijde van elektriciteit in de
   regio. De analyse van TenneT is in dit document opgenomen.

                                                                                                                          ✓
Omvang opwekvermogen bepalend voor netimpact
Zoekgebieden met een omvang boven 100MW kunnen alleen aangesloten worden op de grootste stations
(HS/TS en HS/MS) van Liander. Is de omvang van het zoekgebied groter dan 100MW dan zal een directe
aansluiting op Tennet onderzocht moeten worden. Kleinere projecten zoals zonnedaken, zonparkeerplaatsen of
zonnepanelen op huishoudens bevinden zich in het algemeen op het aansluitniveau van een MS/LS station. In                 ✓
deze rapportage wordt de netimpact op MS/LS niveau niet bepaald. Wel wordt de impact van alle zonnedaken,
zonparkeerplaatsen opgeteld om de impact op de bovenliggende stations te bepalen.

Hoe analyseren we de netimpact?
                                                                                                                          ✓
Om de netimpact te bepalen, gebruiken we de aangeleverde gegevens van de regio aangevuld met landelijke
gegevenssets en (op onderdelen) gebruik van gegevens van Liander. Op basis daarvan wordt met rekenmodellen
en kennis van experts de netimpact uitgewerkt. De impact is altijd een dynamisch samenspel van vraag en
aanbod op het elektriciteits- en gasnet. De focus ligt in de doorrekening van de netimpact op
voornamelijk stationsniveau (zie de afbeelding hiernaast). Echter, daar waar mogelijk zullen de effecten op lager         X
gelegen netvlakken (distributienet) ook worden beschreven.

      Meer informatie over de gebruikte gegevens en de werkwijze is verderop in deze rapportage te vinden.                                                             14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Introductie | integraal beeld
Integraal beeld nodig voor tijdige aanpassingen infrastructuur                Beleidsplannen en sectorale plannen samenbrengen
Een regionaal gedragen beeld van de totale energievraag en het energie-       Door beleidssporen en sectorale plannen op regionaal niveau samen te
aanbod is noodzakelijk om het energienet tijdig aan te kunnen passen. Een     brengen, kan een RES-regio tot integrale keuzes en prioritering komen:
integrale RES maakt het mogelijk om een optimale afweging te maken
                                                                              •   Integrale infrastructuur verkenning 2030-2050 (II3050), onderdeel van de
tussen gas-, elektriciteits- en warmte-infrastructuur. Het energienet wordt
                                                                                  werkgroep iNET: hier wordt uitgewerkt wat de impact van verschillende
voor minimaal 40 jaar aangelegd. Daarom is het van belang om te kijken
                                                                                  transitiepaden is op het energienet is.
naar ontwikkelingen en plannen richting 2050. Door ook lange termijn
ontwikkelingen mee te nemen in investeringsbeslissingen voor 2030, zijn de    •   Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL): in de NAL is
investeringen gerichter en toekomstbestendiger.                                   overeengekomen dat elke gemeente een laadvisie en plaatsingsbeleid
                                                                                  vaststelt.
Beeld van de ontwikkelingen vanuit alle sectoren
Verschillende sectorale plannen en ontwikkelingen hebben grote impact op      •   Transitievisie Warmte (TVW): gemeentes maken warmtevisies. De impact
het energienet. Voor alle ontwikkelingen met grote impact op het net geldt        op het energienet is groot en hangt samen met regionale keuzes.
dat Liander graag zo vroeg mogelijk betrokken is. Op deze manier kunnen       •   Programma Energiehoofdstructuur (PEH): een programma om de
we meedenken over slimme oplossingen. En werk aan de RES, rekening                nationale ruimtelijke planning van het energiesysteem uit te werken.
houdend met de relevante wettelijke context.
                                                                              •   Cluster Energie Strategieën (CES): elk industriecluster stelt een
                                                                                  energiestrategie op. Een CES beschrijft wat energiebehoefte van een
                                                                                  cluster is, wat de investeringen van de industrie en het commitment zijn
                                                                                  en wat de CO2-bijdrage van een cluster kan zijn.

                                                                              •   Het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK): een
                                                                                  jaarlijks overleg van alle stakeholders rondom industrie om de
                                                                                  infrabehoefte van de industrie te bepalen.




                                                                                                                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Introductie | leeswijzer
Leeswijzer                                                                                   Disclaimer
Het document begint met een overzicht van het huidige energienet in de regio en een          Dit document is met zorg samengesteld ten behoeve van de RES-ontwikkeling in een regio.
samenvatting van de aangeleverde gegevens. Vervolgens werken we de impact van de
regionale plannen op het elektriciteitsnet uit. Ook geven we adviezen om de                  Het document geeft een globale indicatie van de impact van de regionale ontwikkelingen
systeemefficiëntie te verbeteren. Een kwalitatieve duiding van de impact van het regionaal   op het elektriciteits- en gasnet vanuit de beschikbare informatie op het moment van
bod op de warmte- en gasinfrastructuur volgt. Tot slot volgt een aantal aanbevelingen aan    analyse. Door dit globale karakter worden diverse onderwerpen niet meegenomen,
de regio.                                                                                    bijvoorbeeld de belasting op individuele kabels of de lokale spanningskwaliteit op delen van
                                                                                             het net. De weergave van ruimtebehoefte en benodigde investeringen in dit document zijn
In de bijlage is de volgende informatie beschikbaar:                                         daardoor lager dan ze daadwerkelijk zullen zijn.
• Verdieping
• Bronnen en verwijzingen                                                                    Deze indicatie van de impact is beoordeeld vanuit de huidige wet- en regelgeving. Het is
• Terminologie en gebruikte afkortingen                                                      mogelijk dat netbeheerders door Europese of nationale ontwikkelingen andere
• Een toelichting op de werkwijze                                                            mogelijkheden of verplichtingen krijgen. Dit kan invloed hebben op de indicatie van de
                                                                                             impact. De impact is mede bepaald op basis van gegevens aangeleverd vanuit de regio,
                                                                                             aangevuld met back-up gegevens vanuit het NP RES. Liander draagt geen
                                                                                             verantwoordelijkheid voor de back-up gegevens of de aangeleverde gegevens door de
                                                                                             regio.

                                                                                             Het verdient de aanbeveling om de informatie uit dit document altijd samen met de
                                                                                             regionale plannen te publiceren. Deze netimpactanalyse kan tot verkeerde conclusies leiden
                                                                                             wanneer de context van de regionale plannen niet wordt meegenomen.

                                                                                             Liander aanvaart geen aansprakelijkheid voor enige schade die direct of indirect ontstaat als
                                                                                             gevolg van (het oneigenlijk) gebruik van de kaarten en informatie. Aan de informatie in dit
                                                                                             document kunnen dan ook geen rechten worden ontleend. Neem voor specifieke
                                                                                             ontwikkelingen, ambities en projecten altijd contact op met Liander voor de meest actuele
                                                                                             informatie.




                                                                                                                                                                                        16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>2. Het huidige energienet
in beeld




                            17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Regio in beeld
Er zijn verschillende energiedragers. In Nederland kennen we vooral elektriciteit, (aard)gas en warmte. Voor deze verschillende energiedragers kennen we verschillende energie-infrastructuren
om de energie te transporteren.




         Elektriciteit*                                                   Gas                                                                Warmte (netten)

         16 HS/MS stations in regio, 1 buiten de regio                    35 stations binnen de regio                                        Er zijn meerdere warmtenet(ten) in deze regio, zie
         44 TS/MS stations in regio, 2 buiten de regio                    24 stations buiten de regio                                        onderstaand figuur voor de ligging.
                                                                          0 groen gas invoeder(s)
         De HS/MS stations zijn in de afbeelding hieronder
         weergegeven middels de stippen.




                                                                                                                                    Op bovenstaande kaart zijn de warmtenetten in de regio
                                                                                                                                    weergegeven. Bron: https://warmteiscool.nl/roadmap/


      *= voor uitleg terminologie en afkortingen: zie de bijlage.


                                                                                                                                                                                                  18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>3. Aangeleverde
gegevens RES 1.0




                   19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Aanpassingen in bod RES 1.0
In maart 2020 heeft de regio haar eerste concept RES bod voor 2030 aan Liander aangeboden voor een doorrekening van de effecten op de infrastructuur. Inmiddels zijn er weer
vele stappen gezet en heeft de regio haar bod met verdere gebiedskennis verrijkt. Daaruit is een nieuwe RES 1.0 potentie voortgekomen.

In de concept-RES bedroeg de potentie 2,7TWh, de huidige RES 1.0 potentie levert naar verwachting 3,1 TWh op. Om de afwegingen van systeemefficiëntie maximaal mee te
kunnen nemen is bij de doorrekening van deze netimpactanalyse gebruik gemaakt van de totale potentie van 3,1 TWh. Per regio zijn de aanpassingen in de zoekgebieden gedaan.


Deelregio         Wijziging RES 1.0 bod t.o.v. de concept RES

Amsterdam         Geen aanpassing in het bod. De waarden uit Thematische studie elektriciteit Amsterdam (TSA) zijn
                  gebruikt.
                                                                                                                                                       Concept-RES
                                                                                                                                                        Concept-RES            RESRES
                                                                                                                                                                                   1.0 1.0
Amstelland        De potentiële opbrengsten in zoekgebieden zijn gestegen van 227 GWh naar 344 GWh. Dit wordt             Opwek grootschalig zon         0,25 TWh               0,43 TWh
                  voornamelijk veroorzaakt door andere rekenregels m.b.t de hoeveelheid zon die op daken past.
                  Daarnaast leveren zonneweides meer op en de hoeveelheid wind is vergroot (+24 GWh).
                                                                                                                          Opwek zon op grote daken +
                                                                                                                                                         1,13 TWh               1,64 TWh
Haarlemmermeer    De potentiële opbrengsten in zoekgebieden zijn gestegen van 416 GWh naar 557 GWH, met name              parkeerplaatsen + infra
                  in het zonnecarré (door andere rekenregels passen er meer panelen in een gebied, (+147 GWh)) en op
                  zon op dak (+110 GWh). Wind is uit het bod gehaald (-130 GWh).                                          Opwek grootschalig wind        0,32 TWh               0,19 TWh

Gooi en           Vrijwel alle zoekgebieden zijn geschrapt in de RES 1.0. Van de 10 zoekgebieden uit de concept RES       Zon + wind                     0,34 TWh               0,11 TWH
Vechtstreek       zijn er nog 2 kleine zoekgebieden over met verwachte opbrengst van 3 GWh. Het overgrote deel van
                  het bod (98%) bestaat uit zon op dak (148 GWh).                                                         Totaal nieuw te realiseren
                                                                                                                                                         2,04 TWh               2,38 TWh
                                                                                                                          opwek
IJmond en Zuid-   De potentiële opbrengsten in zoekgebieden zijn gestegen van 301 GWh naar 402 GWh.
Kennemerland      Grootste wijziging is het hogere opbrengst van zon op daken door veranderde rekenregels (+145 GWh,
                  het totaal zon op dak is 297 GWh.) In de zoekgebieden zijn twee grotere wijzigingen gedaan, verdere
                  wijzigingen zijn klein. De grotere wijzigingen in zoekgebieden is het verhogen van zonvermogen in het   Huidig (Pijplijn)              0,66 TWh               0,74 TWh
                  zoekgebied bij Tata Steel (+37 GWh en het verlagen van wind in Waarderpolder zoekgebied (-
                                                                                                                          Totaal duurzame opwek           2,7 TWh                3,1 TWh
                  26 GWh).

Zaanstreek        De maximale (theoretische) potentie van de zoekgebieden is nagenoeg gelijk gebleven van
Waterland         336 GWh naar 320 GWh. Om het ingetekende wind zoekgebied toch door te rekenen is er een
                  theoretisch potentie van 124 GWh aan het gebied toekend.




                                                                                                                                                                                             20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Aangeleverde gegevens
De impact van de RES 1.0 is doorgerekend aan de hand van verschillende gegevensbronnen. De regio is gevraagd om informatie aan te leveren voor de onderdelen in onderstaande tabel. De
regio heeft gegevens tot het jaar 2030 aangeleverd. Wanneer de regio geen gegevens heeft aangeleverd, is in overleg besloten of de Liander gegevens of de landelijke back-up gegevens van
het NP RES* zijn gebruikt. Voor elektrisch vervoer wordt gerekend met een basis gegevensset opgesteld door stichting Elaad. Voor een aantal onderdelen zijn (nog) geen gegevens beschikbaar.
In onderstaande tabel is te zien welke gegevens zijn gebruikt.


                        Aanbod                          concept RES            RES 1.0                                        Vraag                                 concept RES                       RES 1.0

   Elektriciteit    Wind op land                                Regio               Regio              Elektriciteit   Nieuwbouw woningen                               Back-up                      Liander

                    Grootschalig gebouwgebonden zon             Regio               Regio                              Nieuwbouw utiliteit                              Back-up                      Liander
                    (>15 kWp)
                                                                                                                       Bestaande utiliteit                              Back-up                      Liander
                    Grootschalig niet-gebouwgebonden            Regio               Regio
                    zon (zonnevelden) (>15kWp)
                                                                                                                       Elektrisch vervoer                        Liander (2019)           Liander (update
                                                                                                                                                                                                    2020)
                    Kleinschalige zon (<15 kWp)              Back-up               Liander
                                                                                                                       Landbouw/glastuinbouw                            Back-up                      Liander
                    Overige duurzame opwek                   Back-up       Geen gegevens
                                                                                                                       Datacenters                                   Alleen                      Alleen
   Gas              Groengas                                 Back-up       Geen gegevens
                                                                                                                                                            Haarlemmermeer              Haarlemmermeer
   Waterstof        Groene waterstof                   Geen gegevens       Geen gegevens
                                                                                                                       Industrie                                        Back-up                      Liander

                                                                                                       Gas             Utiliteit                                        Back-up            Geen gegevens
                     Overig                                                                                            Industrie                                        Back-up            Geen gegevens

    Gebouwde omgeving warmteoplossingen                          Back-up         Liander                               Landbouw/glastuinbouw                            Back-up            Geen gegevens

    Flexibiliteit                                                 Geen            Geen                                 Vervoer                                 Geen gegevens               Geen gegevens
                                                               gegevens        gegevens
                                                                                                       Waterstof       Totale vraag                            Geen gegevens               Geen gegevens

                                                                                                      * Op de website van het NP RES is meer informatie over de gebruikte gegevens te vinden:
                                                                                                      https://www.regionale-energiestrategie.nl/ondersteuning/np+res+invulformulieren/default.aspx
                                                                                                      ** II3050 data is gebruikt ter aanvulling van de landelijke back-up gegevens. Dit geeft een beter beeld van de21
                                                                                                      impact op de langere termijn. https://www.netbeheernederland.nl/dossiers/toekomstscenarios-64/documenten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   Aangeleverde gegevens | samenvatting elektriciteit
Doorrekening van Liander:
Om de effecten van het RES 1.0 bod te kunnen duiden maakt Liander een doorrekening           Utiliteit
met de door de regio verkregen opwekdata voor zon en wind. Het energiesysteem laat           In Noord Holland Zuid wordt de vermogensgroei van utiliteitsgebouwen voornamelijk
zich echter niet opknippen. Dat betekent dat Liander om goede conclusies te kunnen           gedreven door (het verduurzamen van) bestaande utiliteitsvoorzieningen. Naast deze
trekken, de data integraal moet doorrekenen. Dit betekent dat naast de opwek ook de          ontwikkeling neemt Liander ook de verwachte nieuwbouw van utiliteitsvoorzieningen mee.
ontwikkeling van het verbruik van elektriciteit inzichtelijk gemaakt moet worden. In de      Hierbij wordt een voorspelling gemaakt van het aantal bij gebouwde vierkante meter
regio NHZ verwachten we een grote groei van de vraag veroorzaakt door nieuwbouw,             welke vervolgens wordt vermenigvuldigd met de gemiddelde vermogensvraag per vierkante
aardgasvrij, industrie, elektrisch vervoer en datacenters. Aangezien deze data niet vanuit   meter.
de regio is verkregen, is gebruik gemaakt van scenario's van Liander. Voor Amsterdam
is gebruik gemaakt van de thematische studie elektriciteit.                                  Warmte oplossingen
                                                                                             Voor de impactbepaling van de warmtetransitie op het elektriciteitsnet, neemt Liander de
Industrie                                                                                    impact van warmtepompen en hybride warmtepompen op het elektriciteitsnet mee. Andere
De toename van de elektriciteitsvraag in de industrie is enerzijds gebaseerd op de           warmteoplossingen, zoals warmtenetten, zullen minder significant invloed hebben op de
te verwachte toename van verschillende industrieën in de regio en anderzijds op de           elektriciteitsvraag en zijn daarom niet in de analyse meegenomen. Voor de totale
verduurzaming van bestaande industrie bijvoorbeeld door middel van elektrische               vermogensvraag door warmteoplossingen wordt het aantal huishoudens wat over gaat op
boilers en warmtepompen. In Noord Holland Zuid zal volgens de Liander prognoses het          een (hybride) warmtepomp voorspeld. Voor Noord Holland Zuid zal de warmtevoorziening
grootste aandeel van de vermogensgroei richting 2030 komen door ontwikkeling van             van nieuwbouwwoningen naar verwachting een grotere impact hebben dan de
nieuwe industrieterreinen en het verduurzamen van de bestaande industrie. Voor het           warmtevoorziening van bestaande woningen. Dit vanwege de grote nieuwbouwopgave en
Noordzeekanaalgebied wordt gewerkte aan een Cluster energiestrategie om deze                 de aanname dat de bestaande bouw voor een groot deel zal over gaan op een warmtenet.
ontwikkelingen goed in beeld te krijgen.
                                                                                             Kleinschalig zon
Datacenters                                                                                  Naast het RES 1.0 bod waarin grootschalige zon en wind projecten zijn opgenomen, zien we
De groei van datacenters in Noord Holland Zuid wordt veroorzaakt door een groei van          ook een groei in het aantal zonnepanelen op woningen. Voor het totaal verwacht vermogen
nieuwe en het uitbreiden van bestaande datacenters. Met de MRA regio wordt                   in 2030 is voor dit segment zowel de aanleg van zonnepanelen op bestaande woningen als
samengewerkt om de groei van de datacenters in beeld te krijgen en waar nodig bij te         de aanleg van zonnepanelen op nieuwbouw woningen meegenomen.
sturen.
                                                                                             Nieuwbouw woningen
Elektrisch vervoer                                                                           De regio NHZ heeft een grote opgave voor nieuwbouw woningen. Met de individuele gemeenten vindt
Voor elektrisch vervoer maakt Liander onderscheid tussen thuisladen,                         afstemming plaats over de nieuwbouwplannen en deze worden door Liander meegenomen in de
                                                                                             prognose.
werkladen, bezoekladen, snelladen, bestelbusjes / stadslogistiek en het elektrisch laden
van het openbaar vervoer. Hiervoor wordt gekeken naar het aantal voertuigen dat op
een bepaalde plek zal opladen en het piekvermogen wat een enkel voertuig vraagt. In
Noord Holland Zuid hebben thuisladen en werkladen de grootste impact op het
elektriciteitsnet.

                                                                                                                                                                                               22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>4. Impact bod RES 1.0 op het
elektriciteitsnet en aanbevelingen
voor RES regio NHZ




                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Impact bod RES 1.0 op stationsniveau in regio NHZ
Analyse van de impact en benodigde netaanpassingen                                                                 Benodigde netaanpassingen
Op basis van aangeleverde gegevens is een analyse gemaakt van de impact van keuzes op de
elektriciteitsinfrastructuur. Op HS/MS stationsniveau is inzichtelijk gemaakt waar nog capaciteit beschikbaar is   Aantal nieuw   Aantal uit te     Kosten (in mln.        Benodigde     Inschatting
en waar knelpunten ontstaan. Op dit spanningsniveau wordt grootschalige duurzame opwek vaak aangesloten.           te bouwen      breiden           €), excl. kosten       ruimte        haalbaarheid
De analyse levert het volgende beeld op:                                                                           stations       stations          aanpassen                            voor 2030
• De aangeleverde RES 1.0 past niet binnen het huidige elektriciteitsnet. Op 5 stations wordt de maximale                                           kabels
   transportcapaciteit bereikt door duurzame opwek.                                                                27             29                241 - 521              373.000 -
• We verwachten dat tot 2030 op 41 van de 57 HS/MS stations de maximale capaciteit bereikt wordt door een                                                                   911.000 m2
                                                                                                                                                                                            75%
   groeiende vraag naar elektriciteit. Oplossingen zijn het bijbouwen van 27 stations en uitbreiden van 29
   stations.

Investeringsplan 2020
In RES regio NHZ is de groeiende vraag naar elektriciteit leidend voor de investeringsplannen van Liander. We
verwachten de komende jaren tot en met 2030 27 stations te moeten bouwen en 29 bestaande stations
moeten verzwaard worden. In het figuur hiernaast zijn per sub RES regio de aantallen aangegeven.                                                                5
                                                                                                                                                                       3
Snel samen plannen concretiseren
We staan voor een flinke opgave. Daarom werken we graag tijdig samen met de -regio aan het concretiseren
van de plannen. Het figuur hieronder geeft een beeld van het aantal stations (HS/TS en HS/MS) die afgelopen                        2                  18
jaren in het werkgebied van Liander gerealiseerd zijn. Het laat ook zien hoeveel stations we ruwweg
                                                                                                                              6
verwachten tot 2030 jaarlijks te moeten realiseren in het totale werkgebied van Liander: 12 ten opzichte van
gemiddeld 2 a 3 per jaar daarvoor. In de regio Noord Holland Zuid gaat het naar verwachting om 2,7 stations
                                                                                                                                                      11
per jaar. Om de RES ambities te halen, organiseren wij graag samen de zoektocht naar geschikte locaties voor
nieuwe stations. De ruimte tussen de ambitie en potentie biedt een mooie basis voor deze zoektocht.

Inzicht in aantal gerealiseerde stations en verwachte benodigde stations                                                                                 1      3
 15                                                                  Gerealiseerde stations                                       2       2
                                                      12             in Liander werkgebied

 10
                                                                     Indicatie benodigde
                                                                     stations in Liander
                                                                                                                                                                                1    2
                                                                     werkgebied
                                                                     Verwachte benodigde
 5                        4
                                  3                                  stations in regio per
                                          2           2,7            jaar
         1       1
                                                                     Trendlijn
 0                                                                                                                                       Verwachte nieuw te bouwen stations
       2015     2016    2017    2018     2019       Jaarlijks
                                                   tot 2030                                                                              Verzwaringen bestaande stations
                                                                                                                                                                                                        24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Impact op middenspanning & laagspanning
Investeringsplannen
Iedere regionale netbeheerder publiceert tweejaarlijks een investeringsplan met een zichttermijn van
tien jaar. In deze investeringsplannen staan de uitbreidings- en vervangingsinvesteringen beschreven.
Deze plannen vormen de formele vaststelling (toetsing door de Autoriteit Consument en Markt) van
de meerjarige investeringsplannen van Liander. De investeringsplannen van Liander zijn onder
andere gebaseerd op marktinformatie, scenario's en transitieplannen van de regio en gemeenten. In
het Investeringsplan 2020 zijn de RES-plannen helaas nog beperkt meegenomen. Dit komt
voornamelijk door de timing en de onzekerheid: de concept RES was nog niet gereed en tevens nog
niet formeel vastgesteld door de overheden ten tijde van het opstellen van het Investeringsplan
2020. In het Investeringsplan 2022 nemen de netbeheerders waar mogelijk de informatie over
duurzame opwek plannen vanuit de RES meenemen. Meer lezen over de Investeringsplannen? Klik
hier

De inschatting van haalbaarheid
Het opnemen van benodigde aanpassingen aan het energienet in de investeringsplannen van de
netbeheerders zorgt voor duidelijkheid over de timing van de uitvoering. Voor de netuitbreidingen
die op dit moment zijn opgenomen in de investeringsplannen, schatten we in dat netuitbreidingen
voor 2030 gerealiseerd zijn. Ook werkzaamheden die al in voorbereiding zijn, zijn opgenomen in de
tabel met een positieve inschatting van haalbaarheid voor 2030. Niet alle werkzaamheden die op
korte termijn worden uitgevoerd, worden opgenomen in het IP: urgente zaken en nieuwe inzichten
leiden soms tot snel handelen. Langere termijn, planbare aanpassingen worden altijd opgenomen in
het IP. Bij het opstellen van de investeringsplannen kijken we naar het totale werkpakket van de
netbeheerders en een haalbare fasering in tijd.

Netimpact op MS kabelniveau en LS niveau is niet uitgewerkt
De belasting op individuele kabels of de lokale spanningskwaliteit op delen van het net is nog niet
meegenomen in deze netimpactanalyse. Op dit deel van het elektriciteitsnet zullen nog vele
aanpassingen nodig zijn, door zowel de opwek van zonne-energie op daken als de warmtetransitie.
Aanpassingen zijn bijvoorbeeld nieuwe midden-of laagspanningskasten in woonwijken en het
verzwaren van kabels. Deze impact is naar verwachting groot. We verwachten dat de impact in
ruimte en kosten hierdoor nog 20 - 40% extra zal stijgen. Hiernaast is weergegeven welke
spanningsniveaus zijn meegenomen in deze impact analyse.


                                                                                                        Werkzaamheden aan een LS kast. De impact op laagspanningsniveau is nog niet   25
                                                                                                        meegenomen in deze impactanalyse.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen voor systeemefficiëntie
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio. Het meenemen van de principes van systeemefficiëntie in de afwegingen voor de
RES biedt kansen om:
1.    maatschappelijke kosten te besparen;
2.    ruimte te besparen;
3.    de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.    slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.


                                                         Concept RES       RES 1.0
                                                                                          Vanwege de grote vraag naar energie is er in deze regio veel restcapaciteit voor opwek op de stations.
        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het    veel            veel            Met zowel de concept als definitieve RES 1.0 leidt opwek vrijwel niet tot overbelasting van stations.
            bestaande energienet                          potentie        potentie        Echter, aangezien nog steeds veel restcapaciteit aanwezig is voor opwek blijft er veel potentie.


                                                                                          Er is veel potentie om vraag en aanbod meer te koppelen op aansluiting niveau. Het is gunstig wanneer
        2. Energievraag en -aanbod combineren:            veel            veel            locaties waar energie wordt afgenomen, worden gekoppeld aan locaties waar duurzame energie wordt
            minimaliseren van transport van energie       potentie        potentie        opgewekt. Door deze koppeling te maken op aansluiting niveau kan de ruimte voor het realiseren van
                                                                                          nieuwe aansluitingen beperkt worden. .

                                                                                          In de concept RES was er veel potentie om wind toe te voegen. Liander ziet dat er in de RES
        3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld           veel            Weinig
                                                                                          1.0 wind is toegevoegd aan de zoekgebieden; dit is zeer positief voor systeem efficiëntie.
            vermogen wind en zon                          potentie        potentie
                                                                                          Er resteert nu minder potentie om systeem efficientie te verbeteren. .


                                                          Zeer veel       Zeer veel       Er liggen zeer veel kansen voor clustering. Dat houdt in dat een paar grootschalige projecten in plaats
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten                                         van meerdere kleine projecten veel opleveren voor systeemefficiëntie.. Door clusteren zijn er ook
                                                          potentie        potentie
                                                                                          minder aansluitingen nodig.


        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                        Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur omdat de
       zon op één aansluiting (cablepooling),             Veel            Zeer veel       pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden.
       aftoppen van piek productie en benutten            potentie        potentie        In het aangepaste bod met een toename in zon op dak is aftoppen een interessante oplossing. Door
       reservecapaciteit                                                                  het aftoppen kan er meer vermogen worden aangesloten op dezelfde infrastructuur

                                                                                                                                                                                              26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen | tijdig ruimte veiligstellen
Tijdig starten met planprocedures en planprocedures versnellen                                     Liander beschikt over veel kennis van de planologische ruimte die nodig is en welke
Zonder de juiste planologische bestemming kan de beoogde locatie niet tot ontwikkeling             belemmeringen spelen rondom de inpassing van een (nieuw) station. Ook komt eind
komen. Start tijdig met benodigde planprocedures voor de energie-infrastructuur. Dit               2020 een staalkaart beschikbaar waarin de belangrijkste regels staan die in een
voorkomt een mismatch tussen de opleverdatum van duurzame opwekprojecten en de                     omgevingsplan kunnen worden opgenomen.
benodigde uitbreidingen aan de infrastructuur. We zien grote verschillen in doorlooptijden     •   Buitenplanse vergunningen zijn en blijven een mogelijkheid om tot realisatie van de
van vergunningsverlening en het wijzigen van bestemmings- of omgevingsplannen tussen               nieuwe energie-infrastructuur te komen. Zeker direct na de invoering van de
de verschillende gemeenten en provincies. In de figuur hiernaast is weergegeven wat                Omgevingswet kan dit een oplossing zijn voor het kunnen afwijken van het geldende
indicatieve doorlooptijden zijn voor he bouwen van een nieuw station. Onderzoek hoe                planologische regels. Een mooi voorbeeld hiervan is de uitbreiding van station Barneveld
planprocedures versneld kunnen worden, bijvoorbeeld door te leren van de aanpak van                in de gemeente Barneveld.
andere overheden. Samenwerken in gebiedsprocessen en het erkennen van wederzijdse
belangen, kan tot een beter en sneller planproces leiden.                                      Actieve meedenkende houding door bevoegd gezag van groot belang
                                                                                               De nieuw aan te leggen energie-infrastructuur heeft fysieke ruimte nodig. Liander wil door
Reserveer ruimte voor energie-infrastructuur in ruimtelijk-/omgevingsbeleid                    middel van strategische grondverwerving vooruitlopen op de netverzwaring. We kunnen
Energieopwekking is een nieuwe ruimtevrager. Daarnaast is door de toenemende energie           daarmee het vertragingsrisico verkleinen. Voor strategische grondaankoop kijkt Liander
opwek, meer ruimte nodig voor de distributie daarvan. Voor de realisatie van zonneparken       daarom 10 jaar vooruit naar het oplossen van knelpunten. We kunnen dit alleen doen in
en mindere mate voor windmolens, is dit een herkenbaar probleem. Maar voor de                  samenwerking met het bevoegde gezag omdat de grondaankopen moeten passen in het
netverzwaring zelf, in de vorm van nieuwe stations en ondergrondse kabels, is ook ruimte       (toekomstige) en lokale ruimtelijke beleidskader. Een actieve meedenkende houding in het
nodig. Ruimte die schaars is en ook voor andere belangrijke doeleinden kan worden              zoeken naar geschikte locaties zorgt voor een grotere kans op succesvolle uitvoering van
ingezet. Bevoegde gezagen kunnen als volgt zorgen voor ruimte voor energie-                    de ambities in de RES.
infrastructuur in beleid:

•   In de op te stellen omgevingsvisies is meestal al veel aandacht voor de energietransitie              Indicatieve benodigde tijd voor het bouwen van een nieuw station
    en de RES. Door op visieniveau ook aandacht te besteden aan de boven- en
    ondergrondse energie-infrastructuur sluit de omgevingsvisie goed aan toekomstige                                            0   1   2   3   4   5    6    7   jaren
    omgevingsplannen en omgevingsprogramma's.
                                                                                                          Nieuw HS/TS of HS/MS
•   Een omgevingsprogramma energie geeft de mogelijkheid de doelen uit de                                 station
    omgevingsvisie te concretiseren. In dit omgevingsprogramma worden de beleidskeuzes
    uit de omgevingsvisie verder uitgewerkt, onder andere door een planning bij te voegen                 Nieuw TS/MS station
    hoe de beleidskeuzes in de tijd worden gerealiseerd. Een pilot van dit programma wordt                                                                                Planprocedures
    door de NPRES nu opgestart.                                                                           Nieuw MS station
•   In het bestemmings-of omgevingsplan wordt de daadwerkelijke planologische ruimte                                                                                      Uitvoering

    gecreëerd om tot het verlenen van de benodigde vergunningen over te kunnen gaan.                                                                                      Onzekerheid
                                                                                                          Nieuw MS/LS station




                                                                                                                                                                                           27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen | mensen, middelen, landelijke kaders
Wijs bindende zoekgebieden en uitsluitingsgebieden aan                                                vallen dus snel buiten de mogelijkheden van de SDE regeling.. Dit heeft effect op de
Zoekgebieden, zoeklocaties en definitieve locaties helpen om accuraat te voorspellen waar de          uitvoering, omdat dit projecten zijn, die juist in de RESsen kunnen rekenen op draagvlak.
duurzame opwek zal komen binnen de regio. We vragen de overheden hier om een stevige
regierol, waarin projecten buiten deze zoekgebieden ook niet langer worden vergund. Ook als •         Verken met gemeenten en provincies de mogelijkheden voor versnelling van de ruimtelijke
er nog geen concrete projecten binnen deze zoekgebieden zijn, kunnen de modellen van                  processen.
Liander een inschatting maken van een realistische vermogensspreiding binnen deze gebieden.
Ook relatief grote bindende zoekgebieden hebben dus al toegevoegde waarde wanneer            •        Maximale benutting van het bestaande net door een zo snel mogelijke inwerkingtreding van
projecten daarbuiten ook daadwerkelijk worden uitgesloten.                                            de algemene maatregel van bestuur zodat de reservecapaciteit in het hoogspanningsnet kan
                                                                                                      worden ingezet als spitsstrook voor het transport van elektriciteit uit duurzame opwek (AMvB
Samen tekorten op de arbeidsmarkt aanpakken                                                           N-1).
Het tekort aan technisch personeel gaat zorgen voor vertragingen. Gericht arbeidsmarktbeleid
kan het verschil maken, zowel op landelijk als regionaal niveau. Stimuleer dat mensen in uw regio •   Ruimte in wet- en regelgeving voor (tijdelijke) alternatieve oplossingen als er sprake is van
enthousiast worden om de techniek in gaan en zorg ervoor dat er voldoende                             transportschaarste, zoals congestiemanagement, pieken aftoppen en dynamisch terugleveren.
opleidingsmogelijkheden zijn. Onderzoek mogelijkheden voor regionaal samenwerken aan
Human Capital Agenda's voor (technische beroepen in) de energiesector.                            •   Maatregelen die ertoe leiden dat er meer technici worden opgeleid voor de energietransitie.

Tijdig beschikbaar krijgen van materialen door gezamenlijke prognoses                             •   Ruimte in warmtewetgeving, zodat gemeenten keuzevrijheid en voldoende flexibiliteit hebben
Voor het realiseren van de benodigde uitbreidingen is naast voldoende personeel ook                   om tot maatwerkoplossingen te komen, inclusief de mogelijkheid om bedrijven in publiek
materialen nodig. Materialen moeten tijdig besteld worden, denk dan aan transformatoren,              eigendom, waaronder de netwerkbedrijven, aan te kunnen wijzen als warmtebedrijf.
kabels, etc. Om te anticiperen op deze schaarste en te kunnen beschikken over benodigde
materialen, is het nodig om samen te werken en goede prognoses te maken.

Gezamenlijk aandacht vragen voor landelijke maatregelen
Om te komen tot een effectieve en tijdige uitvoering van de RES is een aantal landelijke
maatregelen nodig. Wij vragen de regio om samen richting het Rijk aandacht te vragen voor:

•   Het samenbrengen van de verschillende beleidssporen en sectorale plannen (RES, NAL, TvW,
    PEH, CES/MIEK) in een gezamenlijk uitvoeringsprogramma om tot integrale keuzes en
    prioritering te komen.

•   Aanpassing van de SDE-systematiek, zodat projecten die duurder uitvallen omdat wensen van
    de omgeving worden meegenomen (bijv. biodiversiteit bij een zonnepark), realiseerbaar
    blijven. De SDE-systematiek gaat uit van de laagste kosten per techniek. Maatschappelijke
    aspecten, zoals aandacht voor biodiversiteit en groene inpassing, zijn kostenverhogend en

                                                                                                                                                                                                  28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    Netimpactanalyse TenneT - RES 1.0




•    Voor het 150kV-netwerk in de Noord-Holland is de netimpact van de RES 1.0 afgezet tegen het Investeringsplan op Land 2020 (IP).

•    De knelpunten in Noord-Holland worden voornamelijk veroorzaakt door een (toenemende) belastingvraag.

•    De opgaven voor de RES 1.0 voor Noord-Holland zijn in totaal groter dan waar rekening mee is gehouden in het IP2020. De opgaven
     bevatten met name een groter aanbod grootschalig zon-PV. Een aanzienlijk deel van deze toename wordt veroorzaakt door het initiatief om
     zonne-atollen (drijvende zonneparken) te realiseren op het IJsselmeer (Wieringerhoek).

•    De opgave (conform RES 1.0) voor nieuwe duurzame initiatieven op land (dus niet de zonne-atollen) in Noord-Holland zal voor TenneT niet
     leiden tot additionele knelpunten/netversterkingen.


     Disclaimer - Deze powerpointslide wordt u aangeboden door TenneT TSO B.V. (“TenneT”). De inhoud ervan - alle teksten, beelden en geluiden - is beschermd op grond
     van de auteurswet. Van de inhoud van deze powerpoint mag niets worden gekopieerd, tenzij daartoe expliciet door TenneT mogelijkheden worden geboden en aan de
     inhoud mag niets worden veranderd. TenneT zet zich in voor een juiste en actuele informatieverstrekking, maar geeft ter zake geen garanties voor juistheid, nauwkeurigheid
     en volledigheid.

     TenneT aanvaardt geen aansprakelijkheid voor (vermeende) schade, voortvloeiend uit deze powerpoint, noch voor de gevolgen van activiteiten die worden ondernomen op
     basis van gegevens en informatie op deze powerpoint                                                                                                                          29
     .
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>5. Impact bod RES 1.0 op
warmte- en gasinfrastructuur




                               30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>De Regionale Structuur Warmte
De RSW voor NHZ
                                                                                            2. Een werkagenda om de focus voor de komende periode tot de RES2.0 in 2023 in
Als onderdeel van de RES hebben regio's een Regionale Structuur Warmte (RSW) verder
                                                                                            beeld te brengen. Want ondanks dat informatie voor veel bronnen nog niet gereed
uitgewerkt. Hierin wordt het warmteaanbod en de warmtevraag op regionaal niveau in
                                                                                            is en dat er nog hard wordt gewerkt aan de totstandkoming van de TVW's, kunnen
kaart gebracht. Voor de netbeheerders is een RSW van belang omdat energiesystemen
                                                                                            er stappen worden gezet. De werkagenda van de RSW gaat in op verdere
meer met elkaar verweven raken en totaaloplossingen voor het energiesysteem moeten
                                                                                            samenwerking, kennisdeling, onderzoeken en studies op specifieke thema's, en op
worden onderzocht. Bijvoorbeeld: het gebruik van warmte of duurzaam gas voor
                                                                                            het gesprek met marktpartijen waarmee handelingsperspectief ontstaat voor de
verwarming van gebouwen kan extra investeringen in het elektriciteitsnet voorkomen. In
                                                                                            gemeenten binnen RES-regio.
de verdieping is meer informatie te vinden over de afhankelijkheid tussen elektriciteits-
en gasnet.
                                                                                            Aanbevelingen vanuit de netbeheerder
                                                                                            •   Werk nu al zoveel mogelijk warmtevragen integraal uit met een blik op 2050,
De Regionale Structuur Warmte wordt in NHZ opgesteld door het team van het MRA
                                                                                                zodat aansluitingen tussen landelijke, regionale en uiteindelijk lokale
Warmte Koude Programma dat daarvoor een aparte opdracht vanuit de
                                                                                                infrastructuur zo goed mogelijk kan worden gelegd.
programmaorganisatie van de RES heeft gekregen. Zij stellen de RSW op in nauwe
                                                                                            •   Werk de afhankelijkheid tussen warmte en elektriciteit verder uit. Warmtetransitie
samenwerking met de betrokken gemeenten en waterschappen. De Transitie Visie
                                                                                                zal leiden tot een hogere elektriciteitsvraag, door o.a. het koken op inductie en
Warmte wordt volgens de eigen planning van de gemeenten uitgewerkt.
                                                                                                evt. een collectieve warmtepomp bij de toepassing van een lage temperatuur
                                                                                                warmtebron.
De Regionale Structuur Warmte (RSW) gaat specifiek over bovengemeentelijke
samenwerking op het gebied van warmtebronnen, warmtevraag, warmte-infrastructuur
en kennis. Op dit moment zijn onderzoeken naar beschikbaarheid en potentie van
duurzame bronnen zoals geothermie of aquathermie, of de bijdrage vanuit de
glastuinbouw en industrie uitgebreid. Ook veel gemeenten zitten middenin het proces
om tot een Transitievisie Warmte (TVW) te komen. Op een enkele plek is deze al
vastgesteld door de gemeenteraad.

In de RSW 1.0 wordt ingegaan op 2 onderdelen:

1. Het belangrijkste doel van de RSW is om gemeenten, waterschappen en provincie te
helpen bij het maken van afspraken over warmtebronnen met een bovengemeentelijke
potentie door vroegtijdige afstemming op regionaal niveau zodat zij kunnen sturen op
een zo optimaal mogelijke benutting van bovengemeentelijke warmtebronnen.
Betrokken partijen doen dat op basis van een gespreksleidraad waarin wordt
beschreven welke onderwerpen de gemeenten, waterschappen en provincie belangrijk
vinden bij de mogelijke verdeling van bovengemeentelijke warmtebronnen. Ook
wanneer die bronnen nu wellicht nog niet in beeld zijn.

.                                                                                                                                                                                    31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Visie op warmte(oplossingen) vanuit de netbeheerder
In de warmtetransitie worden afwegingen gemaakt tussen verschillende warmteoplossingen. Deze
afwegingen hebben veel impact op het energienet. Hieronder geeft Liander aanbevelingen vanuit het            • Waterstof: geen oplossing tot 2030, wel kansen voor langere termijn
perspectief van (de investeringen in) het energienet.                                                          De komende jaren zijn de mogelijkheden van de toepassing van waterstof nog hoogst onzeker.
                                                                                                               Daarom houden de netbeheerders hier in het bepalen van de netimpact vooralsnog geen rekening
• Gasnetten behouden, na 2030 eventueel inzetten voor duurzame gassen                                          mee. Alliander staat vooralsnog op het standpunt dat inzet van waterstof als oplossing voor de
   De inzet van gas in Nederland – en dus ook de infrastructuur - gaat de komende decennia veranderen.         warmtevoorziening in woningen en gebouwen tot 2030 niet aan de orde is en dus ook niet thuishoort
   Aardgasvrij maken van buurten en industrie betekent niet automatisch het verwijderen van gasnetten.         in een transitievisie warmte als oplossing voor de periode tot 2030. Wel werken we aan enkele pilots
   Gasnetten kunnen ook gebruikt worden voor distributie van andere soorten duurzame gassen. Om de             om de kansen op langere termijn te onderzoeken.
   maatschappelijke kosten zo laag mogelijk te houden, streven we ernaar om waar dat kan gasnetten te
   behouden. Zo blijft de leveringszekerheid geborgd, kan later gekozen worden om de netten zo               • (Houtige) biomassa: houd rekening met alternatieve routes
   goedkoop mogelijk te verwijderen of kunnen netten in de toekomst alsnog worden gebruikt voor                Er is veel discussie over de inzet van biomassa. Biomassa is een breed begrip. Op dit moment gaat de
   duurzame gassen.                                                                                            discussie vooral om de inzet van houtige biomassa voor de productie van elektriciteit en warmte.
                                                                                                               Kernvraag is of de inzet van houtige biomassa nog als duurzaam gezien mag worden. Hierin spelen
• Groengas gebruiken als er bron in de buurt is en alternatieven niet haalbaar zijn                            twee argumenten, de kans op roofbouw en de vraag of de netto CO2 emissie van biomassa op de
   Groengas is biogas (opgewekt uit mest, slib etc.) dat is opgewerkt tot de kwaliteitseisen voor aardgas.     termijn van 2030 wel voldoende wordt gecompenseerd door nieuwe aanplant. Daar waar in regionale
   Het is daarom geschikt om via onze gasnetten te transporteren. Er wordt steeds meer groengas                warmtevisies en transitievisies warmte nog wordt gerekend op de inzet van houtige biomassa zal
   ingevoed en is dus steeds meer beschikbaar als een bouwsteen van het integrale energiesysteem.              rekening moeten worden gehouden met alternatieve routes. Voor de inzet van overige biomassa in
   Groengas biedt kansen om bestaande gasnetten optimaal te benutten en investeringen in het                   bijvoorbeeld biobrandstoffen en de route naar groengas speelt deze discussie nu overigens niet.
   elektriciteitsnet te voorkomen. Maar voor het gebruik ervan zijn wel investeringen in de gasnetten
   nodig. De decentrale productie kent namelijk een constante productiestroom terwijl de vraag               • Warmtenetten inzetten in verstedelijkt gebied, bij voorkeur publiek beheerd
   fluctueert. Groengas is één van de puzzelstukken, benut het optimaal. Het optimaal benutten van onze        Met de grootschalige uitrol van warmtenetten als belangrijk alternatief voor aardgas in de gebouwde
   gasnetten en het vermijden van investeringen in elektriciteitsnetten leidt tot de laagste                   omgeving, worden warmtenetten onderdeel van de vitale energie infrastructuur van Nederland. Dit
   maatschappelijke kosten. Tegelijkertijd is groengas vooralsnog schaars. Daarom volgen we (o.a. in TvW       maakt de aanleg van deze infrastructuur in de openbare ruimte een publieke aangelegenheid. Het is
   en RES) de lijn: zet groengas daar in waar alternatieven financieel en/of technisch niet haalbaar zijn.     de visie van Liander dat gemeenten en hun inwoners, net als bij het elektriciteits- en gasnet, kunnen
                                                                                                               rekenen op een publieke partij voor de aanleg en het beheer van warmte infrastructuur. Bovendien is
• Hybride warmtepompen: 'no regret' waar warmte en all electric niet mogelijk zijn                             het wenselijk met het oog op het geïntegreerde energiesysteem (E-G-W) om ook de warmte
   Hybride warmtepompen kunnen een belangrijke rol spelen in de omschakeling naar een duurzame                 infrastructuur bij de regionale netbeheerder te leggen. Warmtenetten kunnen rendabel worden ingezet
   warmtevoorziening, met name in buurten met woningen die zich niet goed lenen voor warmte(netten)            in stedelijk gebied (wijken en buurten met veel verdichting en hoogbouw).
   of een all electric warmtevoorziening. De hybride warmtepomp kan een rol spelen in het behalen van
   de CO2-doelstellingen. Zeker op plekken waar op korte termijn een overgang naar all electric of           • In gemeentelijke Transitievisies Warmte kijken naar integrale energiesysteem in de wijk
   warmte niet mogelijk is en waar nu al een gasnet ligt. Er moet de mogelijkheid zijn om te                   Gemeenten werken op lokaal niveau aan de Transitievisie Warmte. Netbeheerders roepen op om in de
   warmtepompen te regelen/af te schakelen (overschakelen op gas) door de netbeheerder als er                  TvW te kijken naar het energiesysteem als geheel. De impact van de warmteoplossing op het
   spanningsproblemen dreigen op het elektriciteitsnet. Het verdient aanbeveling om de potentie van            elektriciteitsnet moet in samenhang met elektrisch vervoer en zonne-energie in de wijk worden
   hybride warmtepompen, als tussenoplossing naar aardgasvrij, verder uit te werken voor buurten waar          bekeken. Om te zorgen dat de investeringen die we doen planbaar en betaalbaar zijn, is het voor ons
   een warmtenet of all electric warmtevoorziening nu niet geschikt wordt bevonden.                            belangrijk dat investeringen zoveel mogelijk collectief worden uitgevoerd en dat we vroegtijdig
                                                                                                               helderheid en zekerheid hebben over waar gasleidingen kunnen blijven liggen, waar elektriciteitsnetten
                                                                                                               moeten worden verzwaard en waar we middenspanningsruimtes bij moeten plaatsen.

                                                                                                                                                                                                                   32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>De potentie van groengas
Groengas kan een waardevolle bijdrage leveren in de transitiefase richting                   Conclusie en aanbevelingen
een aardgasloze toekomst. Groengas is biogas dat wordt opgewerkt tot de kwaliteit van        •De huidige gasnetten inzetten voor een alternatieve warmtebron voor de warmtetransitie.
aardgas en kan worden ingevoed op het huidige gasnet. De komende jaren is waterstof als      •Potentie van groengas zoveel mogelijk benutten.
warmteoplossing nog hoogst onzeker. Daarom houden de netbeheerders hier in het               •Er is veel potentie voor groengas in de regio NHN. Door gebruik te maken van
bepalen van de netimpact vooralsnog geen rekening mee. Groengas-potentieel optimaal          groengas potentie kunnen mogelijk ook extra kosten voor verzwaring elektriciteitsnetten
benutten biedt kansen om investeringen in elektriciteitsnet te voorkomen en het net te       voorkomen worden. Bovendien kan het positief bijdragen aan tijdige realisatie van
ontlasten.                                                                                   netuitbreidingen zodat regionale ambities tijdig gerealiseerd kunnen worden.
                                                                                             • Indien er regionale inzichten zijn over bovenregionale warmteoplossingen:
Groengas kan getransporteerd worden zonder enorme investeringen in het gasnet. De            lever zoveel
lage infrastructurele kosten komen voort uit het feit dat onze gasnetten vaak nog lang mee      mogelijk regio specifieke gegevens aan over de gasvraag enerzijds en het groengas
kunnen en ze, naast aardgas, ook geschikt zijn voor duurzame gassen (zoals groengas en          aanbod anderzijds. Hiermee kan Liander de impact beter inschatten en het gasnet
op termijn waterstof).                                                                           vroegtijdig klaarmaken voor de toekomst.

In de tabel rechts is een aantal aspecten toegelicht waar rekening mee moet worden
gehouden bij de inzet van groengas. Groengas is biogas dat opgewaardeerd is tot de
kwaliteit van aardgas. Er zijn geen investeringskosten aan de gebruikerskant (de              De inzet van groengas
huiseigenaren) omdat gebruik kan worden gemaakt van de traditionele aardgas
klantaansluitingen.
                                                                                              Transitie voor de klant         Geen aanpassingen nodig
Wel kan het zijn dat op sommige momenten in het jaar niet al het ingevoerde groengas
gebruikt kan worden. Daarom zijn er soms boosters of netkoppelingen nodig om het              Benodigde netaanpassingen       •   Boosters om gas naar een hoger gelegen net te
gasnet in balans te houden. Ook is seizoensopslag nodig om verschillen in vraag en                                                krijgen.
                                                                                                                              •   Netkoppelingen om verbruik en aanbod beter te
aanbod tussen koude winters en warme zomers te kunnen opvangen.
                                                                                                                                  matchen en zo minder boosters nodig te hebben.
                                                                                                                              •   Seizoensopslag (Gasunie)
In het basisdocument over de energie-infrastructuur is uitgebreide informatie te vinden
over het Nederlandse gasnet, typen gasstations en kosten, ruimte en benodigde tijd voor       Potentie in 2030 in NL          Rond de 153 PJ
het realiseren en verwijderen van gasstations en leidingen.
                                                                                              Potentie in 2050 in NL          Tussen de 73 en 442 PJ

                                                                                              Invoerders/techniek             Om een rendabele businesscase voor groengas
                                                                                                                              invoerder te hebben, moet er minimaal 8.000 uren per
                                                                                                                              jaar groengas geproduceerd worden.



                                                                                                                                                                                     33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Vervolgproces
Na RES 1.0
Na de RES 1.0 stopt het niet, sterker nog, nu begint het pas. Met de RES 1.0 krijgt de
regio een steeds concreter beeld van de opwekpotentie in de regio. Dit wordt mede         Hoe bereiken we volledigheid, concreetheid en zekerheid in de RES?
verder vormgegeven door de gebiedspaspoorten die in de regio opgesteld zijn
of gaan worden.
                                                                                           Volledigheid
Wij adviseren vanuit de netbeheerder graag over welke mogelijkheden wij bij de             Naast de groei van duurzame elektriciteitsproductie, ook rekening houden
uitvoer van de ambitie zien. Dit doen we enerzijds door op aanvraag invulling te geven     met andere ontwikkelingen in sectoren en rondom andere energiedragers.
aan delen van de gebiedspaspoorten en anderzijds door te adviseren om gezamenlijk          Hierbij valt te denken aan: elektrificatie van de warmtevraag, mobiliteit en
te werken aan een uitvoeringsprogramma.                                                    industrie, maar ook de groei van datacenters.

Proactief investeren
Liander wil proactief investeren. Alleen dan krijgen we onze energie-infrastuur op tijd    Concreetheid
klaar voor het transport van duurzaam opgewekte energie. Om dat te kunnen doen,            Duidelijkheid creëren over onder andere:
hebben we een zo volledig, concreet en zeker mogelijk beeld nodig van plannen voor         - De specifieke locatie van plannen,
het energiesysteem in 2030 en verder.                                                      - De planning die behoort bij plannen
                                                                                           - De technische specificaties van plannen
Samenwerken aan een uitvoeringsprogramma
Hierin kunnen we gezamenlijk, vanuit de infrastructuur gezien, bepalen welke
aanvalsstrategie kan worden toegepast om de doelstellingen te halen tegen zo min           Zekerheid
mogelijk tijd, geld en openbare ruimte.                                                    - Maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak voor de plannen creëren.
                                                                                           - Praktische stappen zetten zoals: het betrekken van ontwikkelaars,
We trekken graag samen op in het ontwikkelen van een gezamenlijk
uitvoeringsprogramma om de ambities om te zetten in concretere plannen. Wij                  subsidietoekenning, ruimtelijke consequenties in beeld brengen en
dragen daaraan bij door inzicht te bieden in het energienet en oplossingen aan te            vergunningverlening organiseren.
dragen.

Wilt u als regio nog andere scenario's laten doorrekenen?
Houdt dan rekening met een doorlooptijd van minimaal 4 weken om de netimpact                         Samen werken aan een uitvoeringsprogramma &
te bepalen.                                                                                     Gezamenlijke afspraken over ontwikkeling energie-infrastructuur

Op de volgende pagina´s gaan we verder in op de impact van de doorrekening per
subRES regio.


                                                                                                                                                                          34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre> 6. Impact bod RES 1.0 op
 energienet per deelregio

                                       Aanbevelingen
Analyse netimpact      Benodigde            vanuit
                    netaanpassingen   systeemefficiëntie
                      ss




                                                           35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Deelregio Amstelland




3                      36
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>  Amstelland                     Amsterdam              Haarlemmermeer               Gooi en Vechtstreek              IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

1. Analyse netimpact: capaciteit op elektriciteitsstations
De impact van de RES 1.0
Op basis van aangeleverde gegevens is een analyse gemaakt van de netimpact. Op HS/MS stationsniveau hebben we
inzichtelijk gemaakt waar nog capaciteit beschikbaar is en waar knelpunten ontstaan.

De netimpactanalyse laat zien dat in de deelregio Amstelland het aanbod voor grootschalige opwek vrijwel overal
past binnen het huidige elektriciteitsnet, behalve op Uithoorn. De verwachting is dat in 2030 op vier stations de
maximale capaciteit bereikt wordt voor verbruik en op één station voor teruglevering Het gaat om de
volgende onderstations:

• Amstelveen Bolwerk zal door een groeiende energievraag een knelpunt. Dit wordt met name veroorzaakt
  doordat meer nieuwbouwwoningen op dit onderstation worden aangesloten.
• OS Amstelveen heeft zijn maximale leveringscapaciteit bereikt in 2030. Glastuinbouw en datacenters zorgen voor
  de grootste toename van energieverbruik.
• OS Venserweg heeft voor 2030 zijn maximale afnemerscapaciteit bereikt. Dit wordt veroorzaakt door de verwachte
  groei van het aantal datacenters.
• OS Bijlmer Noord (grondgebied Ouder Amstel) moet worden uitgebreid om de groei van woningbouw te kunnen
  faciliteren.

Voor teruglevering zal station Uithoorn de maximale transportcapaciteit bereiken, dit wordt veroorzaakt door
grootschalige niet gebouwgebonden zon. In het bod is een zoekgebied opgenomen in het gebied tussen Uithoorn
en Amstelveen. Door een gepland onderstation te realiseren (Amstelveen Zuid) wordt dit knelpunt op Uithoorn
opgelost. Liander raadt aan om het zonneproject te realiseren nadat het nieuwe station is gerealiseerd.

Belangrijkste oorzaken
De belangrijkste oorzaken van het bereiken van de maximale capaciteit in Amstelland zijn de grootschalige opwek van
zonne-energie en de groeiende vraag naar energie door nieuwbouw van woningen en datacenters.
De      netuitbreiding    met      een      extra    onderstation      in    Amstelveen-Zuid        moet     ruimte
bieden voor levering en teruglevering in het gebied. We verwachten dit station rond 2025 te kunnen opleveren.
Gezien de tijd die nodig is voor aanpassing of uitbreiding van het net, moet op korte termijn gestart worden met
uitbreidingen en nieuwbouw van stations. Een overzicht van de te realiseren stations is opgenomen op de volgende
pagina.



                                                                                                                                                               37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre> Amstelland                               Amsterdam                       Haarlemmermeer                            Gooi en Vechtstreek                     IJmond Zuid-Kennemerland                                     Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen: bestaande stations (1/2)
                                                                            Uitbreiding
                                                         Huidige                              Inbedrijf-      Kosten (in      Benodigde ruimte
  Netvlak           Onderstation         Spanning                        investeringsplan                                                           Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                         stelling **    miljoenen €)         (m2) **
                                                                             (MVA) *

     TS        Aalsmeer Bloemenveiling    50 / 10           72                  x                n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

                                                                                                                                                 TenneT deel van het station wordt vervangen en uitgebreid ten behoeve van OS Amstelveen Zuid. Op OS
     HS           Amstelveen 150kV       150/50/10          240                 x                n.v.t.       6,8     13,6       2.900     3.500 Amstelveen komt 40 MVA ruimte bij door andere netstructuur

                                                                                                                                                  Ja, verzoek om aankoop grond. De varianten ombouw huidig station naar een 50/10kV 80 MVA en
     TS          Amstelveen Bolwerk       50 / 10           56                 106               n.t.b.
                                                                                                                                                  nieuwbouw van een 150/10kV 106 MVA zullen worden onderzocht.
     HS             Bijlmer Noord         150 / 10          50                  80               2021         3,4      6,8       1.400    1.800   Het station wordt uitgebreid met een extra transformator.

     TS             Schiphol Oost         50 /10            79                  x                n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     TS               Uithoorn            50 / 10           36                  x                n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     HS              Venserweg            150 / 10          66                  40               2023         1,7     43,4       1.800    2.200   Uitbreiden met een extra transformator.

                                                                                                                                                  Stichten van een nieuw station om de groei als gevolg van nieuwbouw en verduurzaming op te kunnen
     HS        Amstelveen Zuid (Nieuw)    150 / 20           -                 160             Eind 2025      8,5     17,1      15.000   40.000   vangen in het gebied. Constructief in gesprek met gemeente over mogelijke locatie voor nieuw station.


   Totaal                                                                                                    20,4     80,9      21.100   47.500




* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                          38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> Amstelland      Amsterdam                     Haarlemmermeer   Gooi en Vechtstreek           IJmond Zuid-Kennemerland                      Zaanstreek Waterland

3. Strategie | benodigde netaanpassingen: nieuwe stations

                                                                           Zoekgebied nieuw station             Inschatting haalbaarheid voor
                                                                                                                2030

                                                          .                A Amstelveen Zuid                    ✓


                                                                         Status zoekgebied nieuw station
                                                                         Er is goed en constructief contact met de gemeente Amstelveen en
                                                                         een voorkeurslocatie is vastgesteld. Eerste gesprekken met grondeigenaar lopen
                                                                         voorspoedig. Om het station te voeden moet ook OS-Amstelveen vernieuwd
                                                                         worden (voorwaardelijk). Ook hier vinden constructieve gesprekken plaats tussen
                                                                         TenneT en gemeente over de mogelijke oplossingen.
                          A
                                                                         Tijdig veiligstellen van ruimte voor nieuwe stations
                                                                         Om de knelpunten op te lossen, is gekeken naar welke netaanpassingen nodig
                                                                         zijn. Op basis van de aangeleverde gegevens verwachten we 1 nieuw HS/MS
                                                                         station te moeten realiseren in de omgeving van Amstelveen Zuid. Hier geldt een
                                                                         gemiddelde realisatietijd van 5 - 7 jaar. Het zoeken naar een geschikte locatie is
                                                                         het meest cruciale onderdeel. Om tijdig RES ambities te kunnen halen, is het van
                                                                         belang deze zoektocht naar geschikte locaties samen te organiseren. In de
                                                                         aanbevelingen zijn een aantal tips te vinden. Op de volgende pagina zijn andere
                                                                         benodigde netaanpassingen toegelicht.

              Uitbreidingen gepland op bestaand station
                                                                         NB. De zoekgebieden voor nieuwe stations zijn indicatief.
              Zoekgebied nieuw station




                                                                                                                                                              39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre> Amstelland                       Amsterdam               Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek              IJmond Zuid-Kennemerland                     Zaanstreek Waterland

3 Aanbevelingen | systeemefficiëntie
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio Amstelland. Het meenemen van de principes van systeemefficiëntie in de
afwegingen voor de RES biedt kansen om:
1.   maatschappelijke kosten te besparen;
2.   ruimte te besparen;
3.   de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.   slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.
                                                         Concept RES       RES 1.0

        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het    Veel            Veel         Er is veel restcapaciteit op een aantal stations. Het heeft meerwaarde om zoveel mogelijk gebruik
            bestaande energienet                          potentie        potentie     te maken van bestaande (en geplande) infrastructuur.




       2. Energievraag en -aanbod combineren:             Veel           Veel          Er is veel potentie om vraag en aanbod meer te koppelen. Er hoeft dan immers minder
           minimaliseren van transport van energie        potentie       potentie      energie getransporteerd te worden, dit kan door het aansluiten achter een grote verbruiker
                                                                                       (bijvoorbeeld een datacenter).



       3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld            Weinig         Veel          In het bod 1.0 is de hoeveelheid wind verhoogd (+24 GWh). Vanuit systeemefficiëntie-
           vermogen wind en zon                           potentie       potentie      gedachte is het goed om meer wind in de zoekgebieden op te nemen.



                                                                                       Er liggen zeer veel kansen voor clustering. Dat houdt in dat een aantal grootschalige projecten
                                                          Zeer veel      Zeer veel
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten                                      in plaats van meerdere kleine projecten veel opleveren voor systeemefficiëntie. Mogelijkheden
                                                          potentie       potentie      daarvoor liggen qua infrastructuur bij het nieuw te bouwen station in Amstelveen Zuid en de
                                                                                       omliggende zon zoekgebieden

        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                     Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur
       zon op één aansluiting (cablepooling),                            Veel          omdat de pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden.
                                                          Weinig
       aftoppen van piek productie en benutten                           potentie      Omdat het aandeel zon op daken is gestegen in RES 1.0 is het aftoppen van vermogen van
                                                          potentie
       reservecapaciteit                                                               zonnepanelen een goede methode om op systeem efficiënte wijze meer vermogen aan te
                                                                                       kunnen sluiten.


                                                                                                                                                                                           40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>     Amstelland                Amsterdam             Haarlemmermeer               Gooi en Vechtstreek            IJmond Zuid-Kennemerland                 Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | systeemefficiëntie per zoekgebied

Het duurzame opwek vermogen van het concept RES-bod past in deze deelregio op de huidige onderstations. Vanwege toename in elektriciteitsvraag wordt er een nieuw station
gebouwd in deze deelregio. Een aantal zoekgebieden ligt dichtbij dit nieuwe onderstation. We raden aan om zon-projecten in de buurt van het nieuwe station op dit nieuwe
station aan te sluiten. Daarnaast draagt het focussen op stations met beschikbare capaciteit en het clusteren van zon-projecten in deze subregio bij aan het verbeteren van
systeemefficiëntie. De visuele weergave staat uitgewerkt op de volgende pagina.

 Zoek         Type uitgangspunt systeem efficiëntie        Beschrijving aanbeveling
 gebieden
 1                                                         Clusteren biedt veel potentie. Het aantal stopcontacten op de stations is beperkt en door clusteren is het aantal
                                                           benodigde stopcontacten lager. Daarnaast kan er mogelijk achter een vaste verbruiker aangesloten worden.

 2                                                         Clusteren van wind is efficiënt omdat er minder stopcontacten op stations nodig zijn.

 3,4,5,6,7                                                 Door zonprojecten te clusteren in zoekgebieden 3, 4, 5, 6 en 7 kunnen deze projecten direct aangesloten worden
                                                           op onderstations. Hier kan voorkomen worden dat knelpunten ontstaan op het laag- en/of middenspanningsnet.

 8                                                         Een combinatie van zon en wind op één aansluiting is systeem efficiënt. Het verwachte vermogen voor
                                                           teruglevering is hoger dan de stationscapaciteit. Door gebruik te maken van de reservecapaciteit kunnen deze
                                                           projecten optimaal worden aangesloten.
 9                                                         Gebruik zo veel mogelijk de restcapaciteit op het net, of sluit aan achter een verbruiker.




 41

                                                                                                                                                                               41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>    Amstelland                        Amsterdam                 Haarlemmermeer                    Gooi en Vechtstreek           IJmond Zuid-Kennemerland                     Zaanstreek Waterland

 3. Aanbevelingen | gezamenlijk uitvoeringsprogramma
Uitvoering van de RES is een complex proces waarbij verschillende partijen besluiten en
afhankelijkheden op elkaar af moeten stemmen. Graag richten we hiervoor gezamenlijk een                                                                                                      2050
governance in die onder meer helder maakt hoe verantwoordelijkheden zijn verdeeld en
besluiten worden genomen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijk
uitvoeringsprogramma waarin betrokken partijen (overheden, marktpartijen, netbeheerder)
met elkaar samenwerken.

Tijdlijnen op elkaar afstemmen, afspraken maken over uitvoeringscoördinatie
In een dergelijk uitvoeringsprogramma kan een tijdslijn voor de duurzame opwek projecten,
inclusief benodigde netuitbreidingen, worden uitgewerkt. Belangrijk is te beseffen dat
uitbreiding van de energie infrastructuur doorgaans langer duurt dan de realisatie van een
wind- of zonnepark. Door de energie-infrastructuur uitbreidingen te koppelen aan
ruimtelijke ontwikkelingen kunnen we zorgen dat gewenste regionale ontwikkelingen tijdig
kunnen worden aangesloten op de energie-infrastructuur.

Met elkaar (verder) vooruitkijken om ambities tijdig te kunnen realiseren
Door verder vooruit te kijken is er meer tijd voor het zoeken van geschikte locaties voor
kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van planprocedures en het inzetten van
schaarse technici om al het werk te realiseren. Verder vooruit kijken vergroot de kans dat de
regionale ambities op tijd gerealiseerd kunnen worden.                                                  Voorbeeld planning in een uitvoeringsprogramma
                                                                                                        Hierboven is een planning binnen een uitvoeringsprogramma geschetst.
Starten waar capaciteit beschikbaar is                                                                  Liander verwacht station Amstelveen Zuid eind 2025 gereed te hebben. De zonplannen in
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken naar timing. Zo zijn er            zoekgebied 6 kunnen kunnen vervolgens aangesloten worden op het elektriciteitsnet d.m.v.
elektriciteitsstations die nog capaciteit vrij hebben, of op relatief korte termijn (2023/2024)         1 of 2 gecombineerde aansluitingen waar cablepooling toegepast wordt.
uitgebreid worden. Door samen eerst op deze gebieden te focussen, kan er in de tussentijd
gewerkt worden aan het realiseren van stations-uitbreidingen in andere gebieden.                        Zoekgebied 1 is een windzoekgebied in Amstelland, in de omgeving in andere
                                                                                                        subresregio’s worden ook zonprojecten onderzocht. Het is systeemefficient dat deze
                                                                                                        projecten geclusterd worden en als geheel aangesloten worden.

                                                                                                        Voor nieuw te realiseren stations rekenen we met een minimale voorbereidingsfase van 3
                                                                                                        jaar en een uitvoeringsfase van circa 2 jaar: een doorlooptijd van minimaal 5 jaar. De
                                                                                                        doorlooptijd wordt beïnvloed door knelpunten in bijvoorbeeld de grondverwerving of het
                                                                                                        wijzigen van de planologische regels. Een integrale planning en afspraken over
                                                                                                        uitvoeringscoördinatie vergroot de kans op tijdige realisatie van benodigde infrastructuur.
                                                                                                                                                                                                      42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Deelregio Amsterdam




4                     43
3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>    Amstelland                      Amsterdam                Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek              IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

1. Analyse netimpact: capaciteit op elektriciteitsstations
Netimpact van de RES 1.0 en de themastudie elektriciteit
Liander en gemeente Amsterdam hebben in 2020 de themastudie elektriciteit 2.0 uitgevoerd. Gezien het detailniveau van de
themastudie is er voor gekozen om deze resultaten te gebruiken in de analyse. In deze studie is in kaart gebracht wat de impact
is van alle ontwikkelingen in Amsterdam op het elektriciteitsnetwerk. De belangrijkste conclusie (van het 'Amsterdam Ambitie
scenario') is dat de belasting van het net groeit met een factor 3 tot 4 tot 2050. Deze wordt bepaalt door de vraag naar
elektriciteit: hierbij hebben datacenters (19%), nieuwbouw (16%) en mobiliteit (12%) de meeste impact in 2050. De inpassing van
duurzame opwek leidt niet tot knelpunten (op onderstation niveau).

Achtergrond en opbouw van de Themastudie elektriciteit 2.0
• Een update van de eerste themastudie uit 2019 was noodzakelijk omdat er sindsdien gemeentelijk beleid is vastgesteld zoals
  de Regionale Energie Strategie, Transitievisie Warmte en het vestigingsbeleid voor datacenters die impact hebben op het
  elektriciteitsnetwerk. Daarnaast zijn aanvullende analyses gedaan voor o.a. airco en elektrisch koken in de horeca. En is in
  meer detail gekeken naar datacenters en industrie. Ook is de netimpact op distributieniveau in kaart gebracht.
• Eén scenario is het "Amsterdam Ambitie" scenario, waarbij de impact van de beleidsdoelstellingen is bepaald. Daarnaast is er
  een "Laag", "Midden" & "Hoog" scenario gemaakt. Ook zijn er een 'Special' scenario's gemaakt waarbij de impact van
  waterstof, nieuwbouw op zeer lage temperatuur en het toepassen van flexibiliteit inzichtelijk is gemaakt.

De belangrijkste resultaten
• Op basis van de scenario's is in 2050 de belasting een factor 3 tot 4 keer zo hoog als huidige belasting. De vraag naar
  elektrisch vermogen bepaalt over het algemeen de netcapaciteit, niet het aanbod (bijv. zon, wind). In het 'Amsterdam
  Ambitie' scenario hebben datacenters (19%), nieuwbouw (16%) en mobiliteit (12%) de meeste impact in 2050.
•   De studie geeft een beeld van waar en wanneer welke maatregelen nodig zijn om een toekomstbestendig
    elektriciteitsvoorziening te realiseren. Wanneer geen actie wordt ondernomen is ca. 80% van de onderstations overbelast in
    2030 en 25-60% van de middenspanningsruimtes.
•   In het gezamenlijke programma Elektriciteitsvoorziening Amsterdam (EVA) worden de resultaten van studie gebruikt voor het
    ontwikkelen van een netstructuurvisie op hoog- en middenspanning. Dit vormt de basis voor het proces rondom de
    uitbreiding van het netwerk in Amsterdam.


Aanbevelingen voor meer systeemefficiëntie
•   Het is aan te bevelen om opwek zoveel mogelijk te verdelen op bestaande of nieuw te realiseren stations. De
    uitbreidingswerkzaamheden aan het netwerk bieden potentie om de realisatie van windprojecten hierop af te stemmen. Dit
    kan een positief effect hebben op doorlooptijden en realiseerbaarheid.
•   Op een aantal stations zijn velden beperkt beschikbaar (aansluitmogelijkheden op een station). Het is aan te bevelen om de
    planning van windprojecten af te stemmen op de uitvoeringstijdslijn van uitbreidingswerkzaamheden.
•   Zorg voor een goede verdeling van zon en wind.                                                                                                                   44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>   Amstelland                    Amsterdam              Haarlemmermeer                    Gooi en Vechtstreek    IJmond Zuid-Kennemerland                 Zaanstreek Waterland

 2. Strategie | benodigde netaanpassingen: nieuwe stations

De afgelopen jaren is aan de volgende uitbreidingen van het netwerk gewerkt.
(locaties bij benadering):

                                                                                                       1   Oostzaan (gemeente Oostzaan)
                                                                                                           • Uitbreiding met 140 MW (150/50/10kV)
                                                                                                           • IBN: Q2 2024

                                                                                                       2   IJpolder
                                                                                                           • Uitbreiding met 17 MW (50/10kV)
                                                                                                           • IBN: Q3 2022
                                                                                                           Nieuwe Meer
                                                                                                       3
                                                                                                           • Nieuwe locatie van 140 MW (150/50/10kV)
                                                                                                           • IBN: Q4 2021
                                                                                                           Karperweg
                                                                                                       4
                                                                                                           • Uitbreiding met 35 MW (50/10kV)
                                                                                                           • IBN: Q1 2023
                                                                                                           Bijlmer Noord (gemeente Ouder Amstel)
                                                                                                       5
                                                                                                           • Uitbreiding met 80 MW (150/20kV)
                                                                                                           • IBN: Q3 2021
                                                                                                           Watergraafsmeer
                                                                                                       6
                                                                                                           • Uitbreiding met 53 MW (150/10kV)
                                                                                                           • In bedrijf

                                                                                                       7   IJburg (Strandeiland)
                                                                     kaart van: xxx februari 2020          • 160 MW (150/20/10kV)
                                                                                                           • IBN: Q1 2022 (fase 1: 80 MW)

                                                                                                       8   Hemweg
                                                                                                           • Vervangen 150kV-installatie
                                                                                                                                                       betreft ook een Tennet
                                                                                                           • IBN: Q2 2025
                                                                                                                                                       locatie
                                                                                                                                                                                45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre> Amstelland                                Amsterdam                       Haarlemmermeer                           Gooi en Vechtstreek                     IJmond Zuid-Kennemerland                                      Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen
 Op de vorige pagina zijn uitbreidingen getoond waar Liander op de korte termijn aan werkt. Hieronder volgt een overzicht van de verwachte uitbreidingen in de
 periode t/m 2030.
                                                                            Uitbreiding
                                                         Huidige                               Inbedrijf-      Kosten (in     Benodigde ruimte
 Netvlak            Onderstation         Spanning                        investeringsplan                                                           Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                          stelling **    miljoenen €)        (m2) **
                                                                             (MVA) *

                                                                                                                                                  Beperkt aantal velden. Op korte termijn velduitbreiding. Op iets langere termijn afhankelijk van
   TS                 Basisweg            50 / 10           66                 n.t.b.            n.t.b.                                           gezamenlijke studie met gemeente Amsterdam bepalen op welke wijze het vermogen verder uitgebreid
                                                                                                                                                  dient te worden.

   HS                Bijlmer Zuid         150 / 10          99                 n.v.t.            2024                                             Uitbreiding van het aantal velden zodat meer aansluitmogelijkheden gecreëerd worden.

   MS             Duivendrecht (RS)       20 / 10           40                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

   TS               Frederiksplein        50 / 10           66                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

                                                                                                                                                  Het station Hemweg wordt in eerste instantie ontlast door de Zaansdamse 50/10 stations over te zetten op
   HS                 Hemweg              150 / 50          550                 90               n.t.b.       3,4      6,8       1.440    1.760   het nieuwbouw station Oostzaan. Daarna wordt Hemweg verzwaard en omgebouwd. Op dit moment vindt
                                                                                                                                                  in overleg met Tennet, de gemeente en het havenbedrijf onderzoek plaats naar de mogelijkheden.


                                                                                                                                                  Het station dient op termijn vernieuwd te worden. Op dit moment wordt met de gemeente onderzocht
   HS               Hoogte Kadijk        150/50/10          171                 30               2032         1,7      3,4       1.800    2.200
                                                                                                                                                  wat de mogelijkheden hiervoor zijn. Mogelijk wordt het station verplaatst naar een nabijgelegen locatie

                                                                                                                                                  Op dit moment wordt het station herbouwd en worden 3 nieuwe 50/10 transformatoren van 40 MVA
   TS                Karperweg            50 / 10           49,5                30               2022         1,7      3,4       1.800    2.200
                                                                                                                                                  geplaatst.

                                                                                                                                                  Op termijn zal worden onderzocht wat de mogelijkheden zijn om op de bestaande locatie de capaciteit
   TS               Marnixstraat          50 / 10           66                 n.t.b.            n.t.b.
                                                                                                                                                  verder uit te breiden.
                                                                                                                                                  Onderstation Nieuwe Meer wordt verzwaard met een derde 150/50/10kV transformator. Het veilige
                                                                                                                                                  vermogen stijgt hiermee 140MVA, er komen 14 vrije velden bij, IBN 2022. Daarna wordt het station verder
                                                                               140               2022
   HS               Nieuwe Meer          150/50/10          140                                               6,8     13,6       2.880    3.520   uitgebreid met een nieuw 150/20kV station op het naastgelegen perceel met ruimte voor drie
                                                                               160               2027
                                                                                                                                                  transformatoren van 80MVA.


                                                                                                                                                  Op dit moment wordt in overleg met de gemeente onderzocht wat de mogelijkheden zijn om het station te
   HS             Noord Papaverweg       150/50/10          170                 80               n.t.b.       3,4      6,8       1.440    1.760
                                                                                                                                                  verzwaren. Eén van de opties die wordt onderzocht is uitbreiding op het naastgelegen terrein.


        * Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
        ** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
        volgende pagina voor een toelichting.
        *** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
        naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.                                                                                                                                                                                   46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> Amstelland                               Amsterdam                       Haarlemmermeer                            Gooi en Vechtstreek                     IJmond Zuid-Kennemerland                                      Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen
                                                                            Uitbreiding
                                                         Huidige                               Inbedrijf-     Kosten (in      Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation          Spanning                        investeringsplan                                                           Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                          stelling **   miljoenen €)         (m2) **
                                                                             (MVA) *

     TS              Rhijnspoor           50 / 10           66                  94               n.t.b.       3,4     6,8        1.440    1.760   Op dit moment wordt onderzocht wat de mogelijkheden zijn om het station uit te breiden.

     TS            Schipluidenlaan        50 / 10           66                 n.t.b.            n.t.b.                                           Op dit moment wordt onderzocht wat de mogelijkheden zijn om het station uit te breiden.

                                                                                                                                                  Op dit moment wordt onderzocht wat de mogelijkheden zijn om dit onderstation uit te breiden. Indien
     TS              Slotermeer           50 / 10          49,5                 110              2027         3,4     6,8        1.440    1.760   mogelijk wordt hier een 150kV station van gemaakt. Indien dit niet mogelijk is vindt verdere uitbreiding
                                                                                                                                                  plaats op 50kV

                                                                                                                                                  Onderstation Uilenburg wordt gerenoveerd en verzwaard tot maximale capaciteit met drie trafo's van
     TS               Uilenburg           50 / 10           44                  36               2024         1,7     3,4        1.800    2.200
                                                                                                                                                  40MVA

                                                                                                                                                  Als onderdeel van het onderzoek naar de netstructuur in Amsterdam Noord wordt onderzocht of
     TS              Vliegenbos           50 / 10           44                 n.t.b.            n.t.b.                                           Onderstation Vliegenbos in de toekomst mogelijk wordt verzwaard tot een station met een maximale
                                                                                                                                                  capaciteit van drie trafo's van 40MVA.

     HS           Watergraafsmeer         150 / 10          58                  53               2021         1,7     3,4        1.800    2.200   Onderstation Watergraafsmeer wordt uitgebreid met een derde transformator.

                                                                                                                                                  Het onderstation Westhaven wordt verzwaard naar de maximale capaciteit met drie trafo's van 40MVA.
     TS              Westhaven            50 / 10           33                  40               2026         1,7     3,4        1.800    2.200
                                                                                                                                                  Verdere groei wordt opgevangen door omliggende stations.

     TS            Westzaanstraat         50 / 10           66                 n.t.b.            n.t.b.                                           Op dit moment wordt onderzocht wat de mogelijkheden zijn om dit onderstation uit te breiden.


                                                                                                                                                  Het station IJpolder wordt gerenoveerd en verzwaard naar 40 MVA. Bouwkundig vindt voorbereiding
     TS                IJpolder           50 / 10           20          20 later nogmaals 40     2022         1,7     3,4        1.800    2.200
                                                                                                                                                  plaats om verder te verzwaren naar de maximale capaciteit met drie trafo's van 40 MVA.


     TS               Ruigoord             50/10            36                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding. Wel zoeklocatie voor nieuwstation nabij Ruigoord.




* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                             47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre> Amstelland                                Amsterdam                         Haarlemmermeer                        Gooi en Vechtstreek                         IJmond Zuid-Kennemerland                                             Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen
                                                                            Uitbreiding
                                                    Huidige capaciteit                      Inbedrijf-     Kosten (in    Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation         Spanning                         investeringsplan                                                    Toelichting ***
                                                         (MVA)                              stelling **   miljoenen €)       (m2) **
                                                                             (MVA) *


    HS                Zorgvlied         150/20/10          176                n.v.t.          n.v.t.                                        Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

                                                                                                                                            Op IJburg wordt een nieuw 150/20 onderstation gebouwd om de ontwikkelingen op IJburg te faciliteren en het
    HS                 IJburg           150 / 20            -                  80              2022       5,7     11,3    15.000   40.000   onderstation Hoogte Kadijk te ontlasten. In eerste instantie 80MVA met de mogelijkheid tot uitbreiding naar
                                                                                                                                            160MVA.

                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
    HS              Nieuwe Meer          150/20             -                  160             2027       8,5     17,1    15.000   40.000
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                       Osdorp             n.t.b.                               106            n.t.b.      5,7     11,3    15.000   40.000
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
    HS             Zeeburgereiland       150/10             -                  106            n.t.b.      5,7     11,3    15.000   40.000
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                   Havenstad Zuid         n.t.b.            -                  106            n.t.b.      5,7     11,3    15.000   40.000
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                  Havenstad Noord         n.t.b.            -                   0             n.t.b.
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen (uitwijklocatie).


               Amsterdam West (Nieuw-                                                                                                       Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                                          n.t.b.            -                  80             n.t.b.      5,7     11,3    15.000   40.000
                     poortstraat)                                                                                                           locatie om een nieuw Onderstation te bouwen. Op deze locatie heeft Liander reeds een grondpositie.


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                     Sextantweg           n.t.b.                               40             n.t.b .     2,9      5,7     1.800    2.200
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen. Grondpositie voor 150kV-station


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                   Petroleumhaven         n.t.b.                               106            n.t.b .     5,7     11,3    15.000   40.000
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.


                                                                                                                                            Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht naar een
                Westelijkhaven gebied     n.t.b.            -                  240            n.t.b.      11,4    22,8    15.000   40.000
                                                                                                                                            locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                          48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre> Amstelland                               Amsterdam                       Haarlemmermeer                            Gooi en Vechtstreek                     IJmond Zuid-Kennemerland                                  Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen
                                                                            Uitbreiding
                                                         Huidige                              Inbedrijf-      Kosten (in      Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation          Spanning                        investeringsplan                                                           Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                         stelling **    miljoenen €)         (m2) **
                                                                             (MVA) *

               Amsterdam Zuid Oost –                                                                                                               Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                                           n.t.b.            -                 106               n.t.b.       5,7     11,3      15.000   40.000
                  Bijlmer Oost 1                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

               Amsterdam Zuid Oost –                                                                                                               Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                                           n.t.b.            -                 106               n.t.b.       5,7     11,3      15.000   40.000
                  Bijlmer Oost 2                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

               Amsterdam Zuid Oost –                                                                                                               Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                                           n.t.b.            -                 160               n.t.b.       8,5     17,1      15.000   40.000
                  Bijlmer Oost 3                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

               Amsterdam Zuid Oost –                                                                                                               Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                                           n.t.b.            -                 106               n.t.b.       5,7     11,3      15.000   40.000
                  Bijlmer Oost 4                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

               Amsterdam Oost - Over                                                                                                               Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                                           n.t.b.            -                 106               n.t.b.       5,7     11,3      15.000   40.000
                      Amstel                                                                                                                       naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

                                                                                                                                                   Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                   Buikslotermeer          n.t.b.                              106               n.t.b.       5,7     11,3      15.000   40.000
                                                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

                                                                                                                                                   Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                  Tuindorp Oostzaan        n.t.b.                              106               n.t.b.       5,7     11,3      15.000   40.000
                                                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

                                                                                                                                                   Op basis van de gezamenlijke belastingprognose van de gemeente Amsterdam en Liander wordt gezocht
                  Amsterdam Noord          n.t.b.            -                  40               n.t.b.       2,9      5,7       1.800    2.200
                                                                                                                                                   naar een locatie om een nieuw Onderstation te bouwen.

   Totaal                                                                                                    133,2    265,2    248.040   628.160




* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                   49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre> Amstelland                      Amsterdam               Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek                IJmond Zuid-Kennemerland                      Zaanstreek Waterland

3 Aanbevelingen | systeemefficiëntie (1/3)
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio Amsterdam. Het meenemen van de principes van systeemefficiëntie in de
afwegingen voor de RES biedt kansen om:
1.   maatschappelijke kosten te besparen;
2.   ruimte te besparen;
3.   de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.   slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.
                                                        Concept RES        RES 1.0

       1. Beter benutten van de restcapaciteit op het     weinig          weinig       Er is veel restcapaciteit op stations. Het is systeemefficiënt om op stations aan te sluiten
           bestaande energienet                           potentie        potentie     waar transportcapaciteit beschikbaar is. Dit geldt voor de meeste stations in Amsterdam.


                                                                                       Het is gunstig wanneer locaties waar energie wordt afgenomen, worden gekoppeld aan
                                                          Zeer veel                    locaties waar duurzame energie wordt opgewekt. Dan hoeft immers minder energie
       2. Energievraag en -aanbod combineren:                            Zeer veel
                                                          potentie                     getransporteerd te worden. Denk hierbij aan daken waar veel verbruik is (kantoren/industrie)
           minimaliseren van transport van energie                       potentie
                                                                                       en in het geval van wind energie is het efficiënt dit aan te sluiten in de omgeving van grote
                                                                                       verbruikers.

                                                                                       Het aandeel zon op dak is qua vermogen groter dan wind. Wind levert per opgestelde
       3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld            Weinig         Weinig
                                                                                       hoeveelheid vermogen meer energie op. Het is systeemefficiënt om het aandeel wind zo
           vermogen wind en zon                           potentie       potentie
                                                                                       groot mogelijk te houden.


                                                                                       Er liggen veel kansen voor clustering. Dat houdt in dat grootschalig clusteren van projecten
                                                          Zeer veel      Zeer veel
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten                                      systeemefficiënter is dan meerdere kleine projecten apart aan te sluiten. Dit heeft onder
                                                          potentie       potentie
                                                                                       andere als voordeel dat er minder aansluitingen nodig zijn op de stations.


       5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                      Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur
      zon op één aansluiting (cablepooling),                                           omdat de pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden. Zeker in het geval van het bod
                                                          Veel           Veel
      aftoppen van piek productie en benutten                                          van Amsterdam is dit relevant. Een groot deel bestaat uit zon op dak en de gelijktijdigheid is
                                                          potentie       potentie
      reservecapaciteit                                                                groot. Door de panelen af te toppen kan er meer vermogen worden aangesloten op het
                                                                                       net.


                                                                                                                                                                                        50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>     Amstelland                Amsterdam             Haarlemmermeer              Gooi en Vechtstreek            IJmond Zuid-Kennemerland                 Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | systeemefficiëntie per zoekgebied (2/3)

Het duurzame opwek vermogen van het concept RES-bod past in deze deelregio op de huidige onderstations. Vanwege toename in elektriciteitsvraag wordt er een nieuw station
gebouwd in deze deelregio. Een aantal zoekgebieden ligt dichtbij dit nieuwe onderstation. We raden aan om zon-projecten in de buurt van het nieuwe station op dit nieuwe
station aan te sluiten. Daarnaast draagt het focussen op stations met beschikbare capaciteit en het clusteren van zon-projecten in deze subregio bij aan het verbeteren van
systeemefficiëntie. De visuele weergave staat uitgewerkt op de volgende pagina.

 Zoek         Type uitgangspunt systeem efficiëntie        Beschrijving aanbeveling
 gebieden
 1                                                         In het havengebied is op de meeste stations voldoende restcapaciteit. Er zijn echter beperkte
                                                           aansluitmogelijkheden (beperkte beschikbare velden). Het afstemmen van planningen van nieuwe turbines op
                                                           nieuwe infrastructuur is daarom noodzakelijk. Clustering van turbines beperkt de hoeveelheid aansluitingen.
                                                           Aanvullend is dit een industriegebied met veel verbruik en dit zorgt ervoor dat de energie niet ver getransporteerd
                                                           hoeft te worden. Beschikbare ruimte in de ondergrond is een aandachtspunt.
 2                                                         In het gebied rondom de Noord IJ plas gebied is op alle stations voldoende capaciteit. Velden om nieuwe klanten
                                                           op aan te sluiten zijn beperkt beschikbaar. Het is aan te bevelen de planning van sommige turbines af te stemmen
                                                           op nieuw te realiseren infrastructuur. Onderzoek de mogelijkheden om achter een grootverbruiker aan te sluiten.
 3                                                         In het gebied rondom ring A10 Noord is op dit moment voldoende capaciteit om het vermogen op te nemen uit
                                                           het net. De nieuw te realiseren stations bieden vanuit netperspectief betere aansluitmogelijkheden (kortere afstand
                                                           tot het netvlak). Het is daarom aan te bevelen de planning af te stemmen op de realisatie van deze stations.
 4                                                         In het gebied Zeeburgereiland, IJburg en Sciencepark is na de realisatie van nieuw te bouwen station IJburg
                                                           (verwachte realisatie: 2022) voldoende capaciteit om het vermogen op te nemen uit het net en zijn er voldoende
                                                           aansluitmogelijkheden (velden) beschikbaar.
 5,6,en 7                                                  In de gebieden Gaasperdam, Driemond, Amstel 3 en Amsterdam Zuid is op dit moment voldoende capaciteit
                                                           aanwezig. Het nieuw te realiseren station Bijlmer Oost biedt vanuit netperspectief betere aansluitmogelijkheden
                                                           (kortere afstand tot het netvlak). Het is daarom aan te bevelen de planning af te stemmen op de realisatie van dit
                                                           station. Daarnaast is het voor het zoekgebied Amstel 3 aan te bevelen op de planning van realisatie af te stemmen
                                                           op nieuwe aansluitmogelijkheden. Onderzoek in deze gebieden daarnaast de mogelijkheden om achter een
 51                                                        grootverbruiker aan te sluiten.
                                                                                                                                                                                 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>   Amstelland                       Amsterdam                Haarlemmermeer                    Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland                     Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | gezamenlijk prioriteren in programma EVA (3/3)
Gemeente Amsterdam en Liander werken in het programma 'Elektriciteitsvoorziening
Amsterdam' (EVA) gezamenlijk aan de ontwikkeling van een toekomstbestendig                                                                                                                 2050
elektriciteitsnetwerk. In dit programma wordt op basis van de inzichten uit de themastudie
gewerkt aan de uitbreiding van het netwerk. Voor de hoogspanning werken Gemeente,
Tennet en Liander samen aan een ontwikkelkader, wat de basis vormt voor netuitbreidingen.
Voor middenspanning (distributieniveau) werken gemeente en Liander samen aan een
strategie.

Gezamenlijk prioriteren: starten waar capaciteit is en/of aansluitmogelijkheden zijn
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken naar timing. Liander
heeft inzichtelijk gemaakt op welke stations er nog capaciteit beschikbaar is en/of
aansluitmogelijkheden zijn, of welke stations op relatief korte termijn uitgebreid worden.
Door op basis van deze planning gezamenlijk te prioriteren is de inpassing van opwek beter
realiseerbaar, of worden kosten bespaard door te focussen op nieuw (en dichterbij gelegen)
te realiseren stations. Het is wenselijk om in samenwerking met programma EVA invulling
te geven aan deze prioritering. De strategie die uitgewerkt wordt vanuit de
middenspanning vormt een belangrijke basis voor een prioritering van het inpassen van
zon op grote daken in Amsterdam. De huidige analyse van windzoekgebieden (pag. 51)
vormt de basis voor de prioritering van windprojecten.

In kaart brengen van tijdslijnen
In een dergelijke prioritering kan een tijdslijn voor de duurzame opwek projecten, inclusief
                                                                                                      Voorbeeld planning in een uitvoeringsprogramma
benodigde netuitbreidingen, worden uitgewerkt. Belangrijk is te beseffen dat uitbreiding van
                                                                                                      Hierboven is een voorbeeld planning binnen een uitvoeringsprogramma geschetst
de energie infrastructuur doorgaans langer duurt dan de realisatie van een wind- of
                                                                                                      We verwachten station X in 2023 gereed te hebben. De wind- en zonplannen in
zonnepark.
                                                                                                      zoekgebieden 1 en 2 kunnen vervolgens aangesloten worden op het elektriciteitsnet d.m.v. 1
                                                                                                      of 2 gecombineerde aansluitingen waar cablepooling toegepast wordt. Voor nieuw te
Aansluitmogelijkheden voor windprojecten afstemmen op nieuwe infrastructuur
                                                                                                      realiseren stations rekenen we met een minimale voorbereidingsfase van 3 jaar en een
Gezien de beperkte beschikbaarheid van aansluitmogelijkheden (velden) op sommige
                                                                                                      uitvoeringsfase van circa 2 jaar: een doorlooptijd van minimaal 5 jaar. De doorlooptijd wordt
stations is het aan te bevelen om de planning van sommige windprojecten af te stemmen op
                                                                                                      beïnvloed door knelpunten in bijvoorbeeld de grondverwerving of het wijzigen van de
de realisatie van nieuwe infrastructuur.
                                                                                                      planologische regels. Een integrale planning en afspraken over uitvoeringscoördinatie
                                                                                                      vergroot de kans op tijdige realisatie van benodigde infrastructuur.



                                                                                                                                                                                                52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Deelregio Haarlemmermeer




5                          53
3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>  Amstelland                      Amsterdam               Haarlemmermeer                 Gooi en Vechtstreek                IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

1. Analyse netimpact: capaciteit op elektriciteitsstations
Netimpact
Uit de netimpactanalyse blijkt dat ruim vóór 2030 op vijf stations de maximale capaciteit bereikt wordt voor levering uit
het net, dit gaat om stations Haarlemmermeer, Hoofddorp, Nieuw-Vennep, Rozenburg en Vijfhuizen.
Deze knelpunten worden veroorzaakt door ontwikkelingen zoals datacenters, glastuinbouw, nieuwbouw van
woningen, warmtepompen, ontwikkeling van bedrijfsterreinen en elektrisch vervoer.

Zoekgebieden RES 1.0
Haarlemmermeer heeft één zoekgebied, dit is een grootschalig niet-gebouwgebonden zonzoekgebied in de
omgeving van Schiphol (zonnecarré).

Aanbevelingen
• Cluster de zonprojecten. Grootschalige opwek in Haarlemmermeer past qua capaciteit alleen op de
  elektriciteitsnetten als deze verdeeld wordt over het regionale net van Liander en het transportnet van TenneT. Dit
  betekent dat de zonprojecten zoveel mogelijk geclusterd moeten worden. Zo kunnen ze op een
  hoger netvlak (van TenneT) worden aangesloten. Een deel van projecten kan ook op stations
  van Liander aangesloten worden. Maar ook hier is clustering noodzakelijk, omdat de aansluitmogelijkheden op
  de stations beperkt zijn en de ondergrond vrij vol zit met kabels.

• Maak koppelingen met grote afnemers. Door koppelingen te maken met grote afnemers kunnen bestaande
  aansluitingen ook voor teruglevering gebruikt worden. Ondanks deze manier van aansluiten zou het kunnen
  gebeuren dat OS Vijfhuizen aan de opnamekant haar maximale capaciteit bereikt.




                                                                                                                                                                     54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>   Amstelland                       Amsterdam                Haarlemmermeer            Gooi en Vechtstreek              IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

Aanpak aansluiten zonnecarré Haarlemmermeer
Aansluiten van zonnecarré                                        aansluiting en op de 20kV aansluiten onderstation
In Haarlemmermeer is een zonnecarré gepland rondom               Vijfhuizen.
Schiphol. Liander heeft een mogelijkheid uitgewerkt om
het zonnecarré op een manier aan te sluiten waarin de            Dit voorstel laat één van de mogelijke oplossingen zien
elektriciteitsinfrastructuur zo goed mogelijk benut wordt.       om het zonnecarré aan te sluiten. Er zijn verschillende
Dit betekent dat een deel van het zonnecarré op het              manieren om het zonnecarré aan te sluiten. Dit voorstel is
regionale net van Liander aangesloten wordt en dat een           gemaakt op basis van het efficiënt gebruiken van
deel op TenneT aangesloten wordt.                                maatschappelijke middelen en ruimtelijke inpassing op
                                                                 stations. Ondanks dat er andere mogelijke oplossingen zijn
Deelgebieden                                                     is het noodzakelijk dat een deel van de velden op TenneT
Als eerste is het de verwachting dat het zonnecarré in           aangesloten wordt (150 kV). Het vermogen per 150 kV
2030 nog niet volledig aangelegd is. Liander rekent in dit       aansluiting is maximaal 350 MW, op 20 kV is dit 20 MVA.
voorstel met de waarden van het uiteindelijke zonnecarré         Als alles op 20 kV zal worden aangesloten betekent dit dat
en deze kunnen afwijken van het nu ingediende bod.               er minimaal 45 aansluitingen op onderstations moeten
•Deelgebied I en II. Beide deelgebieden hebben een               worden gerealiseerd en dit is qua fysieke aansluitruimte
opgesteld vermogen van elk 175 MW. Beide deelgebieden            niet wenselijk.
(350MW) kunnen samen aangesloten worden via één
150kV-aansluiting op onderstation A4-zone (zie                   We benadrukken dat clusteren noodzakelijk is. In de
zoekgebied).                                                     afgelopen periode zijn er verschillende aanvragen gedaan
•Deelgebied III heeft een verwacht vermogen van 350              in het zoekgebied voor zonneweides door verschillende
MW. Dit vermogen kan alleen via één 150 kV-aansluiting           ontwikkelaars. Voor het clusteren van deze
aangesloten worden op OS Nieuwe-Meer. In de huidige              aanvragen verwacht Liander sturing vanuit de gemeente
installatie is daar momenteel geen ruimte voor en deze           ter voorkoming van extra impact op de ondergrondse en
voorziening zal gerealiseerd moeten worden.                      bovengrondse openbare ruimte.
•Deelgebied IV heeft een verwacht vermogen van 150
MW. Dit vermogen kan opgedeeld worden in 20 of 40
MW per aansluiting en aangesloten worden op de 20kV
aansluitingen op OS Vijfhuizen.
•Deelgebied V heeft een verwacht vermogen van 50MW.
Dit vermogen kan opgedeeld worden in 10 of 20 MW per




                                                                                                                                                                 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre> Amstelland                                Amsterdam                           Haarlemmermeer                          Gooi en Vechtstreek                   IJmond Zuid-Kennemerland                                         Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen: bestaande stations (1/2)
                                                                                Uitbreiding
                                                             Huidige                               Inbedrijf-     Kosten (in    Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation          Spanning                            investeringsplan                                                       Toelichting ***
                                                         capaciteit (MVA)                          stelling **   miljoenen €)       (m2) **
                                                                                 (MVA) *


                                                                             80 N-1 MVA fysiek, Planning wordt
                                                                                                                                                   Specifiek klantstation voor Schiphol. Station dient vernieuwd te worden en tegelijkertijd zal capaciteit
     TS           Schiphol Centrum        50 / 10              72           bouwkundig 120 MVA gemaakt met
                                                                                                                                                   uitgebreid worden. Op dit moment wordt in gesprek met Schiphol een planning opgesteld.
                                                                                    N-1         Schiphol

     HS               Vijfhuizen        150 / 50 / 10          200                   160             2022        6,8     13,6     2.880   3.520    Uitgebreid met 160 MVA op 20 kV, uitbreiding 150 kV-velden

                                                                              Nee, OS A4 zone                                                      Vooralsnog geen uitbreidingsplannen op dit station. De nieuwe stations in de A4-zone dienen te zorgen
     TS            Nieuw Vennep           50 / 10              36                                    n.v.t.      2,9     5,7      1.800   2.200
                                                                              neemt deel over                                                      voor de nodige capaciteitsuitbreiding.

                                                                                                                                                   Vooralsnog geen uitbreidingsplannen op dit station. Situatie is nijpend. De nieuwe stations in de A4-zone
                                                                              n.t.b., OS A4 zone
                                                                                                                                                   dienen te zorgen voor de nodige capaciteitsuitbreiding. Als tussenoplossing wordt deel vermogen
     HS              Hoofddorp            150 / 10             40              neemt op korte        n.v.t.
                                                                                                                                                   omgeschakeld naar ander station in de buurt.
                                                                              termijn deel over

                                       150 / 50 / 20 /                        Nee, OS A4 zone
     HS           Haarlemmermeer                               200                                   n.v.t.                                        20 kV zit vol, ontheffing om veiligstelling te verlaten.
                                             10                               neemt deel over

                                                                                                                                                   Dit station zit vol en staat op rood. De nieuwe stations in de A4-zone dienen te zorgen voor de nodige
                                                                              Nee, OS A4 zone
     TS              Rozenburg            50 / 10              79                                                                                  capaciteitsuitbreiding.
                                                                              neemt deel over

                                                                                                                                                   Druk is hoog, sinds 2014 in gesprek over locatie. Situatie is nijpend op korte termijn dient locatie
     HS         Nieuwbouw A4-zone 1       150 / 20              -                    400             2025        19,4    39,9    30.000   80.000
                                                                                                                                                   vastgesteld te worden.

     HS         Nieuwbouw A4-zone 2       150 / 20              -                    ntb             n.t.b.                                        Parallel opstarten met A4-zone 1
   Totaal                                                                                                        29,1    59,2    34.680   85.720




* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                              56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre> Amstelland             Amsterdam                     Haarlemmermeer              Gooi en Vechtstreek            IJmond Zuid-Kennemerland                     Zaanstreek Waterland

3. Strategie | benodigde netaanpassingen: nieuwe stations (2/2)
                                                                                             Zoekgebied nieuw station             Inschatting haalbaarheid voor
                                                                                                                                  2030

                                                                                             A - A4-zone                          ✓

                                                                                             B – A4 zone west                     ?


                                                                                           Status van zoekgebieden
                                                                                           Zoals uit de netimpactanalyse blijkt verwacht Liander dat 5 van de 6 stations in de
                                                                                           regio de maximale transportcapaciteit zullen bereiken, ruim voor 2030. Om dit op te
                                                                                           lossen zijn er op 2 stations uitbreidingen gepland en lopen er 2 trajecten voor
                                                                                           zoekgebieden.

                                                                                           Het eerste station van 400 MVA is gepland op de Incheonweg in Rozenburg. Er is
                                 B                                                         overeenstemming over de grondaankoop en Liander, TenneT en gemeente zijn in
                                                                                           gesprek met belangrijke stakeholders en bewoners in het gebied. De planning is om
                                                                                           dit station op te leveren in 2025 waardoor er in de wijde omtrek weer
                                         A                                                 transportcapaciteit in het energie systeem beschikbaar komt.

                                                                                           Het tweede station moet aan de andere kant van de A4 komen. Zodra het traject van
                                                                                           het eerste station iets duidelijker is en dit proces loopt, gaan Liander en TenneT gelijk
                                                                                           door met het verwerven van grond voor dit tweede station. Afhankelijk van deze
                                                                                           snelheid zou dit station deels parallel gebouwd kunnen worden aan het eerste
                                                                                           station. Planning oplevering is nog niet duidelijk i.v.m. de vele afhankelijkheden.

                                                                                           Tijdig veiligstellen van ruimte voor nieuwe stations
                                                                                           Om de knelpunten op te lossen, is gekeken naar welke netaanpassingen nodig zijn.
                                                                                           Op basis van de aangeleverde gegevens verwachten we 2 nieuwe HS/MS stations te
                                                                                           moeten realiseren. Hier geldt een gemiddelde realisatietijd van 5 - 7 jaar. Het zoeken
              Uitbreidingen gepland op bestaand station                                    naar een geschikte locatie is het meest cruciale onderdeel. Om tijdig RES ambities te
                                                                                           kunnen halen, is het van belang deze zoektocht naar geschikte locaties samen te
              Zoekgebied nieuw station                      kaart februari 2021
                                                                                           organiseren. In de aanbevelingen zijn een aantal tips te vinden. Op de volgende
                                                                                           pagina zijn andere benodigde netaanpassingen toegelicht.


                                                                                                                                                                                       57
                                                                                           NB. De zoekgebieden voor nieuwe stations zijn indicatief.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>  Amstelland                      Amsterdam              Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek                IJmond Zuid-Kennemerland                      Zaanstreek Waterland

3 Aanbevelingen | systeemefficiëntie (1/3)
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio Haarlemmermeer. Het meenemen van de principes van systeemefficiëntie
in de afwegingen voor de RES biedt kansen om:
1.    maatschappelijke kosten te besparen;
2.    ruimte te besparen;
3.    de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.    slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.

                                                          Concept RES       RES 1.0

        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het      veel           veel          Er is nog restcapaciteit op een aantal stations. Voor het zonnecarré is het wenselijk dat
            bestaande energienet                            potentie       potentie      restcapaciteit op stations maximaal benut wordt.


                                                                                         Er is veel potentie om vraag en aanbod meer te koppelen. Het is gunstig wanneer locaties
        2. Energievraag en -aanbod combineren:             veel            veel          waar energie wordt afgenomen, worden gekoppeld aan locaties waar duurzame energie
            minimaliseren van transport van energie        potentie        potentie      wordt opgewekt. Dan hoeft immers minder energie getransporteerd te worden. Er kan
                                                                                         hierbij gedacht worden aan het aansluiten van opwek achter grote verbruikers (bijvoorbeeld
                                                                                         datacenters).

                                                           Redelijk
        3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld                            Veel          Het wind zoekgebied is geschrapt. Het toevoegen van windenergie is systeemefficient
                                                           veel
            vermogen wind en zon                                           potentie      omdat de tijd waarin energie wordt opgewekt vaak complementair is aan zonne-energie.
                                                           potentie


                                                                                         Er liggen zeer veel kansen voor clustering omdat het grootschalige projecten zijn. Als er in
                                                           Zeer veel       Zeer veel     het zonnecarré zonneprojecten worden geclusterd kan het op TenneT aangesloten
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten
                                                           potentie        potentie      worden. Daarnaast wordt door clustering voorkomen dat er onnodig veel aansluitingen
                                                                                         nodig zijn.

        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                       Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur
       zon op één aansluiting (cablepooling),              Redelijk        Redelijk
                                                                                         omdat de pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden. Ook cable pooling levert heel
       aftoppen van piek productie en benutten             veel            veel
                                                                                         veel op voor het efficiënt benutten van de netten. In de bijlage is een toelichting te vinden
       reservecapaciteit                                   potentie        potentie
                                                                                         op deze ontwerpprincipes.



                                                                                                                                                                                         58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>     Amstelland                Amsterdam             Haarlemmermeer             Gooi en Vechtstreek           IJmond Zuid-Kennemerland               Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | systeemefficiëntie per zoekgebied (2/3)

Het duurzame opwek vermogen van het concept RES-bod past in deze deelregio op de huidige onderstations. Vanwege toename in elektriciteitsvraag wordt er een nieuw station
gebouwd in deze deelregio. Een aantal zoekgebieden ligt dichtbij dit nieuwe onderstation. We raden aan om zon-projecten in de buurt van het nieuwe station op dit nieuwe
station aan te sluiten. Daarnaast draagt het focussen op stations met beschikbare capaciteit en het clusteren van zon-projecten in deze subregio bij aan het verbeteren van
systeemefficiëntie. De visuele weergave staat uitgewerkt op de volgende pagina.

 Zoek         Type uitgangspunt systeem efficiëntie        Beschrijving aanbeveling
 gebieden
 1                                                         Zoekgebied 1 is het zonnecarré. Gemeente Haarlemmermeer heeft samen met Liander en TenneT een voorstel
                                                           uitgewerkt om aan te sluiten. Dit is een voorbeeld van een goede samenwerking in het verder uitwerken van
                                                           grootschalige opwekprojecten, zie de volgende slide voor de specifieke aansluiting.




 59

                                                                                                                                                                        59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>    Amstelland                       Amsterdam                 Haarlemmermeer                    Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland                    Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | gezamenlijk uitvoeringsprogramma (3/3)
Uitvoering van de RES is een complex proces waarbij verschillende partijen besluiten en
afhankelijkheden op elkaar af moeten stemmen. Graag richten we hiervoor gezamenlijk een                                                                                                     2050
governance in die onder meer helder maakt hoe verantwoordelijkheden zijn verdeeld en
besluiten worden genomen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijk
uitvoeringsprogramma waarin betrokken partijen (overheden, marktpartijen, netbeheerder)
met elkaar samenwerken.

Tijdlijnen op elkaar afstemmen, afspraken maken over uitvoeringscoördinatie
In een dergelijk uitvoeringsprogramma kan een tijdslijn voor de duurzame opwek projecten,
inclusief benodigde netuitbreidingen, worden uitgewerkt. Belangrijk is te beseffen dat
uitbreiding van de energie infrastructuur doorgaans langer duurt dan de realisatie van een
wind- of zonnepark. Door de energie-infrastructuur uitbreidingen te koppelen aan ruimtelijke
ontwikkelingen kunnen we zorgen dat gewenste regionale ontwikkelingen tijdig kunnen
worden aangesloten op de energie-infrastructuur.

Met elkaar (verder) vooruitkijken om ambities tijdig te kunnen realiseren
Door verder vooruit te kijken is er meer tijd voor het zoeken van geschikte locaties voor
kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van planprocedures en het inzetten van
schaarse technici om al het werk te realiseren. Verder vooruit kijken vergroot de kans dat de
regionale ambities op tijd gerealiseerd kunnen worden.

Starten waar capaciteit beschikbaar is
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken naar timing. Zo zijn er            Voorbeeld planning in een uitvoeringsprogramma
elektriciteitsstations die nog capaciteit vrij hebben, of op relatief korte termijn uitgebreid          Hierboven is een voorbeeld planning binnen een uitvoeringsprogramma geschetst
worden. Door samen eerst op deze gebieden te focussen, kan er in de tussentijd gewerkt                  We verwachten station A4 zone in 2025 gereed te hebben. De zonplannen in zoekgebied 1
worden aan het realiseren van stations-uitbreidingen in andere gebieden.                                kunnen vervolgens aangesloten worden op het elektriciteitsnet. Voor nieuw te realiseren
                                                                                                        stations rekenen we met een minimale voorbereidingsfase van 3 jaar en een uitvoeringsfase
                                                                                                        van circa 2 jaar: een doorlooptijd van minimaal 5 jaar. De doorlooptijd wordt beïnvloed door
                                                                                                        knelpunten in bijvoorbeeld de grondverwerving of het wijzigen van de planologische regels.
                                                                                                        Een integrale planning en afspraken over uitvoeringscoördinatie vergroot de kans op tijdige
                                                                                                        realisatie van benodigde infrastructuur.




                                                                                                                                                                                                60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Deelregio Gooi en Vechtstreek




6                               61
1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>  Amstelland                     Amsterdam               Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek       IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

1. Analyse netimpact: capaciteit op elektriciteitsstations
De impact van de RES 1.0
Op basis van de concept-RES concludeerden we dat de duurzame opwek prima gefaciliteerd kon worden
door de energie-infrastructuur van Liander. Het ging hierbij om grootschalige opwek door ‘zon op land’
en ‘wind op land’. Maar door gebrek aan draagvlak moest de regio plannen veranderen, waardoor nu
vooral wordt ingezet op het grootschalig opwekken van zonne-energie op daken. Deze zonneprojecten
zullen vooral aangesloten worden op de middenspannings- en laagspanningsnetten in de regio. Dit zorgt
voor extra druk op het netwerk en kan voor knelpunten zorgen op het gebied van capaciteit en
spanningskwaliteit.

Ook door de groeiende vraag naar elektriciteit verwachten we knelpunten. Op sommige plekken in de Gooi
en Vechtstreek is het netwerk oud en heeft het minder capaciteit. We hebben een regiostudie uitgevoerd om
de gebieden met de grootste knelpunten in kaart te brengen. We verwachten dat in 2030 op vier stations de
maximale capaciteit bereikt wordt door de groeiende vraag naar elektriciteit. Het gaat om de volgende
stations:

• OS Weesp: Door de groei van woningbouw, het verduurzamen van de bestaande stad, de komt van
  elektrisch vervoer en de groei van een aantal zakelijke klanten wordt de maximale capaciteit van dit station
  bereikt. Op dit moment vinden gesprekken plaats met de gemeente Weesp om OS Weesp uit te breiden
  en een nieuw station te bouwen ten noorden van Weesp.
• OS Naarden: Dit station bereik de maximale capaciteit na 2030. Daarnaast moeten er ook
  kwaliteitsverbeteringen worden doorgevoerd. Er is een plan om een nieuw station (OS Crailo, zie
  hieronder) te bouwen. Dit station kan een deel van de belasting van OS Naarden overnemen.
• OS Huizen: Dit station bereik de maximale capaciteit na 2030. Daarnaast moeten er ook
  kwaliteitsverbeteringen worden doorgevoerd. Ook hier kan het nieuwe station Crailo een deel van de
  belasting opvangen.
• OS Crailo: De komende jaren wordt een nieuw station gebouwd: OS Crailo. De gemeente is hier nauw bij
  betrokken. Dit station is begin 2024 gereed.

Gezien de tijd die nodig is voor het aanpassen en uitbreiden van het net, moet op korte termijn gestart
worden met uitbreidingen of nieuwbouw van stations.




                                                                                                                                                          62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>  Amstelland                   Amsterdam              Haarlemmermeer              Gooi en Vechtstreek   IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

2. Analyse netimpact: aanbevelingen aan de regio
Aanbevelingen
• Aangezien de zoekgebieden van Gooi en Vechtstreek nog niet concreet zijn, is
  het lastig om te bepalen waar de knelpunten zich precies zullen voordoen. De
  komende periode is het belangrijk om zeer vroeg in het proces af te stemmen
  over de mogelijke locaties voor zonnedakprojecten. Zo kunnen we tijdig de
  impact op de energie-infrastructuur bepalen en investeringen doen om de
  opwek te kunnen faciliteren.

• Breng de energievraag rond mobiliteit, industrie en de gebouwde omgeving
  scherper in kaart, zodat het netwerkontwerp toekomstbestendig blijft.

• Door de verschoven focus op het grootschalig opwekken van zonne-energie op
  daken, is er een grotere impact op de middenspannings- en
  laagspanningsnetten. Het is van belang om de netbeheerder tijdig te betrekken
  bij planvorming rondom zon op dak projecten, om zo de haalbaarheid van
  projecten te vergroten.




                                                                                                                                                 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre> Amstelland                               Amsterdam                       Haarlemmermeer                            Gooi en Vechtstreek                     IJmond Zuid-Kennemerland                                    Zaanstreek Waterland


3. Strategie | benodigde netaanpassingen: bestaande stations (1/2)

                                                                            Uitbreiding
                                                         Huidige                              Inbedrijf-      Kosten (in      Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation          Spanning                        investeringsplan                                                           Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                         stelling **    miljoenen €)         (m2) **
                                                                             (MVA) *


                                                                                                                                                  OS Weesp zal worden omgebouwd naar 20 / 10 kV station en wordt dan gevoed vanuit het nieuw te
     TS                Weesp              50 / 10           40                  40               2023         1,7     3,4        1.800    2.200   bouwen OS Weesp Noord. Komt provisorium voor velden bij, aantal velden (voorlopige schatting 8,
                                                                                                                                                  waarvan 2 gereserveerd voor woningbouw) IBN eind 2021.

     TS         Hilversum Jonkerweg       50 / 10           36                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     TS          Hilversum Raafstraat     50 / 10           36                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.
                     Hilversum
     TS                                   50 / 10           40                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.
                Noorderbegraafplaats
     TS            Hilversum Crailo       50 / 10           12                  24               2023         1,7     3,4        1.800    2.200   Uitbreiding van station

     TS               Naarden             50 / 10           40                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     TS                Huizen             50 / 10           36                 n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     HS          s-Graveland 150 kV     150/50/10           200                n.v.t.            n.v.t.                                           Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

                                                                                                                                                  In eerste instantie nieuw station van 80 MVA met mogelijkheid tot uitbreiding naar 160 MVA. Doordat
                                                                                                                                                  station Weesp wordt overgezet van het station Amstelveen naar dit station is gaat er direct 40MAV naar
     HS             Weesp Noord           150/20             0                  80               2024         2,9     5,7        1.800    2.200
                                                                                                                                                  OS Weesp waardoor effectief 40 MVA extra aan capaciteit ontstaat. Gesprekken met gemeente over
                                                                                                                                                  nieuwe locatie verlopen moeizaam.

   Totaal                                                                                                     6,3     12,5       5.400    6.600




* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                       64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre> Amstelland         Amsterdam                     Haarlemmermeer   Gooi en Vechtstreek           IJmond Zuid-Kennemerland                     Zaanstreek Waterland

3. Strategie | benodigde netaanpassingen: nieuwe stations (2/2)
                                                                             Zoekgebied nieuw station             Inschatting haalbaarheid voor
                                                                                                                  2030

                                                                             A – Weesp Noord                      ✓


                                                                            Status van zoekgebied nieuw station
                                                                            Zoals uit de netimpactanalyse blijkt verwacht Liander dat op 4 stations de
                                                                            maximale transportcapaciteit wordt bereikt.
                                                                            Om dit op te lossen zijn er op 2 stations uitbreidingen gepland en loopt het
                                                                            traject naar een zoekgebied in de regio Weesp Noord. Er is een locatie studie
                  A                                                         afgerond en er lopen gesprekken tussen Liander en grondeigenaren.

                                                                            Tijdig veiligstellen van ruimte voor nieuwe stations
                                                                            Om de knelpunten op te lossen, is gekeken naar welke netaanpassingen nodig
                                                                            zijn. Op basis van de aangeleverde gegevens verwachten we 1 nieuw HS/MS
                                                                            station te moeten realiseren. Hier geldt een gemiddelde realisatietijd van 5 - 7
                                                                            jaar. Het zoeken naar een geschikte locatie is het meest cruciale onderdeel. Om
                                                                            tijdig RES ambities te kunnen halen, is het van belang deze zoektocht naar
                                                                            geschikte locaties samen te organiseren. In de aanbevelingen zijn een aantal tips
                                                                            te vinden. Op de volgende pagina zijn andere benodigde netaanpassingen
                                                                            toegelicht.



                                                                            NB. De zoekgebieden voor nieuwe stations zijn indicatief.




              Uitbreidingen gepland op bestaand station

              Zoekgebied nieuw station




                                                                                                                                                                65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>  Amstelland                      Amsterdam              Haarlemmermeer                 Gooi en Vechtstreek              IJmond Zuid-Kennemerland                    Zaanstreek Waterland

3 Aanbevelingen | systeemefficiëntie (1/3)
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio Gooi en Vechtstreek. Het meenemen van de principes van
systeemefficiëntie in de afwegingen voor de RES biedt kansen om:
1.    maatschappelijke kosten te besparen;
2.    ruimte te besparen;
3.    de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.    slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.
                                                         Concept RES       RES 1.0

        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het    Veel            Veel           Er is restcapaciteit op een aantal stations. Het heeft meerwaarde om meer gebruik te
            bestaande energienet                          potentie        potentie       maken van de bestaande capaciteit.



                                                                                         Er is veel potentie om vraag en aanbod meer te koppelen. Het is gunstig wanneer locaties
        2. Energievraag en -aanbod combineren:            Veel            Veel           waar energie wordt verbruikt, worden gekoppeld aan locaties waar duurzame energie
            minimaliseren van transport van energie       potentie        potentie       wordt opgewekt. Een zeer groot deel van het bod bestaat uit zon op daken. Begin met
                                                                                         daken waar verbruik is in geclusterde gebieden (bijvoorbeeld industrieterreinen).


                                                                                         Wind is uit het bod 1.0 geschrapt. Het toepassen van wind aan de zoekgebieden is
        3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld           Zeer veel       Weinig
                                                                                         systeemefficient.
            vermogen wind en zon                          potentie        potentie



                                                          Veel            Weinig         Het 1.0 bod is fors verlaagd en de overgebleven zoekgebieden liggen ver uit elkaar.
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten
                                                          potentie        potentie       Daarmee is de potentie om de clusteren minimaal.



        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                       Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur
       zon op één aansluiting (cablepooling),             Veel            Zeer Veel      omdat de pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden. Een groot deel van het bod
       aftoppen van piek productie en benutten            potentie        potentie       bestaat uit zon op daken en het aftoppen zorgt ervoor dat er op een MS / LS kabel meer
       reservecapaciteit                                                                 panelen kunnen worden aangesloten.


                                                                                                                                                                                    66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>     Amstelland                    Amsterdam               Haarlemmermeer                 Gooi en Vechtstreek              IJmond Zuid-Kennemerland                    Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | systeemefficiëntie per zoekgebied (2/3)

Het duurzame opwek vermogen van het concept RES-bod past in deze deelregio op de huidige onderstations. Vanwege toename in elektriciteitsvraag wordt er een nieuw station
gebouwd in deze deelregio. Een aantal zoekgebieden ligt dichtbij dit nieuwe onderstation. We raden aan om zon-projecten in de buurt van het nieuwe station op dit nieuwe station aan
te sluiten. Daarnaast draagt het focussen op stations met beschikbare capaciteit en het clusteren van zon-projecten in deze subregio bij aan het verbeteren van systeemefficiëntie. De
visuele weergave staat uitgewerkt op de volgende pagina.


 Zoek           Type uitgangspunt systeem efficiëntie             Beschrijving aanbeveling
 gebieden
 1                                                                Zoekgebied 1 is een zonzoekgebied rondom rijksweg. In het zoekgebied staat een klein vermogen ingetekend. Als het
                                                                  vermogen onder de 2 MW blijft kan dit op één MS kabel worden aangesloten. De ligging van dit zoekgebied is in de
                                                                  omgeving van een nieuw te bouwen station en kan hier op aangesloten worden.

 10                                                               Dit zoekgebied is een zonneweide en het vermogen is beperkt. Als het vermogen onder de 2 MW blijft kan dit op één
                                                                  MS kabel worden aangesloten. Indien er op stations geen aansluitmogelijkheden zijn (vrije velden) kan er onderzocht worden
                                                                  of dit project achter een bestaande grootverbruiker kan worden aangesloten.




Zon op daken:
Het overgrote deel (98%) van het bod bestaat uit zon op daken. Dit heeft forse impact op het laag- en middenspanningsnet. Liander beveelt aan om zon op daken te stimuleren in een
omgeving waar veel verbruik is (bijvoorbeeld industrieterreinen). Een aanvullende stap is het aftoppen van zonnepanelen, hierdoor wordt het maximale vermogen van de panelen
beperkt en komt deze piekbelasting niet op het net terecht. Door deze ingreep kan er op dezelfde kabel meer vermogen aan zonnepanelen worden aangesloten.
Liander is bezig met het in kaart brengen van het MS-net door een regiostudie uit te voeren. De verwachting is dat deze later dit jaar opgeleverd wordt en dat de capaciteiten en
knelpunten van het MS net inzichtelijk worden gemaakt.




                                                                                                                                                                                           67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>    Amstelland                       Amsterdam                 Haarlemmermeer                     Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland                   Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | gezamenlijk uitvoeringsprogramma (3/3)
Uitvoering van de RES is een complex proces waarbij verschillende partijen besluiten en
afhankelijkheden op elkaar af moeten stemmen. Graag richten we hiervoor gezamenlijk een                                                                                                     2050
governance in die onder meer helder maakt hoe verantwoordelijkheden zijn verdeeld en
besluiten worden genomen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijk
uitvoeringsprogramma waarin betrokken partijen (overheden, marktpartijen, netbeheerder)
met elkaar samenwerken.

Tijdlijnen op elkaar afstemmen, afspraken maken over uitvoeringscoördinatie
In een dergelijk uitvoeringsprogramma kan een tijdslijn voor de duurzame opwek projecten,
inclusief benodigde netuitbreidingen, worden uitgewerkt. Belangrijk is te beseffen dat
uitbreiding van de energie infrastructuur doorgaans langer duurt dan de realisatie van een
wind- of zonnepark. Door de energie-infrastructuur uitbreidingen te koppelen aan
ruimtelijke ontwikkelingen kunnen we zorgen dat gewenste regionale ontwikkelingen tijdig
kunnen worden aangesloten op de energie-infrastructuur.

Met elkaar (verder) vooruitkijken om ambities tijdig te kunnen realiseren
Door verder vooruit te kijken is er meer tijd voor het zoeken van geschikte locaties voor
kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van planprocedures en het inzetten van
schaarse technici om al het werk te realiseren. Verder vooruit kijken vergroot de kans dat de
regionale ambities op tijd gerealiseerd kunnen worden.

Starten waar capaciteit beschikbaar is
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken naar timing. Zo zijn er            Voorbeeld planning in een uitvoeringsprogramma
elektriciteitsstations die nog capaciteit vrij hebben, of op relatief korte termijn (2023/2024)         Hierboven is een voorbeeld planning binnen een uitvoeringsprogramma geschetst
uitgebreid worden. Door samen eerst op deze gebieden te focussen, kan er in de tussentijd               We verwachten station X in 2023 gereed te hebben. De wind- en zonplannen in
gewerkt worden aan het realiseren van stations-uitbreidingen in andere gebieden.                        zoekgebieden 1 en 2 kunnen vervolgens aangesloten worden op het elektriciteitsnet d.m.v. 1
                                                                                                        of 2 gecombineerde aansluitingen waar cablepooling toegepast wordt. Voor nieuw te
                                                                                                        realiseren stations rekenen we met een minimale voorbereidingsfase van 3 jaar en een
                                                                                                        uitvoeringsfase van circa 2 jaar: een doorlooptijd van minimaal 5 jaar. De doorlooptijd
                                                                                                        wordt beïnvloed door knelpunten in bijvoorbeeld de grondverwerving of het wijzigen van
                                                                                                        de planologische regels. Een integrale planning en afspraken over uitvoeringscoördinatie
                                                                                                        vergroot de kans op tijdige realisatie van benodigde infrastructuur.



                                                                                                                                                                                                68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Deelregio IJmond & Zuid-Kennemerland




6                                      69
9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>    Amstelland                    Amsterdam              Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek Waterland

1. Analyse netimpact: capaciteit op elektriciteitsstations
De impact van de RES 1.0
Het bod in de regio is verhoogd ten opzichte van de concept RES. De grootste verandering is de
hogere opbrengst van zon op dak (+145 GWh). Dit kan worden verklaard doordat er meer technisch potentieel
lijkt te bestaan voor zon op dak (onder andere door efficiëntere zonnepanelen en het benutten van daken op het
noorden).

De verwachting is dat in 2030 op zes stations de maximale capaciteit is bereikt. Aan de terugleveringszijde (door
duurzame opwek) verwachten we dat de volgende transformatorstations de maximale capaciteit bereiken:

• Station Beverwijk: door grootschalig zon op dak
• Station Velsen: door grootschalig zon op dak en zonneweides in de regio
• Station Uitgeest: door grootschalig niet gebouw gebonden zon opwek in de regio Alkmaar

Daarnaast hebben de stations in de IJmond weinig vrije "stopcontacten", de zogenaamde velden, om grote
energievragers en –opwekkers aan te sluiten. Aan de afnemerskant (door toenemende energievraag) zijn er vijf
transformatorstations waar mogelijk de maximale capaciteit bereikt wordt voor 2030:

•   Station Beverwijk: door de warmtetransitie en elektrisch vervoer
•   Station Uitgeest: door de warmtetransitie en elektrisch vervoer
•   Station Waardepolder: door datacenters en overige industriële energievraag
•   Station Overveen: door de warmtetransitie en elektrisch vervoer
•   Station Schalkwijk: door de warmtetransitie en elektrisch vervoer

Aanbevelingen
• Het is interessant om te kijken of geplande grootschalige projecten verplaatst kunnen worden van gebieden
  met weinig beschikbare capaciteit naar gebieden met veel capaciteit. Bij voorkeur wordt er zon ontwikkeld op
  en rondom industrieterreinen waar al veel verbruik is.
• Combineer wind en zon en maak gebruik van cable-pooling: de combinatie van wind en zon komt terug in
  meerdere zoekgebieden. Door wind en zon op één aansluiting wordt het netwerk efficiënt ingezet. Bovendien
  kan door een goede wind en zon verdeling meer duurzame energie opgewekt worden binnen dezelfde
  netcapaciteit dan wanneer voor wind óf zon gekozen wordt. Rondom het Noordzeekanaal gebied ligt
  potentie voor een dergelijke oplossing.


                                                                                                                                                             70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre> Amstelland                               Amsterdam                        Haarlemmermeer                           Gooi en Vechtstreek                     IJmond Zuid-Kennemerland                                        Zaanstreek Waterland


2. Strategie | benodigde netaanpassingen: bestaande stations (1/2)
                                                                             Uitbreiding
                                                         Huidige                                Inbedrijf-     Kosten (in     Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation          Spanning                         investeringsplan                                                          Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                           stelling **   miljoenen €)        (m2) **
                                                                              (MVA) *

                                                                                                                                                  Loopt naar verwachting vol in 2027. Het onderstation wordt verzwaard door het bijplaatsen van een
     TS               Beverwijk           50 / 10           40                   40               2028        2,9     5,7        1.800    2.200
                                                                                                                                                  extra 40 MVA transformator.

                                                                                                                                                  Technisch verouderd, wordt naar verwachting rond 2025 uit bedrijf genomen. Grondpositie behouden
     TS             Haarlem West           50 / 6           35                  n.t.b.            n.t.b.
                                                                                                                                                  voor eventueel uitbreiding op langere termijn >2030.

                                                                                                                                                  Op dit moment geen plannen voor uitbreiding voor 2030. Verwachting is dat na 2030 utibreiding
     TS               IJmuiden            50 / 10           40                  n.v.t.            n.v.t.
                                                                                                                                                  noodzakelijk is.

                                                                                                                                                  Uitbreiding nodig door energietransitie ontwikkelingen en nieuwbouw. Idee is dat het station wordt
     TS             Oorkondelaan          50 / 10           20                   40               2025        2,9     5,7        1.800    2.200
                                                                                                                                                  omgebouwd van verdeelstation naar regelstation en een capaciteitsuitbreiding komt van 40 MVA

     TS               Overveen            50 / 10           67                   12               2024        1,6     3,1          900    1.100   Loopt naar verwachting in 2030 vol. Grond aangekocht om station uit te kunnen breiden

                                                                                                                                                  Om de energietransitie te kunnen blijven faciliteren zal station Schalkwijk op langere termijn (+/- 10 jaar)
     TS              Schalkwijk            50 / 6           20                   20               2030        1,6     3,1          900    1.100
                                                                                                                                                  moeten uitbreiden (op eigen terrein).

     TS               Uitgeest            50 / 10           40                   40               2026        2,9     5,7        1.800    2.200   Voor uitbreiden van Uitgeest is het noodzakelijk dat op Velsen een 50 kV veld vrij is.

     TS                Velsen             50 / 10           36          140 MVA (150 / 50 kV)     2028        6,8     13,6       2.880    3.520   1 50 kV veld komt mogelijk vrij. Mogelijk kan Uitgeest hier op aangesloten.

                                                                                                                                                  Loopt vol. Beoogde oplossing is het realiseren van een nieuw onderstation
     HS            Waarderpolder          150/10            111                 n.v.t.            n.v.t.
                                                                                                                                                  op Liander locatie Waarderpolder II

     TS          Haarlem Noordelijk       50 / 10          n.t.b.               n.t.b.            n.t.b.                                          Om de ontwikkelingen rondom energietransitie te faciliteren gaan we op zoek naar een locatie.

                                                                                                                                                  Ten behoeve van de ontlasting van de omliggende stations stichten van een nieuw station. Grond
     HS           Waarderpolder 2         150/20             -                  200               n.t.b.      8,6     17,1      15.000   40.000
                                                                                                                                                  beschikbaar op eigen terrein Liander Hofmanweg.

   Totaal                                                                                                     27,3     54       25.080   52.320

* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                             71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre> Amstelland             Amsterdam                     Haarlemmermeer   Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland                      Zaanstreek Waterland

2. Strategie | benodigde netaanpassingen: nieuwe stations (2/2)

                                                                                  Zoekgebied nieuw station            Inschatting haalbaarheid voor
                                                                                                                      2030

                                                                                  A Waarderpolder 2                   ✓

                                                                                  B Noordelijk Haarlem                ?

                                         .                                       Status van zoekgebieden voor nieuwe onderstations
                                                                                 Zoals uit de netimpactanalyse blijkt, verwacht Liander dat op 6 stations in de
                                                                                 regio de maximale transportcapaciteit wordt bereikt voor 2030. Om dit op te
                                                                                 lossen zijn er op 5 stations uitbreidingen gepland en lopen er twee trajecten voor
                                                                                 het zoeken naar een nieuwe locatie voor een onderstation. In de Waardepolder
                                  B                                              wordt er gekeken of de Liander locatie van de Hofmanweg (oude
                                                                                 bedrijfsvoeringscentrum) kan worden omgebouwd tot onderstation. Verder
                                                                                 wordt er een eerste omgevingsscan uitgevoerd voor een mogelijk nieuw te
                                     A                                           bouwen station rondom Haarlem, Santpoort en Velzen-zuid.

                                                                                 Tijdig veiligstellen van ruimte voor nieuwe stations
                                                                                 Om de knelpunten op te lossen, is gekeken naar welke netaanpassingen nodig
                                                                                 zijn. Op basis van de aangeleverde gegevens verwachten we 2 nieuwe HS/MS
                                                                                 stations te moeten realiseren. Hier geldt een gemiddelde realisatietijd van 5 - 7
                                                                                 jaar. Het zoeken naar een geschikte locatie is het meest cruciale onderdeel. Om
                                                                                 tijdig RES ambities te kunnen halen, is het van belang deze zoektocht naar
                                                                                 geschikte locaties samen te organiseren. In de aanbevelingen zijn een aantal tips
                                                                                 te vinden. Op de volgende pagina zijn andere benodigde netaanpassingen
                                                                                 toegelicht.

              Uitbreidingen gepland op bestaand station
                                                                                 NB. De zoekgebieden voor nieuwe stations zijn indicatief.
              Zoekgebied nieuw station




                                                                                                                                                                      72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>  Amstelland                      Amsterdam              Haarlemmermeer               Gooi en Vechtstreek               IJmond Zuid-Kennemerland                      Zaanstreek Waterland

3 Aanbevelingen | systeemefficiëntie (1/3)
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio IJmond en ZuidKennermerland. Het meenemen van de principes van
systeemefficiëntie in de afwegingen voor de RES biedt kansen om:
1.    maatschappelijke kosten te besparen;
2.    ruimte te besparen;
3.    de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.    slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.
                                                         Concept RES      RES 1.0
                                                                                       Een aantal stations bereiken de maximale transportcapaciteit voor teruglevering. Het is
        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het    veel           veel          efficiënt om de zoekgebieden op andere stations aan te sluiten waar nog restcapaciteit
            bestaande energienet                          potentie       potentie      beschikbaar is.

                                                                                       Er is veel potentie om vraag en aanbod aan elkaar te koppelen. Het is gunstig wanneer
       2. Energievraag en -aanbod combineren:             veel           veel          locaties waar energie wordt afgenomen, worden gekoppeld aan locaties waar duurzame
           minimaliseren van transport van energie        potentie       potentie      energie wordt opgewekt. Dan hoeft immers minder energie getransporteerd te worden. Bij
                                                                                       voorkeur wordt er zon ontwikkeld op en rondom industrieterreinen waar al veel verbruik is.
                                                                                       Dit geldt met name voor de Waarderpolder en het Tata Steel terrein.


       3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld            veel           veel          De hoeveelheid wind is omlaag gebracht in het huidige bod ten opzichte van de concept RES.
           vermogen wind en zon                           potentie       potentie      Meer wind vermogen is goed voor systeemefficiëntie.



                                                                                       Er liggen veel kansen voor clustering. Dat houdt in dat een paar grootschalige projecten in
                                                          Zeer veel      Zeer veel
        4. Clusteren van duurzame opwek projecten                                      plaats van meerdere kleine projecten veel opleveren voor systeemefficiëntie. Mogelijkheden
                                                          potentie       potentie
                                                                                       daarvoor liggen qua infrastructuur bij zoekgebieden 2 tot en met 6.


        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en                                     Er zijn een aantal zoekgebieden waarin zon en wind dicht bij elkaar liggen. Hier kan cable-
       zon op één aansluiting (cablepooling),             redelijk                     pooling bijdragen aan het efficiënt benutten van de netten. In de bijlage is een toelichting te
                                                                         Zeer veel
       aftoppen van piek productie en benutten            veel                         vinden op dit ontwerpprincipe. Verder is aftoppen van vermogen een goede manier om
                                                                         potentie
       reservecapaciteit                                  potentie                     systeemefficiëntie te verhogen. Door het grotere aandeel zon op daken kan het laag- of
                                                                                       middenspanningsnet overbelast raken. Door op piek momenten af te toppen kan er meer
                                                                                       vermogen worden aangesloten op dezelfde infrastructuur
                                                                                                                                                                                         73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>     Amstelland                Amsterdam             Haarlemmermeer              Gooi en Vechtstreek            IJmond Zuid-Kennemerland                 Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | systeemefficiëntie per zoekgebied (2/3)

Het duurzame opwek vermogen van het concept RES-bod past in deze deelregio op de huidige onderstations. Vanwege toename in elektriciteitsvraag wordt er een nieuw station
gebouwd in deze deelregio. Een aantal zoekgebieden ligt dichtbij dit nieuwe onderstation. We raden aan om zon-projecten in de buurt van het nieuwe station op dit nieuwe
station aan te sluiten. Daarnaast draagt het focussen op stations met beschikbare capaciteit en het clusteren van zon-projecten in deze subregio bij aan het verbeteren van
systeemefficiëntie. De visuele weergave staat uitgewerkt op de volgende pagina.

 Zoek          Type uitgangspunt systeem efficiëntie       Beschrijving aanbeveling
 gebieden
 1                                                         Zoekgebied Tatasteel: zon en windzoekgebied. Door zon en wind gecombineerd aan te sluiten vlakbij een grote
                                                           verbruiker kan dit systeemmefficefficient worden aangesloten.

 2,3,4,5, en                                               Van een aantal stations in de buurt van deze zoekgebieden (Beverwijk, Uitgeest en Velsen) is de verwachting dat
 6                                                         deze door teruglevering hun maximale capaciteit overschrijden. De grootste drijver daarvan is zon op dak.
                                                           De zoekgebieden in de omgeving bestaan uit gecombineerde zon en wind projecten, de meeste zijn kleinschalig
                                                           (in totaal ~18 MW zon, ~6 MW wind). Het is systeem efficiënt om al deze kleine projecten te clusteren naar 1
                                                           project en deze aan te sluiten op 1 station met restcapaciteit. Eén van de mogelijkheden is aansluiten op het nieuw
                                                           te bouwen station in het Westelijk havengebied van Amsterdam.
 7                                                         In dit zoekgebied staat geen vermogen ingetekend.


 8                                                         Door wind en zon te combineren in de omgeving van een industriegebied kan dit systeemefficient aangesloten
                                                           worden: er kan direct achter een verbruiker aangesloten worden, en bij voldoende verbruikers wordt de geleverde
                                                           energie direct verbruikt.
 9 en 10                                                   Deze zoekgebieden worden in RES 2.0 meegenomen.




                                                                                                                                                                                 74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>    Amstelland                       Amsterdam                 Haarlemmermeer                     Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland                   Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | gezamenlijk uitvoeringsprogramma (3/3)
Uitvoering van de RES is een complex proces waarbij verschillende partijen besluiten en
afhankelijkheden op elkaar af moeten stemmen. Graag richten we hiervoor gezamenlijk een                                                                                                     2050
governance in die onder meer helder maakt hoe verantwoordelijkheden zijn verdeeld en
besluiten worden genomen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijk
uitvoeringsprogramma waarin betrokken partijen (overheden, marktpartijen, netbeheerder)
met elkaar samenwerken.

Tijdlijnen op elkaar afstemmen, afspraken maken over uitvoeringscoördinatie
In een dergelijk uitvoeringsprogramma kan een tijdslijn voor de duurzame opwek projecten,
inclusief benodigde netuitbreidingen, worden uitgewerkt. Belangrijk is te beseffen dat
uitbreiding van de energie infrastructuur doorgaans langer duurt dan de realisatie van een
wind- of zonnepark. Door de energie-infrastructuur uitbreidingen te koppelen aan
ruimtelijke ontwikkelingen kunnen we zorgen dat gewenste regionale ontwikkelingen tijdig
kunnen worden aangesloten op de energie-infrastructuur.

Met elkaar (verder) vooruitkijken om ambities tijdig te kunnen realiseren
Door verder vooruit te kijken is er meer tijd voor het zoeken van geschikte locaties voor
kabels en elektriciteitsstations, het doorlopen van planprocedures en het inzetten van
schaarse technici om al het werk te realiseren. Verder vooruit kijken vergroot de kans dat de
regionale ambities op tijd gerealiseerd kunnen worden.

Starten waar capaciteit beschikbaar is
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken naar timing. Zo zijn er            Voorbeeld planning in een uitvoeringsprogramma
elektriciteitsstations die nog capaciteit vrij hebben, of op relatief korte termijn (2023/2024)         Hierboven is een voorbeeld planning binnen een uitvoeringsprogramma geschetst
uitgebreid worden. Door samen eerst op deze gebieden te focussen, kan er in de tussentijd               We verwachten station X in 2023 gereed te hebben. De wind- en zonplannen in
gewerkt worden aan het realiseren van stations-uitbreidingen in andere gebieden.                        zoekgebieden 1 en 2 kunnen vervolgens aangesloten worden op het elektriciteitsnet d.m.v. 1
                                                                                                        of 2 gecombineerde aansluitingen waar cablepooling toegepast wordt. Voor nieuw te
                                                                                                        realiseren stations rekenen we met een minimale voorbereidingsfase van 3 jaar en een
                                                                                                        uitvoeringsfase van circa 2 jaar: een doorlooptijd van minimaal 5 jaar. De doorlooptijd
                                                                                                        wordt beïnvloed door knelpunten in bijvoorbeeld de grondverwerving of het wijzigen van
                                                                                                        de planologische regels. Een integrale planning en afspraken over uitvoeringscoördinatie
                                                                                                        vergroot de kans op tijdige realisatie van benodigde infrastructuur.



                                                                                                                                                                                                75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Deelregio Zaanstreek-Waterland




7                                76
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>    Amstelland                      Amsterdam                Haarlemmermeer                  Gooi en Vechtstreek   IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek-Waterland

1. Analyse netimpact: capaciteit op elektriciteitsstations
In de concept-RES ging de deelregio vooral uit van het opwekken van duurzame energie door zon op
dak. In de RES 1.0 staat ook potentie voor windturbines en zon, bijvoorbeeld langs het Noordzeekanaal en
in Waterland rondom Marken. Met direct betrokkenen moet deze maximale potentie voor grootschalige
opwek nog verder verkend worden op haalbaarheid en draagvlak. Maar vanuit de energie-infrastructuur is
de combinatie van wind- en zonne-energie een positieve ontwikkeling. Immers, als de wind hard waait,
schijnt de zon vaak minder hard en andersom. Hierdoor kan het elektriciteitsnet efficiënter worden
gebruikt.

De belangrijkste bevindingen uit de netimpactanalyse:

•   Het merendeel van de transformatorstations heeft voldoende capaciteit om de zoekgebieden voor
    grootschalige opwek binnen Zaanstreek Waterland aan te sluiten. Alleen transformatorstation
    Edam heeft op dit moment onvoldoende capaciteit voor de zoekgebieden in Waterland. De
    investeringslijn van Liander gaat echter al uit van de bouw van een nieuw transformatorstation in de
    omgeving van Purmerend, waardoor ook deze zoekgebieden vóór 2030 aangesloten kunnen
    worden. Voor alle transformatorstations geldt wel dat de ‘stopcontacten’ schaars zijn.

•   Zon op dak brengt uitdagingen met zich mee in de lokale netten. Zon op dak wordt niet direct op de
    transformatorstations aangesloten, maar op het middenspannings- of laagspanningsnet. De
    versnippering van zon op dak zorgt daarbij voor uitdagingen over de hele deelregio. Door de
    piekbelasting van zon op dak zal Liander veelal lager gelegen netdelen (transformatorstations, kabels)
    moet verzwaren. Dit zorgt voor een enorme opgave omdat daarvoor veel straten open moeten. Deze
    werkzaamheden kennen lange doorlooptijden, brengen hoge maatschappelijke kosten en overlast met
    zich mee.

•   Knelpunten op stations ontstaan door de toenemende vraag naar energie door woningbouw, industrie
    en elektrische mobiliteit. Dit zorgt voor het bereiken van de maximale capaciteit bij zeven
    transformatorstations vóór 2030. Op twee stations is voldoende capaciteit tot na 2030. De investeringslijn
    van Liander gaat uit van drie nieuwe en vijf uit te breiden stations die voor 2030 in bedrijf moeten gaan
    en die de voorziene knelpunten oplossen. Voor de bouw en uitbreiding van stations geldt een
    gemiddelde realisatietijd van vijf tot zeven jaar. Het zoeken naar een geschikte locatie is het meest
    cruciale onderdeel. Om tijdig de toenemende vraag aan te kunnen sluiten, is het van belang deze
    zoektocht naar geschikte locaties samen met de regio te organiseren.



                                                                                                                                                            77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>    Amstelland                      Amsterdam                Haarlemmermeer                 Gooi en Vechtstreek   IJmond Zuid-Kennemerland   Zaanstreek-Waterland

1. Analyse netimpact: aanbevelingen
Door het energiesysteem efficiënt in te richten, zijn er minder uitbreidingen en nieuwe
transformatorstations nodig:

•   Cluster opwek. Door het opwekken van energie te clusteren in een project, zijn minder
    verbindingen en ‘stopcontacten’ nodig op het transformatorstation. Zo kunnen de
    windturbines langs het Noorzeekanaal als één project worden ontwikkeld of als meerdere met
    idem dito benodigde stopcontacten op het transformatorstation. De stopcontacten zijn schaars
    op de stations in Zaanstreek Waterland, dus door te clusteren binnen een zoekgebied kunnen
    uitbreidingen voorkomen worden.

•   Combineer wind en zon en maak gebruik van cable-pooling. Door wind en zon te combineren
    op één aansluiting wordt het netwerk efficiënt gebruikt en zijn er minder ‘stopcontacten’ op
    het station nodig. Deze mogelijkheid kan verder verkend worden bij het zoekgebied
    Noordzeekanaal.

•   Combineer vraag en aanbod. Voor zon op dak is veel draagvlak, maar brengt enorme
    uitdagingen voor het elektriciteitsnet. Dit vraagt om coördinatie vanuit de regio. Liander
    adviseert om eerst te beginnen op daken die geclusterd liggen of waar een hoog constant
    verbruik van energie is. Dit zorgt voor minder kabels en minder transport van energie doordat
    de opgewekte energie tegelijkertijd verbruikt wordt. Bedrijventerreinen zijn vanuit slim gebruik
    van het elektriciteitsnet zo’n startpunt. Maar ook de koppeling van grote energievragers (zoals
    industrie langs het Noordzeekanaal) met grootschalige opwek (wind, zon) kan transport van
    energie voorkomen. Benut zo’n bestaande energieaansluiting van de industrie óók voor
    opwek.

•   Plan opweklocaties in de buurt van transformatorstations met teruglevercapaciteit. Bij de
    zoekgebieden in Waterland is de afstand tot een transformatorstation groot. Dit vraagt om
    kabels over lange afstanden door gronden van meerdere eigenaren, waarbij realisatie niet
    alleen kostbaar en tijdrovend is, maar ook met impact op de omgeving gedurende
    graafwerkzaamheden. Locaties dicht bij een transformatorstation, zoals langs het
    Noorzeekanaal rondom Hoogtij, hebben daarom vanuit de energie-infrastructuur de voorkeur.




                                                                                                                                                           78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre> Amstelland                               Amsterdam                       Haarlemmermeer                         Gooi en Vechtstreek                         IJmond Zuid-Kennemerland                                   Zaanstreek Waterland


3. Strategie | benodigde netaanpassingen: bestaande stations (1/2)
                                                                           Uitbreiding
                                                         Huidige                               Inbedrijf-     Kosten (in      Benodigde ruimte
  Netvlak          Onderstation          Spanning                       investeringsplan*                                                           Toelichting ***
                                                     capaciteit (MVA)                          stelling**    miljoenen €)         (m2) **
                                                                             (MVA)

                     Purmerend
     TS                                   50 / 10           40                  40            2026 - 2027       1,7 - 3,4        1.800 - 2.200     Uitbreiding van bestaand station met een extra transformator. Kan na uitbreiding van OS Wijdewormer.
                  Schaepmanstraat
               Purmerend Kwadijkerk-
     TS                                   50 / 10           40                 n.v.t.            n.v.t.                                            Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.
                     oogweg
     TS                 Edam              50 / 10           42                 n.v.t.            n.v.t.                                            Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     TS              Krommenie            50 / 10          39,6                n.v.t.            n.v.t.                                            Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     TS             Wormerveer            50 / 10           40                 n.v.t.            n.v.t.                                            Op dit moment geen plannen voor uitbreiding.

     TS               Zaandijk            50 / 10           40                  40               2026           1,7 - 3,4        1.800 - 2.200     Ombouw station en uitbreiding met een extra transformator.

     HS             Wijdewormer           150 / 50          200          100 (150 / 50 kV)       n.v.t.         3,4 - 6,8        1.440 - 1.760     Uitbreiding tegelijkertijd doorlopen met Baanstee

                                                                                                                                                   Afhankelijk van de toekomstige ontwikkelingen wordt dit station omgebouwd en uitgebreid met een extra
     TS            Zaandam Noord          50 / 10           44                  40               n.t.b.         1,7 - 3,4        1.800 - 2.200
                                                                                                                                                   transformator.

     TS            Zaandam West           50 / 10           55                  40               2027           1,7 - 3,4        1.800 - 2.200     Ombouw station en uitbreiding.

     HS               Oostzaan            150/50             -                 140               2025          8,5 - 17,1       15.000 - 40.000    Nieuw station, potentie naar 2050: 400 MVA. Ontlasting van station Hemweg.

     TS               Baanstee             50/10             -                  80               2024          5,7 - 11,3       15.000 - 40.000    Nieuw station

     TS                 Zaan               50/10             -                  80               n.t.b.                                            Nieuw station

   Totaal                                                                                                      24,4 - 48,8       38.640 - 90.560




* Het belang van het opnemen van RES plannen in de investeringsplannen van netbeheerders is op de volgende slide toegelicht.
** Inschatting van doorlooptijd en ruimtebeslag van de totale werkzaamheden van het verzwaren van MS kabels en laagniveau is in dit stadium niet mogelijk. Zie
volgende pagina voor een toelichting.
*** Voor een meer gedetailleerde toelichting (kengetallen) op de kosten, ruimte en indicatieve tijd die het een nieuw station of nieuwe verbinding kost, verwijzen we
naar het document basisinformatie over de energie-infrastructuur.


                                                                                                                                                                                                                                                      79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre> Amstelland         Amsterdam                     Haarlemmermeer   Gooi en Vechtstreek          IJmond Zuid-Kennemerland                     Zaanstreek Waterland

3. Strategie | benodigde netaanpassingen: nieuwe stations (2/2)
                                                                             Zoekgebied nieuw station            Inschatting haalbaarheid voor
                                                                                                                 2030

                                                                             A Baanstee                           ✓

                                                                             B Oostzaan                           ✓

                                                                             C Zaan                               ?


                                                                             Status van zoekgebieden
                                                                             Zoals uit de netimpactanalyse blijkt verwacht Liander dat op 7 van de 9 stations
                                                  A                          de maximale transportcapaciteit wordt bereikt.
                                                                             Om dit op te lossen zijn er op 5 stations uitbreidingen gepland en lopen er
                                                                             drie trajecten voor nieuwe stations. Voor twee nieuwe stations (A en B) zijn er
                                                                             reeds locaties beoogd in overleg met de betreffende gemeenten. Het nieuwe
                                                                             station (C) in Zaanstad bevindt zich nog in een verkennende fase om de extra
                                                                             groei in energievraag op te vangen. Ook voor de meeste stationsuitbreidingen
              C      B                                                       lopen de gesprekken met de betrokken gemeenten.

                                                                             Tijdig veiligstellen van ruimte voor nieuwe stations
                                                                             Om de knelpunten op te lossen, is gekeken naar welke netaanpassingen nodig
                                                                             zijn. Op basis van de aangeleverde gegevens verwachten we 3 nieuwe HS/MS
                                                                             stations te moeten realiseren. Hier geldt een gemiddelde realisatietijd van 5 tot 7
                                                                             jaar. Het zoeken naar een geschikte locatie is het meest cruciale onderdeel. Om
                                                                             tijdig RES ambities te kunnen halen, is het van belang deze zoektocht naar
                                                                             geschikte locaties samen te organiseren. In de aanbevelingen zijn een aantal tips
                  Uitbreidingen gepland op bestaand station                  te vinden. Op de volgende pagina zijn andere benodigde netaanpassingen
                  Zoekgebied nieuw station
                                                                             toegelicht.

                                                                             NB. De zoekgebieden voor nieuwe stations zijn indicatief.




                                                                                                                                                                   80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>  Amstelland                      Amsterdam              Haarlemmermeer                Gooi en Vechtstreek               IJmond Zuid-Kennemerland                      Zaanstreek Waterland

3 Aanbevelingen | systeemefficiëntie (1/3)
Graag lichten we toe welke mogelijkheden er zijn om de systeemefficiëntie te verbeteren in de RES regio Zaanstreek Waterland. Het meenemen van de principes van
systeemefficiëntie in de afwegingen voor de RES biedt kansen om:
1.    maatschappelijke kosten te besparen;
2.    ruimte te besparen;
3.    de haalbaarheid in tijd van de RES ambitie te vergroten, en
4.    slimme keuzes te maken voor de periode na 2030.
Voor systeemefficiëntie maken we gebruik van vijf ontwerpprincipes. In de bijlage staat een toelichting op deze ontwerpprincipes.
                                                         Concept RES      RES 1.0

        1. Beter benutten van de restcapaciteit op het    Veel            Veel         Er is restcapaciteit op transformatorstations. Het is systeemefficiënt om optimaal gebruik te
            bestaande energienet                          potentie        potentie     maken van de bestaande en geplande capaciteit.


                                                                                       Er is veel potentie om vraag en aanbod meer te koppelen. Het is gunstig wanneer locaties
       2. Energievraag en -aanbod combineren:             veel           veel          waar energie wordt afgenomen, worden gekoppeld aan locaties waar duurzame energie
           minimaliseren van transport van energie        potentie       potentie      wordt opgewekt. Opwek rondom gebieden plaatsen met veel vraag (zoals Zaandam en
                                                                                       Purmerend) is wenselijk.


                                                                                        In het RES bod 1.0 is wind opgenomen in de zoekgebieden. Het is systeemefficiënt om meer
       3. Evenwichtiger verdelen van opgesteld            weinig         Zeer veel      wind op te nemen omdat windenergie zonne-energie kan aanvullen. Het komt nauwelijks
           vermogen wind en zon                           potentie       potentie       voor dat het hard waait en zonnig is en door deze eigenschap kan er meer vermogen
                                                                                        aangesloten worden.



        4. Clusteren van duurzame opwek projecten         Zeer veel      Zeer veel     Er liggen zeer veel kansen voor clustering. Door de opwek projecten zo veel mogelijk te
                                                          potentie       potentie      clusteren kan het aantal benodigde aansluitingen beperkt worden.


        5. Overige oplossingen: aansluiten wind en
       zon op één aansluiting (cablepooling),                                          Aftoppen (de piek afregelen zodra die voorkomt) levert veel op voor de netinfrastructuur
                                                          Veel           Veel
       aftoppen van piek productie en benutten                                         omdat de pieken niet meer gefaciliteerd hoeven te worden. Dit is met name interessant voor
                                                          potentie       potentie
       reservecapaciteit                                                               zonneprojecten, door aftoppen kan er meer vermogen aangesloten worden.


                                                                                                                                                                                       81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>     Amstelland                Amsterdam             Haarlemmermeer              Gooi en Vechtstreek           IJmond Zuid-Kennemerland                Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | systeemefficiëntie per zoekgebied (2/3)

Het duurzame opwek vermogen van het concept RES-bod past in deze deelregio op de huidige onderstations. Vanwege toename in elektriciteitsvraag wordt er een nieuw station
gebouwd in deze deelregio. Een aantal zoekgebieden ligt dichtbij dit nieuwe onderstation. We raden aan om zon-projecten in de buurt van het nieuwe station op dit nieuwe
station aan te sluiten. Daarnaast draagt het focussen op stations met beschikbare capaciteit en het clusteren van zon-projecten in deze deelregio bij aan het verbeteren van
systeemefficiëntie. De visuele weergave staat uitgewerkt op de volgende pagina.

 Zoek          Type uitgangspunt systeem efficiëntie       Beschrijving aanbeveling
 gebieden
 1                                                         Zoekgebied 1 bestaat uit een zoekgebied voor zon op de Bukdijk. Om optimaal aan te kunnen sluiten kan er op
                                                           een MiddenSpanning (MS) kabel worden aangesloten, het maximale vermogen wat daar op past is 2 MW.
                                                           Een andere mogelijkheid is om aan te sluiten achter een grootverbruiker (indien die aanwezig is).
 2                                                         Zoekgebied 2 bestaat uit een windzoekgebied en vanuit systeemefficientie is het wenselijk dat er meer wind wordt
                                                           opgenomen in het bod. In deze doorrekening is het doorgerekend op station Edam en dit leidde tot een knelpunt,
                                                           maar na realisatie van nieuw te bouwen station Baanstee past dit wel.
 3                                                         In zoekgebied 3 is er de mogelijkheid om zon en wind te combineren. Dit is systeemefficiënt en het biedt kansen
                                                           om aansluitkabels voor zon en wind te gebruiken (cable-pooling). Als het geclusterd wordt aangesloten kan ook
                                                           het aantal benodigde aansluitingen beperkt worden.
 4                                                         Geen vermogen in opgesteld.




                                                                                                                                                                             82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre> Amstelland                       Amsterdam                 Haarlemmermeer                  Gooi en Vechtstreek         IJmond Zuid-Kennemerland                    Zaanstreek Waterland

3. Aanbevelingen | gezamenlijk uitvoeringsprogramma (3/3)
Uitvoering van de RES is een complex proces waarbij verschillende partijen besluiten en
afhankelijkheden op elkaar af moeten stemmen. Graag richten we hiervoor gezamenlijk een
governance in die onder meer helder maakt hoe verantwoordelijkheden zijn verdeeld en                                                                                                   2050
besluiten worden genomen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijk
uitvoeringsprogramma waarin betrokken partijen (overheden, marktpartijen, netbeheerder)
met elkaar samenwerken.

Tijdlijnen op elkaar afstemmen, afspraken maken over uitvoeringscoördinatie
In een dergelijk uitvoeringsprogramma kan een tijdslijn voor de duurzame opwek projecten,
inclusief benodigde netuitbreidingen, worden uitgewerkt. Belangrijk is te beseffen dat
uitbreiding van de energie infrastructuur doorgaans langer duurt dan de realisatie van een
wind- of zonnepark. Door de energie-infrastructuur uitbreidingen te koppelen aan ruimtelijke
ontwikkelingen kunnen we zorgen dat gewenste regionale ontwikkelingen tijdig kunnen
worden aangesloten op de energie-infrastructuur.

Met elkaar (verder) vooruitkijken om ambities tijdig te kunnen realiseren
Door verder vooruit te kijken is er meer tijd voor het zoeken van geschikte locaties voor
kabels en transformatorstations, het doorlopen van planprocedures en het inzetten van
schaarse technici om al het werk te realiseren. Verder vooruit kijken vergroot de kans dat de
regionale ambities op tijd gerealiseerd kunnen worden.

Starten waar capaciteit beschikbaar is                                                               Voorbeeld planning in een uitvoeringsprogramma
Voor de realiseerbaarheid van plannen is het belangrijk om te kijken naar timing. Zo zijn er         Hierboven is een voorbeeld planning binnen een uitvoeringsprogramma geschetst
transformatorstations die nog capaciteit vrij hebben, of op relatief korte termijn (2023/2024)       We verwachten station Baanstee in 2024 gereed te hebben. De windplannen in zoekgebied 2
uitgebreid worden. Door samen eerst op deze gebieden te focussen, kan er in de tussentijd            kunnen vervolgens aangesloten worden op het elektriciteitsnet. Voor nieuw te realiseren
gewerkt worden aan het realiseren van stations-uitbreidingen in andere gebieden.                     stations rekenen we met een minimale voorbereidingsfase van 3 jaar en een uitvoeringsfase
                                                                                                     van circa 2 jaar: een doorlooptijd van minimaal 5 jaar. De doorlooptijd wordt beïnvloed door
                                                                                                     knelpunten in bijvoorbeeld de grondverwerving of het wijzigen van de planologische regels.
                                                                                                     Een integrale planning en afspraken over uitvoeringscoördinatie vergroot de kans op tijdige
                                                                                                     realisatie van benodigde infrastructuur.




                                                                                                                                                                                          83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>7. Bijlagen
                 Bronnen en
 Verdieping
                 verwijzingen



Afkortingen en    Toelichting
 terminologie    op werkwijze




                                84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>  Verdieping


Ontwerpprincipes      Relatie tussen
systeemefficientie   elektriciteits- en
                          gasnet




                                          85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Toelichting toegepaste ontwerpprincipes (I)
Slimme oplossing   Wat is het?                                                              Wat levert het op?                                     Wie gaat er over?
Cable pooling      'Cable pooling' is het benutten van één aansluiting door meerdere        •   Door cable pooling wordt de capaciteit van         •   Ontwikkelaars van nabijgelegen zon- en
                   partijen ('kabel delen').                                                    het elektriciteitsnet veel beter benut. Door het       windparken of ontwikkelaars en grote
                   • Eerste toepassing is het slim koppelen van nabijgelegen wind- en           combineren van zon en wind op één kabel kan            afnemers kunnen gezamenlijk slimme
                      zonneparken door ze aan te sluiten op één netaansluiting. Zo wordt        tot wel vier keer zoveel energie                       combinaties onderzoeken, samen met de
                      de energie-infrastructuur beter benut. Zon en wind zijn namelijk          getransporteerd worden als alleen zon op               netbeheerder en eventueel gefaciliteerd door
                      complementair aan elkaar. Als de wind waait, schijnt de zon meestal       dezelfde kabel.                                        gemeenten vanuit hun regierol in de RES.
                      niet. En op een zonovergoten dag waait het vaak niet.                 •   Daarnaast verbetert de businesscase voor           •   Wel is er een speciale juridische constructie
                   • Tweede toepassing is het aansluiten van duurzame opwek op een              ontwikkelaars: zij besparen op de                      nodig, omdat de koppeling tussen de
                      bestaande aansluiting waarop energie wordt afgenomen.                     investeringskosten voor aansluitingen en               deelnemende wind- en zonneparken
                                                                                                netaanpassingen en op de jaarlijkse kosten             plaatsvindt achter de aansluiting op het
                                                                                                voor het gebruik ervan.                                openbare elektriciteitsnet.


Aftoppen           'Aftoppen' is het afvlakken van de hoogste pieken in opwek door          •   Het aftoppen van opwekpieken draagt bij aan        •   Ontwikkelaars kunnen er zelf voor kiezen om
                   ontwikkelaars zelf. Zij benutten dan niet de maximale capaciteit van         het niet hoeven verzwaren van het net.                 hun installaties af te toppen.
                   zonnepanelen door een lager omvormer-vermogen te installeren.            •   Door zonnepanelen af te toppen op 70%,             •   Installateurs kunnen de installaties op de
                   • Zonnepanelen worden op hun piekvermogen aangesloten op het                 wordt er slechts 3% minder energie opgewekt.           juiste manier configureren.
                       netwerk. Die piek komt echter maar een paar uur per jaar voor.       •   In deze impact rapportage is standaard met
                   • Door zonnepanelen op deze piekmomenten te begrenzen ('af te                70% curtailment gerekend.
                       toppen'), kan de infrastructuur veel efficiënter worden benut. .     •   Met een geringe reductie in energie opwek
                   • We zien in de praktijk dat deze mate van aftoppen al standaard             kan dus een kwart van de benodigde
                       wordt toegepast door de projectontwikkelaars/klanten (vanwege            netuitbreidingen voorkomen worden.
                       kleine/goedkopere omvormers en lagere aansluitwaarde en -kosten).    •   Opwekkers hebben een financieel voordeel,
                                                                                                omdat zij kunnen volstaan met kleinere
                                                                                                omvormers en een kleinere netaansluiting.

Curtailment        'Curtailment' is het door de netbeheerder actief aftoppen van de         •   In gebieden waar schaarste op het net is, kan      •   Netbeheerders nemen het initiatief om in
                   productie bij dreigende schaarste in het net.                                door curtailment toch (deels) worden                   afstemming met de klant curtailment in te
                   • Bij een dreigende storing schakelt de netbeheerder een                     teruggeleverd. In deze impact rapportage is            regelen en uit te voeren.
                      opwekinstallatie (gedeeltelijk) af.                                       standaard met 70% curtailment gerekend.            •   Wetgeving staat het in Nederland
                                                                                                                                                       netbeheerder echter op dit moment nog niet
                                                                                                                                                       toe om actief curtailment toe te passen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Toelichting toegepaste ontwerpprincipes (II)
Slimme oplossing             Wat is het?                                                             Wat levert het op?                                    Wie gaat er over?
Evenwichtige verdeling zon   Evenwichtige verdeling van zon & wind houdt in dat het opgestelde       •   Met dezelfde infrastructuur kan met               •   De regio kan in de RES kiezen voor een
& wind                       vermogen aan duurzame opwek in een regio voor ca 50% uit                    windenergie tot wel 3x zoveel energie                 50/50 vermogensverdeling van zon en
                             zonnepanelen bestaat en voor ca 50% uit windturbines.                       opgewekt worden als zon.                              wind
                             • Zo wordt infrastructuur beter benut doordat zon en wind               •   Door een 50/50 vermogensverdeling van zon
                                complementair zijn aan elkaar. Als de wind waait, schijnt de zon         en wind toe te passen, wordt de infrastructuur
                                meestal niet. En op een zonovergoten dag waait het vaak niet.            het meest efficiënt benut. Immers, de
                             • Voldoende gebruik maken van wind is vanuit het energiesysteem             infrastructuur wordt dan zowel gebruikt als het
                                gezien wenselijk aangezien windturbines efficiënter gebruik maken        hard waait én als de zon volop schijnt.
                                van het elektriciteitsnet dan zonnepanelen. Het waait immers vaker
                                dan dat de zon schijnt.

Loslaten redundantie         Loslaten van redundantie houdt in dat voor transport van duurzaam       •   Door het loslaten van redundantie kan tot wel     •   Liander kan vereenvoudigde
                             opgewekte energie de 'vluchtstrook' van het elektriciteitsnet wordt         het dubbele van de huidige beschikbare                aansluitconcepten (zoals loslaten van
                             benut.                                                                      netcapaciteit worden gebruikt voor duurzame           redundantie) toepassen.
                             • Elektriciteitsstations zijn overal dubbel - oftewel redundant -           opwek, zonder fysieke uitbreidingen te            •   Bij wet is de netbeheerder echter gehouden
                                ontworpen. Dat betekent dat als één component uitvalt, de andere         realiseren.                                           aan de regel dat ze moet zorgen voor“
                                het over kan nemen, waardoor de continuïteit van de                  •   Daarmee wordt ook fysieke ruimte voor                 voldoende reservecapaciteit voor het
                                elektriciteitsvoorziening ten alle tijden gewaarborgd is.                infrastructuur verminderd en worden lange             transport’.
                             • Dat is vanzelfsprekend van cruciaal belang voor het leveren van           doorlooptijden voorkomen.                         •   Deze wet is momenteel in beweging,
                                energie.                                                             •   In deze netimpact analyse is het loslaten van         waardoor er onzekerheden zijn over de
                             • Maar de maatschappelijke impact van een zonnepark dat enkele              redundantie meegenomen waar dat mogelijk              toepassing van deze slimme oplossing.
                                uren niet kan terugleveren is vele malen kleiner dan een stad die        is.
                                enkele uren in het donker zit.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Indicatie van relatie tussen elektriciteits- en gasnet




                                                  Bron: Alliander
                                                                    88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Bronnen en
verwijzingen




               89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>1. Bronnen en verwijzingen
Titel                                                         Omschrijving                                                                        Bron

Basisinformatie over energie-infrastructuur, opgesteld voor   Een introductie op en beschrijving van rollen in de elektriciteits- en gasmarkt,    https://www.netbeheernederland.nl/_upload/Files/
de Regionale Energie Strategieën, Netbeheer Nederland,        typen van elektriciteits- en gasstations, kosten van het bouwen van een station     Basisdocument_over_energie-
mei 2019                                                      en aanleggen van nieuwe verbindingen in tijd, geld en ruimte, de impact van         infrastructuur_143.pdf
                                                              verschillende (warmte)scenario's op het elektriciteitsnet, basis ontwerpprincipes
                                                              voor de inpassing van hernieuwbare productie, kosten van verwijderen van
                                                              gasleidingen en –stations.

Onderzoek naar toekomstbestendige gasdistributienetten,       De belangrijkste conclusie uit dit onderzoek is, dat het bestaande gasnetwerk       https://www.netbeheernederland.nl/Toekomstbest
Netbeheer Nederland, juli 2018.                               met de juiste maatregelen prima ingezet kan worden om duurzame gassen               endigegasdistributienetten
                                                              zoals (100%) waterstof en biomethaan te distribueren. GT-170272



Factsheets over de relatie tussen de Nationale Agenda         Tien factsheets met achtergrondinformatie over de relatie tussen de NAL en de       https://www.elaad.nl/projects/nal-res/
Laadinfrastructuur (NAL) en RES, Elaad, december 2019.        RES. Het doel van de Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL) is ervoor te
                                                              zorgen dat de laadinfrastructuur is voorbereid op de grootschalige uitrol van
                                                              elektrisch vervoer. In de NAL wordt beschreven hoe we tot voldoende
                                                              laadpunten komen om al deze auto's slim op te laden.


Verantwoording gebruikte gegevens netimpact proces via        Op de website van het Nationaal Programma RES is informatie te vinden over          https://www.regionale-
het Nationaal Programma RES                                   de gebruikte back-up en basisgegevens voor het bepalen van de netimpact.            energiestrategie.nl/ondersteuning/np+res+invulfo
                                                              Deze gegevens worden gebruikt wanneer er geen gebruik gemaakt kan worden            rmulieren/default.aspx
                                                              van regiospecifieke informatie vanuit de invulformulieren.



Potentieel van lokale biomassa en invoedlocaties van          In de studie is verkend hoeveel groengas uit lokale biomassa zou kunnen             www.ce.nl, publicatienummer 190281
groengas. Een verkenning voor 2030, CE Delft, januari 2020    worden ingevoed in het openbare aardgasnet in 2030 en wat de locaties van
                                                              invoeding zouden kunnen zijn. Hiervoor is bestudeerd hoeveel biomassa er
                                                              economisch beschikbaar kan komen voor groengasproductie en -invoeding in
                                                              2030. De studie beperkt zich tot biomassareststromen.


Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL) opgesteld. In de
NAL is overeengekomen dat elke gemeente een laadvisie en
plaatsingsbeleid moet vaststellen. II3050
                                                                                                                                                                                                     90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Afkortingen en
terminologie




                 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>2. Terminologie en afkortingen
Afkorting   Betekenis                              Eenheden   Betekenis                                  Terminologie          Betekenis

HS          Hoogspanning (>52kV).                  TWh        TerraWattuur. Staat gelijk aan 109         Netimpact             De net-belasting op installatieniveau. De berekening houdt rekening met
            Hoogspanningsnetten worden                        Kilowatttuur. Het jaarlijkse                                     vermogens en profielen van alle energievragers en –aanbieders. Dit
            gebruikt als nationale                            elektriciteitsgebruik van heel Nederland                         dynamische samenspel resulteert in de belasting van de Liander
            hoofdtransportnetten, welke                       wordt uitgedrukt in terawattuur.                                 installaties welke in magnitude en lengte kan worden uitgedrukt, met
            middels een middenspannings-                                                                                       mogelijke knelpunten (overbelasting) tot gevolg.
            tussenstap bij de gebruikers als       kWp        KiloWattpiek. Eenheid om
            laagspanning terecht komen.                       piekvermogen uit te drukken.
                                                                                                         Knelpunt              Een overbelasting op installatie-niveau waarbij flexibele oplossingen geen
                                                                                                                               hulp kunnen bieden. Dit geldt voor een overbelasting van >10% van de
TS          Tussenspanning. Op sommige             W          Watt. Dit beschrijft de energie per                              installatiecapaciteit OF >1% van het jaar.
            locaties in Nederland wordt                       tijdseenheid (Joule per seconde).
            elektriciteit op hoogspanning direct   MW         MegaWatt is 10^6 Watt.
                                                                                                         Congestiemanagement   Congestiemanagement gebruikt prijsmechanismes en marktwerking om
            omgezet naar middenspanning. Op                                                                                    het aanbod en de vraag naar elektriciteit te sturen. Goede uitleg via:
            andere plekken zit er nog een          A          Ampère. Een eenheid van elektrische
                                                                                                                               https://www.tennet.eu/nl/elektriciteitsmarkt/nederlandse-
            spanningsniveau tussen, de                        stroomsterkte.
                                                                                                                               markt/congestiemanagement/
            zogenoemde tussenspanning. Dit
            verschil is historisch ontstaan.       V          Volt. Eenheid van elektrische spanning.
                                                   kV         kiloVolt: 1000 Volt.                       Vluchtstrook /        Het elektriciteitsnet is in heel Nederland redundant uitgelegd. Als één
MS          Middenspanning (1-52kV)                                                                      redundantie /         component uitvalt kan een andere verbinding het altijd overnemen. Het
                                                                                                         reservecapaciteit     netwerk is echter 99,997% van de tijd niet in storing en dus wordt voor
                                                   VA         Voltampere. Een eenheid van complexe                             het grootste deel van de tijd niet op zijn maximale capaciteit gebruikt.
LS          Laagspanning (<1kV)                               of schijnbare elektrisch vermogen,                               Het is te vergelijken met een vluchtstrook op de snelweg. Dit wordt alleen
                                                              weergegeven met symbool VA dat in                                tijdens de spits gebruikt en is voor de rest van de uren zinloos asfalt. De
                                                              het geval van gelijkstroom gelijk is aan                         (maatschappelijke) impact van een zonnepark dat zeg 4 uur niet kan
                                                              de Watt.                                                         terugleveren is vele malen kleiner dan een ziekenhuis. Daarom is het
                                                                                                                               niet-redundant aansluiten van duurzame opwek een goede benutting
                                                   J          Joule. Energie-eenheid.                                          van het bestaande elektriciteitsnetwerk. Iets meer risico voor projecten,
                                                              (VA=W=J/seconde)                                                 maar meer mogelijk en een beter ingericht net. te verzwaren.

                                                   m3         Kubieke meter                              Cable pooling         Bij cable pooling worden nabijgelegen wind- en zonneparken slim
                                                                                                                               gekoppeld, door de projecten op één netaansluiting aan te sluiten.
                                                                                                                               Zonnepanelen en windmolens zijn in hoge mate complementair: Een
                                                                                                                               windmolenpark benut gemiddeld dertig procent van de netaansluiting en
                                                                                                                               een zonnepark slechts tien procent. Het gevolg is dat de energie-
                                                                                                                               infrastructuur niet volledig wordt gebruikt. Met cable pooling wordt de
                                                                                                                               capaciteit van de elektriciteitskabel beter benut. Daardoor gaat er minder
                                                                                                                               energie verloren en wordt de energievoorziening stabieler.

                                                                                                                                                                                                     92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Toelichting op werkwijze




                           93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Netimpact bepalen werkproces toegelicht
Het werkproces
De energietransitie van fossiele bronnen naar duurzame opwekking, de toenemende rol van elektriciteit in het dagelijkse leven en de economische groei vereisen een continue en tijdige
doorontwikkeling van het energiesysteem. Om de impact van regionale keuzes inzichtelijk te maken hebben de netbeheerders in samenspraak met PBL en NP RES het "netimpact bepalen"
werkproces ontwikkeld.

Het proces bestaat uit drie stappen:

1. Invulformulieren voor energievraag en -aanbod: Voor alle relevante energievragers en –aanbieders zijn invulformulieren opgesteld. Hiermee ontstaat inzicht in de ontwikkeling van vraag en
   aanbod over de tijd heen. Zodra een regio de netimpact van een regionaal scenario van ontwikkelingen wil laten doorrekenen kunnen de formulieren gedeeld worden met de regionale
   netbeheerder in de regio.

2. Analyse, begrip en oplossingen: De netbeheerders zullen de invulformulieren met informatie over de toekomstige energievraag en -aanbod toetsen aan de huidige elektriciteits- en
   gasinfrastructuur. Binnen Alliander wordt hiervoor het systeem Andes-Light gebruikt (zie hiernaast voor meer informatie). Uit dit systeem wordt duidelijk waar de huidige infrastructuur
   ontoereikend is, de zogenoemde knelpunten. Zodra knelpunten in beeld zijn wordt onderzocht waardoor ze ontstaan en wat mogelijke oplossingen kunnen zijn.

3. Inzicht in impact oplossingen: De resultaten van de tweede stap worden gebundeld in deze rapportage. Hierin wordt de impact geduid in de doorlooptijd die nodig is om aanpassingen te
   realiseren, het ruimtebeslag dat de aangepaste infrastructuur met zich meebrengt en de kosten die gemaakt worden voor het maken van de aanpassingen. De systemische analyse van
   mogelijkheden om impact op infrastructuur te verkleinen wordt samengevat tot aanbevelingen voor de regio.

Doorberekeningen met Andes-light
Andes-light is een systeem dat door Liander gebruikt wordt om de belasting op het energienet in kaart te brengen. Hiermee kunnen we per gebied de netimpact bepalen van toekomstige
netontwikkelingen op zowel elektriciteit- als gasniveau.

Andes-light maakt gebruik van een rekenkern genaamd ANDES. Deze simuleert de netimpact van individuele segmenten op basis van vermogen, stroom en profielen, en is hiermee in staat het
samenspel van energievragers en -opwekkers in kaart te brengen. De impact van grootschalige opwekkers (zonneweides en wind) worden op de hoofdinstallaties van Liander - lees
koppelpunten met TENNET - gemodelleerd. Dit zijn de 150 en 110 kV installaties. Alle andere opwekkers en vragers vinden hun weg via het dichtstbijzijnde en meest toepasselijke laag, midden en
hoogspanningsnet.

Regio's/gemeentes hebben zelf geen directe toegang tot het systeem. Wel nodigen we iedereen die dat nuttig vindt uit om contact met ons te zoeken bij vragen.




                                                                                                                                                                                                94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>