<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>OPLEGNOTITIE
Onderwerp: Verkiezingen
Nummer                     2677555
Versie                     1
Thema                      Bestuurszaken en regionale samenwerking
Indiener                   O. Hoes
Steller                    J. van der Rhee
Verzoek                    De raad voor te stellen dit raadsvoorstel ter besluitvorming te agenderen
portefeuillehouder
Beslispunten voor de               1. De digitale stemhulpen Kieskompas en Stemwijzer in te zetten
raad                                   bij de gemeenteraadsverkiezingen van 21 november 2018,
                                       inclusief de programvergelijking ter publicatie in huis-aan-
                                       huisbladen.
                                   2. Structureel gebruik te maken van alle communicatiemiddelen
                                       van de gemeente, inclusief social media en de Informeer ten
                                       behoeve van de opkomstcampagne.
                                   3. Peilingen te laten verzorgen door Onderzoek en Statistiek, tot
                                       uiterlijk anderhalve week voor de verkiezingen op woensdag
                                       21 november 2018.
                                   4. Een instructiefilm omtrent het stemproces te doen produceren.
                                   5. Het aantal stembureaus in Haarlemmermeer te vergroten van
                                       80 tot maximaal 120.
                                   6. De stembureaus opvallend aan te kleden.
                                   7. Een of meerdere mobiele stembureaus in te richten ten
                                       behoeve van stemmen op middelbare scholen en andere
                                       locaties.
                                   8. Een feestelijke verkiezingsnacht te organiseren met een
                                       nachtelijk geopend stembureau, gericht op first-time voters.
                                   9. Live internet-uitzending van verkiezingsavond en het slotdebat
                                       te (laten) verzorgen.
Overwegingen
portefeuillehouder mbt.
proces
Proces formele             Nvt.
besluitvorming afronden
Historie: Nvt.
Planning proces (In te vullen door de Griffie)
Thema:             Bestuur
Stap               Datum           Doel                            Gewenste rol college
Stemming           24-5-2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                      Raadsvoorstel 2677555
        Onderwerp     Verkiezingen
 Portefeuillehouder   Onno Hoes
              Steller John van der Rhee
Collegevergadering    Nvt.
 Raadsvergadering
                           1. Samenvatting
                      Wat willen we bereiken?
                      De gemeenteraadsverkiezingen brengen activiteiten voor de raad en de griffie met zich mee.
                      Gegeven dat de verkiezingen op 21 november 2018 herindelingsverkiezingen zijn, zal de te
                      verwachten opkomst mogelijk dalen met maximaal 10% tot 15%. Daarmee daalt de
                      democratische legitimiteit van de gemeenteraad als hoogste orgaan van de gemeente
                      mogelijk tot onder de 40%. Dat is niet wenselijk.
                      In dit voorstel staan de belangrijkste voorstellen met betrekking tot verkiezings- en
                      opkomstactiviteiten, gebaseerd op ervaringen in Haarlemmermeer in 2010 en 2014, het
                      landelijk onderzoek “Verbetering op komst” (Universiteit Tilburg, bijlage 1) en het opkomst-
                      onderzoek O&S Haarlemmermeer (“Kompas naar de kiezer”, bijlage 2). Uit onderzoek blijkt
                      dat het opkomstpercentage met name wordt bepaald door de mate waarin “first-time voters”
                      bereid en in staat zijn om te gaan stemmen. Tevens blijkt dat als zij de eerste keer zijn gaan
                      stemmen, de kans dat zij in andere verkiezingen gaan stemmen, substantieel toeneemt.
                      Deze groep is bijna 10.000 stemmers groot in de nieuwe gemeente Haarlemmermeer.
                      Alle activiteiten hebben generiek tot doel, met specifieke aandacht voor first-time voters:
                      1- de inwoners bewust te maken dat er verkiezingen zijn op een ander dan landelijk moment.
                      2- de kiezers het mogelijk te maken om informatie van en over partijen te vinden.
                      3- in het totaal van de informatie de kiezer hulp bieden bij het bepalen van een keuze; wel of
                         niet gaan stemmen?
                      4- op de verkiezingsdag de uitslagenavond en het slotdebat verzorgen.
                      5- na de verkiezingen, het bekend maken van uitslagen en nieuwe invulling gemeenteraad.
                      Het overkoepelende, verbindende thema bij deze activiteiten is “verhef je stem”.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Onderwerp  Verkiezingen
   Volgvel 2
           De inwoners van Haarlemmermeer kiezen, mits zij gaan stemmen, hun lokale
           volksvertegenwoordiging. Daarmee legitimeren zij het hoogste lokale bestuursorgaan. De
           opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen stabiliseerde zich, na een gestage afname, in
           2010 in Haarlemmermeer voor het eerst op ca. 50% (lager dan het landelijk gemiddelde).
           Bij landelijke verkiezingen voor de Tweede Kamer is de opkomst juist licht hoger. “De”
           Haarlemmermeerder weet de weg naar het stemhokje dus prima te vinden, maar is daar
           minder toe geneigd als het om de gemeenteraad gaat. Daarom is het bij lokale verkiezingen,
           zeker op dit afwijkende moment, vooral van belang om alle stemgerechtigden in
           Haarlemmermeer nadrukkelijk te attenderen op deze verkiezingen, en een persoonlijke
           motivatie te geven om te gaan stemmen, ongeacht de keuze.
           Ook al vindt de fusie plaats tussen qua grootte zeer afwijkende gemeenten, en in contrast
           met de grootste fusiegemeente de opkomst bij de kleinste fusiepartner tijdens
           herindelingsverkiezingen traditioneel juist beduidend hoger dan historisch gebruikelijk is,
           zullen zoveel als mogelijk de opkomstbevorderende maatregelen in beide oude gemeenten
           plaatsvinden.
           Ter illustratie, de verkiezingsopkomst in perspectief:
           Opkomst Gemeenteraad HLMR                 Gemeenteraad NL                TK HLMR           NL
           2002: 53,9%                               2002: 57,9%                    2003: 83%       (80%)
           2006: 50,9%                               2006: 58,6%                    2006: 81%       (80%)
           2010: 50,83%                              2010: 54,1%                    2010: 78%       (75%)
           2014: 50,0 %                              2014: 53, 8%                   2012: 77%       (75%)
                                                                                    2017: 84%       (82%)
           Verwachte afwijking fusie-GR HLMR 2018:           -/- 10% - 15%
           Ter vergelijk opkomst Gemeenteraad H&S:
           2010: 57,0%
           2014: 58,8%
           Verwachte afwijkijking fusie-GR H&S      2018:    +/+ 5% - 10%
           Sinds 2010 onderneemt de raad als bestuursorgaan activiteiten om de informatie rondom,
           en aandacht voor, zowel de verkiezingen als ook het feitelijke kiesproces, te optimaliseren
           en zo de opkomst op niveau te houden. Dit vindt plaats in nauwe samenwerking met de
           clusters Burgerzaken, Staf Bestuur en Directie, en Communicatie en Externe Betrekkingen.
           Ook bij de aankomende verkiezingen worden op deze (nadrukkelijk en uitsluitend politiek-
           neutrale) wijze opkomst-bevorderende activiteiten ondernomen.
           Het is immers aan de deelnemende partijen zelf om specifieke actie te ondernemen om het
           “eigen” electoraat naar de stembus te doen bewegen. De gemeente neemt hier geen deel
           aan. Met betrekking tot de activiteiten die de gemeente organiseert zullen alle bij de
           gemeente bekende partijen worden uitgenodigd om deel te nemen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Onderwerp  Verkiezingen
   Volgvel 3
           Wat gaan we daarvoor doen?
           ad 1- inwoners bewust maken dat er verkiezingen zijn op een ander dan landelijk moment.
                    *Peilingen uitvoeren en publiceren
                    De gemeentelijke afdeling Onderzoek en Statistiek kan strikt neutraal,
                    representatieve peilingen verrichten, welke gepubliceerd zullen worden om het
                    verkiezingsgevoel op te roepen en te versterken. Dit vindt plaats tot 1,5 week voor
                    de verkiezingen, om niet te dicht op de verkiezingsdatum zelf te zitten.
                    *Lokale media
                    - De Informeer zal met speciale pagina's structureel ingezet worden om de
                        raadsverkiezingen onder de aandacht te brengen, analoog naar 2010 en 2014.
                    - Er zal een verkiezingskrant geproduceerd worden, die huis aan huis bezorgd
                         wordt.
                    *Verkiezingsfilms jongeren
                    Teams van jongeren korte films voor social media laten maken met het thema
                    verkiezingen. Unscripted, authentiek.
                    *Projecten van de jongerengemeenteraad
                    o.a. Schaduwverkiezingen jongeren, jongerenfilmpjes over verkiezingen,
                    jongerendebat, etc.
           ad 2- de kiezers het mogelijk te maken om informatie van en over partijen te vinden.
                    *Kieshulpen:
                    Evenals in 2010 en 2014 wordt voorgesteld om het voor inwoners van
                    Haarlemmermeer mogelijk te maken om zich via een digitale kieshulp zich te
                    oriënteren op het lokale politieke speelveld. In beide jaren waren in
                    Haarlemmermeer zowel Kieskompas als Stemwijzer beschikbaar. In totaal werden
                    beide kieshulpen ruim 75.000 maal gebruikt. Van deze 2 aanbieders is in de bijlagen
                    de achterliggende informatie opgenomen. De kosten van Kieskompas en Stemwijzer
                    liggen op hetzelfde niveau. Het voorstel is om wederom te kiezen voor beide
                    stemhulpen.
                    Kieskompas biedt tevens de mogelijkheid om een papieren versie ter publicatie te
                    vervaardigen. Daarom ligt het voorstel voor om het “Papieren Kieskompas”
                    te plaatsen in de verkiezingsspecial van de “Informeer”.
                    Tot slot biedt Kieskompas de mogelijkheid om in de Haarlemmermeerse stemhulp
                    integraal ook een beperkt aantal stellingen op te nemen die voor een deelgebied
                    gelden (maximaal 6 gebieden). Deze optie zal verkend worden op toepasbaarheid.
                    *Verkiezingswebsite en social media
                    Ism media die de gemeente regulier inzet, een verkiezingswebsite (conform 2014)
                    en diverse hiervoor specifiek door de griffie op te richten en te onderhouden social
                    media accounts inzetten voor een doelgerichte en intensieve opkomstcampagne.
           ad 3- in het totaal van de informatie de kiezer hulp bieden bij het bepalen van een keuze; wel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Onderwerp  Verkiezingen
   Volgvel 4
                of niet gaan stemmen?
                   *Feest van de lokale democratie
                   Evenals in 2014, kan door het organiseren van een verkiezingsnacht (in bijv.
                   Duycker) op de avond voor de verkiezingen, met een stembureau dat opengaat om
                   24.00u en sluit om 02.00u het feest van de democratie letterlijk vorm worden
                   gegeven. De eerste stemmers zijn natuurlijk jongeren die op 21 november 2018
                   exact 18 worden, als ultieme “first-time voters”. Dit gaat mogelijk de nodige media-
                   aandacht lokaal, regionaal en wellicht nationaal trekken.
                   De partijen kunnen uiteraard eventueel ook hun lokale verkiezingscampagnes hier
                   afsluiten.
                   *Stembureaus
                   Het aantal stembureaus op verschillende locaties moet vergroot worden om de
                   drempel om te gaan stemmen zo laag mogelijk te maken.
                   De gebruikelijke gang van zaken om de locatie van een stembureau te markeren,
                   bestaat uit het plaatsen van een vlaggenstok met gemeentelijke vlag, naast de
                   “stembureau”-bordjes. Visueel dient de aankleding een grotere impact te krijgen,
                   wederom om de kans dat men gaat stemmen zo groot mogelijk te maken.
                   *Stemmen op school
                   Door één of meerdere speciale mobiele stembureaus per bus in te zetten, die
                   tijdens verschillende pauzes bij diverse onderwijsinstellingen in Haarlemmermeer
                   staan, worden 18-jarigen in staat gesteld om in de eigen schoolomgeving de eerste
                   keer een stem uit te brengen. Dit betreft lokaties waar geen stembureau aanwezig
                   is. Buiten schooltijden kan de bus bijv. NS station aandoen voor de lokale forens.
                   *Onbekendheid stemproces
                   De keuze om wel of niet te gaan stemmen kan met name voor nieuwe stemmers
                   (18\19-jarigen, nieuwe Nederlanders) mede bepaald worden door de mate van
                   (on)bekendheid met het feitelijke proces van stemmen. Het visueel maken van wat
                   je in een stembureau moet doen, via een professioneel geproduceerd instructioneel
                   youtube filmpje dat wederom overal doorgeplaatst kan worden op social media, is
                   een modern communicatie-middel dat aan u wordt voorgesteld om te gebruiken.
                   *Activiteiten derden
                   Sinds 2010 is het staand beleid om het gemeentehuis alleen beschikbaar als locatie
                   te stellen voor verkiezings- of politieke activiteiten als de raad daar zelf als
                   bestuursorgaan opdracht toe geeft en dus uitnodigende partij is. Externe
                   organisaties kunnen geen gastheer zijn in het gemeentehuis. Immers, het
                   gemeentehuis is van alle inwoners en moet als locatie politiek neutraal zijn. De griffie
                   zal, indien gewenst door Senioren en gevraagd door Haarlemmermeerse
                   organisaties -die zelf eindverantwoordelijk blijven- waar nodig coördineren en
                   adviseren bij de organisatie van externe verkiezingsactiviteiten. Er wordt geen
                   materiële of financiële ondersteuning geboden, maar wel maximaal gefaciliteerd.
                   De enige mogelijke ondersteuning die wel wordt geboden zal zijn bij activiteiten van
                   de jongerengemeenteraad, zoals een jongerendebat of eventuele
                   schaduwverkiezing op middelbare scholen in november 2018 tbv de groep first-time
                   voters en in het verlengde van Raadslid in de Klas en het Scholierendebat Toernooi.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Onderwerp  Verkiezingen
   Volgvel 5
                   *Verkiezingsdebat
                   Voorgaande jaren is door de gemeente een lijsttrekkersdebat georganiseerd in de
                   laatste twee weken voor de verkiezingen, mede omdat de lokale televisiezender
                   Meertelevisie dit zowel live uitzond, als een aantal malen herhaalde. Er is geen
                   lokale televisiezender meer, maar met behulp van live-streaming zal het
                   Verkiezingsdebat live uitgezonden worden op social media.
                   *Overige opkomstbevorderende activiteiten
                   Een scala van kleinere en grotere acties zal worden uitgezet om permanente
                   aandacht voor de verkiezingen te genereren.
           ad 4- op de verkiezingsdag de uitslagenavond en het slotdebat verzorgen.
                   *Lokale Media:
                   Evenals in 2014 wordt voorgesteld om in nauwe samenwerking met de lokale media,
                   een live internet-uitzending van de verkiezingsavond met slotdebat te laten
                   verzorgen.
           ad 5- na de verkiezingen, het bekend maken van uitslagen en nieuwe invulling
                 gemeenteraad.
                   *Informeer en website:
                   De Informeer pagina’s zullen, evenals de website, hiertoe structureel worden
                   ingezet. CEB is hierin leidend, uiteraard.
                   Dit naast de traditionele inzet van het koppenbord in de hal en de dan ge-
                   update brochures "Uw gemeentebestuur".
           Wat mag het kosten?
           De raad heeft bij de vaststelling van de begroting 2018, naast de reguliere raadsbudgetten,
           een extra bedrag van 100.000 euro goedgekeurd in verband met de verkiezingen.
           Dit budget wordt als volgt aangewend:
           25.000 euro voor Kieskompas en Stemwijzer.
           50.000 euro voor het totaal aan activiteiten in de opkomstbevorderende campagne.
           25.000 euro voor verkiezingsfestival en uitslagenavond.
           Wie is daarvoor verantwoordelijk?
           Het Seniorenconvent is verantwoordelijk voor de besluitvorming namens de raad, de griffier
           is verantwoordelijk voor de uitvoering.
           Wanneer en hoe zal de raad over de voortgang worden geïnformeerd?
           De raad wordt door uitnodigingen en deelname aan de activiteiten geïnformeerd, en
           ontvangt een evaluatie na afloop.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Onderwerp  Verkiezingen
   Volgvel 6
           2. Voorstel
           Op grond van het voorgaande besluit het Seniorenconvent de raad voor te stellen om:
               1. De digitale stemhulpen Kieskompas en Stemwijzer in te zetten bij de
                   gemeenteraadsverkiezingen van 21 november 2018, inclusief de
                   programvergelijking ter publicatie in huis-aan-huisbladen.
               2. Structureel gebruik te maken van alle communicatiemiddelen van de gemeente,
                   inclusief social media en de Informeer ten behoeve van de opkomstcampagne.
               3. Peilingen te laten verzorgen door Onderzoek en Statistiek, tot uiterlijk anderhalve
                  week voor de verkiezingen op woensdag 21 november 2018.
              4. Een instructiefilm omtrent het stemproces te doen produceren.
               5. Het aantal stembureaus in Haarlemmermeer te vergroten van 80 tot maximaal 120.
              6. De stembureaus opvallend aan te kleden.
              7. Een of meerdere mobiele stembureaus in te richten ten behoeve van stemmen op
                   middelbare scholen en andere locaties.
              8. Een feestelijke verkiezingsnacht te organiseren met een nachtelijk geopend
                  stembureau, gericht op first-time voters.
              9. Live internet-uitzending van het lijsttrekkersdebat, de verkiezingsavond en het
                  slotdebat te (laten) verzorgen.
                                                                      0. Hoes
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    Verbetering op komst
 Een verkenning naar een effectieve gemeentelijke inzet van
communicatiemiddelen voor de opkomst bij lokale verkiezingen
                     November 2016
                    Julien van Ostaaijen
                      Martijn Epskamp
                         Marc Dols
                 M.m.v. Sabine van Zuydam
                                 Onderzoek en Business Intelligence
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Samenvatting........................................................................................................................................ 4
1   Inleiding en onderzoeksaanpak .................................................................................................. 9
  1.1   Aanleiding: de dalende opkomst bij lokale verkiezingen ......................................................... 9
  1.2   Van lokaal initiatief naar onderzoeksconsortium ................................................................... 10
  1.3   Onderzoeksaanpak ................................................................................................................ 11
    Leeswijzer ..................................................................................................................................... 15
2   De gemeentelijke inzet bij lokale verkiezingen ....................................................................... 16
  2.1   Opzet van de campagne ........................................................................................................ 16
  2.2   Uitvoering van de campagne ................................................................................................. 18
  2.3   Evaluatie van de campagne ................................................................................................... 22
  2.4   Verdiepende analyse campagnes G32.................................................................................. 23
  2.5   Samenvatting ......................................................................................................................... 24
3   Lessen uit de literatuur .............................................................................................................. 26
  3.1   Factoren die de opkomst verklaren........................................................................................ 28
  3.2   De effectiviteit van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen ............................... 35
  3.3   Samenvatting ......................................................................................................................... 42
4   De effectiviteit van de gemeentelijke inzet in de praktijk ...................................................... 43
  4.1   Relevantie van sociaal-demografische kenmerken gemeenten en herindelingen ................ 45
  4.2   Relevantie van gemeentelijke communicatie rond de verkiezingen...................................... 47
  4.3   Relevantie van stembureaus en stemfaciliteiten ................................................................... 49
  4.4   Relevantie van andere factoren gerelateerd aan politiek en verkiezingen ........................... 51
  4.5   Verdiepende analyse van in/door G32 uitgevoerd onderzoek .............................................. 54
  4.6   Samenvatting ......................................................................................................................... 58
5   Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................... 59
  5.1   Conclusies .............................................................................................................................. 59
  5.2   Aanbevelingen........................................................................................................................ 63
  5.3   Tot besluit ............................................................................................................................... 65
                                                                      2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Literatuurlijst ...................................................................................................................................... 66
Bijlage 1       Uitgebreid literatuuronderzoek ................................................................................... 74
  Geslacht ........................................................................................................................................... 74
  Leeftijd .............................................................................................................................................. 74
  Opleiding .......................................................................................................................................... 76
  Inkomen / werk ................................................................................................................................. 76
  Etniciteit ............................................................................................................................................ 76
  Religie............................................................................................................................................... 76
  Politieke factoren .............................................................................................................................. 77
  Sociale factoren................................................................................................................................ 80
  Praktische belemmeringen............................................................................................................... 81
  Grootte en dichtheid van gemeente ................................................................................................. 83
  Stabiliteit van gemeenten ................................................................................................................. 83
  Lokale en regionale verbondenheid ................................................................................................. 84
  Economische omstandigheden ........................................................................................................ 84
  Evenredige vertegenwoordiging / kiessysteem ............................................................................... 84
  Keuze van verkiezingsdag en relatie andere verkiezingen ............................................................. 84
  Opkomstplicht en registratie............................................................................................................. 85
  Aanwezigheid media ........................................................................................................................ 85
  Aantal stembureaus ......................................................................................................................... 85
  Fragmentatie en nieuwe partijen...................................................................................................... 86
  Electorale competitie ........................................................................................................................ 86
  Positieve of negatieve campagnes .................................................................................................. 86
  Belang van personen ....................................................................................................................... 87
  Media aandacht ................................................................................................................................ 87
  Weersomstandigheden .................................................................................................................... 87
Bijlage 2       Uitgebreide opzet en uitvoering kwantitatief onderzoek .......................................... 88
Bijlage 3       De vragenlijst voor de enquête.................................................................................. 105
Bijlage 4       Informatie over de auteurs ......................................................................................... 112
                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Aanleiding en onderzoeksvragen
Gemeenten ontplooien diverse activiteiten om inwoners bewust te maken van de rol en het belang
van de lokale politiek. Desondanks is de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen de afgelopen
decennia flink gedaald, in een aantal voornamelijk grote gemeenten zelfs tot onder de 50 procent.
Dat heeft in verschillende G32-gemeenten geleid tot de vraag naar (en zorg over) de democratische
legitimiteit van lokale besturen en hoe deze verder kan worden versterkt. Dit onderzoek richt zich op
een specifiek onderdeel van die zorg, namelijk in hoeverre de gemeentelijke communicatie bijdraagt
aan het verhogen van de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. De centrale vraag in dit
onderzoek is: wat is de effectiviteit van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen bij de
gemeenteraadsverkiezingen? Het gaat hierbij om extra inzet (veelal in de aanloop naar de
verkiezingen) door of in opdracht van de gemeente, dus in aanvulling op reguliere gemeentelijke
communicatie en in aanvulling op de inzet van politieke partijen. Onder effectiviteit wordt primair
verstaan: de mate waarin de inzet bijdraagt aan het verhogen van de opkomst.1 In aanvulling op de
hoofdvraag is een tweede onderzoeksvraag geformuleerd: wat zijn de belangrijkste factoren die de
hoogte van de opkomst bij lokale verkiezingen bepalen? Door het beantwoorden van deze vraag
kan de conclusie met betrekking tot de eerste vraag in een bredere context worden geplaatst.
Onderzoeksmethodologie
Er is gekozen verschillende onderzoeksmethoden te gebruiken voor het beantwoorden van de
onderzoeksvragen. De methoden zijn toegepast in drie afzonderlijke deelonderzoeken:
      een wetenschappelijk literatuuronderzoek waarin een groot aantal onderzoeksrapporten,
       boeken en artikelen is bestudeerd om inzicht te krijgen in het effect van communicatie en de
       invloed van andere factoren op de opkomst bij de (lokale) verkiezingen;
      een kwalitatief (empirisch) onderzoek waarin van 27 (grote) gemeenten de
       communicatiecampagnes voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 zijn bestudeerd;
      een kwantitatief (empirisch) onderzoek waarbij 272 gemeenten een digitale vragenlijst hebben
       ingevuld over hun inzet van communicatie, stembureaus en stemfaciliteiten voor de
1 Opkomstbevordering hoeft niet voor alle gemeenten het (enige) doel van communicatie rond de
raadsverkiezingen te zijn. Kennisvermeerdering of het beïnvloeden van de houding van inwoners ten
aanzien van politiek of verkiezingen kan ook een doel zijn. De effectiviteit van de gemeentelijke
communicatie in relatie tot dergelijke doelen komt in het onderzoek wel aan de orde, maar de focus ligt
op de effectiviteit in termen van opkomstbevordering.
                                                      4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>        gemeenteraadsverkiezingen en andere factoren die voor de verkiezingsopkomst relevant
        kunnen zijn. De resultaten van de enquête zijn geanalyseerd samen met de sociaal-
        demografische kenmerken van gemeenten (cijfers van het CBS) en de lokale
        opkomstpercentages bij de gemeenteraadsverkiezingen.
De resultaten van de deelonderzoeken zijn in onderlinge samenhang bestudeerd. Dit heeft geleid tot
de volgende overstijgende bevindingen en conclusies.
Kenmerken van de gemeentelijke communicatiecampagnes
Voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 hebben de meeste Nederlandse gemeenten extra
communicatie-inspanningen gepleegd (83 procent). Deze inzet is vooral gebaseerd op wensen of
opdrachten van de lokale politiek of op ‘gewoonte’. Slechts 15 procent van de gemeenten heeft de
communicatie-inzet gebaseerd op kennis of onderzoek en een nog kleiner deel heeft de campagne
met onderzoek onder inwoners geëvalueerd. In circa de helft van de gemeenten is geen expliciet
doel voor de campagne geformuleerd. Het meest door gemeenten gestelde campagnedoel is het
bevorderen van de opkomst. De meest ingezette communicatiemiddelen in 2014 zijn: digitale media,
krantenberichten, debatten en verkiezingsmarkten en persoonlijke brieven voor inwoners. Elk van
deze middelen is ingezet door ruim de helft tot drie kwart van gemeenten. Minder ingezet zijn
posters en aanplakbiljetten en aan huis bezorgde verkiezingskranten en nieuwsbrieven. Relatief
weinig gemeenten hebben mensen op straat benaderd, via radio of televisie gecommuniceerd of
digitale stemhulpen ingekocht. Gemiddeld hebben gemeenten ruim €10.000 aan hun communicatie-
inspanningen besteed, maar bijna drie kwart van de gemeenten heeft minder dan €10.000 aan
communicatie uitgegeven en de helft minder dan €2.500.
Factoren die bepalend zijn voor de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen
Uit de deelonderzoeken blijkt dat veel factoren van invloed zijn op de opkomst bij lokale
verkiezingen. Ook zien we dat de hoogte van de lokale opkomst voornamelijk wordt bepaald door
factoren die losstaan van de inzet van gemeenten om inwoners te bewegen naar de stembus te
gaan. De volgende drie categorieën factoren zijn eerst en vooral relevant voor de hoogte van de
lokale opkomst:
   1. Sociaal-demografische factoren: leeftijd, opleiding, gemeentegrootte, inkomen, etniciteit.
       Hoger opgeleiden en hogere inkomensgroepen zijn meer geneigd om naar de stembus te
       gaan dan lager opgeleiden en lagere inkomensgroepen. Onder jongeren, etnische
       minderheidsgroepen en inwoners van grote gemeenten is de opkomst doorgaans lager.
   2. Sociale factoren: levensstijl, geluksgevoel, sociale plicht, sociale druk / omgeving en
       gewoonte. Een groter en hechter sociaal netwerk kan de opkomstgeneigdheid vergroten.
                                                   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>        Bezoekers van religieuze diensten, mensen die lid zijn van verenigingen, en mensen die
        vrijwilligerswerk doen, zijn meer geneigd te stemmen.2 Mensen die eenzaam of ongelukkig
        zijn, weinig vertrouwen hebben in anderen of hun gezondheid als slecht ervaren, stemmen
        relatief minder vaak.
   3. Politieke factoren: interesse in politiek, kennis van politiek, vertrouwen in politiek, tevredenheid
        over de politiek. Mensen zijn meer geneigd om te stemmen bij de gemeenteraadsverkiezing
        naarmate ze meer interesse en vertrouwen hebben in de politiek, meer kennis hebben van de
        politiek en tevredener zijn over (de kwaliteit van) het gemeentebestuur.
Daarnaast zijn er andere relevante factoren. Uit het literatuuronderzoek komt naar voren dat veel
kiezers aangeven niet te zijn gaan stemmen door praktische belemmeringen, zoals geen tijd,
vergeten, de oproep kwijt, afwezigheid of ziekte. Uit het kwantitatief onderzoek komt vervolgens naar
voren dat het aantal stembureaus relevant is voor de hoogte van de opkomst. Een groter aantal
stembureaus per duizend inwoners draagt bij aan een hogere opkomst. Andere factoren die volgens
het kwantitatief onderzoek een positieve (maar beperkt) relevante relatie hebben voor de lokale
opkomst, zijn het uitgeven van minstens één eurocent per inwoner aan stemfaciliteiten, verkiesbare
politici met uitzonderlijk grote (lokale) bekendheid, aandacht van lokale of regionale media voor de
gemeenteraadsverkiezingen en deelname van minstens één partij aan de verkiezingen per drie
raadszetels in de gemeente. In het literatuuronderzoek wordt van deze factoren met name de
relevantie van media aandacht bevestigd. Daarnaast blijkt uit het literatuuronderzoek dat een hogere
opkomst kan worden veroorzaakt dooreen grote lokale verbondenheid van inwoners, een
verkiezingsdag in het weekend, de gemeenteraadsverkiezing kort voorafgaand aan Tweede
Kamerverkiezingen, het invoeren van opkomstplicht, electorale competitie en goede
weersomstandigheden.
Invloed van gemeentelijke communicatie op de opkomst
Als we focussen op de extra communicatie-inzet van gemeenten rondom de lokale verkiezingen,
constateren we dat deze inzet nauwelijks (meetbaar) effect heeft op de hoogte van de opkomst. Op
basis van het kwantitatief onderzoek is er geen positief effect vast te stellen tussen de gemeentelijke
communicatie-inzet en de hoogte van de opkomst. Dat geldt zowel voor het wel of niet inzetten van
extra communicatiemiddelen in het algemeen, als voor specifieke kernmerken van die inzet, zoals
de keuze voor verschillende soorten communicatiemiddelen, het startmoment van de communicatie,
2 Volgens het kwantitatief onderzoek verklaart de factor ‘bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks
of vaker religieuze diensten bezoekt’ ruim 32 procent van de opkomstverschillen tussen gemeenten in
2014 en is daarmee de meest relevante factor uit het kwantitatief onderzoek.
                                                      6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>de keuze voor verschillende doelgroepen onder de inwoners en de hoogte van de communicatie-
uitgaven.
Het literatuuronderzoek laat soortgelijke resultaten zien. Daaruit blijkt dat de inzet van
(gemeentelijke) communicatiemiddelen slechts beperkt van invloed is op de hoogte van de opkomst.
Veel onderzoek naar het effect van verkiezingscampagnes richt zich bovendien op de
communicatie-inzet van politieke partijen en dat is niet zondermeer bruikbaar voor het bepalen van
het effect van de gemeentelijke inzet. Omvangrijk Amerikaans onderzoek laat zien dat het met de
meeste middelen zeer moeilijk is (en veel kost) om extra kiezers naar de stembus te trekken. De
factoren die volgens die onderzoeken, aangevuld met enkele evaluaties van Nederlandse
gemeenten, desalniettemin het meest kansrijk zijn, zijn: het sturen van brieven (inclusief een dank
voor eerder uitgebrachte stemmen en in een envelop met informatie over de datum van de
verkiezingen), in gesprek gaan met inwoners (bij voorkeur deur-aan-deur), een verkiezingsfestival,
het gebruik van een digitale stemhulp en het gebruiken van herinneringsberichten om mensen te
herinneren te gaan stemmen. In het algemeen geldt dat persoonlijk contact en maatwerk boven
onpersoonlijk contact en massacommunicatie gaan en dat inwoners het beste via hun eigen sociale
netwerk bereikt kunnen worden. Dat geldt zowel voor de offline als online / sociale media campagne.
Aanbevelingen
Het gemeentelijke belang van een hogere – of in ieder geval niet verder dalende – opkomst bij de
gemeenteraadsverkiezingen moet worden gezien binnen de bredere context van het belang van
democratische legitimiteit van het lokale bestuur en een sterke verbinding tussen inwoners en de
gemeenteraad. We adviseren gemeenten in het streven naar een hogere opkomst in ieder geval de
volgende stappen te zetten:
      Zet in op structurele, doelgerichte communicatie met bijpassende
       communicatiemiddelen.
       Formuleer als gemeente doelen en uitgangspunten voor de eigen communicatie rond de
       raadsverkiezingen en richt de campagne daar vervolgens op in. Een doelgerichte campagne
       met middelen waarvan het effect bewezen is, heeft een grotere kans van slagen. Wees ervan
       bewust dat de communicatie naast, of in plaats van opkomstbevordering, andere doelen kan
       hebben. Zo kan communicatie gericht zijn op het beïnvloeden van de kennis en houding van
       burgers ten aanzien van de verkiezingen. Wees er ook van bewust dat mogelijkheden beperkt
       zijn om met (de huidige) gemeentelijke communicatie-inzet vlak voor de verkiezingen de
       opkomst substantieel te beïnvloeden. Idealiter wordt de gemeentelijke communicatie-inzet ten
       behoeve van de verkiezingen ingebed in een strategie om de burgers doorlopend bij de lokale
       samenleving en politiek te betrekken.
                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> Richt je op de belangrijkste oorzaken van lage opkomst.
  Heb als gemeente aandacht voor de factoren die in het algemeen bepalend zijn voor de
  opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Hierbij gaat het eerst en vooral om de eerder
  genoemde sociaal-demografische, sociale en politieke factoren. Deze kunnen worden
  beïnvloed door structurele inzet en veranderingen in de gemeentelijke samenleving. Bij de
  sociaal-demografische factoren gaat het om het bereiken van specifieke bevolkingsgroepen,
  zoals jongeren, lager opgeleiden, werklozen en etnische minderheden. Bij de sociale factoren
  gaat het om het vergroten van de participatie en betrokkenheid van inwoners bij lokale
  organisaties, groepen en netwerken. Bij de politieke factoren is het van belang te richten op
  het vergroten van de interesse voor en het vertrouwen in de gemeentepolitiek. Het vergroten
  van politieke kennis, bijvoorbeeld door voorlichting via scholen, buurtcentra en
  maatschappelijke organisaties, lijkt daar een belangrijke voorwaarde voor. Verder is het
  advies aan gemeenten te overwegen om het aantal stembureaus te vergroten, te proberen om
  praktische belemmeringen voor stemmers te beperken en lokale of regionale media-aandacht
  voor de verkiezingen te stimuleren.
 Werk met onderzoek aan een lokale aanpak rond opkomstbevordering.
  Zet als gemeente onderzoek in om te identificeren welke factoren specifiek in de eigen
  gemeente sterke invloed uitoefenen op de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. Het
  voorliggende onderzoek geeft aanleiding om te veronderstellen dat bepaalde factoren,
  bijvoorbeeld tijdgebrek van inwoners of de mate waarin inwoners het belang van de gemeente
  inzien, in de ene gemeente een grotere stempel op de opkomst drukken dan in de andere.
  Door met lokaal onderzoek (bij voorkeur uitgevoerd op een manier die vergelijking met andere
  gemeenten mogelijk maakt) na te gaan welke factoren in de gemeente de meeste invloed
  hebben op de opkomst, kan de gemeente maatregelen treffen die optimaal zijn afgestemd op
  de lokale situatie.
                                              8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>1        Inleiding en onderzoeksaanpak
Gemeenten ontplooien diverse activiteiten om inwoners bewust te maken van de rol en het belang
van de lokale politiek en om de relatie tussen inwoners en de lokale politiek te versterken. Dit uit zich
in gemeentelijke communicatie via diverse kanalen. Zo communiceren gemeenten over
onderwerpen op de politieke agenda en besluiten in de gemeenteraad, nemen raadsleden deel aan
openbare bijeenkomsten en debatten in wijkgebouwen en betrekken gemeenten inwoners bij actuele
politieke vraagstukken via (digitale) bewonerspanels. Ook organiseren veel gemeenten rond de
gemeenteraadsverkiezingen een communicatiecampagne aanvullend op de campagnes van
politieke partijen. Ondanks deze inspanningen is de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen
(ook wel lokale verkiezingen genoemd) de afgelopen decennia flink gedaald. In een aantal
voornamelijk grote gemeenten kwam de opkomst bij de laatste verkiezingen zelfs onder de 50
procent uit. Dat heeft in verschillende G32-gemeenten geleid tot de vraag naar (en zorg over) de
democratische legitimiteit van lokale besturen en hoe deze legitimiteit kan worden versterkt. Dit
onderzoek richt zich op een specifiek onderdeel van die zorg, namelijk in hoeverre de gemeentelijke
communicatie bijdraagt aan het verhogen van de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. Het gaat
dan om extra inzet in opdracht van de gemeente, dus in aanvulling op reguliere gemeentelijke
communicatie en tevens in aanvulling op de inzet van (communicatie)middelen van politieke partijen.
1.1      Aanleiding: de dalende opkomst bij lokale verkiezingen
De gemeenteraadsverkiezingen (of lokale verkiezingen) vinden één keer in de vier jaar plaats en –
met uitzondering van gemeenten die tussentijds met herindeling te maken krijgen – voor alle
gemeenten op dezelfde dag. De opkomst bij lokale verkiezingen is de afgelopen decennia flink
gedaald. In 1986 lag de opkomst nog ruim boven de 70 procent, bij de laatste verkiezing was dat 54
procent. In figuur 1.1 is die ontwikkeling gevisualiseerd en afgezet tegen de ontwikkeling van de
opkomst bij de meest populaire Nederlandse verkiezing, die van de Tweede Kamer.
Een blik op de lokale opkomstcijfers toont aan dat momenten van opleving en terugval elkaar
afwisselen. De meest recente lokale verkiezingen, die van 2006, 2010 en 2014, kennen
respectievelijk een lichte stijging, een flinke daling en een stabilisering ten opzichte van de
voorgaande lokale verkiezing. In eerdere decennia wisselden stijgingen en dalingen elkaar ook af,
maar de dalingen zijn forser dan de stijgingen. Daarnaast is het verschil met de opkomst voor de
Tweede Kamer de afgelopen jaren groter geworden. De trendlijnen in figuur 1.1 laten zien dat het
verschil tussen beide verkiezingen 15 procentpunten was in 1970 en 20 procentpunten in 2014. Ook
                                                      9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>in vergelijking met enkele andere Europese landen is de opkomst in Nederland bij lokale
verkiezingen laag (Hendriks e.a. 2013: 81).
Als we kijken naar de grotere Nederlandse gemeenten (G32), dan valt op dat de opkomst bij lokale
verkiezingen in die groep gemeenten lager is dan het Nederlandse gemiddelde. In 2014 was de
gemiddelde opkomst er 50 procent. Veel gemeenten, en zeker de grotere, zetten verschillende
communicatiemiddelen in (zie onder meer Habets 2014; Van Ostaaijen 2014). Dat de opkomst blijft
dalen en vooral in de grote steden laag is, leidt tot de vraag of gemeentelijke communicatie-inzet zin
heeft en de opkomst positief kan beïnvloeden. Die vraag staat centraal in dit rapport.
   Figuur 1.1 De opkomst bij de Tweede Kamer- en gemeenteraadsverkiezingen (Hendriks e.a. 2013,
                        aangevuld met recente uitslagen volgens de Kiesraad)
      90
      85
      80
      75
      70
      65
      60
      55
      50   1970
           1971
           1972
           1974
           1977
           1978
           1979
           1981
           1982
           1984
           1986
           1987
           1989
           1990
           1991
           1994
           1998
           1999
           2002
           2003
           2004
           2006
           2007
           2009
           2010
           2011
           2012
           2013
           2014
                             Tweede Kamer               Gemeenteraden
                             Linear (Tweede Kamer)      Linear (Gemeenteraden)
1.2    Van lokaal initiatief naar onderzoeksconsortium
Dit onderzoeksproject is gestart door een initiatief van de gemeente Rotterdam in de persoon van de
Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb en de voormalige Rotterdamse griffier Jaap Paans. In
de Rotterdamse politiek bleek bij de bespreking van het evaluatieverslag over de
gemeenteraadsverkiezingen van maart 2014 de vraag te leven in hoeverre de extra
campagnematige communicatie-inzet van de gemeente nu daadwerkelijk effect had gesorteerd in
                                                  10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>termen van feitelijke opkomst. De vraag werd gesteld naar de relatie ‘tussen voorlichting en
opkomst’: is die er wel? De gemeente Rotterdam had onderzoek laten doen naar bereik, bekendheid
en waardering van een reeks campagne-instrumenten. Maar de vraag naar de precieze relatie
tussen de extra gemeentelijke campagnematige communicatie en de opkomst bleef onbeantwoord.
Diezelfde vraag bleek in de loop van 2014 in meer gemeenten te leven. Met instemming van de
betrokken burgemeesters als eindverantwoordelijke voor het plaatselijke verkiezingsproces, is met
de griffiers van elf andere grote gemeenten besloten een onderzoek uit te laten voeren naar de
effectiviteit van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen rondom de verkiezingen. De
uitvoering daarvan is in handen gegeven van de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur (TSPB),
verbonden aan Tilburg University, in samenwerking met Onderzoek & Business Intelligence
Rotterdam (OBI). De twee onderzoeksinstituten hebben het plan van aanpak voor het onderzoek
opgesteld (zie paragraaf 1.3).
De twaalf griffiers zijn nauw bij de voorbereiding en de realisatie van het onderzoek betrokken
gebleven. Zij vormden de begeleidingsgroep van het onderzoek.3 De begeleidingsgroep is in 2015
en 2016 verschillende malen bijeen gekomen om de voortgang van het onderzoek te bespreken en
de onderzoekers van feedback te voorzien op tussentijdse resultaten. De begeleidingsgroep heeft
bovendien op verschillende momenten collega-griffiers om medewerking aan dit onderzoek
gevraagd. Zo is aan de collega-griffiers van de G32 gevraagd documentatie over de gemeentelijke
campagne-inzet in de eigen organisatie op te vragen en ter beschikking van de onderzoekers te
stellen. Daarnaast hebben de griffiers uit de begeleidingsgroep een actieve rol vervuld in het
stimuleren van hun collega’s in heel Nederland om mee te werken aan de door de onderzoekers
ontwikkelde enquête (zie paragraaf 1.3).
1.3      Onderzoeksaanpak
Voor het onderzoek is de volgende centrale onderzoeksvraag geformuleerd:
         Wat is de effectiviteit van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen bij de
         gemeenteraadsverkiezingen?
Onder effectiviteit verstaan we in dit onderzoek primair de mate waarin de inzet van gemeenten
bijdraagt aan het verhogen van de opkomst. Het doel is een gedragsverandering van inwoners. Het
3 De gemeenten die in de begeleidingsgroep vertegenwoordigd zijn: Rotterdam, Enschede, Eindhoven,
Sittard-Geleen, Dordrecht, Den Haag, Almere, Utrecht, Breda, Ede, Amersfoort en Zoetermeer.
                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>is echter mogelijk dat gemeenten met hun campagne (daarnaast) andere doelen nastreven, zoals
het vergroten van de kennis over de politiek en verkiezingen (kennisdoel) of een positievere houding
ten opzichte van de lokale verkiezingen (houdingsdoel). Dit onderzoek richt zich primair op het
gedragsdoel: de relatie tussen inzet van gemeenten en de hoogte van de opkomst. Echter, waar
mogelijk (zie vooral paragraaf 3.2 en 4.5) hebben we ook aandacht voor andere doelen en hun
effect. Dat betreft dan met name het kennisdoel en het houdingsdoel.
Dit onderzoek richt zich op de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen. Daaronder verstaan
we een variëteit aan middelen die gemeenten (aanvullend op de activiteiten van politieke partijen en
bovenop hun reguliere communicatie) kunnen inzetten om het stemmen voor de
gemeenteraadsverkiezing onder de aandacht te brengen bij inwoners.4 Daarbij gaat het onder meer
om verkiezingskranten, verkiezingsmarkten, verkiezingsfeesten, websites, sociale media / twitter,
aandacht in huis-aan-huis bladen, debatten, brieven/kaarten van de burgemeester en bezoeken aan
scholen en instellingen. De focus ligt daarmee op de niet-reguliere, tijdelijke extra campagnematige
communicatie-inzet voor de gemeenteraadsverkiezingen. Veel gemeenten hebben daarnaast
reguliere en doorlopende communicatie-inzet en stimuleren ook buiten de verkiezingscampagne de
betrokkenheid van inwoners bij de politiek (en vice versa). Deze activiteiten vallen echter buiten de
focus van dit onderzoek.
Het doel van het onderzoek is het bieden van handvatten die gemeenten kunnen helpen bij het
vormgeven van een volgende (communicatie)campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen. Om
de discussie over de effectiviteit van gemeentelijke campagnes voor de gemeenteraadsverkiezingen
te kunnen verdiepen, is in het onderzoek niet alleen gekeken naar gemeentelijke
communicatiemiddelen, maar ook naar andere factoren die van invloed kunnen zijn op de hoogte
van de opkomst. Op die manier kan beter worden bepaald waar verbetermogelijkheden liggen voor
het verhogen van de opkomst. Daarvoor is de volgende tweede onderzoeksvraag toegevoegd:
         Wat zijn de belangrijkste factoren die de hoogte van de opkomst bij lokale verkiezingen
         bepalen?
Onderzoeksmethodiek
Om de effectiviteit van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen te kunnen bepalen, moet
de inzet worden onderscheiden van andere factoren die op de opkomst van invloed zijn. Het zoeken
naar deze factoren is een centraal thema in de politicologische wetenschap. Er bestaat echter geen
overeenstemming over hoe de bijdrage van gemeentelijke communicatiemiddelen aan de opkomst
van lokale verkiezingen het best gemeten kan worden. We kiezen er daarom voor om met een
4 Het gaat dus niet om activiteiten om inwoners te bewegen kandidaat-raadslid te worden.
                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>diversiteit aan onderzoeksmethodieken deze vraag te beantwoorden. Als de geldigheid van het
onderzoek en de instrumenten en generaliseerbaarheid van de resultaten niet gegarandeerd kunnen
worden door een gebrek aan consensus over de beste meetmethode, is de validiteit van het
onderzoek het meest gebaat bij een triangulatie in onderzoeksmethodiek, oftewel het verzamelen en
verwerken van informatie op meer dan één manier (Van Thiel 2007). Dat uit zich in het opsplitsen
van het onderzoek en de onderzoeksvraag in drie verschillende deelonderzoeken:
     1. een wetenschappelijk literatuuronderzoek;
     2. een kwalitatief (empirisch) onderzoek onder een select aantal gemeenten;
     3. een kwantitatief (empirisch) onderzoek onder alle Nederlandse gemeenten.
1) Wetenschappelijk literatuuronderzoek
In de literatuurstudie5 zijn we op zoek gegaan naar wat volgens bestaande onderzoeken de
belangrijkste factoren zijn die de hoogte van de opkomst bij lokale verkiezingen bepalen. Ook is
onderzocht wat er in de literatuur bekend is over de effectiviteit van de inzet van gemeentelijke
communicatiemiddelen bij lokale verkiezingen. In Nederland is de afgelopen jaren veel geschreven
over de (achtergronden van de) opkomst bij lokale verkiezingen (o.m. Van der Meer & Van der Kolk
2016; Van Ostaaijen 2013; Boogers & Van Ostaaijen 2011). In veel van deze onderzoeken gaat het
echter om stemmotieven van inwoners en niet zozeer om de rol van de gemeente met betrekking tot
de opkomst (zie ook Van Ostaaijen 2014). Daarom is in de literatuurstudie ook gekeken naar minder
recent onderzoek en naar buitenlands onderzoek. Het zou immers kunnen dat in het buitenland
effectieve middelen of instrumenten gehanteerd worden die Nederlandse gemeenten niet gebruiken.
In hoofdstuk drie wordt de aanpak van het literatuuronderzoek verder toegelicht.
2) Kwalitatief (empirisch) onderzoek
De onderzoekers hebben de G32 gemeenten via de griffiers gevraagd documentatie te leveren over
hun communicatie-inzet voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Er is gevraagd naar een
5 De literatuurstudie bestaat uit een studie van nationale en internationale literatuur, van universiteiten en
onderzoeksbureaus. Naast ‘klassieke’ publicaties/boeken zijn vooral recente studies en inzichten
bestudeerd, die te vinden zijn in journals zoals Local Government Studies, Political Studies, European
Journal of Political Research, Electoral Studies, Res Publica en Bestuurswetenschappen. Naast een
sneeuwbalmethode (in recente publicaties de literatuurlijsten doornemen op relevante verwijzingen) is
ook met door ons vooraf bepaalde zoektermen gezocht, waaronder (ook in Engelse vertaling): (factoren
van) opkomst, (meetmethoden) opkomstcijfers, gemeentelijke/(gemeente)raads-/lokale verkiezingen,
campagnes, (gemeentelijke) communicatiecampagnes/-middelen/-instrumenten (ook: sociale media,
brief, krant, website, et cetera), voorlichting, effectiviteit, gemeentelijke evaluaties.
                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>plan of overzicht van de communicatiemiddelen die zijn ingezet, de beschrijving van de organisatie
van de gemeentelijke campagne en de evaluatie(s) van de inzet van de communicatiemiddelen, met
zoveel mogelijk ook de achterliggende onderzoeksdata. Hier hebben 27 gemeenten op gereageerd,
waarvan er 26 hebben aangegeven relevante documentatie te bezitten.6 Deze documentatie varieert
van enkele korte gespreksnotities tot enkele tientallen documenten, waaronder uitgewerkte plannen
en overzichten en (in enkele gevallen) op onderzoek gebaseerde evaluaties. Al dit materiaal is
vervolgens door de onderzoekers geanalyseerd. Daarbij stonden de volgende vragen centraal:
       Wat zijn de meest voorkomende communicatiemiddelen die Nederlandse (G32) gemeenten
        inzetten of inschakelen bij de gemeenteraadsverkiezingen?
       Op basis waarvan komen die keuzes tot stand?
       Wat zijn de kosten van de communicatiemiddelen? Waarop zijn die kosten gebaseerd?
       Zijn de door Nederlandse gemeenten gebruikte communicatiemiddelen de meest effectieve
        middelen, gezien de wetenschappelijke inzichten die uit het literatuuronderzoek naar voren
        komen?
       Hoe beoordelen gemeenten zelf de effectiviteit van hun inzet? 7
       Hoe is de effectiviteit te beoordelen in het licht van de lokale opkomstpercentages en enkele
        andere objectieve factoren?
3) Kwantitatief (empirisch) onderzoek
Het kwantitatief onderzoek bestaat uit twee delen. Om meer inzicht te krijgen in de relatie tussen de
lokale opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen en specifieke kenmerken van gemeenten en hun
inwoners, zijn de opkomstpercentages van gemeenten geanalyseerd in samenhang met
verschillende demografische gegevens over gemeenten van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS). Vervolgens is in twee etappes een digitale vragenlijst onder de Nederlandse gemeenten
verspreid. De griffiers van de G32 hebben in het voorjaar van 2015 een digitale vragenlijst
ontvangen. Eind 2015 zijn vervolgens 357 andere Nederlandse gemeenten uitgenodigd om de
vragenlijst in te vullen. Van de G32 hebben er 31 de vragenlijst ingevuld, van de overige gemeenten
hebben er 241 meegedaan, wat neerkomt op een totale respons van 272 (69%).
6 Alkmaar, Almere, Alphen aan de Rijn, Amersfoort, Amsterdam, Apeldoorn, Arnhem, Delft, Den Bosch,
Den Haag, Deventer, Dordrecht, Ede, Eindhoven, Emmen, Groningen, Haarlem, Haarlemmermeer,
Leeuwarden, Nijmegen, Rotterdam, Sittard-Geleen, Tilburg, Utrecht, Venlo, Zoetermeer en Zwolle.
7 Het gaat hier primair om de mate waarin de inzet van gemeenten heeft bijgedragen aan het verhogen
van de opkomst, secundair om doelen die gemeenten aanvullend hanteren, bijvoorbeeld ‘bereik’,
‘waardering’, ‘vergroten kennis’ of ‘verandering houding’.
                                                    14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>De vragenlijst bevat vragen over de gemeentelijke communicatie rond de lokale verkiezingen. Doel
van deze vragen was om een kwantitatief inzicht te krijgen in de gemeentelijke communicatie-inzet
specifiek voor de gemeenteraadsverkiezingen en vervolgens om inzicht te krijgen in het effect van
deze communicatie-inzet op de opkomst. Er zijn ook vragen gesteld over andere factoren dan
gemeentelijke communicatie, om te kunnen onderzoeken of en in hoeverre deze factoren van
invloed zijn op de opkomst. Bij deze factoren gaat het onder meer om de inzet van stembureaus en
extra stemfaciliteiten door gemeenten, de rol van lokale en regionale media, de communicatie van
politieke partijen en maatschappelijke organisaties rond de verkiezingen, lokale politieke
fragmentatie, electorale competitie en het belang van personen op de kieslijsten. De vragen in de
vragenlijst hebben voornamelijk betrekking op de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Welke
communicatiemiddelen gemeenten hebben ingezet en hoeveel stembureaus ze hebben ingezet, is
ook gevraagd voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 en 2010. Op basis van de analyse van
de antwoorden op de vragenlijst die aan de G32 is gestuurd, is de vragenlijst voor de andere
gemeenten op enkele onderdelen aangepast. In hoofdstuk 4 en bijlage 2 is een uitgebreide aanpak
van dit kwantitatief onderzoek en de analyse van de vragenlijsten en CBS gegevens te vinden.
Bijlage 3 bevat de vragenlijst.
Leeswijzer
        Hoofdstuk twee beschrijft welke communicatiemiddelen gemeenten inzetten voor de
         gemeenteraadsverkiezingen en hoe zij hun communicatie-campagnes opzetten, uitvoeren
         en evalueren. Aan dit hoofdstuk liggen de antwoorden op de digitale vragenlijsten ten
         grondslag, aangevuld met informatie uit de kwalitatieve analyse van het G32
         campagnemateriaal.
        In hoofdstuk drie wordt verslag gedaan van het wetenschappelijk literatuuronderzoek. Er
         wordt een overzicht gegeven van wat we uit de literatuur weten over de factoren die relevant
         zijn voor de opkomst bij lokale verkiezingen. Daarnaast wordt ingegaan op wat uit de
         literatuur bekend is over de effectiviteit van de gemeentelijke communicatie-inzet.
        In hoofdstuk vier wordt op basis van de vragenlijsten en cijfers van het CBS geanalyseerd
         welke factoren van invloed zijn op de hoogte van de opkomst bij de
         gemeenteraadsverkiezingen en wat het effect is van de gemeentelijke communicatie-inzet
         op de opkomst. De analyse wordt aangevuld met informatie uit het G32 campagnemateriaal.
        In hoofdstuk vijf worden de conclusies van het onderzoek gepresenteerd en aanbevelingen
         gedaan om de opkomst bij lokale verkiezingen te verhogen.
                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>2        De gemeentelijke inzet bij lokale verkiezingen
In dit hoofdstuk bespreken we wat gemeenten feitelijk doen rondom de lokale verkiezingen. Die
activiteiten splitsen we op in opzet (2.1), uitvoering (2.2) en evaluatie (2.3) van gemeentelijke
verkiezingscampagnes. De informatie voor deze paragrafen is afkomstig uit de digitale vragenlijsten
die onder alle Nederlandse gemeenten zijn uitgezet. In paragraaf 2.4 wordt deze informatie
aangevuld met een analyse van het door de G32 gemeenten aangeleverde campagnemateriaal.
2.1      Opzet van de campagne
Verreweg de meeste Nederlandse gemeenten (83%) hebben ten behoeve van de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 extra communicatie-inspanningen gepleegd. In deze
paragraaf wordt beschreven hoe de communicatiecampagnes zijn opgezet.
Basis voor de keuzes omtrent communicatie
De meeste gemeenten met extra communicatie-inzet hebben deze inzet gebaseerd op wensen of
opdrachten van de lokale politiek (85%) en/of op gewoonte (63%). In het eerste geval gaat het om
wensen of opdrachten van het presidium, de gemeenteraad, wethouders of de burgemeester. In het
tweede geval hebben gemeenten bepaalde communicatie ingezet omdat ze dat eerder ook zo
deden. Slechts 15 procent van de gemeenten heeft de keuzes mede gebaseerd op kennis of
onderzoek. De gemeenten die geen extra communicatie hebben ingezet voor de verkiezingen,
noemen hiervoor vaak als reden dat dit een politieke keuze was, of dat anderen (politieke partijen,
de media) al voldoende aandacht gaven aan de verkiezingen.
Communicatieplan
In circa driekwart van de gemeenten die extra communicatie hebben ingezet, lag er een document
ten grondslag aan de inzet. In ruim een kwart van de gemeenten ging het om een uitgewerkt plan, in
de meeste om een eenvoudiger document, bijvoorbeeld een notitie.
Doel van de communicatie
Van de gemeenten die extra communicatie hebben ingezet, heeft ongeveer de helft vooraf doelen
voor de communicatie-inzet geformuleerd. De meeste doelen richten zich op het bevorderen van de
opkomst. 71 procent van de gemeenten met communicatiedoelen heeft zich (mede) ten doel gesteld
de opkomst te bevorderen. Deze gemeenten zijn gemiddeld wat groter en hebben gemiddeld meer
uitgegeven aan de communicatie dan de gemeenten met een ander doel dan opkomstbevordering
                                                     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>en de gemeenten zonder (expliciete) communicatiedoelstelling.8 De andere gestelde doelen hebben
voornamelijk betrekking op informatievoorziening aan inwoners (24%), het betrekken van jongeren
bij de verkiezingen (13%) en het beïnvloeden van de houding van inwoners ten aanzien van de
verkiezingen of de politiek (7%). In het laatste geval gaat het bijvoorbeeld om het vergroten van de
interesse of het vertrouwen van inwoners in de politiek. Bij informatievoorziening gaat het om
kennisbevordering bij inwoners door bijvoorbeeld het bekendmaken van de verkiezingsdatum,
informatie over stemlocaties of informatie over politieke partijen en hun standpunten.
Communicatieboodschap
De boodschappen van de gemeentelijke communicatie voor de gemeenteraadsverkiezingen van
2014 zijn voornamelijk gericht op kennis en gedrag. Van de gemeenten die extra communicatie
hebben ingezet, heeft 88 procent de campagneboodschap (mede) op kennis gericht en 85 procent
de boodschap (mede) op gedrag. Een minderheid (38%) van de gemeenten met een
communicatiecampagne heeft zich hiermee (ook) gericht op het beïnvloeden van de houding van
burgers ten aanzien van de verkiezingen. Deze gemeenten benadrukken in hun campagnes
bijvoorbeeld dat stemmen een recht of een plicht is, dat de lokale politiek ertoe doet, dat elke stem
telt, of dat de burger door te stemmen invloed kan uitoefenen. Andere gemeenten wezen erop dat
stemmen eenvoudig is, dat de democratie er voor iedereen is, dat het zonde is een stem verloren te
laten gaan. Weer anderen deden een beroep op groepsbinding (“meedoen!”, “samen sterk voor één
gemeente”) of stelden in hun boodschap dat stemmen een voorwaarde is om mee te mogen praten.
Start van de communicatie
Een kwart van de gemeentelijke communicatiecampagnes is meer dan twee maanden voor de
verkiezingen gestart. De helft is één tot twee maanden voor de verkiezingen gestart en een kwart
startte in de laatste maand voor de verkiezingen. Slechts enkele gemeenten zijn pas in de laatste
twee weken voor de verkiezingen met hun communicatie begonnen.
8 Deze conclusie is gebaseerd op antwoorden van 196 gemeenten die in 2014 extra communicatie
hebben ingezet (de vraag is niet gesteld aan de G32). De gemeenten met als doel opkomstbevordering
hebben gemiddeld 42.864 inwoners en €8.925 besteed aan de communicatie (n = 64). De gemeenten
met een ander doel hebben gemiddeld 30.800 inwoners en €3.898 besteed (n = 26) en de gemeenten
zonder (expliciet) doel hebben gemiddeld 27.804 inwoners en €4.507 uitgegeven (n = 106).
                                                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>2.2      Uitvoering van de campagne
Communicatiemiddelen
Centraal in de vragenlijst stond de vraag welke communicatiemiddelen de gemeente heeft ingezet
voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2006, 2010 en 2014. Het gaat hier dus om de inzet van de
gemeente, niet die van politieke partijen of anderen en bovenop de reguliere communicatie-inzet. De
resultaten van deze vraag staan vermeld in tabel 2.1. Het meest ingezet in 2014 zijn digitale media,
krantenberichten, debatten en verkiezingsmarkten en persoonlijke brieven voor inwoners. Elk van
deze middelen is ingezet door ruim de helft tot drie kwart van de gemeenten. Minder ingezet zijn
posters en aanplakbiljetten en aan huis bezorgde verkiezingskranten en nieuwsbrieven. Relatief
weinig gemeenten hebben zelf mensen op straat benaderd, via radio of televisie gecommuniceerd,
of digitale stemhulpen ingekocht. Bij het middel digitale media gaat het voornamelijk om (een
combinatie) van websites en sociale media. Filmpjes, bijvoorbeeld op YouTube, zijn aanzienlijk
minder ingezet. Naast de genoemde communicatiemiddelen hebben gemeenten diverse middelen
ingezet die in de tabel tot de categorie “overige communicatiemiddelen” zijn gerekend.9 Tussen 2006
en 2010 zien we een sterke toename van de inzet van communicatiemiddelen. Tussen 2010 en
2014 was sprake van een beperkte toename. Uit de cijfers komt de sterke opkomst van digitale
media naar voren. Als we kijken naar de inzet van de G32 gemeenten, hebben zij in 2014 zonder
uitzondering communicatiemiddelen ingezet en een veel breder dan de meeste andere gemeenten
(zie tabel 2.2). Bijna alle grote gemeenten hebben (in tegenstelling tot de meeste kleinere
gemeenten) digitale stemhulpen ingezet. Ook zien we bij deze gemeenten een veel groter gebruik
van posters, radiospotjes en televisie-uitzendingen, persoonlijke brieven, verkiezingskranten en
nieuwsbrieven, digitale media en overige communicatiemiddelen. Vergelijken we de gemeentelijke
communicatie rond de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 met de lokale communicatie-inzet van
politieke partijen en maatschappelijke organisaties (tabel 2.3), dan blijkt dat partijen en organisatie
meer communicatiemiddelen hebben ingezet. In 95 procent van de gemeenten hebben ze mensen
aangesproken op straat of flyers uitgedeeld. Ook hebben ze in verreweg de meeste gemeenten
posters en aanplakbiljetten, krantenberichten en –advertenties, digitale media en debatten en
verkiezingsmarkten ingezet. In de helft van de gemeenten zijn huis-aan-huisbezoeken afgelegd door
politieke partijen of maatschappelijke organisaties.
9 Voorbeelden zijn: huis-aan-huisbezoeken, debatten op scholen, workshops, een vrouwenavond,
rappende raadsleden, een carnavalswagen, een dorpsomroeper, feestelijke uitslagenavonden, een
Facebookgame, een informatieavond over stemmen voor verstandelijk gehandicapten,
(inloop)bijeenkomsten voor inwoners bij de gemeenteraad, een sms oproep om te gaan stemmen (waar
inwoners zich voor konden aanmelden), videoboodschappen en -portretten van bestuurders en
raadsleden, boemerangkaarten en speciale bierviltjes in de horeca, een flashmob en een
verkiezingsspecial in een lokale glossy.
                                                   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     Tabel 2.1 Gemeentelijke communicatie-inzet lokale verkiezingen (alle gemeenten, 2006-2014)
       Communicatiemiddelen                                                 2006      2010      2014
       Geen communicatiemiddelen ingezet                                     19%       17%      17%
       Mensen aanspreken/flyers op straat                                     6%       11%      11%
       Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat               29%       40%      42%
       Spotjes/uitzendingen op radio of tv                                    4%       15%      17%
       Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van de burgemeester)        32%       52%      55%
       Advertenties/berichten in kranten                                     45%       61%      65%
       Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                         29%       46%      45%
       Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)               14%       30%      29%
       Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten                  38%       57%      59%
       Digitale media (websites, sociale media, filmpjes op internet)        29%       58%      74%
       Overige communicatiemiddelen                                           5%        9%      17%
  Tabel 2.2 Gemeentelijke communicatie-inzet lokale verkiezingen (G32 vs. overige gemeenten, 2014)
        Communicatiemiddelen (2014)                                       G32     Overige gemeenten
        Geen                                                               0%            20%
        Mensen aanspreken/flyers op straat                                10%            12%
        Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat           68%            39%
        Spotjes/uitzendingen op radio of tv                               36%            14%
        Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van de burgemeester)    71%            53%
        Advertenties/berichten in kranten                                 68%            65%
        Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                     61%            43%
        Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)           97%            20%
        Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten              68%            60%
        Digitale media (websites, sociale media, filmpjes op internet)    87%            73%
        Overige communicatiemiddelen                                      48%            13%
Tabel 2.3 Communicatie-inzet lokale verkiezingen (inzet van gemeenten vs. inzet van politieke partijen en
                                              maatschappelijke organisaties, 2014)
       Communicatiemiddelen (2014)                                     Gemeente Partijen/organisaties
       Geen                                                               17%             0%
       Mensen aanspreken/flyers op straat                                 11%             95%
       Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat            42%             95%
       Spotjes/uitzendingen op radio of tv                                17%             32%
       Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van de burgemeester)     55%             16%
       Advertenties/berichten in kranten                                  65%             88%
       Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                      45%             46%
       Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)            29%             14%
       Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten               59%             81%
       Digitale media (websites, sociale media, filmpjes op internet)     74%             89%
       Overige communicatiemiddelen*                                      17%             54%
                * Bij partijen en organisaties gaat het hier vooral om huis-aan-huisbezoeken.
                                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Communicatie voor specifieke doelgroepen
De meeste communicatiemiddelen die gemeenten hebben ingezet voor de lokale verkiezingen van
2014 waren gericht op stemgerechtigden in het algemeen. Een grote uitzondering zijn de
persoonlijke brieven, die in verreweg de meeste gevallen specifiek aan jongeren en soms specifiek
aan nieuwe inwoners zijn verstuurd. Van de digitale media en acties om mensen aan te spreken op
straat was ongeveer een kwart specifiek op jongeren gericht. In totaal heeft 60 procent van de
gemeenten één of meer communicatiemiddelen voor jongeren ingezet. Er zijn ook gemeenten die
communicatie specifiek gericht hebben op ouderen of etnische minderheden (en in enkele gevallen
op andere doelgroepen, zoals vrouwen). Ouderen waren in 9 procent van de gemeenten een
specifieke communicatiedoelgroep. Deze groep is vaak benaderd met advertenties en berichten in
kranten of met aan huis bezorgde verkiezingskranten en nieuwsbrieven. Slechts 3 procent van de
gemeenten heeft etnische minderheden als doelgroep(en) gekozen. Er is daarbij geen middel dat er
in het bijzonder uitspringt.
Kosten van communicatie
De kosten die gemeenten hebben gemaakt voor de extra communicatie-inzet rond de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014, lopen sterk uiteen. Het gaat hierbij uitsluitend om extra
kosten betaald aan derden; (loon)kosten die gemeenten ook zonder communicatie-inzet zouden
hebben gemaakt, zijn niet meegerekend. Sommige gemeenten hebben niets uitgegeven, terwijl vier
grote gemeenten elk meer dan €100.000 hebben besteed. Gemiddeld hebben gemeenten ruim
€10.000 aan hun communicatie-inspanningen besteed. Bijna driekwart van de gemeenten heeft
echter minder dan €10.000 aan communicatie uitgegeven en de helft heeft minder dan €2.500. De
kosten per inwoner verschillen ook sterk per gemeente, van niets tot, in één geval, meer dan één
euro. Gemiddeld hebben gemeenten zestien cent per inwoner besteed, maar ook dit gemiddelde
wordt sterk beïnvloed door hoge uitschieters. In de helft van de gemeenten waren de uitgaven lager
dan tien cent per inwoner, en in een derde van de gemeenten waren ze lager dan twee cent.
Ongeveer een kwart van het geld dat gemeenten aan communicatie hebben besteed, is uitgegeven
aan digitale stemhulpen. Dat maakt de digitale stemhulp een van de duurste campagne uitgaven.
Daarnaast is ongeveer een zesde besteed aan verkiezingskranten en nieuwsbrieven. De overige
communicatiemiddelen hebben aanzienlijk minder gekost. Aan digitale media (sociale media,
websites en filmpjes) is opvallend weinig uitgegeven. De uitgaven van gemeenten aan
communicatie voor de gemeenteraadsverkiezingen stellen de communicatieactiviteiten en hun
resultaten in perspectief. Hoewel sommige gemeenten intensieve campagnes hebben gevoerd, blijkt
de communicatie-inzet van de meeste gemeenten, althans in kosten, beperkt te zijn geweest.
                                                  20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Inzet van stembureaus en extra faciliteiten
In de vragenlijst is gemeenten gevraagd hoeveel stembureaus ze hebben ingezet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2006, 2010 en 2014. Het aantal stembureaus dat individuele
gemeenten bij de laatste drie gemeenteraadsverkiezingen hebben ingezet, varieert van één tot
vijfhonderd en hangt zeer sterk samen met gemeentegrootte (hoe groter de gemeente, hoe meer
stembureaus). De meeste gemeenten hebben in 2014 (ongeveer) evenveel stembureaus ingezet als
in 2006 en 2010. Gemiddeld is het aantal stembureaus per gemeente iets toegenomen, van 27 in
2006, tot 28 in 2010, tot 29 in 2014. Een deel van deze toename is het gevolg van gemeentelijke
herindeling en het afschaffen van de stemcomputer. In 2014 hebben gemeenten gemiddeld 0,6
stembureaus per 1.000 inwoners ingezet. De kosten die gemeenten in 2014 hebben gemaakt voor
de inrichting en bemensing van de stembureaus lopen sterk uiteen. Gemiddeld gaat het om ruim
€1.000 per stembureau.
Ongeveer de helft van de gemeenten heeft voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 extra
stemfaciliteiten ingezet om het stemmen te vergemakkelijken of aantrekkelijker te maken (zie tabel
2.4). De meest ingezette faciliteiten zijn wegwijzers naar de stembureaus (een derde van de
gemeenten heeft wegwijzers geplaatst). Andere relatief veel ingezette faciliteiten zijn stembureaus
op centrale plekken in de gemeente (bijvoorbeeld op stations of, zo blijkt uit de open antwoorden, in
het gemeentehuis), mobiele stemlokalen en opvallende markeringen buiten bij de stembureaus. De
categorie “anders” in de tabel omvat uiteenlopende faciliteiten, van leesbrillen, vergrootglazen en
kunsttentoonstellingen in de stembureaus, tot extra informatie over toegankelijkheid van
stembureaus voor minder validen en de inzet van een duikboot.
             Tabel 2.4 Inzet van stemfaciliteiten voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014
                                                                                         Overige
  Stemfaciliteiten                                                                 G32              Totaal
                                                                                        gemeenten
  Geen                                                                             13%     52%       48%
  Stembureaus op centrale plekken waar (ook) veel mensen van buiten de wijk komen  39%     13%       19%
  Speciaal vervoer naar het stembureau (al dan niet voor bepaalde groepen)          9%     3%         3%
  Een mobiel stemlokaal (stembus)                                                  31%     13%       15%
  Bijzondere openingstijden stembureaus (bijvoorbeeld ’s nachts)                   28%     3%         6%
  Een verkiezingsfeest waar je ter plekke kon stemmen                              13%     0%         2%
  Wegwijzers naar stembureaus                                                      56%     31%       35%
  Grote borden, spandoeken of andere opvallende markeringen buiten bij stembureaus 16%     11%       12%
  Een kop koffie of andere catering voor stemmers bij het stembureau                3%     3%         3%
  Een (kleine) beloning voor stemmers                                               3%     1%         1%
  Anders                                                                            6%     4%         4%
                                                         21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>De G32 hebben aanzienlijk vaker stemfaciliteiten ingezet dan de overige gemeenten. Dat geldt
vooral voor stembureaus op centrale plekken, mobiele stemlokalen, bijzondere openingstijden van
stembureaus, verkiezingsfeesten waar ter plekken gestemd kan worden en wegwijzers naar de
stembureaus. De meeste gemeenten hebben weinig of niets uitgegeven aan extra stemfaciliteiten
voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 (hierbij gaat het om extra kosten aan derden, niet om
vaste kosten zoals loonkosten van medewerkers). Een zesde van de gemeenten heeft meer dan
€1.000 uitgegeven. Elf (voornamelijk grote) gemeenten hebben elk meer dan €10.000 uitgegeven
aan extra faciliteiten.
2.3      Evaluatie van de campagne
Slechts 8 procent van de gemeenten met extra communicatie-inzet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 zegt na afloop van de verkiezingen onderzoek te hebben
gedaan of laten doen naar het effect van de gemeentelijke communicatie. Als we de G32 niet
meetellen, is dat 5 procent. Bovendien blijkt uit de toelichting dat minstens de helft van die 5 procent
activiteiten noemt die niet of nauwelijks als onderzoek betiteld kunnen worden (en die wellicht door
een deel van de overige 95 procent ook gedaan zijn), zoals een mondelinge evaluatie van de
campagne of nagaan hoeveel mensen de digitale stemwijzer hebben bezocht. De gemeenten die
aangeven het effect van hun communicatie niet te hebben onderzocht, noemen hiervoor
verschillende redenen. Veel gemeenten hebben geen onderzoek gedaan omdat hier geen tijd, geld
of mankracht voor was, er (vanuit de politiek) geen behoefte aan was of er geen prioriteit aan is
gegeven. Andere gemeenten vonden hun communicatie-inzet te beperkt voor onderzoek, vonden
onderzoek niet nodig omdat ze tevreden waren over de opkomst of het verloop van de campagne, of
hebben er simpelweg niet aan gedacht onderzoek uit te voeren. Sommige gemeenten kozen ervoor
geen onderzoek te verrichten omdat zij de effecten van de communicatie niet meetbaar achtten.
In de vragenlijst is ook gevraagd naar de mening van griffiers over de gemeenteraadsverkiezingen
van 2018. Alle griffiers van gemeenten die in 2014 extra communicatie hebben ingezet vinden dat
hun gemeente ook bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen extra communicatie moet inzetten.
Wel vindt de helft dat de communicatie (op onderdelen) anders moet, bijvoorbeeld door meer
gebruik van sociale media, meer focus op specifieke doelgroepen (vooral jongeren), meer debatten,
een eerdere start van de communicatie of een meer planmatige organisatie. Sommige griffiers
verwachten dat hun gemeente bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen minder communicatie
gaat inzetten vanwege minder budget of omdat de lokale politiek vindt dat de communicatie meer
een zaak is van politieke partijen.
                                                    22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Van de griffiers van gemeenten die in 2014 geen extra communicatie hebben ingezet, vindt de helft
dat hun gemeente bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen wel extra communicatie moet
inzetten. De redenen die zij noemen zijn vooral dat het belangrijk is voor de opkomst, dat het nodig
is om de politieke participatie of democratie te bevorderen en dat het nodig is vanwege een
aankomende gemeentelijke herindeling die de opkomst negatief zal beïnvloeden. De griffiers die
vinden dat hun gemeente ook bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen geen extra communicatie
moet inzetten, noemen hiervoor vooral als reden dat anderen (zoals de politiek of de media) al
voldoende aandacht aan de verkiezingen schenken. Een andere reden die verschillende keren
genoemd wordt, is dat de lokale opkomst hoog is (vergeleken met het landelijke gemiddelde).
2.4      Verdiepende analyse campagnes G32
Uit de analyse van het campagnemateriaal van de extra communicatie-inzet van de G32 blijkt dat
vrijwel alle onderzochte G32 gemeenten expliciet aan opkomstbevordering doen. Wat in de opzet
van de campagnes vooral opvalt, is dat er weinig aan ‘evidence based campagnebeleid’ wordt
gedaan. Er wordt slechts beperkt verwezen naar algemene aanbevelingen of onderzoeken. Er vindt
in enkele gevallen enige ‘theoretisering’ in algemene termen plaats, bijvoorbeeld door het refereren
aan uit onderzoek voortkomende algemene redenen om niet te gaan stemmen of
burgerschapsstijlen.10 Slechts in een enkel geval wordt de keuze voor de inzet van
communicatiemiddelen (herkenbaar) op dergelijke inzichten afgestemd. Datzelfde geldt voor de
lessen die gemeenten uit de eigen campagne van 2010 trekken. Zelden wordt in de plannen van
2014 verwezen naar lessen die de gemeente heeft geleerd in 2010. Het is onduidelijk of die lessen
er niet zijn, dat men ze na vier jaar is vergeten of dat men ze niet heeft willen toepassen. Ook valt op
dat de campagnes zelden op kennis of analyse van het eigen electoraat zijn gebaseerd. Slechts een
enkele gemeente heeft vooraf een peiling onder de bevolking gehouden.
Hoewel de G32 gemeenten over het algemeen meer middelen inzetten en meer kosten maken voor
de communicatie-inzet rond de verkiezingen dan kleinere gemeenten, evalueren ook zij lang niet
altijd hun inzet met onderzoek onder inwoners. Onder de 27 grote gemeenten waarvan wij het
campagne materiaal geanalyseerd hebben, bevonden zich acht gemeenten waar onderzoek onder
inwoners is verricht, al dan niet in opdracht van de gemeente.11 Van deze onderzoeken valt
allereerst op dat elke gemeente voor een eigen vorm van onderzoek kiest. Die verschillen uiten zich
10 Zie het onderzoek van het bureau Motivaction (www.motivaction.nl).
11 Amsterdam, Den Haag, Leeuwarden, Rotterdam, Tilburg, Utrecht en Zoetermeer. Daarnaast zijn er exit
polls uitgevoerd in Tilburg (door Julien van Ostaaijen, Koen van der Krieken, Sabine van Zuydam & Bram
Boluijt) en Enschede (door Marcel Boogers, Universiteit Twente & Saxion Hogeschool).
                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>onder meer in tijdstip (voor de verkiezingen, op de verkiezingsdag of na de verkiezingen), manier
van benaderen (telefonisch, papieren of digitale enquête, interviews op straat) en hoogte van de
respons (van enkele tientallen tot ruim boven de 1.000). Bovendien richten de onderzoeken zich op
verschillende onderwerpen en zijn sommige uitgevoerd via bestaande inwonerspanels. Dit alles
maakt de onderzoeken onderling (wetenschappelijk) niet goed vergelijkbaar en levert ook niet altijd
interne betrouwbaarheid en representativiteit op. Uit de onderzoeken in Leeuwarden en Zoetermeer
komt naar voren dat niet-stemmers vooral zijn thuisgebleven omdat ze niet wisten op wie ze zouden
stemmen (respectievelijk 23 en 38%).12 In Zoetermeer waren andere belangrijke redenen om niet te
gaan stemmen: gebrek aan tijd, ziekte, vakantie of verblijf in het buitenland (samen 23%) of de
opvatting dat stemmen geen zin heeft (17%). In Leeuwarden zijn ‘geen tijd / geen zin’ en ‘ik ben
helemaal klaar met de politiek’ allebei met 22 procent belangrijke antwoordcategorieën. In Utrecht is
tijdens achttien interviews door een derde van de respondenten gezegd dat men niet is gaan
stemmen omdat politici hun beloften niet waar maken. In Den Haag geven veel bevraagde
stemgerechtigden aan niet te stemmen omdat ze geen interesse hebben. Het is onduidelijk in
hoeverre deze geconstateerde verschillen tussen gemeenten de werkelijkheid weerspiegelen en in
hoeverre ze het gevolg zijn van verschillende manieren van onderzoek. .
2.5     Samenvatting
De meeste gemeenten met extra communicatie-inzet baseren deze inzet op wensen of opdrachten
van de lokale politiek en/of op gewoonte. Slechts 15 procent baseert de inzet op kennis of
onderzoek. Lang niet alle gemeenten die communicatie inzetten voor de
gemeenteraadsverkiezingen formuleren vooraf een (expliciet) doel voor deze communicatie. Veel
gemeenten die dat wel doen, stellen zich een hogere opkomst tot doel. Het daarna (op afstand)
meest voorkomende doel is het verhogen van kennis bij inwoners. We zien dat veel gemeenten een
communicatieboodschap hebben. Deze richt zich vaak op kennis, gedrag of een combinatie
daarvan. Opvallend is dat doel en boodschap niet altijd samenhangen.
In 2014 zijn de meest ingezette communicatiemiddelen: digitale media, krantenberichten, debatten
en verkiezingsmarkten en persoonlijke brieven voor inwoners. Elk van deze middelen is ingezet door
ruim de helft tot drie kwart van de gemeenten. Minder ingezet zijn posters en aanplakbiljetten en aan
huis bezorgde verkiezingskranten en nieuwsbrieven. De G32 zet aanzienlijk meer middelen in dan
de overige gemeenten. Dat is ook te zien in de kosten. Gemiddeld hebben gemeenten ruim €10.000
aan hun communicatie-inspanningen besteed, maar bijna driekwart van de gemeenten heeft minder
12 Overigens stelde Zoetermeer die vraag ook voor de verkiezingen. Toen was het percentage 27.
                                                  24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>dan €10.000 aan communicatie uitgegeven en de helft minder dan €2.500. Na afloop van de
verkiezingen heeft slechts een klein aantal gemeenten via onderzoek onder inwoners het effect van
de gemeentelijke communicatie-inzet onderzocht. Deze onderzoeken kennen onderling veel
verschillen, waardoor de resultaten niet goed kunnen worden vergeleken.
                                                 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3         Lessen uit de literatuur
In dit hoofdstuk wordt beknopt verslag gedaan van het literatuuronderzoek. We hebben de relevantie
onderzocht van 46 factoren onderverdeeld in 31 onderwerpen en 3 categorieën, zie tabel 3.1.13
     Tabel 3.1 Overzicht van de in het literatuuronderzoek onderzochte factoren die mogelijk een relatie
               hebben met de hoogte van de opkomst bij lokale verkiezingen (zie ook bijlage 1)
                                       Omgevings- en institutionele             Politieke situatie en
         Individuele factoren
                                                   factoren                gemeenteraadsverkiezingen
  Geslacht                           Grootte en dichtheid van            Aantal stembureaus
  Leeftijd                           gemeenten                           Fragmentatie en nieuwe partijen
  Opleiding                          Stabiliteit van gemeenten           Electorale competitie
  Inkomen / werk                     Lokale en regionale                 Positieve of negatieve
  Etniciteit                         verbondenheid                       campagnes
  Religie                            Economische omstandigheden          Belang van personen
  Politieke factoren:                Evenredige vertegenwoordiging       Media aandacht
  - Interesse in politiek            / kiessysteem                       Weersomstandigheden
  - Kennis van politiek              Keuze van de verkiezingsdag en      Aantal partijen in de raad
  - Ervaren relevantie gemeente      relatie andere verkiezingen         Aantal partijen in de coalitie
  - Vertrouwen in politiek           Opkomstplicht en registratie        Krachtsverhoudingen in de raad
  - Tevredenheid over politiek       Aanwezigheid media                  Aantal gemeentelijke
  Sociale factoren:                                                      samenwerkingsverbanden
  - Geluksgevoel en gezondheid                                           Aantal aftredende wethouders
  - Levensstijl                                                          en burgemeesters
  - Sociale plicht                                                       Aantal politici waarvan integriteit
  - Sociale druk / omgeving                                              ter discussie is komen te staan
  - Gewoonte                                                             Campagne activiteiten
  Praktische belemmeringen
  (hieronder valt ook stemmen
  per post en digitaal stemmen)
13 We hebben onderzoek gedaan naar veel voorkomende en voor lokale verkiezingen mogelijk relevante
factoren. Volgens een meta-analyse zijn er minstens 170 factoren die op enig moment in opkomst
onderzoek zijn onderzocht, echter nooit allemaal in hetzelfde onderzoek. Sterker nog, de meest
onderzochte variabelen – leeftijd en opleiding – bleken respectievelijk maar in 72% en 74% van alle
onderzochte publicaties te worden meegenomen (Smets & Van Ham 2013: 13). Ook overzichtswerken
behandelen meestal hooguit enkele tientallen factoren.
                                                      26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Van al deze factoren hebben we in de literatuur gezocht of ze relevant zijn voor de hoogte van de
lokale opkomst. In paragraaf 3.1. wordt daarvan verslag gedaan door beknopt die factoren te
bespreken die daadwerkelijk relevant bleken te zijn voor de hoogte van de opkomst bij lokale
verkiezingen. Voor een uitgebreide bespreking van alle factoren verwijzen we naar bijlage 1.
In paragraaf 3.2 gaat het vervolgens uitgebreider over één van die factoren: de campagne
activiteiten en daarmee ook de gemeentelijke communicatiemiddelen, de centrale focus van dit
onderzoek. Naast een algemene analyse worden achtereenvolgens de volgende middelen
besproken:
        Brieven
        Digitale stemhulpen
        Deur-aan-deur campagnes
        Flyeren
        Telefonisch contact
        E-mail
        Massacommunicatie/media
        Sociale media
        Verkiezingsdebat
        Verkiezingsfestival
        Herinneringsberichten
        Gadgets
Om de invloed van alle onderwerpen en factoren op de lokale opkomst te bepalen, is gezocht naar
zoveel mogelijk relevante literatuur. Allereerst is dat literatuur over lokale verkiezingen in Nederland.
Aanvullend is gezocht naar literatuur over lokale verkiezingen in het buitenland óf niet-lokale
verkiezingen in Nederland. En tot slot is gebruik gemaakt van literatuur over niet-lokale verkiezingen
in het buitenland. Naarmate de literatuur verder afstaat van de Nederlandse lokale verkiezingen, zijn
we uiteraard terughoudender om conclusies uit die onderzoeken op de Nederlandse lokale praktijk
van toepassing te verklaren.
We hebben alle factoren zoveel mogelijk als losstaande factoren bekeken. In de praktijk hangen veel
factoren echter met elkaar samen. Zo relateert inkomen aan opleiding (stemgerechtigden met een
lage opleiding hebben over het algemeen ook een lager inkomen). En aan het effect van sommige
factoren op de opkomst kunnen verschillende andere factoren ten grondslag liggen. Dat bijvoorbeeld
de opkomst in grote gemeenten doorgaans lager is, kan te maken hebben met zaken als een
beperkte verbondenheid van inwoners met de (politiek van de) gemeente of met een afname van
sociale druk om te gaan stemmen.
                                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Veruit de meeste onderzoeken behandelen slechts één of enkele factoren die van invloed kunnen zij
op de opkomst. En omdat deze onderzoeken onder verschillende omstandigheden en met
verschillende methodieken zijn uitgevoerd, is het lastig om iets te zeggen over de relevantie van de
ene factor ten opzichte van de andere. Door echter zoveel mogelijk publicaties te beschouwen,
proberen we de meeste relevante factoren in dit hoofdstuk eruit te lichten. Daarnaast hebben we
gebruik kunnen maken van enkele meta-onderzoeken waarin meerdere factoren met elkaar worden
vergeleken (Cancela & Geys 2016; Smets & Van Ham 2013; zie daarnaast onder meer: Geys 2006;
Harder & Krosnick 2008).14 Deze overzichtsstudies hebben we samen met enkele bredere
Nederlandse studies en studies die zich op de niet-stemmer richten vaker gebruikt dan studies die
soms recenter zijn, maar zich slechts op één of enkele factoren richten (met name: Van der Meer &
Van der Kolk 2016; SCP 2012; Boogers e.a. 2010; SCP 2002; Wille 2000; Aarts 1999).
3.1       Factoren die de opkomst verklaren
In dit deel van het hoofdstuk presenteren we de factoren die uit het literatuuronderzoek als meest
relevant voor de hoogte van de lokale opkomst naar voren komen en waarover voldoende
(Nederlandse) bronnen beschikbaar zijn om dat te ondersteunen. Daarna volgen factoren waarvan
het effect op de opkomst op zijn best beperkt is en/of waarvan het bewijsmateriaal beperkter is.
Relevante factoren
Met name individuele factoren komen uit het onderzoek naar voren als relevant voor de opkomst bij
lokale verkiezingen. Het gaat dan om leeftijd, opleiding, vier van de vijf politieke factoren (interesse
in politiek, kennis van politiek, vertrouwen in de politiek, tevredenheid over de politiek), levensstijl,
gewoonte en praktische belemmeringen. Overige factoren die als relevant naar voren komen zijn:
grootte van gemeente, lokale en regionale verbondenheid, keuze van verkiezingsdag en relatie
andere verkiezingen, opkomstplicht, electorale competitie en weersomstandigheden. Al deze
factoren worden hierna besproken.
Leeftijd
Uit veel onderzoeken blijft dat leeftijd een belangrijke factor is in relatie tot de opkomst. Jongeren
stemmen relatief weinig, ook bij lokale verkiezingen (Steenvoorden & Van der Waal 2016; Boogers
14 Het artikel van Cancela en Geys uit 2016 behandelt in tegenstelling tot de andere genoemde
overzichtsartikelen het ‘subnationale’ niveau apart. Waar dat artikel in dit rapport wordt aangehaald,
betreft het de subnationale cijfers.
                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>e.a. 2010; SCP 2012: 39). Uit onderzoek blijkt verder dat de ‘middengroep’ relatief vaak stemt. De
enge definitie van die groep is de leeftijd van 45-54 jaar, maar soms worden ook jongere en oudere
groepen daartoe gerekend. Als vanaf de middengroep de leeftijd vervolgens afneemt of toeneemt,
stijgt de kans op niet-stemmers (SCP 2002: 26, zie ook: Blais e.a. 2004; Smets & Van Ham 2013).
Belangrijke redenen voor ouderen om niet te stemmen zijn fysieke belemmeringen (Aarts 1999),
afkeer door negatieve ervaringen (SCP 2002: 138) of het algemene terugtrekken uit het sociale
leven (Smets & Van Ham 2013). Bij jongeren komen vele redenen ter sprake, maar ‘geen interesse
in politiek’ of ‘niet weten waarop te stemmen’ zijn vaak genoemde (Veldkamp 2014; BMC 2014).
Opleiding
Opleiding is een van de factoren die het sterkst van invloed is op de opkomst (Smets & Van Ham
2013). Niet-stemmers zijn vaak lager opgeleid (SCP 2002; SCP 2012: 39). Ook bij de lokale
verkiezingen stemmen hoogopgeleiden vaker dan laagopgeleiden (Steenvoorden & Van der Waal
2016; Boogers e.a. 2010). Ditzelfde effect wordt ook gevonden in onderzoek van Aarts (1999) en
Krouwel e.a. (2009).
Interesse in politiek
Een van de meest ingebrachte danwel bewezen factoren die van invloed is op de opkomst bij
(Nederlandse) verkiezingen is (lokale) politieke interesse (o.m. Steenvoorden & Van der Waal 2016;
Smets & Van Ham 2013; SCP 2012; SCP 2002; Aarts 1999). Ook in onderzoek en enquêtes met
betrekking tot de gemeenteraadsverkiezingen komt deze factor veelvuldig naar voren (Boogers e.a.
2010: 22; BMC 2014: 14; TNS Nipo 2014a; EenVandaag 2014). Onder de niet-stemmers zitten
relatief veel mensen met geringe interesse in de (lokale) politiek.
Kennis van politiek
Mensen die enkele vragen over de lokale politiek goed konden beantwoorden, blijken vaker te
stemmen (Steenvoorden & Van der Waal 2016). Mensen die de politiek ingewikkeld vinden zijn
minder bereid te stemmen dan mensen die dat niet vinden (SCP 2012; zie ook: Smets & Van Ham
2013). Het percentage ‘weet ik niet’ als antwoord op politieke vragen is bij niet-stemmers minstens
dubbel zo groot als bij stemmers (SCP 2012: 42-43). Wanneer mensen zich vaker informeren over
politieke ontwikkelingen is de kans groter dat zij gaan stemmen. Daarbij heeft vooral het lezen van
de krant een significant effect (Steenvoorden & Van der Waal 2016; SCP 2002: 34).
Vertrouwen in politiek
Wanneer iemand meer vertrouwen heeft in het politieke bestel en/of de (landelijke/lokale) politieke
instituties is de kans groter dat diegene ook (lokaal) gaat stemmen (Steenvoorden & Van der Waal
                                                    29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>2016; BMC 2014; Boogers e.a. 2010: 13; Aarts 1999; Harder & Krosnick 2008). Uit lokaal onderzoek
blijkt dat het lage vertrouwen een van de belangrijkste redenen waarom mensen niet gaan stemmen
bij de gemeenteraadsverkiezingen (BMC 2014; EenVandaag 2014; BMC 2010).
Tevredenheid over de politiek
Volgens het SCP is politieke tevredenheid, na lidmaatschap van een politieke partij en politieke
interesse, een derde belangrijke indicator voor opkomst (SCP 2002: 32). Voor het lokale niveau
wordt dat wat minder stellig beweerd (Boogers e.a. 2010; BMC 2014). Nederlanders zijn over het
algemeen meer tevreden over het gemeentebestuur dan over de Haagse politiek, toch tonen
verschillende enquêtes op lokaal niveau aan dat ook voor wat betreft tevredenheid over het
gemeentebestuur nog wel wat te verbeteren valt (o.m. EenVandaag 2014).
Levensstijl
Mensen die participeren in de gemeente stemmen vaker bij de Tweede Kamerverkiezingen, maar
nog vaker bij lokale verkiezingen (Steenvoorden & Van der Waal 2016). In het algemeen geldt dat
de kans op niet-stemmers groter is bij degenen die zelden of nooit contact hebben met buren,
vrienden of kennissen, niet werken of verweduwd zijn (SCP 2002). Kerkbezoek, vrijwilligerswerk,
lidmaatschap van verenigingen of uitgaan dragen bij aan de kans dat iemand gaat stemmen (SCP
2002; Smets & Van Ham 2013). Niet-stemmers besteden gemiddeld minder tijd aan vrijwilligerswerk
en geven minder hulp aan mensen buiten hun huishouden (SCP 2012: 41).
Gewoonte
Mensen die bij eerdere verkiezingen stemden, zullen dat hoogstwaarschijnlijk weer doen (Cancela &
Geys 2016; Smets & Van Ham 2013; Harder & Krosnick 2008; Geys, 2006: 646). Daarom wordt ook
vaak geïnvesteerd in ‘nieuwe kiezers’, zogenaamde ‘first time voters’, met name jongeren. Uit
onderzoek in Denemarken en Finland blijkt echter dat de ‘second time voter’ minstens zo belangrijk
is. Bij de eerste keer stemmen is er nog veel aandacht en is het stemmen eerder een ‘hype’. De
aandacht van de jonge kiezers kan daarna wegebben, waardoor ze bij volgende verkiezingen
minder geneigd zijn te gaan stemmen (Bhatti e.a. 2016).
Praktische belemmeringen
De opkomst hangt ook af van meer toevallige en wisselende omstandigheden zoals geen tijd, te
laat, vergeten, oproep kwijt, afwezigheid of ziekte. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 gaf
39 procent van de niet stemmers aan wegens tijdgebrek niet te hebben gestemd en gaf 12 procent
als reden dat de oproepkaart kwijt was (Stichting Kiezersonderzoek Nederland 2010). Ook in SCP
onderzoek onder niet-stemmers was het volgens de onderzoekers “opvallend dat mensen vooral
                                                   30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>praktische redenen opgeven: men was de stempas kwijt of had deze niet ontvangen; was op
vakantie; of had iemand gemachtigd die uiteindelijk niet is gaan stemmen” (SCP 2012: 39; zie ook
SCP 2002: 10). Mensen die minder dan 12 uur per week werken gaan vaker stemmen dan mensen
die meer dan 12 uur per week werken (SCP 2002: 26). Veel mensen geven aan bij de
gemeenteraadsverkiezingen wel te zullen stemmen als dat via internet of smartphone kan (I&O
Research 2014b). Ook uit een andere enquête blijkt dat stemmen via internet of een app een deel
van de niet-stemmers over de streep zou trekken (EenVandaag 2014).
Grootte van gemeenten
In internationaal onderzoek wordt de gemeentegrootte als relevant gezien voor de opkomst (o.m.
Cancela & Geys 2016; Panagopoulos 2011; Blais & Dobrzynska 1998). Voor
gemeenteraadsverkiezingen zou het opkomstpercentage tussen de 2 en 10 procent afnemen als
een gemeente twee keer zo groot wordt (CPB 2014: 2). “Inwoners van kleine gemeenten tot
maximaal 20.000 inwoners stemmen vaker bij gemeenteraadsverkiezingen dan inwoners van
grotere gemeenten. Ook als we controleren voor de bevolkingssamenstelling blijft dit effect
significant” (Van Houwelingen 2015).
Lokale en regionale verbondenheid
De verbondenheid van de stemgerechtigde met de dorpskern, buurt of wijk waarin hij of zij een stem
kan uitbrengen, is een van de factoren van invloed op de opkomst bij lokale verkiezingen (Boogers
e.a. 2010). Mensen die al meer dan twintig jaar in de gemeente wonen, stemmen relatief vaak voor
de gemeenteraad. Daarnaast voelen lokale kiezers zich meer dan nationale kiezers verbonden met
de gemeente en de Europese Unie en (in mindere mate) met de wijk/dorpskern, streek en
Nederland (Steenvoorden & Van der Waal 2016).
Keuze van de verkiezingsdag en verhouding andere verkiezingen
Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de opkomst het hoogst is als de verkiezingen plaatsvinden
op zaterdag of zondag (Franklin 1996; 2002; 2004; Henderson & McEwen 2010). Het is ook mogelijk
de gemeenteraadsverkiezingen over verschillende dagen te spreiden of juist allemaal op dezelfde
dag te organiseren samen met andere, eersterangsverkiezingen, zoals voor de Tweede Kamer.
Volgens beperkt internationaal onderzoek zal de opkomst bij het verspreiden eerder dalen en bij het
samenvoegen eerder stijgen (o.m. Wille 2000; Vetter 2015). Ook het organiseren van de lokale
verkiezing niet ver voorafgaand aan een eersterangsverkiezing, zoals de Tweede Kamerverkiezing,
zou voor een verhoging van de opkomst kunnen zorgen (Franklin e.a. 1996 in Aarts 1999: 17).
                                                  31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Opkomstplicht
Van het invoeren van een opkomstplicht zal een direct opkomst bevorderend effect uitgaan (Cancela
& Geys 2016; Smets & Van Ham 2013; Gallego 2009). Desalniettemin kan opkomstplicht ook (enig)
negatief effect hebben doordat burgers door de verplichting juist afstand nemen van politiek (Van
der Meer & Deth 2010, zie ook Krouwel e.a. 2009).
Electorale competitie
Verschillende auteurs stellen dat stemgerechtigden eerder geneigd zijn te gaan stemmen wanneer
het erom spant welke partij de verkiezingen gaat winnen dan wanneer het een gelopen race is (o.a.
Cancela & Geys 2016; Franklin 2004; Geys 2006; Górecki 2013; zie voor tegengesteld geluid
Eggers 2015). Ook zouden politieke partijen zelf meer aandacht geven aan het mobiliseren van
stemgerechtigden wanneer blijkt dat er een strijd zal plaatsvinden tussen verschillende partijen
(Geys 2006; Harder & Krosnick 2008).
Weersomstandigheden
In Nederland blijkt een beperkte invloed van het weer op de verkiezingsopkomst: 25 millimeter regen
vermindert de opkomst met 1 procent. Wanneer de temperatuur met 10 graden toeneemt, heeft dit
een positief effect van bijna 1 procent. Wanneer er 100 procent zon is op een verkiezingsdag is de
opkomst 1,5 procent hoger dan wanneer er helemaal geen zon is (Eisinga e.a. 2012). De invloed
van het weer op de opkomst is overigens niet overal gelijk en onderzoeken in verschillende landen
spreken elkaar enigszins tegen (Gomez e.a. 2007; Persson e.a. 2014).
Relevante factoren met beperkter bronmateriaal
Andere factoren die naast de hiervoor genoemde factoren naar voren komen als factoren die
relevant zijn voor de hoogte van de lokale opkomst zijn etniciteit, religie (opgevat als: of iemand met
regelmaat naar de kerk gaat), geluksgevoel en gezondheid, sociale druk / omgeving en media
aandacht. De bewijsvoering hiervoor is echter wat beperkter of komt overwegend van buitenlandse
bronnen. Van alle vijf is echter de verwachting dat ze ook bij Nederlandse lokale verkiezingen een
rol spelen.
Etniciteit
Volgens een internationale meta -evaluatie blijkt het aandeel minderheden van belang voor
subnationale opkomst (Cancela & Geys 2016). Ook in Nederlandse grote steden is de opkomst van
minderheden lager dan het (lokale) gemiddelde (Kranendonk e.a. 2014; Van den Bent 2010;
Krouwel e.a. 2009).
                                                  32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Religie
Ook religie is een relevante factor voor de hoogte van de opkomst. Volgens onderzoek van het SCP
is het hierbij vooral of iemand met regelmaat naar de kerk gaat of niet. “Mensen die zich niet tot een
kerkelijke gezindte rekenen of die slechts zeer sporadisch een kerk bezoeken, gaan minder vaak
stemmen dan frequente kerkgangers” (SCP 2002: 31). Het gaat dus om actief kerkbezoek en niet of
mensen zich tot een bepaalde religieuze stroming rekenen (zie o.m. Smets & Van Ham 2013).
Geluksgevoel en gezondheid
Mensen die ongelukkig zijn of die vinden dat ze een slechte gezondheid hebben, gaan ongeveer
tweemaal zo vaak niet stemmen als anderen (SCP 2002: 28). Niet-stemmers hebben relatief gezien
het minst het gevoel grip te hebben op hun toekomst, het minst vertrouwen in hun medemens en het
minst het gevoel eerlijk behandeld te worden (SCP 2012: 41). Ook isolatie (eenzaamheid) blijkt van
invloed te zijn op het niet-stemmen (SCP 2002: 28). De rol van gezondheid wordt in internationaal
onderzoek overigens enigszins genuanceerd (Smets & Van Ham 2013; Mattila e.a. 2013).
Sociale druk / omgeving
Vrienden, familie en andere naasten zijn belangrijker dan anderen bij het nemen van het besluit om
al dan niet te gaan stemmen (Harder & Krosnick 2008; Schmitt-Beck & Mackenrodt 2010). De
hoogte van de opkomst kan tevens worden beïnvloed door stemgerechtigden eraan te helpen
herinneren om te gaan stemmen (Panagopoulos 2011).
Media aandacht
Volgens Baekgaard (2014; zie ook Landman e.a. 2015) heeft lokale nieuwsvoorziening over lokale
verkiezingen een positief effect op de hoogte van de opkomst zodra er ook daadwerkelijk politiek
relevante informatie wordt gecommuniceerd. Media-aandacht zou echter een klein effect hebben in
vergelijking met de invloed van sociaal-demografische factoren.
Beperkt relevante factoren
Inkomen/werk kwamen uit de analyse als beperkt relevant naar voren. Ze hebben invloed, maar
deze wordt over het algemeen beperkt geacht. De invloed van geslacht blijkt nagenoeg afwezig.
Geslacht
In internationaal meta-onderzoek lijkt de relatie tussen geslacht en opkomst, in tegenstelling tot
vroeger, niet significant (Smets & Van Ham 2013; zie ook Harder & Krosnick 2008). Soortgelijke
                                                    33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>conclusies worden ook in Nederlands onderzoek getrokken (Steenvoorden & Van der Waal 2016;
zie ook Aarts 1999; Krouwel e.a. 2009).
Inkomen / werk
Mensen met een hoger inkomen stemmen vaker (Cancela & Geys 2016; zie ook Stockemer &
Scruggs 2012; Steenvoorden & Van der Waal 2016). Er lijkt echter een verband met opleiding.
Stemgerechtigden met een lage opleiding hebben over het algemeen ook een lager inkomen (SCP
2002). Gerelateerd aan inkomen is het hebben van een baan. Niet-stemmers hebben minder vaak
betaald werk dan stemmers (SCP 2012: 39).
Beperkt relevante factoren met beperkter bronmateriaal
De volgende factoren komen uit het onderzoek ook als beperkt relevant naar voren. De
bewijsvoering van deze relevantie komt echter vaker uit buitenlandse bronnen en wordt minder
ondersteund met Nederlandse bronnen.
Ervaren relevantie gemeente
In vergelijking tot kiezers die de gemeente onbelangrijk vinden, hebben kiezers die de gemeente
zeer belangrijk vinden 6 procent meer kans om op te dagen bij de stembus (Lefevere & Van Aelst
2014: 163-164; zie ook Boogers e.a. 2010; zie desalniettemin: BMC 2014). In 2014 ervoer 83
procent van de inwoners weinig tot geen invloed van gemeentelijke beslissingen op het dagelijks
leven (BMC 2014: 17).
Aantal stembureaus
Uit onderzoek van Dyk en Gimpel (2005) blijkt dat de nabijheid van stembureaus beperkt meeweegt
in de beslissing of men ging stemmen. Volgens Krouwel e.a. (2009) kan dit ook voor Nederland de
opkomst verhogen.
Factoren waar de invloed (nog) niet van is vast te stellen
Ten slotte moeten we constateren dat we van vele factoren de invloed niet hebben kunnen
vaststellen. Deels komt dat doordat onderzoeken elkaar teveel tegenspreken. Dat is het geval bij
evenredige vertegenwoordiging / kiessysteem, fragmentatie en nieuwe partijen en positieve of
negatieve campagnes (zie bijlage 1 voor een toelichting). Bij weer andere factoren hebben we te
weinig voor Nederlandse (lokale) verkiezingen toepasbaar onderzoek kunnen vinden. Dat is het
                                                  34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>geval bij sociale plicht, dichtheid van gemeenten, stabiliteit van gemeenten, economische
omstandigheden, aanwezigheid media en belang van personen (zie bijlage 1 voor een toelichting).
Over het aantal partijen in de gemeenteraad, het aantal partijen in de coalitie, de
krachtsverhoudingen in de raad, het aantal samenwerkingsverbanden per gemeente, het aantal
wethouders en burgemeesters dat moest aftreden en overige ‘crises’, zoals politici waarvan de
integriteit ter discussie is komen te staan hebben we nog veel minder kunnen vinden. De meeste
van deze factoren zijn daarom meegenomen in het kwantitatieve onderzoek en de vragenlijsten naar
alle Nederlandse gemeenten/griffiers (zie hoofdstuk vier).
3.2       De effectiviteit van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen
Uit het literatuuronderzoek blijkt dat er weinig bekend is over de invloed van specifieke
gemeentelijke communicatie instrumenten op de opkomst. Zeker in vergelijking met factoren als
leeftijd en politieke interesse. Wat daarover bekend is, komt bovendien met name uit het buitenland.
Als eerste is het belangrijk te beseffen dat een gemeentelijke communicatiecampagne zich op
meerdere doelen kan richten (Hansen & Pedersen 2014). Naast het verhogen van de opkomst, en
daarmee het gedrag van de kiezer, kan de campagne zich ook richten op het vergroten van de
feitelijke kennis die burgers hebben over de lokale politiek of de verkiezingen in het algemeen. Een
ander mogelijk doel is het veranderen van de houding van de burger ten opzichte van de lokale
politiek of de verkiezingen. Onderzoek naar de effectiviteit van communicatiemiddelen bij lokale
verkiezingen is daarom lastig. Het gaat niet alleen om objectieve waarnemingen in de vorm van
opkomstpercentages, maar ook om subjectieve verklaringen zoals een, al dan niet zelf
gerapporteerde, stijging van kennis over de lokale politiek (Vavreck 2007; Pianzola & Ladner 2011).
Voor wat betreft de relatie tussen campagne en opkomst is er internationaal meta-onderzoek dat
stelt dat ‘mobilisatie’ van kiezers een positief effect heeft op de opkomst. Denk daarbij onder andere
aan opbellen, canvassen en persoonlijke contacten. Dat geldt vooral voor mobilisatie door politieke
partijen: 7 van de 10 onderzochte studies binnen één meta-onderzoek toonden positieve resultaten.
Bij ‘onpartijdige mobilisatie’ was dat 5 van de 9 (Smets & Van Ham 2013). Volgens een andere
meta-studie blijkt dat campagne uitgaven een positief effect hebben op de opkomst (Cancela &
Geys 2016). Het zou de kennis en het bewustzijn van het electoraat kunnen vergroten en de kosten
voor de kiezer om die informatie te vergaren, verkleinen. Opkomst bevorderende campagnes
zouden daarnaast het gevoel van sociale plicht kunnen vergroten (Geys 2006: 648).
In Nederlands onderzoek is ook een relatie tussen opkomst en campagne gelegd. Als campagne
inspanningen het electoraat bereiken, is de kans op een hogere opkomst groter. Het zou echter zo
kunnen zijn dat mensen die al van plan waren te stemmen meer dan niet-stemmers openstaan voor
                                                     35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>campagne inspanningen (Lefevere & Van Aelst 2014). Hoewel het mogelijk is ontwikkelingen onder
groepen inwoners met betrekking tot gedrag, kennis en houding te meten, is het veel lastiger aan te
tonen dat een overheidscampagne daaraan ten grondslag ligt. Zo is in 2014 in opdracht van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties onderzoek gedaan naar de effecten van
de gemeenteraadscampagne van het Rijk (TNS Nipo 2014b). In het onderzoeksverslag wordt
opgemerkt dat het meten van veranderingen in kennis, houding en gedrag lastig is, omdat – net als
bij opkomst – veel factoren erop van invloed (kunnen) zijn. Hoewel via onderzoek onder inwoners
(via panelgesprekken) wel ‘ontwikkelingen’ zijn gemeten voor wat betreft kennis, houding en gedrag,
werd ook geconstateerd dat “deze ontwikkelingen niet direct zijn toe te schrijven aan de
massamediale campagne. De ontwikkelingen onder kiezers die geen van de uitingen hebben
gezien, zijn hetzelfde of soms zelfs groter dan onder kiezers die wel bereikt zijn door de campagne”
(TNS Nipo 2014b).
Ondanks al deze beperkingen zijn er onderzoekers die de effectiviteit van ingezette
communicatiemiddelen proberen te duiden (zie o.a. Green & Gerber 2008; 2015; Krouwel e.a.
2009). Met name Green en Gerber zijn bekend vanwege hun grootschalig onderzoek naar de
effectiviteit van communicatiemiddelen. Het gaat hier om Amerikaans onderzoek naar politieke
partijen. Omdat het echter wel verreweg het meest gedetailleerd onderzoek is dat we zijn
tegengekomen, staan we er wat langer bij stil. Een overzicht van de belangrijkste conclusies over de
effectiviteit van communicatiemiddelen uit dat onderzoek is opgenomen in tabel 3.2.
                                                  36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Tabel 3.2 Belangrijkste conclusies uit het onderzoek van Green & Gerber (2015) over de effectiviteit van
          de inzet van verschillende communicatie instrumenten (dollars omgerekend naar euro’s)
Methode               (opstart)kosten    Management            Effectiviteit per contact  Effectiviteit    Kosten per
                                                                                          statistisch      extra stem
                                                                                          betrouwbaar?
Van deur tot deur     Rekrutering,       Flinke en             1 stem per 15 contacten    Ja               € 28 (€ 14 per
gaan                  roosters en routes voortdurende training plus spillover effecten op                  uur en 6
                      maken              en supervisie         huisgenoten                                 contacten per
                                                                                                           uur)
Pamfletten            Rekrutering,       Monitoren en          1 stem per 189 stemmers    Niet significant Niet berekend
verspreiden           maken roosters en  controle op het werk  die zijn bereikt met       groter dan nul   vanwege miniem
                      pamfletten.                              pamflet                                     effect
Versturen brieven     Ontwerpen,         Intensief in het      Geen waarneembaar          Ja, op basis van Niet berekend
via post (door        printen, versturen begin, daarna door    effect                     een groot aantal vanwege
belangenpartij)                          de post                                          studies          minieme effect
Versturen brieven     Ontwerpen,         Intensief in het      1 stem per 273             Ja, op basis van € 81 (gemeten
via post (door        printen, versturen begin, daarna door    ontvangers                 een groot aantal op basis van €
onpartijdige actor)                      de post                                          studies          0.45 per brief)
Opbellen (door        Rekrutering        Flinke en             1 stem per 35 contacten    Ja, op basis van € 31 (op basis
vrijwilligers)        enthousiaste       voortdurende training                            een groot aantal van € 14 per uur
                      vrijwilligers      en supervisie                                    studies          en 16 contacten
                                                                                                           per uur)
Opbellen door         Bemachtigen van    Voortdurende          1 stem per 125 contacten   Ja, op basis van € 56 (op basis
commerciële           telefoonlijst      supervisie                                       een groot aantal van € 0,45 per
bureaus                                                                                   studies          contact)
Automatische          Telefoonlijst      Geen                  1 stem per 900 gebelde     Niet significant Niet berekend
telefoongesprek       bemachtigen, goed                        individuen                 groter dan nul   vanwege miniem
(via een ‘bandje’)    bandje inspreken                                                                     effect
E-mail                E-mails            Het meeste werk zit   Geen waarneembaar          Hooguit beperkt  Niet berekend
                      verzamelen,        in het opstarten.     effect behalve wanneer     effect           vanwege miniem
                      bericht maken en                         vanuit een officiële bron                   effect
                      verspreiden
Verkiezingsdag        Vinden geschikte   Leidinggevende voor   Opkomst per kiesdistrict 1 Ja, maar op      € 29
festivals             plek, organiseren  organisatie en        tot 2 procentpunt hoger    basis van klein
                      en adverteren      supervisie                                       aantal studies.
Televisie             Maken en plaatsen  Niet                  Opkomst neemt toe met      Niet significant Niet berekend
                      advertenties                             0,5 procentpunt            groter dan nul   vanwege miniem
                                                                                                           effect
Radio                 Maken en plaatsen  Niet                  Opkomst neemt toe met 1    Niet significant Niet berekend
                      advertenties                             procentpunt                groter dan nul   vanwege miniem
                                                                                                           effect
                                                          37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Wanneer meerdere communicatiemiddelen tegelijkertijd worden gebruikt, zoals in de meeste
gemeenten het geval is, zou een versterkend effect kunnen ontstaan tussen deze middelen. Green
en Gerber (2015) stellen echter dat het niet zozeer gaat om ‘hoe meer, hoe beter’. Op basis van
verschillende onderzoeken, voornamelijk gericht op onderlinge synergie tussen e-mail, post en/of
telefoongesprekken, concluderen zij namelijk dat het zogenaamd ‘optellen’ van middelen niet lijkt te
leiden tot eenzelfde opgetelde stijging van de opkomsteffecten van deze middelen.
Op basis van verschillende onderzoeken en met al het voorgaande in het achterhoofd houdend,
behandelen we hieronder de effectiviteit van afzonderlijke communicatiemiddelen. Dit alles wel met
de wetenschap dat de inzet van alle communicatiemiddelen tezamen vaak worden gezien als één
van vele factoren die de opkomst mogelijk positief beïnvloeden, en niet de meest doorslaggevende.
Brieven
Het verzenden van brieven is enigszins effectief (Green & Gerber 2008; 2015). Brieven om inwoners
op te roepen om te gaan stemmen, lijken vanuit de overheid een groter effect te hebben op de
opkomst dan brieven van andere actoren (zie tabel 3.2). Afhankelijk van de politieke situatie kan de
kans dat iemand bij een volgende verkiezing weer gaat stemmen, worden verhoogd met 2,4
procentpunt wanneer men bedankt wordt voor het stemmen bij een vorige verkiezing (Panagopoulos
2011). Brieven die een beroep doen op iemands sociale plicht kunnen de opkomst met 0,2
procentpunt verhogen (Green e.a. 2013). Nederlands onderzoek naar verkiezingsberichten gericht
aan jongeren wijst uit dat berichten met een persoonlijke en relationele stijl aantrekkelijker,
begrijpelijker en meer toepasbaar zijn voor de doelgroep dan een meer zakelijke en afstandelijke
brief (Den Ouden & Doorschot 2010).
Digitale stemhulp
Het toegenomen gebruik van digitale stemhulpen lijkt te bevestigen dat korte termijnfactoren voor de
opkomst, zoals standpunten rondom actuele thema’s, belangrijk zijn (Van der Kolk e.a. 2006). Een
digitale stemhulp wordt over het algemeen gezien als positief voor de opkomst, al blijft het
daadwerkelijke effect betwist. In 69 (deel)gemeenten met een Stemwijzer is de opkomst met 1,8
procentpunt gestegen. Het betreft hier echter onderzoek van de ontwikkelaar van Stemwijzer. Ander
onderzoek naar de effectiviteit van digitale stemhulpen in de Nederlandse verkiezingen van 2006
concludeert dat de stemhulpen maximaal verantwoordelijk zijn voor een opkomstverhoging van 3
procent (Ruusuvirta & Rosema 2009). Dergelijke uitkomsten lijken realistischer dan beweringen of
onderzoeken die stellen dat een stemhulp kan leiden tot 13 procent hogere opkomst (Krouwel e.a.
                                                  38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>2009),15 Stemhulpen zouden met name de opkomst onder jongeren kunnen verbeteren (Gemenis &
Rosema 2014; Ladner & Pianzola 2010) en bijdragen aan het vergroten van de politieke kennis over
en interesse in de deelnemende partijen (Neijens & De Vreese 2010; Kruikemeier 2014).
Deur-aan-deur campagnes
Politieke deur-aan-deur campagnes en face-to-face contact zou grofweg leiden tot één extra stem
per vijftien benaderde personen (Gerber en Green 2008; 2015). Het effect is overigens kleiner bij
verkiezingen waarbij mensen sowieso al geneigd zijn te stemmen. In campagnes die inwoners
minder van belang achten, treedt het effect op omdat mensen zich hierdoor meer aangesproken
voelen op hun sociale plicht en zich meer serieus genomen voelen. Ander onderzoek wijst uit dat de
effectiviteit van dergelijke campagnes anders moet worden geïnterpreteerd wanneer de spill-over
communicatie onder huisgenoten wordt meegerekend (Green e.a. 2013; Green & Gerber 2015).
Algemene boodschappen moeten via vrienden binnenkomen om het meest effect te hebben. Dat is
overigens bij digitale campagnes niet anders (zie bij ‘sociale media’; Aldrich e.a. 2016).
Flyeren
Green & Gerber (2008; 2015) stellen dat het uitdelen van flyers weinig effect heeft op de uiteindelijke
opkomst. Gemiddeld zou dat per 189 geregistreerde kiezers slechts één extra stem opleveren. Ze
suggereren dat het verspreiden van flyers vooral zinvol is in grotere kiesdistricten en dat het in
kleinere kiesdistricten effectiever is wanneer persoonlijk contact wordt gezocht. Flyers met informatie
over kandidaten en stemlokalen lijken het meeste effect te hebben.
Telefonisch contact
Wanneer stemgerechtigden telefonisch door mensen worden benaderd tijdens campagnes van
politieke partijen zal 1 van de 180 bereikte stemgerechtigden hierdoor daadwerkelijk gaan stemmen
(Green & Gerber 2008; 2015; Green e.a. 2013). Dit effect wordt kleiner naarmate het telefonisch
contact onpersoonlijker wordt. Wanneer het telefonisch contact via een robot-stem gebeurt, is de
kans op een extra stem slechts 1 per 1.000 bereikte personen. Ten slotte is de opkomst bij
verkiezingen hoger wanneer al eerder gebelde stemgerechtigden nogmaals worden opgebeld.
15 Het ging daar onder meer om het aantal mensen dat door het gebruik van een stemhulp zegt te
overwegen om te gaan stemmen. Uit eerdere onderzoeken weten we echter dat dergelijke uitspraken niet
altijd tot een gang naar de stembus leiden (zie paragraaf 4.5).
                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>E-mail
Gerber en Green (2008; 2015) stellen dat een e-mail niet tot nauwelijks effect heeft op de hoogte
van de opkomst, maar dat men het medium ook niet moet verwaarlozen. Het verzenden van een e-
mail naar een grote groep mensen kost immers weinig en heeft een groot bereik. E-mails van
bekenden of officiële bronnen lijken een positiever effect te hebben op de opkomst dan anonieme,
onpersoonlijke e-mails (Davenport 2012). Ook Nickerson (2007) concludeert na een analyse van
dertien studies dat het verzenden van e-mails niet leidt tot een hogere opkomst (in dit geval bij
universiteitsverkiezingen). Ook wanneer er door medestudenten gemaakte filmpjes worden
toegevoegd leidt dit niet tot een hogere opkomst (Bergan 2011).
Massacommunicatie/media
Volgens een internationaal meta-onderzoek hebben politieke advertenties nauwelijks invloed (Smets
& Van Ham 2013). Green en Gerber (2008; 2015) suggereren dat een groot volume aan
advertenties niet kan voorspellen hoe groot de opkomst kan zijn. Wel betogen ze dat blootstelling
aan televisie-, radio- en krantenadvertenties kan leiden tot een hogere opkomst van tussen de 0,5
en 2 procentpunt. (Televisie-)advertenties met een specifieke boodschap zouden onder jongeren
eerder leiden tot een hogere opkomst dan advertenties met een bredere boodschap.
Sociale media
Sociale media hebben een enorm bereik en zijn daarom zeer aantrekkelijke kanalen (Green &
Gerber 2008; 2015). Echter het effect, voor zover al te meten of gemeten, lijkt vooralsnog beperkt.
Het gebruik van sociale media door overheden zal in ieder geval niet ‘automatisch’ tot (veel) meer
betrokkenheid leiden (Macnamara e.a. 2012). Onderzoek door Kruikemeier (2014) concludeert dat
door sociale media de politieke betrokkenheid onder stemgerechtigden omhoog gaat. Ook zou het
aantal voorkeursstemmen volgens Kruikemeier e.a. (2015) door middel van twittergebruik
toenemen. Dit effect lijkt echter klein in vergelijking met het effect van de offline media.
Ook in buitenlands onderzoek blijkt de keuze om te gaan stemmen maar in zeer beperkte mate
afhankelijk van sociale media (Strandberg 2013).16 Net als offline campagnes lijkt een persoonlijke
boodschap het beste te werken (zie ook Aldrich e.a. 2016 en zie Teresi & Michelson 2015 voor enig
effect met minder persoonlijk contact). Sociale media worden echter vaak op een onpersoonlijke
manier ingezet en vooral gebruikt als eenrichtingsverkeer en/of advertentiekanaal (zie ook:
Vliegenthart & Van Noort 2010; Walter & Van Praag 2012). Ook worden sociale media weinig
geïntegreerd in andere campagne-onderdelen (Walter & Van Praag 2012). In het onderzoek van
16 Ook filmpjes die via YouTube worden verspreid, kennen over het algemeen een beperkt bereik (Walter
& Van Praag 2012).
                                                      40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Green en Gerber (2015) bleek dat per 256 facebookgebruikers de opkomst met één stem toenam,
wanneer een facebook banner werd getoond met de oproep om te gaan stemmen. Dit effect werd
groter zodra Facebook gebruikers zagen wie van hun vrienden waren gaan stemmen.
Nederlandse lokale politici overschatten bovendien het belang dat kiezers rondom verkiezingen aan
sociale media hechten (TNS Nipo 2014c). Kiezers vertrouwen voor hun indrukken van politieke
partijen nog veel op huis-aan-huis bladen (37%), lokale of regionale bladen (25%) en nationale tv of
radio (24%). Slechts 8 procent van de kiezers geeft aan indrukken via sociale media op te doen.
Raadsleden menen echter dat de volgende zaken voor kiezers van belang zijn: huis-aan-huis bladen
(36%), sociale media (35%) en via vrienden, familie kennissen, et cetera (34%).
Verkiezingsdebat
Een verkiezingsdebat is één van de manieren waarop stemgerechtigden meer informatie over de
verkiezingen kunnen vergaren. Benoit e.a. (2002) stellen dat debatten vooral handig zijn om
informatie over de deelnemers te vergaren. Op basis van een meta-analyse stellen ze dat het eerste
debat in een reeks meestal de meeste impact heeft. Paardekooper e.a. (2014: 101) stellen ook dat
debatten vaak gericht zijn op een specifieke doelgroep en zich niet richten op opkomstbevordering.
Verkiezingsfestival
Een ander middel om de opkomst tijdens verkiezingen te verhogen is het organiseren van een
verkiezingsfestival of een verkiezingsnacht voorafgaand aan de dag van de verkiezingen. Hoewel
dergelijke festivals voornamelijk jongeren aantrekken, zijn ze ook toegankelijk voor ander publiek en
zorgen ze voor extra aandacht (Howard & Posler 2012). Volgens Green en Gerber (2008; 2015)
hebben evenementen die plaatsvinden op de dag van de verkiezingen enig positief effect op de
hoogte van de opkomst. Wanneer een verkiezingsfestival werd georganiseerd voor een minder
opvallende verkiezing, steeg de opkomst bij de verkiezing met 1 tot 2 procentpunt.
Herinneringsberichten
Het sturen van een herinneringsbericht voor de verkiezingen kan op verschillende manieren, zoals
via reclameborden, SMS, e-mail, brief of een ander communicatiemiddel. In een experiment hielden
vrijwilligers in geselecteerde wijken borden vast om stemgerechtigden eraan te herinneren dat ze de
volgende dag moesten gaan stemmen. Uiteindelijk bleek dat de opkomst 3,48 procentpunt hoger
was bij de groep die tijdens de verkiezing de borden zag (Panagopoulos 2009). Ander onderzoek
concludeerde dat een herinneringsbericht via SMS een toename van 3 procentpunt veroorzaakte in
de waarschijnlijkheid dat iemand gaat stemmen (Dale & Strauss 2009; zie ook Malhotra e.a. 2011).
Onderzoek onder 61 miljoen Facebook gebruikers van Bond e.a. (2012, aangehaald in Aldrich e.a.
2016) toont aan dat de kans dat iemand ging stemmen met 0,4 procent toenam wanneer zij een
                                                   41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>herinneringsbericht door een willekeurige selectie van hun vrienden dan wanneer zij een neutraal
bericht ontvingen.
Gadgets
Uit onderzoek omtrent de gemeenteraadsverkiezingen van 2002 in de gemeenten Eibergen en Mill
en Sint Hubert bleek dat het uitdelen van een cadeau als motivatie om te gaan stemmen geen
significant effect had. Deze conclusie werd echter enkel getrokken omdat de opkomst voor de
desbetreffende gemeenten daalde (Korsten 2002).
3.3      Samenvatting
In dit hoofdstuk zijn veel factoren de revue gepasseerd die in de literatuur worden genoemd met
betrekking tot de opkomst bij verkiezingen. Vooral de individuele factoren komen daaruit als relevant
naar voren. Met name relevant zijn de factoren leeftijd, opleiding, interesse in politiek, kennis van
politiek, vertrouwen in de politiek, tevredenheid over de politiek, levensstijl, gewoonte, praktische
belemmeringen, gemeentegrootte, lokale verbondenheid, keuze voor de verkiezingsdag en
verhouding tot andere verkiezingen, opkomstplicht, electorale competitie en weersomstandigheden.
Ook etniciteit, kerkgang, geluksgevoel en sociale druk / omgeving lijken een rol te spelen. Voor de
andere factoren uit tabel 3.1 moeten we constateren dat we de invloed niet hebben kunnen
vaststellen, of dat onderzoeken elkaar dusdanig tegenspreken dat we geen conclusie kunnen
trekken. Over de effectiviteit van de inzet van campagne instrumenten is vooral Amerikaans
onderzoek beschikbaar. Daaruit zijn interessante lessen te trekken, maar we moeten ervoor waken
deze één-op-één toepasbaar te verklaren voor de Nederlandse lokale verkiezingen. De opkomst lijkt
desalniettemin het meest gebaat bij de inzet van brieven, het met inwoners persoonlijk in gesprek
gaan (bijvoorbeeld deur-aan-deur), verkiezingsfestivals, het gebruik van een digitale stemhulp en het
versturen van herinneringsberichten aan inwoners.
                                                   42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>4        De effectiviteit van de gemeentelijke inzet in de praktijk
In dit rapport wordt het effect van de inzet van communicatiemiddelen en de invloed van andere
factoren op de opkomst onderzocht. Eén van de methoden daarvoor is een statistische analyse van
272 ingevulde vragenlijsten en verschillende sociaal-demografische factoren van gemeenten (het
kwantitatief onderzoek). In paragraaf 4.1 tot en met 4.4 worden daarvan de resultaten
gepresenteerd. In paragraaf 4.5 wordt de statistische analyse aangevuld met een analyse van wat
de G32 gemeenten zelf aan onderzoek over de lokale verkiezingen beschikbaar hebben. Paragraaf
4.6 vat de resultaten van dit hoofdstuk samen.
Toelichting statistisch onderzoek en leeswijzer voor de resultaten
Voor dit deel van het onderzoek is allereerst nagegaan welke cijfers al beschikbaar zijn over
factoren die volgens de literatuur relevant zijn voor de opkomst. Dit heeft een databestand
opgeleverd van cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over verschillende
kenmerken van gemeenten (in de literatuurstudie vallen deze kenmerken onder de categorieën
individuele factoren en omgevingsfactoren, zie tabel 3.1):
        provincie;
        percentage 18-30 jarigen onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014);
        percentage 45-55 jarigen onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014);
        percentage 65-plussers onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014);
        percentage hoogopgeleiden (HBO/WO diploma) onder de bevolking van 15-75 jaar (2014);
        gemiddeld gestandaardiseerd inkomen van particuliere huishoudens in de gemeente (2013);
        percentage niet-westerse allochtonen onder de bevolking (2014);
        percentage bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks of vaker religieuze diensten bezoekt
         (2013);
        percentage bewoners dat zich rekent tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke
         groepering (2013);
        aantal inwoners van de gemeente (2014);
        aantal inwoners per km2 land in de gemeente (2014);
        stedelijkheidsklasse (een variabele van het CBS die gemeenten in vijf categorieën indeelt,
         gebaseerd op de mate van verstedelijking);
        werkloosheidspercentage onder de beroepsbevolking van de gemeente (1-1-2014).
Deze cijfers zijn voor bijna alle gemeenten beschikbaar. Tenzij er alleen minder recente gegevens
beschikbaar waren, is er gekozen voor cijfers over 2014, het jaar van de laatste
                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>gemeenteraadsverkiezingen. Vervolgens zijn via de website van de Kiesraad
(www.verkiezingsresultaten.nl) alle opkomstpercentages van gemeenten verzameld.
Door middel van een analyse is nagegaan in hoeverre de opkomstverschillen tussen gemeenten
verklaard kunnen worden door de eerder genoemde kenmerken van gemeenten. Deze analyse is
gedaan door de relatie tussen de CBS gegevens en de opkomstpercentages met statistische
toetsen (meervoudige lineaire regressieanalyse) te analyseren. Zo is bijvoorbeeld onderzocht of het
verschil in opkomst tussen gemeenten mede het gevolg is van verschillen in het aandeel hoger
opgeleiden per gemeente. Bij de analyse is ook gekeken naar de invloed van gemeentelijke
herindelingen op de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Informatie over in welke
gemeenten herindelingsverkiezingen hebben plaatsgevonden is ook via de Kiesraad verkregen.
Van veel factoren die volgens de literatuur de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen kunnen
beïnvloeden, zijn geen cijfers beschikbaar om dit nader te kunnen onderzoeken. Daarom zijn over
een groot aantal factoren vragen gesteld in de digitale enquête die onder gemeenten is uitgezet.17
Sommige factoren die volgens de literatuur relevant zijn voor de opkomst, zijn in het statistisch
onderzoek niet meegenomen. Daarbij gaat het onder meer om politieke interesse, vertrouwen in de
politiek en praktische belemmeringen om te stemmen. Van deze factoren zijn geen cijfers uit
bestaande bronnen beschikbaar waarmee gemeenten onderling kunnen worden vergeleken. De
onderwerpen lenen zich ook niet voor de enquête. De enquête richt zich immers op de
gemeentelijke organisaties, terwijl het goed beoordelen van zaken als politieke interesse en politiek
vertrouwen van inwoners door middel van onderzoek onder inwoners zou moeten gebeuren.
De resultaten van de enquête zijn overeenkomstig met de CBS gegevens geanalyseerd om te
bepalen in hoeverre de behandelde factoren de opkomstverschillen tussen de gemeenten kunnen
verklaren. In bijlage 2 wordt uitgebreid ingegaan op de methodologische aanpak van de statistische
analyse. Omwille van de leesbaarheid worden in het vervolg van dit hoofdstuk alleen de uitkomsten
van de analyse behandeld.
De belangrijkste resultaten worden weergegeven in tabellen. De tabellen bevatten de factoren
waarvan is onderzocht of ze de opkomstverschillen tussen gemeenten kunnen verklaren. In de
middelste kolom van elke tabel, getiteld “gemiddeld per gemeente” of “percentage gemeenten”, staat
in het eerste geval de gemiddelde waarde van de gemeenten op de betreffende factor, bijvoorbeeld
het gemiddelde percentage 65-plussers onder de bewoners van de gemeenten. In het tweede geval
wordt het percentage gemeenten genoemd waarvoor de betreffende factor aan de orde is,
bijvoorbeeld het percentage gemeenten waar rond 2014 herindelingsverkiezingen hebben
plaatsgevonden. In de rechter kolom van elke tabel, getiteld “verklaarde variantie”, staat per factor
17 Zoals het aantal partijen in de raad, het aantal partijen in de coalitie, de krachtsverhoudingen in de
raad, het aantal gemeentelijke samenwerkingsverbanden, het aantal aftredende wethouders en
burgemeesters en het aantal politici waarvan integriteit ter discussie is komen te staan (zie bijlage 3).
                                                      44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>ofwel een streepje (als de factor geen statistisch significante bijdrage levert aan de verklaring van de
opkomstverschillen) ofwel een waarde die aangeeft welk deel van de opkomstverschillen tussen
gemeenten verklaard kan worden door verschillen in de betreffende factor. De waarde ,042 bij de
factor “aantal stembureaus per 1.000 inwoners” betekent bijvoorbeeld dat 4,2 procent van de
verschillen in opkomst tussen gemeenten kan worden verklaard door verschillen in het aantal
stembureaus per duizend inwoners.18
4.1      Relevantie van sociaal-demografische kenmerken gemeenten en
herindelingen
Uit de analyse van de CBS gegevens blijkt dat vijf van de eerder genoemde kenmerken van
gemeenten een groot deel van de opkomstverschillen tussen gemeenten verklaren. Het percentage
‘bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks of vaker religieuze diensten bezoekt’ is verreweg
het belangrijkst voor de opkomst. De opkomst is hoger wanneer een groter dan gemiddeld aandeel
bewoners in een gemeente maandelijks of vaker religieuze diensten bezoekt. De opkomst wordt ook
positief beïnvloed door een bovengemiddeld aandeel ouderen onder de bevolking, een
bovengemiddeld aandeel hoogopgeleiden en een hoger dan gemiddeld huishoudeninkomen. Een
groter dan gemiddeld aandeel niet-westerse allochtonen onder de bevolking draagt juist bij aan een
lagere opkomst. De vijf genoemde kenmerken verklaren samen 63 procent van de
opkomstverschillen tussen gemeenten in 2014.
                    Tabel 4.1 Invloed van gemeentelijke kenmerken op de opkomst in 2014
                                                                                    Gemiddeld      Verklaarde
 Kenmerken van gemeenten                                                         per gemeente        variantie
 % 65-plussers onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014)                              23%            ,013
 % hoogopgeleiden (HBO/WO) onder de bevolking van 15-75 jaar (2014)                        26%            ,038
 Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen van particuliere huishoudens in de
 gemeente                                                                                24.712           ,018
 % niet-westerse allochtonen onder de bevolking (2014)                                      6%            ,091
 % bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks of vaker religieuze diensten
 bezoekt (2013)                                                                            17%            ,328
18 De cijfers bij “verklaarde variantie” zijn de kwadraten van de semi partiële correlaties (sr2) die uit de
analyse volgen, zie de toelichting op de analyse in bijlage 2.
                                                        45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Het aandeel niet-westerse allochtonen per gemeente hangt sterk samen met het aantal inwoners, de
bevolkingsdichtheid en het werkloosheidspercentage van gemeenten. Niet-westerse allochtonen zijn
relatief sterk vertegenwoordigd in grote, dichtbevolkte gemeenten met een relatief hoge
werkloosheid en in die gemeenten is vaak sprake van een lage opkomst.
Bij het kenmerk bezoekers van religieuze diensten gaat het nadrukkelijk om praktiserende
geloofsuitoefening. Het aandeel bewoners dat zich rekent tot een kerkelijke gezindte of
levensbeschouwelijke groepering is veel minder relevant voor de lokale opkomst.
Bij de factor leeftijd zien we, zoals gezegd, een positief effect op de opkomst van een groter aandeel
65-plussers onder de bevolking. Bij de groep 18-30 jarigen zien we juist een negatieve samenhang
met de opkomst, maar die is minder sterk dan de positieve samenhang van het aandeel ouderen
met de opkomst. De analyse wijst niet uit dat het aandeel stemgerechtigden van middelbare leeftijd
relevant is voor het verklaren van de hoogte van de opkomst, noch dat er op zeer hoge leeftijd
sprake is van een substantiële daling van de opkomst (zoals in onderzoek uit de literatuurstudie
geconcludeerd wordt).
Niet alleen achtergrondkenmerken, maar ook gemeentelijke herindelingen zijn belangrijk voor het
verklaren van de opkomstverschillen tussen gemeenten (zie tabel 4.2). Gemeenten hebben bij een
herindelingsverkiezing vaak een aanzienlijk lagere opkomst dan bij reguliere lokale verkiezingen. De
herindelingsverkiezingen en de hiervoor besproken kenmerken van gemeenten verklaren samen 68
procent van de opkomstverschillen tussen gemeenten in 2014. Hier moet wel worden opgemerkt dat
het aantal herindelingen met 3 procent van alle gemeenten relatief klein is.
                   Tabel 4.2 Invloed van herindelingsverkiezingen op de opkomst in 2014
                                                                              Percentage   Verklaarde
 Herindelingen                                                                gemeenten      variantie
 Herindelingsverkiezing rond 2014                                                     3%        0,047
Een aantal van de hiervoor besproken factoren is ook belangrijk voor het verklaren van de
opkomstverschillen binnen de G32. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen was van alle grote
gemeenten de opkomst het laagst in de vier gemeenten met herindelingsverkiezingen. Ook worden
een deel van de verschillen in opkomst tussen de grote gemeenten verklaard door de verschillen in
het bezoek aan religieuze diensten en verschillen in het aandeel niet-westerse allochtonen.
In de enquête is ook gevraagd in te schatten in hoeverre de bewoners van hun gemeenten in het
algemeen betrokken zijn bij de samenleving, onder meer blijkend uit de mate waarin ze participeren
                                                     46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>in verenigingen en vrijwilligerswerk.19 Op basis van die antwoorden kan niet worden geconcludeerd
dat de sociale betrokkenheid van bewoners relevant is voor het verklaren van de opkomstverschillen
tussen gemeenten.
4.2      Relevantie van gemeentelijke communicatie rond de verkiezingen
Op basis van de enquête is onderzocht of de gemeentelijke communicatie rond de
gemeenteraadsverkiezingen bijdraagt aan een hogere opkomst. In de gemeenten die geen extra
communicatie hebben ingezet voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 (16% van alle
gemeenten) was de opkomst gemiddeld hoger dan in de gemeenten die wel extra communicatie
hebben ingezet.20 In de (veelal kleine) gemeenten die geen extra communicatie hebben ingezet
wonen relatief veel ouderen en weinig niet-westerse allochtonen, factoren die een deel van de
hogere opkomst bij deze gemeenten kunnen verklaren.
Ook de gemeenten die bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 het meest succesvol waren qua
opkomstpercentage of opkomsttoename ten opzichte van 2010, hebben in 2014 relatief weinig
communicatie ingezet. Onder de gemeenten met een hoge opkomst zijn aan huis bezorgde
verkiezingskranten en nieuwsbrieven wel meer ingezet dan onder de overige gemeenten. Deze en
andere extra tijdens gemeenteraadsverkiezingen ingezette gemeentelijke communicatie verklaren
geen statistisch significant verschil in de opkomstverschillen tussen gemeenten (zie tabel 4.3). Noch
van de inzet van extra communicatie in het algemeen, noch van de inzet van specifieke
communicatiemiddelen als posters of sociale media, toont de analyse aan dat deze van belang zijn
voor het verklaren van de opkomst. Ook als we kijken naar het verschil in opkomst tussen 2010 en
2014 per gemeente, blijkt dat het wel of niet inzetten van bepaalde communicatiemiddelen geen
statistisch significant verschil maakt voor de opkomst. Gemeenten die in 2010 een bepaald
communicatiemiddel hebben ingezet en in 2014 niet, of omgekeerd, hadden hierdoor in het ene jaar
geen aantoonbaar andere opkomst dan in het andere jaar.
19 Over de sociale betrokkenheid van bewoners is een vraag gesteld in de enquête omdat er geen
gegevens van het CBS of uit andere bestaande bronnen bekend zijn waarmee gemeenten op dit
onderwerp kunnen worden vergeleken. We beseffen dat een inschatting vanuit de gemeente/griffier geen
zekerheid van objectieve of harde cijfers biedt. Onderzoek onder inwoners zou hiervoor een betere
methodiek zijn. Zie ook hoofdstuk vijf.
20 Het onderzoek geeft geen aanwijzing dat het inzetten van extra communicatie voor de
gemeenteraadsverkiezingen door gemeenten te maken heeft met een verwachte lage opkomst ten
opzichte van de Tweede Kamerverkiezingen.
                                                    47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Het baseren van de gemeentelijke communicatie-inzet op een uitgewerkt plan of ander document,
blijkt in de analyse geen statistisch significant verschil te maken voor de hoogte van de opkomst.
Hetzelfde geldt voor het vooraf stellen van doelen voor de communicatie. Ook de aard van de
communicatieboodschap (kennis, houding, gedrag, anders) maakt voor de hoogte van de opkomst
geen aantoonbaar verschil.
Driekwart van de gemeenten die extra communicatie hebben ingezet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014, is minstens een maand voor de verkiezingen met de
communicatie richting bewoners begonnen. Een kwart is minstens twee maanden van tevoren
begonnen. De startdatum maakt geen statistisch significant verschil voor de opkomst.
Van de gemeenten die in 2014 extra communicatie voor de gemeenteraadsverkiezingen hebben
ingezet, heeft 72 procent bepaalde communicatiemiddelen specifiek gericht op jongeren. Dit
gegeven blijkt niet relevant voor het verklaren van de opkomstverschillen tussen gemeenten.
Hetzelfde geldt voor communicatiemiddelen specifiek voor ouderen.21
Drie vijfde van de gemeenten met extra communicatie-inzet in 2014 heeft aan deze inzet meer dan €
2.500 uitgegeven; bijna de helft heeft meer dan € 0,15 per bewoner uitgegeven. Voor het verklaren
van de opkomstverschillen tussen de gemeenten is de bijdrage van het wel of niet overschrijden van
deze bedragen niet statistisch significant.
     Tabel 4.3 Gemeentelijke communicatie-inzet voor de verkiezingen (alle factoren behalve de eerste
         hebben alleen betrekking op de gemeenten die extra communicatie hebben ingezet in 2014)
                                                                               Percentage     Verklaarde
 Gemeentelijke communicatie voor de verkiezingen (algemeen)                     gemeenten       variantie
 De gemeente heeft ten behoeve van de gemeenteraadsverkiezingen van 2014
 extra communicatie-inspanningen gepleegd (in aanvulling op reguliere
 communicatie naar of met bewoners                                                      84%            —
                                                                               Percentage     Verklaarde
 Voorbereiding en doel van de communicatie-inzet                                gemeenten       variantie
 Er lag een document ten grondslag aan de communicatie-inzet van de gemeente            72%            —
 Er lag een uitgewerkt plan ten grondslag aan de communicatie-inzet van de
 gemeente                                                                               28%            —
 De gemeente heeft voorafgaand aan de campagne van 2014 één of meer doelen
 voor de communicatie-inzet geformuleerd.                                               46%            —
21 *De doelgroep etnische minderheden is buiten beschouwing gelaten omdat slechts zeer weinig
gemeenten zich specifiek op deze groep hebben gericht (zie “Toelichting bij de statistische analyse in
hoofdstuk 4” in bijlage 2).
                                                       48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                                            Percentage   Verklaarde
 Aspecten waarop de communicatieboodschap zich richtte                      gemeenten       variantie
 Kennis (bijv. info over wanneer, waar en hoe men kan stemmen)                    88%              —
 Houding (bijv. appèl op de verantwoordelijkheid van de inwoner)                  38%              —
 Gedrag (oproep om te gaan stemmen)                                               85%              —
 Anders                                                                           10%              —
                                                                            Percentage   Verklaarde
 Start van de communicatie door de gemeente naar bewoners                   gemeenten       variantie
 Minstens 1 maand voor de verkiezingen begonnen                                   76%              —
 Minstens 2 maanden voor de verkiezingen begonnen                                 26%              —
                                                                            Percentage   Verklaarde
 Communicatiemiddelen ingezet door gemeenten                                gemeenten       variantie
 Mensen aanspreken/flyers op straat                                               14%              —
 Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat                          50%              —
 Spotjes/uitzendingen op radio of tv                                              20%              —
 Persoonlijke brieven voor bewoners                                               66%              —
 Advertenties/berichten in kranten                                                79%              —
 Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                                    54%              —
 Digitale stemhulp (Kieskompas/Stemwijzer/DeStemVan)                              35%              —
 Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten                             71%              —
 Digitale media (websites, sociale media, YouTube)                                89%              —
 Overige communicatiemiddelen                                                     20%              —
                                                                            Percentage   Verklaarde
 Specifieke doelgroepen van de gemeentelijke communicatie                   gemeenten       variantie
 Jongeren                                                                         72%              —
 Ouderen                                                                          11%              —
                                                                            Percentage   Verklaarde
 Gemeentelijke uitgaven aan de communicatie (extra aan derden)              gemeenten       variantie
 Minstens 2.500 euro uitgegeven aan extra communicatie                            60%              —
 Minstens 15 eurocent per inwoner uitgegeven                                      47%              —
4.3       Relevantie van stembureaus en stemfaciliteiten
In de enquête is gevraagd hoeveel stembureaus de gemeenten hebben ingezet. Ook is gevraagd of
zij extra faciliteiten hebben ingezet om het stemmen te vergemakkelijken of aantrekkelijker te
maken, zoals mobiele stembureaus of wegwijzers naar de stemlokalen (zie tabel 4.4). Op basis van
die antwoorden is nagegaan of een relatief groot aantal stembureaus in een gemeente (in
verhouding tot het aantal inwoners) bijdraagt aan een hogere opkomst en of er een positief effect
uitgaat van extra stemfaciliteiten op de opkomst. Daarbij is ook gekeken naar de uitgaven die zijn
                                                         49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>gedaan voor de extra faciliteiten, vanuit de gedachte dat een groter budget kan bijdragen aan meer
of betere faciliteiten en daarmee wellicht aan een hogere opkomst.
Een groter aantal stembureaus per duizend inwoners draagt bij aan een hogere opkomst (zie tabel
4.4; gemeenten hebben in 2014 gemiddeld 0,60 stembureaus per duizend inwoners ingezet). Van
de opkomstverschillen tussen gemeenten bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 kan bijna drie
kwart worden verklaard door een combinatie van de factoren die zijn besproken in paragraaf 4.1
(leeftijd, opleiding, inkomen, etniciteit, bezoek aan religieuze diensten en gemeentelijke
herindelingen) plus het aantal stembureaus per duizend inwoners.
Van de extra stemfaciliteiten die gemeenten in 2014 hebben ingezet om het stemmen te
vergemakkelijken of aantrekkelijker te maken, blijkt niet dat ze een bijdrage leveren aan de opkomst.
(Enkele soorten stemfaciliteiten, zoals het verstrekken van een kop koffie aan bezoekers van de
stembureaus, zijn slechts door zo weinig gemeenten ingezet, dat het eventuele effect niet
betrouwbaar is vast te stellen.)
Ook de absolute hoogte van de uitgaven van gemeenten aan extra stemfaciliteiten levert geen
verklaring voor de hoogte van de opkomst. Wel zien we, dat de opkomstverschillen tussen
gemeenten die extra stemfaciliteiten hebben ingezet, voor een klein deel verklaard kunnen worden
door de hoogte van de uitgaven per bewoner. De gemeenten die aan stemfaciliteiten minstens één
eurocent per bewoner hebben uitgegeven, hebben gemiddeld een iets hogere opkomst dan de
gemeenten met lagere uitgaven per bewoner.
  Tabel 4.4 Stembureaus en stemfaciliteiten (de factor uitgaven heeft alleen betrekking op de gemeenten
                                die extra stemfaciliteiten hebben ingezet in 2014)
                                                                                    Gemiddeld  Verklaarde
 Aantal stembureaus                                                               per gemeente   variantie
 Aantal stembureaus per 1.000 inwoners                                                    0,60        ,042
                                                                                    Percentage Verklaarde
 Inzet van extra stemfaciliteiten*                                                  gemeenten    variantie
 Geen extra stemfaciliteiten ingezet                                                      47%           —
 Stembureaus op centrale plekken (bijv. stations)                                         20%           —
 Een mobiel stemlokaal (stembus)                                                          15%           —
 Bijzondere openingstijden stembureaus                                                      6%          —
 Wegwijzers naar stembureaus                                                              35%           —
 Opvallende markeringen buiten bij stembureaus                                            12%           —
 Andere stemfaciliteiten                                                                    5%          —
                                                                                    Percentage Verklaarde
 Uitgaven aan extra stemfaciliteiten (extra aan derden)                             gemeenten    variantie
 Minstens 1.000 euro totaal uitgegeven als gemeente                                       30%           —
 Minstens 1 eurocent per bewoner uitgegeven als gemeente                                  38%         ,011
                                                         50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>*Een viertal stemfaciliteiten is buiten beschouwing gelaten omdat slechts zeer weinig gemeenten deze hebben
ingezet (zie “Toelichting bij de statistische analyse in hoofdstuk 4” in bijlage 2).
De gemeenten die geen extra faciliteiten hebben ingezet zijn gemiddeld klein en hebben relatief veel
ouderen en weinig niet-westerse allochtonen onder de bevolking. Deze factoren kunnen een deel
van de hogere opkomst bij deze gemeenten verklaren.
4.4      Relevantie van andere factoren gerelateerd aan politiek en
verkiezingen
In de enquête zijn diverse vragen gesteld over factoren die los staan van de gemeentelijke inzet
rond de gemeenteraadsverkiezingen, maar die wel een relatie hebben met de lokale politiek of de
verkiezingen, en waarvan uit de literatuur blijkt dat ze (mogelijk) invloed hebben op de opkomst.
Uit de analyse volgt dat als er op de kieslijsten in een gemeente politici staan met een uitzonderlijk
grote (lokale) bekendheid, dat een positieve bijdrage kan leveren aan de opkomst. Ook blijkt de
opkomst gebaat bij aandacht van lokale en regionale media voor de gemeenteraadsverkiezingen en
voor de partijstandpunten.
Er is ook gekeken naar de invloed op de lokale opkomst van het aantal partijen dat in een gemeente
meedoet aan de verkiezingen. Deze invloed blijft echter onduidelijk (uit de literatuur komen ook
tegenstrijdige inzichten over dit onderwerp naar voren, zie bijlage 1). Eén van de redenen waarom
deze invloed onduidelijk is, is omdat er geen eenduidigheid is over wat een “normaal” aantal
deelnemende partijen voor een gemeente is. Grotere gemeenten hebben vaak meer deelnemende
partijen, maar het aantal partijen stijgt niet evenredig met het aantal inwoners. Vergelijken we het
absolute aantal deelnemende partijen per gemeente met de opkomst, dan blijkt dat de opkomst
gemiddeld lager is in gemeenten met meer deelnemende partijen.22 Vergelijken we het relatieve
aantal deelnemende partijen per raadszetel in een gemeente met de opkomst (grotere gemeenten
hebben meer raadszetels), dan blijkt dat de opkomst gemiddeld hoger is in gemeenten met minstens
één deelnemende partij per drie raadszetels in de gemeente.
De resultaten van de enquête geven geen aanleiding om te veronderstellen dat aansprekende
verkiezingsthema’s relevant zijn voor de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Dat geldt ook
voor electorale competitie tussen politieke partijen, integriteitskwesties en tussentijds opgestapte
22 Pearson correlatie -,394, p < 0,001, two-tailed.
                                                             51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>raadsleden of gemeentebestuurders.23 Van lokaal ingezette communicatiemiddelen van politieke
partijen en maatschappelijke organisaties blijkt uit de analyse ook geen statistisch significant effect
voor het verklaren van de opkomstverschillen tussen gemeenten.
                       Tabel 4.5 Andere factoren gerelateerd aan politiek en verkiezingen
                                                                                     Percentage  Verklaarde
 Aansprekende verkiezingsthema’s                                                     gemeenten     variantie
 Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 waren er bepaalde
 verkiezingsthema's die opvallend sterk leefden onder de bevolking                         49%             —
                                                                                     Percentage  Verklaarde
 Electorale competitie                                                               gemeenten     variantie
 Er was meestal/altijd een klein verschil tussen het aantal vóór- en tegenstemmers
 in de vorige raadsperiode.                                                                30%             —
 Er waren in 2014 (veel) meer inhoudelijke overeenkomsten dan verschillen tussen
 de verkiezingsprogramma’s van de politieke partijen in de gemeente                        68%             —
 Voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 werd in de gemeente
 een nek-aan-nek race verwacht tussen partijen die elk een reële kans leken te
 hebben om de grootste partij te worden                                                    53%             —
                                                                                     Percentage  Verklaarde
 Belang van personen op de kieslijsten                                               gemeenten     variantie
 Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 waren er in de gemeente politici
 verkiesbaar met een uitzonderlijk grote lokale bekendheid.                                30%           ,010
 De kandidaten op de kieslijsten in 2014 vormden een afspiegeling van de
 verschillende etnische bevolkingsgroepen in de gemeente.                                  75%             —
 De kandidaten op de kieslijsten in 2014 vormden een afspiegeling van de
 verschillende woonkernen in de gemeente                                                   95%             —
                                                                                     Percentage  Verklaarde
 Integriteit en aftredende bestuurders                                               gemeenten     variantie
 In de vorige raadsperiode is de integriteit van een wethouder, burgemeester of
 raadslid van de gemeente in de media ter discussie gesteld                                44%             —
 In de vorige raadsperiode is in de gemeente een wethouder, burgemeester of
 raadslid tussentijds opgestapt vanwege een politiek conflict of integriteitskwestie       49%             —
                                                                                     Percentage  Verklaarde
 Communicatie van politieke partijen en maatschappelijke organisaties                gemeenten     variantie
 Huis-aan-huis bezoeken                                                                    53%             —
 Mensen aanspreken/flyers op straat                                                        95%             —
23 Ook hierover zijn in de literatuur soms tegenstrijdige resultaten te vinden (zie hoofdstuk 3 en bijlage 1),
alsmede is het mogelijk dat er lokale uitzonderingen zijn. Dat zou bijvoorbeeld het geval kunnen zijn bij de
Rotterdamse gemeenteraadsverkiezingen van 2006 en 2010.
                                                           52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat                             95%           —
Spotjes/uitzendingen op radio of tv.                                                33%           —
Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van lijsttrekkers)                        16%           —
Advertenties/berichten in kranten.                                                  88%           —
Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd.                                      46%           —
Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)                             15%           —
Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten.                               82%           —
Digitale media (websites, sociale media, filmpjes op internet)                      90%           —
Communicatiemiddelen gericht op specifieke doelgroepen                              10%           —
Andere communicatiemiddelen                                                           5%          —
                                                                              Percentage Verklaarde
Aandacht van lokale/regionale media voor de verkiezingen                      gemeenten    variantie
Lokale/regionale media met regelmatige aandacht voor de lokale politiek:
 - Lokale/regionale kranten                                                         95%           —
 - Lokale/regionale radio of televisie                                              78%           —
 - Lokale/regionale huis-aan-huis bladen                                            90%           —
 - Websites of sociale media van individuen of verenigingen                         60%           —
 - Websites of sociale media van lokale/regionale kranten, radio of tv              82%           —
 - Andere lokale of regionale media                                                   5%          —
De lokale/regionale media hebben (redelijk) veel aandacht besteed aan de
gemeenteraadsverkiezingen in de aanloop naar de verkiezingen van 2014 in de
gemeente                                                                            65%         ,009
                                                                              Gemiddeld  Verklaarde
Politieke fragmentatie en nieuwe partijen                                   per gemeente   variantie
Het aantal partijen dat deelnam aan de raadsverkiezingen van 2014 in de
gemeente                                                                            8,44          —
                                                                              Percentage
                                                                              gemeenten
Het aantal partijen dat deelnam aan de raadsverkiezingen van 2014 in de
gemeente was minstens een derde van het aantal raadzetels in de gemeente            56%         ,008
Minstens een derde van de partijen die in de gemeente aan de verkiezingen
deelnamen waren lokale partijen                                                     47%           —
Minstens een derde van de stemmen in de gemeente is behaald door lokale
partijen                                                                            40%           —
Nieuwe partijen hebben in de gemeente meegedaan aan de verkiezingen                 63%           —
                                                          53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>4.5      Verdiepende analyse van in/door G32 uitgevoerd onderzoek
Naast de kwantitatieve analyse van de vragenlijsten en CBS factoren hebben we onderzoeken
bestudeerd die de mening van inwoners peilden over (de effecten van) de lokale campagnes in
verschillende gemeenten. Deze onderzoeken waren voor acht gemeenten aanwezig (zie ook
paragraaf 2.4). De onderzoeken richten zich op één of meerdere doelen van de campagnes (kennis,
houding en/of gedrag, zie paragraaf 1.3).
Voor wat betreft de relatie tot gedrag is in enkele onderzoeken heel direct de vraag aan inwoners
gesteld of de inzet van gemeenten of de algemene aandacht rondom de verkiezingen een directe
relatie heeft gehad met het besluit van de inwoner om te gaan stemmen. Bewonersonderzoeken van
Rotterdam en Amsterdam geven hier enig inzicht in. In Rotterdam gaf 8 procent van de
respondenten aan door de aandacht voor de verkiezingen besloten te hebben om te gaan stemmen.
In Amsterdam gaf 15 procent van de respondenten aan dat de campagne van invloed is geweest op
het stemgedrag (tot 34 jaar was dat zelfs 22 procent).24 Dit soort uitspraken moet echter niet zonder
meer worden geloofd of als representatief voor het electoraat worden gezien. De intentie om te gaan
stemmen is in enquêtes altijd hoger dan de werkelijke opkomst. Een dergelijk verschijnsel kan ook
hier meespelen.25
Een ander mogelijk doel van de campagne is het vergroten van kennis. Hier wordt in verschillende
onderzoeken iets mee gedaan, bijvoorbeeld met de vraag hoe kiezers zich over de standpunten van
politieke partijen informeren. In Zoetermeer gaf 46 procent van de respondenten aan het liefst
geïnformeerd te worden via een aparte huis-aan-huis krant, 37 procent via de gemeentelijke website
en 31 procent via informatie in een [bestaande] huis-aan-huis krant. Twee exit polls, in Tilburg en
Enschede, die in grote lijnen dezelfde vragenlijsten en onderzoeksmethodiek hanteerden, wezen uit
dat kiezers in Tilburg zich vooral lieten informeren door lokale en regionale kranten (36 procent),
gevolgd door de stemwijzer (35 procent) en de gemeentelijke verkiezingskrant (33 procent). In
Enschede stonden lokale en regionale kranten ook op de eerste plaats (46 procent), gevolgd door
de stemwijzer (27 procent) en politieke debatten op radio en TV (25 procent). In
herindelingsgemeente Leeuwarden wisten stemgerechtigden vooral van de verkiezingen door de
ontvangen stemkaart (88 procent), de landelijke media (49 procent), lokale kranten (47 procent) en
brochures en folders (38 procent).
24 Het onderzoek betrof de gemeentelijke campagne. Uit het onderzoek is echter niet duidelijk of dat ook
in de vraagstelling zo is geformuleerd.
25 Zo gaf 83 procent van de geënquêteerden in Leeuwarden aan te hebben gestemd, terwijl de werkelijke
opkomst rond de veertig procent was.
                                                    54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Een ander doel, dat gemeten kan worden, is beïnvloeding van de houding van inwoners ten aanzien
van de verkiezingen of de lokale politiek. Hier is echter in de gemeentelijke evaluaties weinig over
gevonden. Wel wordt veelvuldig geanalyseerd wat mensen van de campagne of
campagneonderdelen vonden. Dat biedt echter geen inzicht in of de campagne de houding ten
aanzien van de verkiezingen of de politiek heeft veranderd.
Wat ten slotte wel regelmatig in de evaluaties behandeld wordt, is het bereik van campagnes. Zo
bleek in Tilburg 85 procent van de respondenten bekend met de campagne en is 60 procent in
aanraking geweest met tenminste één onderdeel ervan. In Rotterdam gaf 60 procent van de
stemgerechtigden aan iets te hebben gemerkt van de aandacht voor de verkiezingen in de media en
op straat. 80 procent had twee of meer campagneonderdelen gezien. In veel van de onderzoeken
wordt het campagnebereik uitgesplitst naar het niveau van individuele instrumenten.
Onderlinge verschillen
Tussen gemeenten zijn er verschillen in het bereik en gebruik door inwoners van bepaalde
campagne-uitingen. De gemeentelijke verkiezingswebsite is bijvoorbeeld in de meeste gemeenten
door rond de 11 procent van de respondenten gezien of geraadpleegd, in Zoetermeer is dit echter
37 procent. Het Tv-programma over de verkiezingen in Utrecht is door meer respondenten gezien
dan het Tv-programma in Rotterdam (respectievelijk 20 en 11 procent). Ook het verkiezingsdebat
laat een gevarieerd beeld zien. Waar in Utrecht en Zoetermeer meer dan 10 procent van de
bevraagde stemgerechtigden het verkiezingsdebat heeft gezien of als bron van informatie heeft
gebruikt (respectievelijk 22 en 12 procent), is dit in Tilburg slechts 5 procent. Eenzelfde verhouding
valt ook op bij sociale media. In Leeuwarden geeft 16 procent aan door dit middel te weten dat er
verkiezingen zijn tegenover 6 procent in Zoetermeer. Voor wat betreft de verkiezingsposters in
Utrecht en Leeuwarden (respectievelijk 43 en 34 procent), de huis-aan-huis-kranten in Leeuwarden
en Zoetermeer (respectievelijk 30 en 31 procent), de regionale kranten van Leeuwarden en Tilburg
(respectievelijk 47 en 36 procent) en de verkiezingskrant in Tilburg en Zoetermeer (respectievelijk 33
en 46 procent) zijn er zowel verschillen als overeenkomsten. Opvallend hierbij is dat drie van de vier
campagne-uitingen die consequent worden gezien of geraadpleegd gedrukte kranten zijn.
Specifieke campagne instrumenten
Hoewel gemeenten in de meeste gevallen geen uitspraken (kunnen) doen over de relatie tussen hun
campagne-instrumenten en de opkomst, zijn er wel enkele algemene lijnen uit de evaluaties van de
G32 gemeenten te halen. Hierna vatten we die kort samen. Daarbij gebruiken we de informatie uit
de in de gemeenten uitgevoerde onderzoeken, aangevuld met informatie van andere gemeenten,
zoals van gemeenten die de ingezette instrumenten alleen intern hebben geëvalueerd. Omdat niet
ieder middel in elke gemeente is geëvalueerd, worden niet overal dezelfde gemeenten aangehaald.
                                                     55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre> Envelop en brief
  In Rotterdam zijn de envelop en bijsluiter van de stempas de meest geziene
  communicatiemiddelen voorafgaand aan de verkiezingen. In Amsterdam geeft 2 procent van
  de respondenten die de brief gelezen heeft aan dat de brief van invloed is op de keuze om te
  stemmen. Driekwart van de respondenten die de brief gelezen heeft vindt de brief nuttig.
  Ook geeft 24 procent van de respondenten aan de datum van de verkiezingen te kennen
  dankzij de envelop. In Utrecht geeft slechts 2 procent van de respondenten aan van de
  verkiezingen te weten als gevolg van de brief.
 E-mail
  Nijmegen merkt op dat met het sturen van een digitale nieuwsbrief weinig ‘nieuwe’ stemmers
  worden bereikt en dat sommigen zich afvragen of het wel effectief is ten opzichte van de
  kosten. Ook uit de enquête van Zoetermeer kwam naar voren dat de digitale nieuwsbrief van
  de gemeenteraad een klein bereik had. Hoewel 60 procent van de respondenten aangeeft
  het een geschikt middel te vinden voor actuele informatie over de gemeenteraad, wordt de
  nieuwsbrief door slechts 3 procent van de respondenten geraadpleegd voor informatie uit
  raads- en commissievergaderingen.
 Gemeentelijke website
  De gemeentelijke website ontvangt rondom de verkiezingen extra bezoekers. Van de zeven
  gemeenten waarvoor cijfers beschikbaar zijn, varieert dat van 3 procent van het aantal
  kiesgerechtigde inwoners (Rotterdam) tot 31 procent (Groningen), al is het laatste
  percentage een uitschieter. Alle gemeenten ontvangen in de maanden rond de verkiezingen
  tussen de 10.000 en 30.000 unieke bezoekers (Groningen is met 50.000 wederom de
  uitzondering).
 Sociale media
  Het effect van sociale media wordt nauwelijks gemeten. Toch lijken de meeste gemeenten
  tevreden over de inzet. Uit de evaluaties komt naar voren dat gemeenten sociale media
  vooral inzetten voor het delen van belangrijke berichten omtrent de verkiezingen,
  verspreiden van stellingen en het beantwoorden van vragen. Almere, Eindhoven en
  Leeuwarden geven daarnaast aan dat het ‘promoten’ van berichten op Facebook veel heeft
  geholpen bij het uitbreiden van het bereik. Andere gemeenten hebben hun twijfels: niet alle
  stellingen of berichten op sociale media wordt even vaak gedeeld of geretweet en interactie
  lijkt soms alleen met politiek geëngageerde personen te zijn in plaats van mensen buiten de
  politiek.
 Filmpjes via sociale media
  In de geanalyseerde evaluaties is er ook geen relatie te vinden tussen het verspreiden van
                                             56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>  filmpjes en de opkomst. Wel geven verschillende gemeenten aan dat de wijze waarop de
  filmpjes worden gemaakt erg belangrijk is. Creatieve filmpjes of filmpjes die door
  stemgerechtigden zelf zijn gemaakt en verspreid lijken het beter te doen dan ‘saaie’ filmpjes
  (bijvoorbeeld portretten van lijsttrekkers) en door de gemeente gemaakte filmpjes.
 Digitale stemhulpen
  De relatie tussen het gebruik van een digitale stemhulp en de opkomst is niet gemeten.
  Gemeenten weten wel hoe vaak de stemhulp wordt ingevuld. Dan valt op dat het percentage
  van het aantal kiesgerechtigden dat daadwerkelijk een digitale stemhulp invult, varieert van 4
  tot 44 procent van de kiesgerechtigden, met een gemiddelde van 22 procent. Overigens stelt
  het Kieskompas dat het totaal aantal bezoeken 2,5 keer zo hoog ligt omdat niet iedereen de
  stemhulp volledig invult.
 Verkiezingsdebat
  Hoewel er geen informatie is over de bijdrage van debatten aan de opkomst, merken
  verschillende gemeenten op dat er relatief veel partijgenoten aanwezig zijn bij debatten en
  relatief weinig andere stemgerechtigden. Zoetermeer vroeg in haar evaluatie waarom
  inwoners niet naar een debat gaan. Hieruit kwam naar voren dat dit vooral kwam doordat
  men niet dacht dat het debat van invloed zou zijn op de keuze (37%), men geen tijd had
  (27%) of geen zin had (24%).
 Jongerendebat/activiteit
  Over het nut van jongerenactiviteiten wordt verschillend gedacht. Voor de opkomst lijken
  zaken als verkiezingsnachten (met name op jongeren gericht) weinig op te leveren. Wel lijkt
  het aandacht voor de verkiezingen te genereren.
 Verkiezingsfestival / -markt
  Over de verkiezingsmarkten zijn gemeenten positief. Er wordt wel gewezen op het belang
  van zichtbaarheid en laagdrempeligheid. Eén gemeente stelt ook dat inwoners een
  dergelijke markt verwachten en dat de voorbereiding en kosten beperkt zijn.
 Verkiezingsborden
  In Amsterdam is aan respondenten gevraagd of zij de borden hebben gezien bij de
  stembureaus. Ruim de helft (54%) heeft deze borden gezien. Van deze groep vindt 86
  procent de borden nuttig; 57 procent vindt de borden interessant voor zichzelf en anderen,
  36 procent alleen voor anderen.
                                              57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>4.6      Samenvatting
Uit het statistisch onderzoek concluderen we dat de hoogte van de opkomst sterk wordt bepaald
door een handvol kenmerken van gemeenten, waaronder (in het bijzonder) de mate waarin
bewoners religieuze diensten bezoeken, de leeftijdsverdeling, het opleidingsniveau, het
inkomensniveau en de etnische samenstellingen van de bevolking. Factoren die bijdragen aan een
hogere opkomst zijn een relatief groot percentage bewoners dat maandelijks of vaker religieuze
diensten bezoekt, een hoog opleidings- en inkomensniveau en een groot aandeel 65-plussers. Een
groot aandeel niet-westerse allochtonen onder de bevolking draagt bij aan een lagere opkomst. De
etnische samenstelling van gemeenten hangt sterk samen met gemeentegrootte,
bevolkingsdichtheid en economische omstandigheden (werkloosheid; niet-westerse allochtonen zijn
relatief sterker vertegenwoordigd in grote, dichtbevolkte gemeenten met een relatief hoge
werkloosheid). Uit de analyse blijkt ook dat gemeenten vaak een lage opkomst hebben als er sprake
is van herindelingsverkiezingen of uitgestelde verkiezingen.
De communicatie-inzet van gemeenten voor de gemeenteraadsverkiezingen blijkt geen statistisch
significant effect op de opkomst te hebben. Dat geldt ook voor specifieke kenmerken ervan, het
startmoment van de campagne, het al dan niet richten op doelgroepen en de uitgaven aan de
communicatie.
Wel relevant voor de hoogte van de opkomst is het aantal stembureaus in gemeenten. Een groter
aantal stembureaus per duizend inwoners draagt bij aan een hogere opkomst, evenals een toename
van het aantal stembureaus in gemeenten. Daarnaast zien we een positieve invloed op de opkomst
uitgaan van lokale of regionale media-aandacht voor de verkiezingen en partijstandpunten, van de
aanwezigheid van politici met een uitzonderlijk grote (lokale) bekendheid op de kieslijsten, van een
relatief groot aantal aan de verkiezingen deelnemende partijen in een gemeente ten opzichte van
het aantal raadzetels, en van de uitgave van minstens één eurocent per bewoner aan
stemfaciliteiten.
                                                   58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>5         Conclusies en aanbevelingen
Dit onderzoek richt zich op de opkomst bij lokale verkiezingen, een belangrijk aspect van
democratische legitimiteit van gemeenten, en hoe gemeenten daaraan een positieve bijdrage
kunnen leveren. In dit hoofdstuk maken we de balans op van de verschillende deelonderzoeken. In
paragraaf 5.1 presenteren we de conclusies; in paragraaf 5.2 de aanbevelingen.
5.1       Conclusies
De lokale opkomst is afhankelijk van veel factoren
Bij de zoektocht naar welke factoren bepalend zijn voor de hoogte van de opkomst bij de
gemeenteraadsverkiezingen vullen het literatuuronderzoek en het kwantitatief onderzoek elkaar aan.
Deze twee deelonderzoeken richten zich deels op dezelfde en deels op andere factoren.
Van de factoren die in zowel het literatuuronderzoek als het kwalitatief onderzoek zijn behandeld,26
komen leeftijd, opleiding en gemeentegrootte naar voren als meest relevant voor de hoogte van de
opkomst.
Het kwantitatief onderzoek wijst daarnaast voor het verklaren van de verschillen in opkomst tussen
gemeenten op het belang van het inkomensniveau, etniciteit en – vooral – het aandeel inwoners dat
maandelijks of vaker een religieuze dienst bezoekt. Het belang van deze factoren wordt door het
literatuuronderzoek ondersteund, maar minder expliciet, mede vanwege beperkter beschikbaar
onderzoek. Uit het kwantitatief onderzoek blijkt dat 63 procent van de opkomstverschillen tussen
gemeenten in 2014 verklaard kunnen worden door de volgende vijf factoren: aandeel inwoners dat
maandelijks of vaker religieuze diensten bezoekt, aandeel niet-westerse allochtonen onder de
bevolking, aandeel 65-plussers, aandeel hoogopgeleiden en “gemiddeld gestandaardiseerd
huishoudeninkomen. Dit percentage stijgt tot 68 procent als we ook de invloed meerekenen van
herindelingsverkiezingen op de opkomst (herindelingen hebben bijna altijd een negatief
opkomsteffect).
Uit het literatuuronderzoek komt nog naar voren dat enerzijds zaken als interesse in politiek, kennis
van politiek, vertrouwen in de politiek en tevredenheid over de politiek relevant zijn voor de opkomst.
Anderzijds geldt dat voor zaken als geluksgevoel, levensstijl, sociale plicht, sociale druk / omgeving
en gewoonte. Opvallend is ook de relevantie van praktische belemmeringen. Zo wijzen veel mensen
26 Leeftijd, opleiding, inkomen, werk, etniciteit, religie, gemeentegrootte, dichtheid van gemeenten, aantal
stembureaus, electorale competitie, belang van personen, aandacht media, fragmentatie en nieuwe
partijen.
                                                         59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>als oorzaak voor niet-stemmen verrassend vaak naar zaken als geen tijd, vergeten, de oproep kwijt,
afwezigheid of ziekte (anderzijds blijkt uit enkele onderzoeken een wens tot stemmen vanuit huis).
Uit het literatuuronderzoek blijkt daarnaast dat een hogere opkomst ook kan worden bewerkstelligd
door een grote lokale verbondenheid van inwoners, een verkiezingsdag in het weekend,
gemeenteraadsverkiezingen kort voorafgaand aan Tweede Kamerverkiezingen, het invoeren van
opkomstplicht, electorale competitie en goede weersomstandigheden.
Het kwantitatief onderzoek laat ook zien dat het aantal stembureaus relevant is voor de hoogte van
de opkomst. Een groter aantal stembureaus per duizend inwoners draagt bij aan een hogere
opkomst. Van de opkomstverschillen tussen gemeenten bij de gemeenteraadsverkiezingen van
2014 kan bijna drie kwart worden verklaard door een combinatie van de vijf eerder besproken
sociaal-demografische factoren en het aantal stembureaus per duizend inwoners. Andere factoren
die volgens het kwantitatief onderzoek een positieve (maar beperkte) bijdrage leveren aan de lokale
opkomst, zijn het uitgeven van minstens één eurocent per inwoner aan stemfaciliteiten, verkiesbare
politici met uitzonderlijk grote (lokale) bekendheid, aandacht van lokale of regionale media voor de
gemeenteraadsverkiezingen en deelname van minstens één partij aan de verkiezingen per drie
raadszetels in de gemeente. Van deze factoren wordt in de literatuur vooral het belang van media
aandacht bevestigd. Bij de andere factoren is er te weinig informatie uit de literatuur beschikbaar of
zien we dat onderzoeken elkaar tegenspreken. Dat laatste geldt vooral voor het aantal partijen dat
aan de verkiezingen deelneemt.
Veel van de voor de lokale opkomst relevante factoren hebben een beperkte relatie tot
gemeentelijke inzet bij lokale verkiezingen
Wat veel van de relevante factoren voor de lokale opkomst gemeen hebben, is dat ze maar beperkt
samenhangen met de gemeenteraadsverkiezingen. Met andere woorden: de hoogte van de lokale
opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen wordt voornamelijk bepaald door kenmerken van
gemeenten die losstaan van de inzet van gemeenten om inwoners te bewegen naar de stembus te
gaan. De volgende drie categorieën factoren zijn in dat verband eerst en vooral relevant voor de
hoogte van de lokale opkomst:
   1. Sociaal-demografische factoren: leeftijd, opleiding, gemeentegrootte, inkomen, etniciteit.
        Hoger opgeleiden en hogere inkomensgroepen zijn meer geneigd om naar de stembus te
        gaan dan lager opgeleiden en lagere inkomensgroepen. Onder jongeren, etnische
        minderheidsgroepen en inwoners van grote gemeenten is de opkomst doorgaans lager.
   2. Sociale factoren: levensstijl, geluksgevoel, sociale plicht, sociale druk / omgeving en
        gewoonte.
        Een groter en hechter sociaal netwerk kan de opkomstgeneigdheid vergroten. Bezoekers van
        religieuze diensten, mensen die lid zijn van verenigingen, en mensen die vrijwilligerswerk
                                                    60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>       doen, zijn meer geneigd te stemmen.27 Mensen die eenzaam of ongelukkig zijn, weinig
       vertrouwen hebben in anderen of hun gezondheid als slecht ervaren, stemmen relatief minder
       vaak.
   3. Politieke factoren: interesse in politiek, kennis van politiek, vertrouwen in politiek, tevredenheid
       over de politiek.
       Mensen zijn meer geneigd om te stemmen bij de gemeenteraadsverkiezing naarmate ze meer
       interesse en vertrouwen hebben in de politiek, meer kennis hebben van de politiek en
       tevredener zijn over (de kwaliteit van) het gemeentebestuur.
Nauwelijks (meetbaar) effect communicatiemiddelen in relatie tot de opkomst
De eerste en centrale vraag in dit onderzoek was: wat is de effectiviteit van de inzet van
gemeentelijke communicatiemiddelen bij de gemeenteraadsverkiezingen? Met effectiviteit bedoelen
we primair een positief effect van de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen op de hoogte
van de opkomst bij lokale verkiezingen.
Op basis van het onderzoek concluderen we dat de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen
rondom de lokale verkiezingen nauwelijks (meetbaar) effect heeft op de hoogte van de opkomst.
Op basis van het kwantitatief onderzoek is er geen positief effect vast te stellen tussen de inzet van
gemeentelijke communicatiemiddelen en de hoogte van de opkomst. Dat geldt zowel voor het wel of
niet inzetten van extra communicatiemiddelen in het algemeen, als voor specifieke kernmerken van
die inzet, zoals: de keuze voor verschillende soorten communicatiemiddelen, het startmoment van
de communicatie, de keuze voor verschillende doelgroepen onder de inwoners en de hoogte van de
communicatie-uitgaven.
Het literatuuronderzoek laat soortgelijke resultaten zien. Daaruit blijkt dat de inzet van
(gemeentelijke) communicatiemiddelen beperkt relevant is voor de hoogte van de opkomst. Veel
onderzoek naar het effect van verkiezingscampagnes richt zich bovendien op de inzet van politieke
partijen en die resultaten zijn niet zondermeer bruikbaar voor het bepalen van het effect van de
gemeentelijke inzet. Omvangrijk Amerikaans onderzoek laat zien dat het met de meeste middelen
zeer moeilijk is (en veel kost) om extra kiezers naar de stembus te trekken. De factoren die volgens
die onderzoeken, aangevuld met enkele evaluaties van Nederlandse gemeenten, desalniettemin het
meest kansrijk zijn, zijn:
        het sturen van brieven (inclusief een dank voor eerder uitgebrachte stemmen en in een
         envelop met informatie over de datum van de verkiezingen);
27 Volgens het kwantitatief onderzoek verklaart de factor ‘bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks
of vaker religieuze diensten bezoekt’ ruim 32 procent van de opkomstverschillen tussen gemeenten in
2014. Daarmee is het de meest relevante factor uit het kwantitatief onderzoek.
                                                     61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>        in gesprek gaan met inwoners (bij voorkeur deur-aan-deur);
        een verkiezingsfestival;
        het gebruik van een digitale stemhulp;
        het toepassen van herinneringsberichten (om mensen te herinneren te gaan stemmen).
In het algemeen geldt dat persoonlijk contact en maatwerk boven onpersoonlijk contact en
massacommunicatie gaan en dat inwoners het beste via hun eigen sociale netwerk bereikt kunnen
worden. Dat geldt zowel voor de offline als online / sociale media campagne.
Weinig gemeenten baseren hun campagnes op (wetenschappelijke) kennis
Uit het kwantitatief onderzoek blijkt dat slechts 15 procent van de gemeenten die voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 extra communicatie hebben ingezet, deze inzet mede heeft
gebaseerd op kennis of onderzoek. Bij de meeste gemeenten wordt de inzet van extra
communicatie rondom de verkiezingen bepaald door wensen of opdrachten van de lokale politiek
en/of door gewoonte. Circa de helft van de gemeenten met extra communicatie-inzet in 2014 heeft
daarnaast geen expliciet doel voor de communicatie geformuleerd. Het aantal gemeenten dat met
onderzoek onder inwoners heeft onderzocht of de inzet effect heeft gehad, bedraagt ongeveer 5
procent.
De bevinding dat voor het opzetten (en evalueren) van gemeentelijke campagnes niet of nauwelijks
gebruik wordt gemaakt van wetenschappelijke kennis, wordt bevestigd door de analyse van het
campagnemateriaal van 27 grote gemeenten. Er wordt in de opzetten van deze campagnes slechts
beperkt verwezen naar algemene aanbevelingen of onderzoeken. Soms wordt naar onderzoek of
‘theorie’ verwezen, maar slechts in een enkel geval wordt de keuze voor de inzet van
communicatiemiddelen daar (herkenbaar) op afgestemd. Voor het trekken van lessen uit de eigen
campagne geldt hetzelfde. Slechts zelden wordt in de campagneplannen van 2014 verwezen naar
lessen die de gemeente heeft geleerd bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen. Ook is er
voorafgaand aan de verkiezingen nauwelijks onderzoek gedaan naar waar het eigen electoraat
behoefte aan heeft voor wat betreft het faciliteren van het stemmen, of naar wat de lokale opkomst
belemmert of zou kunnen bevorderen.
Het is overigens goed te beseffen dat het vooral enkele grote gemeenten zijn die een omvangrijke
campagne voeren. Daartegenover staan veel gemeenten die relatief weinig communicatie-inzet
hebben, althans gemeten in termen van kosten. Bijna driekwart van de gemeenten besteedt tijdens
verkiezingen minder dan €10.000 aan extra inzet van communicatiemiddelen. De helft van de
gemeenten besteedt minder dan €2.500 (het gaat hierbij om extra kosten betaald aan derden, niet
om reguliere (loon)kosten van gemeenten).
                                                    62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>5.2      Aanbevelingen
Het onderzoek heeft zich gericht op het in beeld brengen van de diverse factoren die de opkomst bij
de lokale verkiezingen beïnvloeden en het effect van de gemeentelijke communicatiecampagnes
rond de verkiezingen op de opkomst. Alvorens over te gaan op een aantal aanbevelingen voor
gemeenten op basis van het onderzoek merken wij nog het volgende op. Het gemeentelijke belang
van een hogere – of in ieder geval niet verder dalende – opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen
moet worden gezien binnen de bredere context van het belang van democratische legitimiteit van
het lokale bestuur en een sterke verbinding tussen inwoners en de gemeenteraad. Het gaat er niet
enkel om dat inwoners hun stem uitbrengen. Ook gaat het erom dat zij dit weloverwogen doen met
kennis van (en het liefst interesse voor) de lokale politiek en lokale vraagstukken, waarbij men
bewust is van de belangen van henzelf en anderen.
Het onderzoek naar de effectieve inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen heeft een aantal
zaken duidelijk gemaakt. Overkoepelend kunnen we zeggen dat er veel factoren van invloed zijn op
de hoogte van de lokale opkomst. De gemeentelijke communicatiemiddelen zijn er daar slechts één
van en behoren niet tot de belangrijkste. Hoewel er in de gemeentelijke communicatie-inzet zeker
verbeteringen mogelijk zijn, hangt een hogere opkomst grotendeels van andere factoren af.
Dat betekent overigens niet dat een gemeente maar moet stoppen met het inzetten van
communicatiemiddelen rondom verkiezingen. Een gemeente kan met communicatie ook andere
doelen nastreven dan enkel het verhogen van de opkomst. Daarbij valt te denken aan het vergroten
van kennis bij inwoners over onder meer de datum van de verkiezingen en de standpunten van
partijen, of het beïnvloeden van de houding van inwoners ten aanzien van de verkiezingen of
politiek. Een aantal evaluaties van gemeenten geeft aan dat de gemeentelijke communicatie-inzet
met name aan kennisbevordering van inwoners een bijdrage kan leveren. Net als bij opkomst blijft
het meten van resultaten van kennisbevordering echter ingewikkeld vanwege de vele factoren die
erop van invloed zijn.
Op basis van de bevindingen van het onderzoek komen we tot de volgende aanbevelingen voor
gemeenten.
Zet in op structurele, doelgerichte communicatie met bijpassende communicatiemiddelen.
Formuleer als gemeente doelen en uitgangspunten voor de eigen communicatie rond de
raadsverkiezingen en richt de campagne daar vervolgens op in. Een doelgerichte campagne met
middelen waarvan het effect bewezen is, heeft een grotere kans van slagen. Wees ervan bewust dat
de communicatie naast, of in plaats van opkomstbevordering, andere doelen kan hebben. Zo kan
                                                   63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>communicatie gericht zijn op het beïnvloeden van de kennis en houding van inwoners ten aanzien
van de verkiezingen. Wees er ook van bewust dat mogelijkheden beperkt zijn om met (de huidige)
gemeentelijke communicatie-inzet vlak voor de verkiezingen de opkomst substantieel te
beïnvloeden. Idealiter wordt de gemeentelijke communicatie-inzet ten behoeve van de verkiezingen
ingebed in een strategie om doorlopend de inwoners bij de lokale samenleving en politiek te
betrekken.
Richt je op de belangrijkste oorzaken van lage opkomst.
Heb als gemeente aandacht voor de factoren die in het algemeen bepalend zijn voor de opkomst bij
de gemeenteraadsverkiezingen. Hierbij gaat het eerst en vooral om de eerder genoemde sociaal-
demografische, sociale en politieke factoren. Deze kunnen worden beïnvloed door structurele inzet
en veranderingen in de gemeentelijke samenleving. Bij de sociaal-demografische factoren gaat het
om het bereiken van specifieke bevolkingsgroepen, zoals jongeren, lager opgeleiden, werklozen en
etnische minderheden.28 Bij de sociale factoren gaat het om het vergroten van de participatie en
betrokkenheid van inwoners bij lokale organisaties, groepen en netwerken. Bij de politieke factoren
is het van belang dat gemeenten zich richten op het vergroten van de interesse voor en het
vertrouwen in de gemeentepolitiek. Het vergroten van politieke kennis, bijvoorbeeld door voorlichting
via scholen, buurtcentra en maatschappelijke organisaties, lijkt daar een belangrijke voorwaarde
voor. De voorlichting zou daarnaast aandacht kunnen besteden aan de relevantie van het
gemeentebestuur en de lokale politiek. Veel kiezers zien namelijk (ondanks de toegenomen taken
van gemeenten) niet in waarom de gemeente voor henzelf en hun omgeving van belang is en zijn
daarom minder geneigd om te stemmen. Verder is het advies aan gemeenten te overwegen om het
aantal stembureaus te vergroten, te proberen om praktische belemmeringen voor stemmers te
beperken en lokale of regionale media-aandacht voor de verkiezingen te stimuleren. Ook van deze
factoren blijkt uit het onderzoek dat ze een bijdrage kunnen leveren aan een hogere opkomst.
Werk met onderzoek aan een lokale aanpak rond opkomstbevordering.
Zet als gemeente onderzoek in om te identificeren welke factoren specifiek in de eigen gemeente
een sterke invloed uitoefenen op de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. Het voorliggende
onderzoek geeft aanleiding om te veronderstellen dat bepaalde factoren, bijvoorbeeld tijdgebrek van
inwoners of de mate waarin inwoners het belang van de gemeente inzien, in de ene gemeente een
28 Gemeenten zouden zich met doelgroepencampagnes op bepaalde sociaal-demografische groepen
kunnen richten. In de praktijk gebeurt dat wel veelvuldig bij jongeren (zie hoofdstuk 2), maar ook lager-
opgeleiden, werklozen en etnische minderheden stemmen minder vaak. Deze groepen worden echter
veel minder vaak in gemeentelijke campagnes als doelgroep gezien en benaderd.
                                                     64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>grotere stempel drukken op de opkomst dan in de andere. Door met lokaal onderzoek (bij voorkeur
uitgevoerd op een manier die vergelijking met andere gemeenten mogelijk maakt) na te gaan welke
factoren in de gemeente de meeste invloed hebben op de opkomst, kan de gemeente maatregelen
treffen die optimaal zijn afgestemd op de lokale situatie. In dezelfde lijn is het verstandig om als
gemeente na de verkiezingen onderzoek te doen om te beoordelen of ingezette instrumenten het
beoogde effect hebben gehad. De onderzoeksresultaten kunnen dan vier jaar later worden
meegewogen bij het bepalen van de communicatie voor de volgende gemeenteraadsverkiezingen.
5.3      Tot besluit
In dit rapport zijn verschillende factoren behandeld die de hoogte van de lokale opkomst bepalen en
die in meer of mindere mate door de gemeente beïnvloedbaar zijn. Gemeenten dienen echter zelf
de discussie te voeren of ze vinden dat ze dit ook moeten doen. Niet iedereen vindt het vergroten
van de opkomst een gemeentelijke taak. Bovendien is het beïnvloeden (door de gemeente) van
sommige factoren controversieel. Dat geldt vooral voor opkomst verhogende campagnes onder
bepaalde (etnische) doelgroepen. In dit onderzoek is aan dat soort bezwaren geen aandacht
besteed. Dit rapport geeft inzicht in de factoren die van invloed zijn op de opkomst en de manieren
waarop gemeenten daarop invloed kunnen uitoefenen. Het is aan gemeenten zelf of ze daar
uiteindelijk ook gebruik van maken.
                                                    65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Literatuurlijst
Aarts, C. W. A. M. (1999). Opkomst bij verkiezingen. Enschede: Faculteit bestuurskunde van de
       Universiteit van Twente (rapport voor het Ministerie van BZK).
Aarts, C. W. A. M. (2005). Dwarse Kiezers. Enschede: Faculteit Bedrijf, Bestuur en Technologie van de
       Universiteit van Twente.
Aldrich, J. H., Gibson, R. K., Cantijoch, M., & Konitzer, T. (2016). Getting out the vote in the social media
       era. Are digital tools changing the extent, nature and impact of party contacting in elections? Party
       Politics, 22(2), 518-532.
Baekgaard, M., Jensen, C., Mortensen, P. B., & Serritzlew, S. (2014). Local News Media and Voter
       Turnout. Local Government Studies, 40(4), 518-532.
Benoit, W. L., McKinney, M. S., & Stephenson, M. T. (2002). Effects of Watching Primary Debates in the
       2000 U.S. Presidential Campaign. Journal of Communication, 52(2), 316-331.
Bent, E. van den. (2010). Proeftuin Rotterdam: bestuurlijke maakbaarheid tussen 1975 en 2005.
       Rotterdam: Erasmus School of History, Culture and Communication.
Bergan, D. E. (2011). Can Online Videos Increase Turnout? A Field Experiment Testing the Effect of
       Peer-Created Online Videos on Youth Turnout. Journal of Political Marketing, 10(1-2), 80-87.
Bhatti, Y., & Hansen, K. M. (2012). Retiring from Voting: Turnout among Senior Voters. Journal of
       Elections, Public Opinion & Parties, 22(4), 479-500.
Bhatti, Y., Hansen, K. M., & Wass, H. (2016). First-time boost beats experience: The effect of past
       eligibility on turnout. Electoral Studies, 41, 151-158.
Blais, A., & Aarts, K. (2006). Electoral Systems and Turnout. Acta Politica, 41(2), 180-196.
Blais, A., & Dobrzynska, A. (1998). Turnout in Electoral Democracies. European Journal of Political
       Research, 33(2), 239-261.
Blais, A., Gidengil, E., & Nevitte, N. (2004). Where does turnout decline come from? European Journal of
       Political Research, 43(2), 221-236.
BMC (2010). Gemeenteraadsverkiezingen 2010 in Zicht. Opkomst, Interesse en Vertrouwen. Amersfoort:
       BMC Onderzoek.
BMC (2014). Gemeenteraadsverkiezingen 2014. Wie stemt, wat en waarom? Amersfoort: BMC
       onderzoek.
Boogers, M., & Ostaaijen, J. J. C. van. (2011). Lokale kiezers, lokale keuzes? Onderzoek naar de
       achtergronden en de betekenis van het stemgedrag bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010.
       Bestuurswetenschappen, 65(6), 35-54.
Boogers, M., Ostaaijen, J. J. C. van, & Slagter, L. (2010). Lokale kiezers: lokale keuzes? Onderzoek naar
       de achtergronden en de betekenis van het stemgedrag bij de gemeenteraadsverkiezingen van
       2010. Tilburg: Universiteit van Tilburg.
                                                        66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Brians, C. L., & Grofman, B. (2001). Election Day Registration's Effect on U.S. Voter Turnout. Social
      Science Quarterly, 82(1), 170-183.
Cancela, J., & Geys, B. (2016). Explaining voter turnout: A meta-analysis of national and subnational
      elections. Electoral Studies, 42, 264-275.
CPB (2014). Beantwoording vragen opkomstpercentage en herindelingen. Den Haag: Ministerie van
      Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties.
COS (2010). Analyse Gemeenteraadsverkiezingen 2010. Rotterdam: Centrum voor Onderzoek en
      Statistiek (COS).
Dale, A., & Strauss, A. (2009). Don't Forget to Vote: Text Message Reminders as a Mobilization Tool.
      American Journal of Political Science, 53(4), 787-804.
Davenport, T. C. (2012). Unsubscribe: The Effects of Peer-to-Peer Email on Voter Turnout. Results from
      a field experiment in the June, 6, 2006 California Primary Election. Unpublished manuscript, US
      Naval Academy.
Dejaeghere, Y., & Vanhoutte, B. (2016). Virtuous villages and sinful cities? A spatial analysis into the
      effects of community characteristics on turnout and blank/invalid voting in local elections in Belgium
      2006–2012. Acta Politica, 51(1), 80-101.
Dyck, J. J., & Gimpel, J. G. (2005). Distance, Turnout, and the Convenience of Voting. Social Science
      Quarterly, 86(3), 531-548.
EenVandaag (2014). ‘Als je niet stemt word je ook niet bedrogen’. Website EenVandaag.
Eenvandaag Jongerenpanel (2014). ‘Jongeren verdeeld over belang jongerenpartijen’. Website
      EenVandaag.
Eggers, A. C. (2015). Proportionality and Turnout Evidence from French Municipalities. Comparative
      Political Studies, 0010414014534199.
Eisinga, R., Te Grotenhuis, M., & Pelzer, B. (2012). Weather conditions and voter turnout in Dutch
      national parliament elections, 1971–2010. International journal of biometeorology, 56(4), 783-786.
Fennema, M., & Tillie, J. (2001). Civic Community, Political Participation and Political Trust of Ethnic
      Groups. In: H. Behr, S. Schmidt & H. Behr (red.), Multikulturelle Demokratien im Vergleich (pp. 198-
      217). Berlijn, Duitsland: VS Verlag für Sozialwissenschaften.
Fieldhouse, E., Tranmer, M., & Russell, A. (2007). Something about young people or something about
      elections? Electoral participation of young people in Europe: Evidence from a multilevel analysis of
      the European Social Survey. European Journal of Political Research, 46(6), 797-822.
Franklin, M. N. (1996). Electoral Participation. In: L. LeDuc, R. G., Niemi, & P. Norris (Red.), Comparing
      Democracies: Elections and Voting in Global Perspectives (pp. 214-233). Thousand Oaks, CA:
      Sage.
Franklin, M. N. (2002). The Dynamics of Electoral Participation. In: L. Leduc, R. G. Niemi and P. Norris
      (Red.), Comparing Democracies 2 (pp. 148-168). Thousand Oaks, California: Sage.
                                                        67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Franklin, M. N. (2004). Voter Turnout and the Dynamics of Electoral Competition in Established
      Democracies since 1945. Cambridge, Groot-Brittannië: Cambridge University Press.
Franklin, M. N., Lyons, P., & Marsh, M. (2004). Generational Basis of Turnout Decline in Established
      Democracies. Acta Politica, 39(2), 115-151.
Gallego, A. (2009). Understanding unequal turnout: Evidence and voting in comparative perspective.
      Electoral Studies, 29(2), 239-248.
Gemenis, K., & Rosema, M. (2014). Voting Advice Applications and electoral turnout. Electoral studies,
      36, 281-289.
Gerber, A. S., Green, D. P., & Larimer, C. W. (2008). Social Pressure and Voter Turnout: Evidence from a
      Large-Scale Field Experiment. American Political Science Review, 102(01), 33-48.
Gerber, A. S., & Rogers, T. (2009). Descriptive Social Norms and Motivation to Vote: Everybody's Voting
      and so Should You. Journal of Politics, 71(01), 178-191.
Geys, B. (2006). Explaining voter turnout: A review of aggregate-level research. Electoral studies, 25(4),
      637-663.
Gomez, B. T., Hansford, T. G., & Krause, G. A. (2007). The Republicans Should Pray for Rain: Weather,
      Turnout, and Voting in U.S. Presidential Elections. Journal of Politics, 69(3), 649-663.
Górecki, M. A. (2013). Electoral context, habit-formation and voter turnout: A new analysis. Electoral
      studies, 32(1), 140-152.
Green, D. P., & Gerber, A. S. (2008). Get Out the Vote: How to Increase Voter Turnout. Washington D.C.,
      Columbia: Brookings Institution Press.
Green, D. P., & Gerber, A. S. (2015). Get Out the Vote: How to Increase Voter Turnout. Washington D.C.,
      Columbia: Brookings Institution Press.
Green, D. P., McGrath, M. C., & Aronow, P. M. (2013). Field Experiments and the Study of Voter Turnout.
      Journal of Elections, Public Opinion & Parties, 23(1), 27-48.
Gronke, P., & Miller, P. A. (2007). Voting by Mail and Turnout: A Replication and Extension. Paper
      gepresenteerd tijdens de Annual Meeting of the American Political Science Association.
Habets, P. (2014). Resultaten enquête Griffier en gemeenteraadsverkiezingen 2014. Utrecht: Petra
      Habets Advies & Ontwikkeling.
Hansen, K. M., & Pedersen, R. T. (2014). Campaigns Matter: How Voters Become Knowledgeable and
      Efficacious During Election Campaigns. Political Communication, 31(2), 303-324.
Harder, J., & Krosnick, J. A. (2008). Why Do People Vote? A Psychological Analysis of the Causes of
      Voter Turnout. Journal of Social Issues, 64(3), 525-549.
Henderson, A., & McEwen, N. (2010). A comparative analysis of voter turnout in regional elections.
      Electoral Studies, 29(3), 405-416.
Hendriks, F., Ostaaijen, J. J. C. van, Krieken, K. H. J. van der, & Keijzers, M. (2013). Legitimiteitsmonitor
      Democratisch Bestuur 2013. Een metamonitor van de legitimiteit van het democratisch bestuur in
      Nederland. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties.
                                                      68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Henry, S. (2003). Can remote Internet voting increase turnout? Aslib Proceedings, 55(4), 193-202).
      Groot-Brittannië, Bingley: Emeral Group Publishing.
Holsteijn, J. V. van. (2006). Geniaal, maar met te korte beentjes?: Over verkiezingen, kiezers en
      kiezersonderzoek in Nederland. Leiden: Stichting Kiezers Onderzoek Nederland.
Honing, M. (red.) (2010). Verslagcommissie Financiën en Bestuur. Eindhoven: Griffie gemeenteraad.
Hooghe, M., & Smets, K. (2013). Inleiding: jongeren en politiek in verandering. Res Publica, 55(1), 5-9.
Horiuchi, Y. (2001). Turnout twist: higher voter turnout in lower-level elections. Cambridge,
      Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology.
Houwelingen, P. van. (2015). Politieke participatie en de omvang van het lokaal bestuur.
      Bestuurswetenschappen, 69(1), 47-65.
Howard, L. A., & Posler, B. D. (2012). Reframing Political Messages: Using a Festival to Reach Young
      Voters. Journal of Political Science Education, 8(4), 389-407.
I&O Research (2014a). Traditionele media nog steeds belangrijk bij gemeenteraadsverkiezingen.
      Persbericht 17 februari 2014 op website I&O Research.
I&O Research (2014b). Opkomst kan hoger door stemmen via internet mogelijk te maken. Persbericht 17
      februari 2014 op website I&O Research.
Jacobs, B., & Pieters, W. (2009). Electronic Voting in the Netherlands: From Early Adoption to Early
      Abolishment. Foundations of security analysis and design V, 121-144. Heidelberg, Duitsland:
      Springer.
Karp, J. A., & Banducci, S. A. (2000). Going Postal: How All-Mail Elections Influence Turnout. Political
      Behavior, 22(3), 223-239.
Kloosterboer, D. (2009). Kiezers mobiliseren. Goede voorbeelden van opkomstbevordering bij lokale
      verkiezingen in 2006 en lessen uit Amerika. Amsterdam: DOUNYA/Nieuws uit Amsterdam.
Kolk, H. van der, Aarts, K., & Rosema, M. (2006). Twijfelen en kiezen. In: Aarts, K., Van der Kolk, H. &
      Rosema, M. (Eds.) Een verdeeld electoraat: de Tweede Kamerverkiezingen van 2006. Utrecht:
      Spectrum, pp. 211-234.
Korsten, A. F. (2002). Pim’s Fortuin en de Generale Repetitie voor 15 mei. Maastricht/Heerlen: Open
      Universiteit Nederland.
Kousser, T., & Mullin, M. (2007). Does Voting by Mail Increase Participation? Using Matching to Analyze
      a Natural Experiment. Political Analysis, 15(4), 428-445.
Kranendonk, M., Michon, L., Schwarz, H., & Vermeulen, F. (2014). Opkomst en stemgedrag van
      Amsterdammers met een migratie-achtergrond tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 19
      maart 2014. Amsterdam: Instituut voor Migratie en Etnische Studies.
Krouwel, A., Kokx, W., & Pol, M. (2009). Onderzoek opkomstbevordering Almere Eindrapport.
      Amsterdam: Centrum voor Toegepaste Politieke Wetenschappen.
Kruikemeier, S. (2014). Getting connected: The effects of online political communication on citizens’
      political involvement. Amsterdam: Faculty of Social and Behavioural Sciences.
                                                      69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Kruikemeier, S., van Noort, G., Vliegenthart, R., & de Vreese, C. (2015). Nederlandse politici op Twitter:
       wie, waarover, wanneer en met welk effect? Tijdschrift voor Communicatiewetenschap, 43(1).
Ladner, A., & Pianzola, J. (2010). Do Voting Advice Applications Have an Effect on Electoral Participation
       and Voter Turnout? Evidence from the 2007 Swiss Federal Elections. In Electronic participation
       (pp. 211-224). Berlijn, Duitsland: Springer.
Landman, L., Kik, Q., Hermans, L. & Hietbrink, N. (2015). Nieuwsvoorziening in de regio 2014. “Gelukkig
       zijn hier geen journalisten”. Den Haag: Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.
Lefevere, J., & Aelst, P. van. (2014). First-order, second-order or third-rate? A comparison of turnout in
       European, local and national elections in the Netherlands. Electoral Studies, 35, 159-170.
Lewis-Beck, M. S., & Lockerbie, B. (1989). Economics, Votes, Protests. Western European Cases.
       Comparative Political Studies, 22(2), 155-177.
Londen, M. van, Phalet, K., & Hagendoorn, L. (2007). Civic Engagement and Voter Participation among
       Turkish and Moroccan Minorities in Rotterdam. Journal of Ethnic and Migration Studies, 33(8),
       1201-1226.
Macnamara, J., Sakinofsky, P., & Beattie, J. (2012). E-electoral Engagement: How Governments Use
       Social Media to Engage Voters. Australian Journal of Political Science, 47(4), 623-639.
Madise, Ü., & Martens, T. (2006). E-voting in Estonia 2006. The first practice of country-wide binding
       Internet voting in the world. In: R. Krimmer, R. Grimm (red.). Electronic Voting 2006.
Malhotra, N., Michelson, M. R., Rogers, T., & Valenzuela, A. A. (2011). Text Messages as Mobilization
       Tools: The Conditional Effect of Habitual Voting and Election Salience. American Politics
       Research, 39(4), 664-681.
Martins, R., & Veiga, F. J. (2013). Economic performance and turnout at national and local elections.
       Public Choice, 157(3-4), 429-448.
Mattila, M., Söderlund, P., Wass, H., & Rapeli, L. (2013). Healthy voting: The effect of self-reported health
       on turnout in 30 countries. Electoral Studies, 32(4), 886-891.
Meer, T. van der, & Kolk, H. van der. (2016). Democratie dichterbij: Lokaal Kiezersonderzoek 2016.
       Stichting KiezersOnderzoek Nederland.
Meer, T. van der, & Deth, J. (2010). Opkomstplicht: stimulans of frustratie? Een landenvergelijkende
       studie naar de gevolgen van opkomstplicht op politieke participatie. Res Publica, 52(1), 73-93.
Meeusen, C. (2013). De intergenerationele overdracht van milieubewustzijn: de invloed van beide ouders
       en de rol van communicatie binnen het gezin. Res Publica, 55(1), 5-28.
Neijens, P., & Vreese, C. (2010). Hulp voor kiezers in referendums: is de Informatie en Keuze Enquête
       een steun voor niet-geïnformeerde of juist voor geïnformeerde kiezers?. Res Publica, 52(1), 130-
       132.
Nickerson, D. W. (2007). Does email boost turnout? Quarterly Journal of Political Science, 2(4), 369-380.
Norris, P. (2003). Will New Technology Boost Turnout? Evaluating Experiments in E-voting v. All-Postal
       Voting Facilities in UK Local Elections. Cambridge, Massachusetts: Harvard University.
                                                       70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Norris, P. (2004). Will New Technology Boost Turnout? Evaluating Experiments in UK Local Elections. In:
       Kersting et al. (3ds.). Electronic Voting and Democracy (pp. 193-225). Londen, Groot-Brittannië:
       Palgrave Macmillan.
Ostaaijen, J. J. C. van. (2013). Waarom kiezers in Peel en Maas stemmen of thuisblijven en wat lokale
       politici daaraan kunnen doen. Peel en Maas: Rekenkamercommissie Gemeente Peel en Maas.
Ostaaijen, J. J. C. van. (2014). Bevlogen en begrensd. Een analyse van de gemeenteraadsverkiezingen
       2014. Tilburg: Tilburgse School voor Politiek en Bestuur, Tilburg University.
Ouden, H. den, & Doorschot, M. (2010). Overheidscommunicatie afstemmen op jongeren: experimentele
       evaluatie van een aansporing om te gaan stemmen. Tijdschrift voor taalbeheersing, 32(3), 242-
       257.
Paardekooper, A., F. Dalen, F. van, & Smits, J.H.F. (2014). Meer mensen naar de stembus - Hoe de
       overheid de opkomst bij verkiezingen kan verhogen. Amsterdam: Stichting Politieke Academie.
Panagopoulos, C. (2009). Street fight: The impact of a street sign campaign on voter turnout. Electoral
       Studies, 28(2), 309-313.
Panagopoulos, C. (2011). Social pressure, surveillance and community size: Evidence from field
       experiments on voter turnout. Electoral Studies, 30(2), 353-357.
Persson, M., Sundell, A., & Öhrvall, R. (2014). Does Election Day weather affect voter turnout? Evidence
       from Swedish Elections. Electoral Studies, 33, 335-342.
Pianzola, J., & Ladner, A. (2011). Tackling Self-Selection into Treatment and Self-Selection into the
       Sample Biases in VAA Research. Paper gepresenteerd tijdens de European Consortium for
       Political Research (ECPR) General Conference, Reykjavik, IJsland.
Roosbroek, S. Van & Walle, S. Van de (2006). Dicht bij de burger? Vertrouwen, tevredenheid en
       legitimiteit op lokaal niveau. In: De Rynck, F. & Waeyenberg, E. (red.), Lokale besturen in
       Vlaanderen: intra- en interbestuurlijk doorgelicht. Jaarboek Steunpunt Bestuurlijke Organisatie
       Vlaanderen. Brugge: Die Keure. pp. 7-29.
Ruusuvirta, O., & Rosema, M. (2009). Do online vote selectors influence electoral participation and the
       direction of the vote? Paper gepresenteerd tijdens de European Consortium for Political Research
       (ECPR) General Conference, Potsdam, Duitsland.
Sál, K. (2015). Remote Internet Voting and Increase of Voter Turnout: Happy Coincidence or Fact: The
       Case of Estonia. Masaryk UJL & Tech., 9, 15.
Schmitt-Beck, R., & Mackenrodt, C. (2010). Social networks and mass media as mobilizers and
       demobilizers: A study of turnout at a German local election. Electoral studies, 29(3), 392-404.
SCP (2002). Niet‐stemmers: een onderzoek naar achtergronden en motieven in enquêtes, interviews en
       focusgroepen. Dekker, P. (red.). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
SCP (2011). Stemming onbestemd. Dekker, P. & den Ridder, J. (red.). Den Haag: Sociaal en Cultureel
       Planbureau.
                                                       71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>SCP (2012). Burgerperspectieven 2012|4. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau (Den Ridder, J.,
       Dekker, P. & Van Ditmars, M).
SCP (2014). Continu Onderzoek Burgerperspectieven 2014|4. Den Haag: Sociaal en Cultureel
       Planbureau (Den Ridder, Den Draak, Houwelingen & Dekker).
Smets, K., & Ham, C. van. (2013). The embarrassment of riches? A meta-analysis of individual-level
       research on voter turnout. Electoral Studies, 32(2), 344-359.
Southwell, P. L., & Burchett, J. I. (2000). The Effect of All-mail Elections on Voter Turnout. American
       Politics Quarterly, 28(1), 72-79.
Steenvoorden, E. & Van der Waal, J. (2016). Stemgedrag bij gemeenteraadsverkiezingen. In: T. van der
       Meer & H. Kolk (2016). Democratie dichterbij: Lokaal Kiezersonderzoek 2016. Stichting
       KiezersOnderzoek Nederland.
Stichting KiezersOnderzoek Nederland (2010). Nationaal Kiezersonderzoek 2010 – NKO 2010.
Stiers, D. (2016). Het effect van politieke sofisticatie op de (intentie tot) opkomst bij eerste-en
       tweederangsverkiezingen in België en Nederland. Res Publica, 58(1).
Stockemer, D., & Scruggs, L. (2012). Income inequality, development and electoral turnout – New
       evidence on a burgeoning debate. Electoral studies, 31(4), 764-773.
Strandberg, K. (2013). A social media revolution or just a case of history repeating itself? The use of
       social media in the 2011 Finnish parliamentary elections. New Media & Society, 15(8), 1329-1347.
Teresi, H., & Michelson, M. R. (2015). Wired to mobilize: The effect of social networking messages on
       voter turnout. The Social Science Journal, 52(2), 195-204.
Thiel, S. V. van. (2007). Bestuurskundig onderzoek: een methodologische inleiding. Bussum: Coutinho.
TNS NIPO (2014a). Gemeenteraadsverkiezingen gaan eindelijk echt lokaal. Website TNS Nipo.
TNS NIPO (2014b). Eindrapportage van het campagne-effectonderzoek naar de campagne ‘verkiezingen
       gemeenteraad 2014’. In: Ministerie van Algemene Zaken (2014) ‘Gemeenteraadsverkiezingen
       2014’ (P06). Eindrapportage campagne-effectonderzoek, Den Haag.
TNS Nipo (2014c). Spiegelonderzoek onder raadsleden en kiezers. Website TNS Nipo.
Topf, R., Klingemann, H. D., & Fuchs, D. (1995). Electoral Participation. Citizens and the State, 27-51.
Tops, P. (1994). Moderne regenten: over lokale democratie. Amsterdam: Atlas.
Vavreck, L. (2007). The Exaggerated Effects of Advertising on Turnout: The Dangers of Self-Reports.
       Quarterly Journal of Political Science, 2(4), 325-343.
Veldkamp (2014). Flitspeiling Jongeren en de gemeenteraadsverkiezingen. Den Haag: Ministerie van
       BZK.
Verba, S., Burns, N., & Schlozman, K. L. (1997). Knowing and Caring about Politics: Gender and Political
       Engagement
Vergeer, M. (2006). Lokale medialandschappen in Nederland 2005. Nijmegen: Radboud Universiteit
       (onderzoek in opdracht van het Bedrijfsfonds voor de pers).
                                                        72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Vetter, A. (2015). Just a Matter of Timing? Local Electoral Turnout in Germany in the Context of National
       and European Parliamentary Elections. German Politics, 24(1), 67-84.
Vliegenthart, R., & Noort, G. (2010). Is het de moeite waard? De karakteristieken en effectiviteit van
       partijwebsites in de campagne voor de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen van 2010. Res
       Publica, 52(3), 315-333.
Walter, A. S., & Praag, P. (2012). Een gemiste kans? De rol van YouTube in de verkiezingscampagne
       van 2010. Res Publica, 54(4), 443-464.
Wille, A. C. (2000). De verdwenen kiezer terug: opkomstbevorderende strategieën bij
       gemeenteraadsverkiezingen. Leiden: Instituut voor Publiek en Politiek.
Zielman, M. J. (2015). Wanneer is voor jou het punt bereikt om te gaan stemmen? Experimenteel
       onderzoek naar de inzet van ‘fear appeals’ in een verkiezingscampagne. Utrecht: Faculty of
       Humanities (masterthesis).
                                                     73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Bijlage 1          Uitgebreid literatuuronderzoek 29
In deze bijlage wordt verslag gedaan van de opbrengsten van het literatuuronderzoek naar alle 46
onderzochte factoren (met uitzondering van de factoren waar we geen informatie over hebben kunnen
vinden, zie paragraaf 3.1). In het eerste deel staan de individuele factoren centraal, gevolgd door de
omgevings- en institutionele factoren en vervolgens de politieke situatie en gemeenteraadsverkiezingen.
                                         Omgevings- en institutionele              Politieke situatie en
         Individuele factoren
                                                      factoren                gemeenteraadsverkiezingen
  Geslacht                              Grootte en dichtheid van           Aantal stembureaus
  Leeftijd                              gemeenten                          Fragmentatie en nieuwe partijen
  Opleiding                             Stabiliteit van gemeenten          Electorale competitie
  Inkomen / werk                        Lokale en regionale                Positieve of negatieve
  Etniciteit                            verbondenheid                      campagnes
  Religie                               Economische omstandigheden         Belang van personen
  Politieke factoren:                   Evenredige vertegenwoordiging      Media aandacht
  - Interesse in politiek               / kiessysteem                      Weersomstandigheden
  - Kennis van politiek                 Keuze van de verkiezingsdag en     Aantal partijen in de raad
  - Ervaren relevantie gemeente         relatie andere verkiezingen        Aantal partijen in de coalitie
  - Vertrouwen in politiek              Opkomstplicht en registratie       Krachtsverhoudingen in de raad
  - Tevredenheid over politiek          Aanwezigheid media                 Aantal gemeentelijke
  Sociale factoren:                                                        samenwerkingsverbanden
  - Geluksgevoel en gezondheid                                             Aantal aftredende wethouders
  - Levensstijl                                                            en burgemeesters
  - Sociale plicht                                                         Aantal politici waarvan integriteit
  - Sociale druk / omgeving                                                ter discussie is komen te staan
  - Gewoonte                                                               Campagne activiteiten
  Praktische belemmeringen
  (inclusief stemmen per post en
  digitaal stemmen)
I: INDIVIDUELE FACTOREN
Geslacht
In de literatuur is door verschillende auteurs aandacht besteed aan de zogenaamde geslachtskloof
tussen mannen en vrouwen wanneer het gaat om politieke betrokkenheid en de gevolgen daarvan voor
de opkomst bij verkiezingen (zie o.a. Topf 1995; Söderlund e.a. 2011; Verba e.a. 1997). In internationaal
meta-onderzoek lijkt de relatie tussen geslacht en opkomst, in tegenstelling tot vroeger, niet significant
(Smets & Van Ham 2013; zie ook Harder & Krosnick 2008). Soortgelijke conclusies worden ook in
Nederlands onderzoek getrokken (Steenvoorden & Van der Waal 2016; zie ook Aarts 1999; Krouwel e.a.
2009).
Leeftijd
Leeftijd is een belangrijke factor in relatie tot de opkomst: “Het verband lijkt op de vorm van een hoefijzer:
de middengroep van 45-54-jarigen heeft de kleinste kans op niet-stemmers; naarmate de leeftijd afneemt
of toeneemt, stijgt de kans op niet-stemmers” (SCP 2002: 26, zie ook: Blais e.a. 2004; Smets & Van Ham
2013; Harder & Krosnick 2008). Ook uit ander Nederlands onderzoek kan het curvilinear verband worden
afgeleid. Zo merken Aarts (1999) en Krouwel (2009) op dat de groep stemgerechtigden tussen de 35 en
29 Een oorspronkelijke versie van dit overzicht is in 2015 gepresenteerd op het politicologenetmaal in
Maastricht. We danken workshop leiders Martin Rosema, Tom Louwerse en Yves Dejaeghere en alle
deelnemers voor hun suggesties.
                                                         74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>de 65 de kleinste kans heeft op niet-stemmers. Volgens Steenvoorden en Van der Waal (2016) is dat bij
de lokale verkiezingen echter de groep van 55+ jaar. Niet-stemmers blijken vaak laagopgeleid en jong te
zijn (SCP 2012: 39), ook bij lokale verkiezingen (Boogers e.a. 2010: 32). Bij ouderen is de verwachting
dat het niet-stemmen vooral te maken heeft met fysieke belemmeringen (Aarts 1999), afkeer door
negatieve ervaringen (SCP 2002: 138) of het algemene terugtrekken uit het sociale leven (Smets & Van
Ham 2013). Uit Deens lokaal onderzoek bleek dat tussen de leeftijd van 60 en 90 de opkomst met meer
dan 30 procentpunten daalde (Bhatti & Hansen 2012). Bij jongeren zijn de oorzaken van het niet-
stemmen complex(er). Het kan zijn een “desinteresse voor ‘het collectieve’ of in ieder geval voor de
manier waarop dat politiek aan de orde komt. Anders dan de geïnterviewden die eerder wel stemden,
hebben de jongeren ook geen last van schuldgevoel omdat ze niet stemmen” (SCP 2002: 138). In een
onderzoek onder 800 jongeren bleek dat op de vraag waarom jongeren niet gestemd hebben, drie
categorieën boven de 20% te scoren. 39% gaf aan niet te weten op welke partij te moeten stemmen, 26%
is niet geïnteresseerd in politiek en 29% noemt ‘diversen’. In die categorie vielen onder meer zaken als
het niet hebben ontvangen van een stemkaart, geen geldig legitimatiebewijs hebben of verblijf in het
buitenland. Van de jongeren die wel hebben gestemd, springen twee verklaringen eruit. Zo geeft 51%
aan dat het er gewoon bijhoort en 50% invloed uitoefenen. Onder de jongsten van de jongeren, de 18- en
19 jarigen, springt ook ‘omdat de ouders ook stemmen’ er met 32% enigszins uit (Veldkamp 2014). In
ander onderzoek werd desinteresse bij niet-stemmende jongeren het meest genoemd: 34%. Daarnaast
weet 20% niet op welke partij te stemmen. Uit datzelfde onderzoek bleek dat van de 65-plussers slechts
12% geen interesse heeft en 7% niet weet op welke partij te stemmen. Opvallend is nog wel dat de
midden categorie (leeftijd tussen de 45 en 65 jaar) nog vaker desinteresse als reden geeft dan jongeren:
36% (BMC 2014). Uit Canadees onderzoek blijkt dat jongeren minder snel geneigd zijn om te gaan
stemmen omdat ze stemmen zien als een recht en niet zozeer als een maatschappelijke plicht. Ten
tweede is hun politieke interesse ook lager waardoor ze er minder waarde aan hechten dan volwassenen
(Blais e.a. 2004). Ook gaan jongeren steeds langer naar school en zijn daarbij financieel afhankelijker
van hun ouders waardoor het langer duurt voordat deze doelgroep te maken krijgt met zaken die er voor
hen toe doen, wat ook tot lage opkomst zou leiden (Krouwel e.a. 2009). Verschillende buitenlandse
auteurs waarschuwen voor een zogenoemd gewoontevormingseffect bij het stemgedrag van jongeren
(Franklin e.a. 2004; Fieldhouse e.a. 2007; Górecki 2013). Jongeren zouden wanneer ze tijdens hun jeugd
niet geïnteresseerd zijn in de politiek en niet gewend raken aan het idee om te gaan stemmen ook op
latere leeftijd minder interesse tonen in de politiek en niet naar de stembus gaan. Uit ander onderzoek
blijkt dat veel jongeren, zij het na verloop van tijd, de normen en waarden van de eerdere generatie en
vaak ook het stemgedrag van hun ouders, grotendeels overnemen (Meeusen 2013; Hooghe & Smets
2013: 5). Overigens wijzen onderzoekers erop dat de eerste keer stemmen daarbij niet doorslaggevend is
(zie ‘gewoonte’).
Er blijkt ook verschil in de manier waarop jongeren en ouderen zich informeren over de verkiezingen:
Kiezers tot 35 jaar gebruiken vaker dan ouderen websites, digitale stemhulpen en sociale contacten.
Ouderen gebruiken vaker dan jongeren traditionele media en bezoeken verkiezingsbijeenkomsten (zie
figuur 1). In een enquête onder 510 jongeren over de manier waarop ze iets gehoord, gezien of gelezen
hebben over de lokale verkiezingen bleek met name ‘praten met vrienden of familie’ (48%) en ‘folders en
brochures’ (40%) veel gebruikte informatiekanalen. Daarna volgen sociale media (34%), een online
stemwijzer (30%), huis-aan-huis krant (26%) en regionale krant (25%) (Veldkamp 2014).
   Figuur 1: Hoe informeren kiezers zich over de standpunten van politieke partijen die meedoen aan de
            verkiezingen, in percentages (I&O Research 2014a; een peiling onder 10.492 kiezers)
                                                                       18-   35-     50-    65+    Totaal
                                                                       34    49      64
  Via (lokale of landelijke) media (krant, radio, tv)                  70    85      92      95      86
  Via familie, vrienden, kennissen of collega’s                        59    43      44      42      46
  Via Stemwijzer of Kieskompas                                         56    52      37      28      43
  Via websites of sociale media (Twitter, Facebook, LinkedIn)          42    38      29      22      33
  Door het bezoeken van verkiezingsbijeenkomsten, debatten,
                                                                        5     6       9      13       8
  etc.
  Ik informeer mij niet hierover                                       13    10      13      22      14
                                                        75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Opleiding
Volgens internationaal meta-onderzoek blijkt opleiding een positieve invloed te hebben op de opkomst;
het is zelfs een van de sterkste factoren (Smets & Van Ham 2013). Niet-stemmers zijn vaak lager
opgeleid (SCP 2012: 39; SCP 2002). Ook bij de lokale verkiezingen stemmen hoog opgeleiden vaker dan
laag opgeleiden (Steenvoorden & Van der Waal 2016; Boogers e.a. 2010). Ditzelfde effect wordt ook
gevonden door Aarts (1999) en Krouwel e.a. (2009), waarbij die laatsten erop wijzen dat in Nederlandse
nationale en lokale verkiezingen de ongelijkheid in opkomst bij verkiezingen tussen hoog- en
laagopgeleiden zelfs ongelijker wordt naarmate verkiezingen vaker plaatsvinden en dat het gat tussen
hoog- en laagopgeleiden bij lokale verkiezingen groter is dan bij nationale verkiezingen. Hansen en
Pedersen (2014) wijzen er echter op dat de kenniskloof tussen hoog- en laagopgeleiden kleiner wordt al
naargelang de verkiezingscampagne voortduurt. Zij beargumenteren op basis van Deens onderzoek dat
hoogopgeleiden voornamelijk aan het begin van de verkiezingen een voorsprong hebben voor wat betreft
informatie over de verkiezingen, maar laagopgeleiden dit inhalen doordat dezelfde informatie tijdens de
verkiezingen in kleinere brokken tot lager opgeleide stemgerechtigden komt. Ook uit Nederlands
onderzoek blijkt dat lager opgeleiden minder interesse in de politiek hebben en slechts een kwart geeft
aan ‘zeker’ te stemmen (TNS Nipo 2014a). Laagopgeleiden vinden daarnaast gemiddeld genomen vaker
dat de beslissingen van het gemeentebestuur weinig of geen invloed hebben op het dagelijkse leven
(Boogers e.a. 2010: 22) en ze stemmen vaker dan hoopopgeleiden op basis van een persoon (13 om
7%) (BMC 2014: 18-19).
Inkomen / werk
In een internationale meta-evaluatie over de invloed van inkomen blijkt het aantal studies met positieve
conclusies ongeveer even groot te zijn als het aantal negatieve (Smets & Van Ham 2013). Uit een
andere, beperkte, meta-evaluatie blijkt de ‘inkomenshomogeniteit’ geen dominante factor, maar bij
subnationale verkiezingen wel belangrijker dan bij nationale verkiezingen (Cancela & Geys 2016; zie ook
Stockemer & Scruggs 2012; Steenvoorden & Van der Waal 2016). Harder & Krosnick (2008)
beargumenteren dat mensen die een hoger inkomen hebben ook vaker op komen dagen tijdens
verkiezingen. Er lijkt echter een verband met opleiding; stemgerechtigden met een lage opleiding hebben
over het algemeen ook een lager inkomen (SCP 2002). Van de mensen met een laag opleidingsniveau
én een laag inkomen gaat 22% niet naar de stembus. In vergelijking met hoge inkomens is het
percentage niet-stemmers onder mensen met een laag inkomen drie keer zo groot, respectievelijk 2% en
6% (SCP 2002). Gerelateerd aan de factor inkomen is het hebben van een baan. Niet-stemmers hebben
minder vaak betaald werk dan stemmers (SCP 2012: 39) en andersom is de kans op niet-stemmers
onder mensen die niet of weinig werken groter dan bij anderen (SCP 2002: 24; zie ook Aarts 1999).
Etniciteit
Volgens een internationale meta -evaluatie blijkt het aandeel minderheden van belang voor subnationale
opkomst (Cancela & Geys 2016). Uit een andere (niet op bestuursniveau opgesplitste) meta-evaluatie
blijkt het Engelse ‘race’ in een minderheid van studies van belang (Smets & Van Ham 2013). In 2006 lag
het gemiddelde percentage aan opkomst onder migranten in de vier grote steden van de lokale
verkiezingen rond de 37%, ongeveer 20 procentpunten onder het Nederlandse gemiddelde (Krouwel e.a.
2009). In Amsterdam lag de opkomst onder Turkse, Marokkaanse en Surinaamse/Antilliaanse
Amsterdammers bij de lokale verkiezingen ver onder het Amsterdamse gemiddelde (Kranendonk e.a.
2014). In Rotterdam zitten met name Surinamers/Antillianen en Kaapverdianen ver onder het lokale
gemiddelde. Turken en Marokkanen doen het een stuk beter; hun opkomst in 2006 en 2010 ligt slechts
enkele procentpunten lager dan het Rotterdamse gemiddelde (Van den Bent 2010; COS 2010). Volgens
Fennema en Tillie (2001) is het verschil in opkomst voornamelijk te verklaren door opgebouwd sociaal
vertrouwen dat overgaat in vertrouwen in de politiek dat wordt verspreid als gevolg van horizontale
relaties tussen (de besturen van) verschillende organisaties waarin migranten actief zijn. In dat verband
verwijzen zij ook naar de civic community van Putnam (1993). Wanneer een etnische groepering een
grote civic community zou kennen, zouden de afzonderlijke leden eerder geneigd zijn om te gaan
stemmen en daarnaast een groter politiek vertrouwen ontwikkelen (zie ook Van Londen e.a. 2007).
Religie
In de meest relevante onderzoeken die de factor religie opnemen, gaat het over de vraag of iemand met
regelmaat naar de kerk / religieuze instelling gaat en niet of mensen zich tot een bepaalde religieuze
                                                     76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>stroming rekenen (SCP 2002; Smets & Van Ham 2013). In internationaal meta-onderzoek is daar een
licht positief effect voor op te tekenen (Smets & Van Ham 2013 - als het gaat om de tegenstelling of
iemand zich al dan niet als religieus beschouwt, is dat er niet). In Nederlands onderzoek lijkt het effect
groter: “Mensen die zich niet tot een kerkelijke gezindte rekenen of die slechts zeer sporadisch een kerk
bezoeken, gaan minder vaak stemmen dan frequente kerkgangers. Met welke regelmaat de laatste groep
naar de kerk gaat, doet er niet toe” (SCP 2002: 31). Onderzoekers van de gemeente Eindhoven hebben
enkele jaren geleden de opkomstcijfers van 26 gemeenten van meer dan 100.000 inwoners tussen 1994
en 2010 bestudeerd. Zij vroegen zich af waarom de opkomstcijfers in Brabant en verschillende Brabantse
steden zo laag waren. Veel van hun hypothesen werden verworpen, maar wel bleek dat “gemeenten met
een hoog percentage roomskatholieke bewoners lage opkomstcijfers laten zien. Hoe minder mensen
zichzelf aanmerken als praktiserend rooms-katholiek, hoe lager de opkomst. Het wegvallen van de zuil
katholicisme, én het feit dat daar geen ander verband voor in de plaats is gekomen, kan een verklaring
zijn” (Honing 2010).
Politieke factoren
De volgende serie factoren heeft betrekking op de relatie van individuen met de politiek. Het gaat dan om
politieke interesse, politieke kennis, ervaren relevantie (in dit geval van de gemeente), politiek vertrouwen
en tevredenheid. Deze factoren, danwel een aantal daarvan (soms ook inclusief opleiding, zie Stiers
2016), worden ook wel onder de noemer ‘politieke sofisticatie’ samengevat.
Interesse in politiek
Een van de meest ingebrachte danwel bewezen factoren die van invloed is op de opkomst bij
(Nederlandse) verkiezingen is politieke interesse / interesse in (lokale) politiek (o.m. Aarts 1999; SCP
2002; 2012; Smets & Van Ham 2013). Mensen die geïnteresseerder zijn in politiek stemmen vaker bij de
gemeenteraadsverkiezingen dan mensen die dat niet zijn. Dat verschil is nog groter als gevraagd wordt
naar interesse in lokale politiek (Steenvoorden & Van der Waal 2016). Het SCP acht politieke interesse,
samen met politiek zelfvertrouwen, belangrijker dan demografische en sociaal-economische kenmerken
(SCP 2002: 9). De kans op niet-stemmers onder niet-geïnteresseerden is bijna 8,5 keer groter dan onder
mensen die zeer in politiek zijn geïnteresseerd. Van de mensen die niet in politiek zijn geïnteresseerd,
gaat bijna 1 op de 3 niet stemmen (SCP 2002: 38). Over het algemeen is de interesse in lokale politiek
kleiner dan in de landelijke politiek. Dat is de laatste jaren meer uiteen gaan lopen, zie figuur 2. Het
verschil in politieke belangstelling voor de landelijke en lokale politiek is het grootst bij jongeren, mannen,
hoogopgeleiden en inwoners van grotere gemeenten. Als de belangstelling voor lokale politiek op zichzelf
wordt beschouwd, blijkt deze het sterkst ontwikkeld bij ouderen, mannen, hoogopgeleiden en inwoners
van kleinere gemeenten (Boogers e.a. 2010: 22). Geringe politieke interesse is een reden voor de lage
opkomst. Als in 2014 wordt gevraagd naar redenen om niet te stemmen bij de lokale verkiezingen, geeft
31% aan ‘niet geïnteresseerd’ te zijn, op afstand gevolgd door gebrek aan vertrouwen en niet weten op
welke partij te stemmen (BMC 2014: 7, zie figuur 3). Ook in 2010 is dat de belangrijkste reden die
mensen geven (BMC 2010: 6). De relatie tussen interesse en opkomst wordt ook in ander onderzoek
bevestigd, waarbij zelfs een nog lagere lokale politieke interesse gemeten wordt: 35% (TNS Nipo 2014a).
Een opinieonderzoek door het EenVandaag opiniepanel wijst uit dat slechts 16% van de niet-stemmers
interesse heeft in de gemeentepolitiek. Onder stemmers is dat 62% (EenVandaag 2014). Uit onderzoek
onder 821 jongeren bleek dat 64% zegt dat de gemeentepolitiek verder van ze af staat dan de landelijke
politiek (EenVandaag jongerenpanel 2014). De Greef merkt in zijn gesprekken met niet-stemmers op dat
politieke interesse meestal lijkt te volgen vanuit de opvoeding waarbij men in contact is gekomen met de
politiek (SCP 2002). Politieke interesse ontwikkelt zich verder vooral wanneer dit in de actualiteit is of
wanneer men er zelf bij betrokken is (Van Male in SCP 2002).
                                                        77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>   Figuur 2: Percentage tamelijk en zeer geïnteresseerd in lokale en nationale politiek (BMC 2014: 14)              30
    80                                                                         70
                                                         65
    70 64           64                       61                      62                 63       63
    60                           53
    50                                                   61                                               Nationaal
    40                                       50                      47        49                         Lokaal
       45           44           44                                                     44
    30                                                                                           40
    20
      1982         1986         1990        1994        1998        2002     2006      2010     2014
                    Figuur 3: Redenen om niet te gaan stemmen (BMC 2014: 7; BMC 2010: 6).
              Ik weet niet op welke partij ik zou moeten stemmen                             16     21
                      Ik ben niet in de gelegenheid om te stemmen         1 3                                     2014
                           Het gaat toch wel goed met de gemeente        0 3                                      2010
                        Ik heb geen vertrouwen in de lokale politiek                     12     18
         Bij ons in de gemeente zijn er geen aansprekende politici        1
                                                                          1
   De gemeenteraad begrijpt de problemen in mijn gemeente niet           0 2
        Ik voel mij niet vertegenwoordigd door de gemeenteraad                  5    9
                                          Ik ben niet geïnteresseerd                                           31 34
                                              Ik stem in principe niet             8             19
                                                                       0           10           20         30          40
Kennis van politiek
Mensen die in onderzoek enkele vragen over de lokale politiek goed konden beantwoorden, blijken vaker
te stemmen (Steenvoorden & Van der Waal 2016). Politieke kennis is gerelateerd aan politieke interesse.
De stembereidheid van mensen die de politiek ingewikkeld vinden is kleiner dan onder mensen die dat
niet vinden (SCP 2012). Binnen de groepen lager opgeleiden, lager inkomen en gepensioneerden vinden
relatief gezien de meeste mensen de politiek te ingewikkeld (zie figuur 4). Ook uit internationaal meta-
onderzoek blijkt politieke kennis relevant (Smets & Van Ham 2013). Het percentage ‘weet ik niet’ als
antwoord op politieke vragen is bij niet-stemmers minstens het dubbele dan dat van stemmers (SCP
2012: 42-43). Wanneer mensen zich vaker informeren over politieke ontwikkelingen is de kans groter dat
zij gaan stemmen. Daarbij heeft vooral het lezen van de krant een significant effect (Steenvoorden & Van
der Waal 2016; SCP 2002: 34). Het landelijke politieke nieuws wordt echter meer gevolgd dan het lokale
nieuws en men praat er ook vaker over. Aanzienlijk meer Nederlanders geven aan tamelijk of zeer slecht
op de hoogte wat zich in de gemeenteraad afspeelt (68%) dan van wat er zich in de Tweede Kamer
afspeelt (45%) (SCP 2014: 30).
                         Figuur 4: Percentages die politiek te ingewikkeld vinden (SCP 2012)
 Allen                  28       Lageropgeleid                              46    Studeert                    22
 Man                    25       Middengroep                                28    Werknemer (semi)overheid    20
 Vrouw                  32       Hogeropgeleid                              12    Werknemer marktsector       25
 18-34 jaar             21       Gezinsinkomen benedenmodaal 39                   Zelfstandige                21
 35-54 jaar             26       Ongeveer modaal                            33    Uitkering                   33
 Vanaf 55 jaar          36       Bovenmodaal                                17    huishouden                  38
                                                                                  Gepensioneerd               39
30 De landelijke cijfers verschillen flink met ander onderzoek van het SCP (2011), waarin ze een stuk
lager liggen, maar daar zijn helaas geen lokale cijfers beschikbaar, wat vergelijking niet mogelijk maakt.
                                                                   78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Ervaren relevantie gemeente
Volgens onderzoek naar de Nederlandse nationale, Europese en lokale verkiezingen is er een relatie
tussen de opkomst en de ervaren relevantie van het betreffende bestuursniveau. In vergelijking tot
kiezers die het lokale niveau onbelangrijk vinden, hebben kiezers die dat niveau zeer belangrijk vinden
6% meer kans om op te dagen bij de stembus (Lefevere & Van Aelst 2014: 163-164). Ook de geringe
belangstelling voor lokale politiek heeft voor een belangrijk deel zijn achtergrond in de ervaren relevantie
ervan “Ruim 80% van de inwoners is van mening dat de beslissingen van het gemeentebestuur weinig of
helemaal geen invloed hebben op het dagelijkse leven … Tussen lokale politieke interesse en de ervaren
relevantie van het gemeentebestuur bestaat een sterk verband: wie minder belang toekent aan de
beslissingen van het gemeentebestuur, heeft ook minder belangstelling voor de lokale politiek, en
andersom” (Boogers e.a. 2010: 22). Als echter meer direct naar de relatie tussen relevantie en opkomst
wordt gezocht, wordt vier jaar later geconstateerd dat “de ervaren relevantie van het gemeentebestuur
geen effect heeft op de stemkans als voor alle andere factoren wordt gecontroleerd. Als mensen vinden
dat de beslissingen van het gemeentebestuur van belang zijn, vergroot dat niet automatisch de kans dat
zij gaan stemmen” (BMC 2014: 8). Dat er in de ervaren relevantie nog wel verbeteringen mogelijk zijn,
blijkt, naast de informatie in figuur 5, ook uit onderzoek onder 821 jongeren. Van hen weet 44%
nauwelijks waar de gemeenteraad zich mee bezighoudt (EenVandaag jongerenpanel 2014).
      Figuur 5: Ervaren invloed van gemeentelijke beslissingen op het dagelijks leven (BMC 2014: 17)
                            1986       1994        1998      2002        2006       2010       2014
       Veel                 11         20          18        18          22         20         17
       Weinig               63         57          57        71          68         70         73
       Helemaal geen        36         23          25        12          10         11         10
Vertrouwen in de politiek
Algemeen wordt gesteld dat wanneer iemand meer vertrouwen heeft in het politieke bestel, de kans
groter is dat diegene ook tijdens verkiezingen gaat stemmen (Aarts 1999; Harder & Krosnick 2008; Smets
& Van Ham 2013). Ook op het lokaal niveau gaan mensen met meer vertrouwen nationale of lokale
politieke instituties vaker stemmen dan mensen die dat niet hebben (Steenvoorden & Van der Waal 2016;
zie ook Boogers e.a. 2010: 13). Er wordt door Boelhouwer (in SCP 2002) op gewezen dat het politieke
vertrouwen sterk verband houdt met de politieke interesse van een persoon. Op lokaal niveau is een
gebrek aan vertrouwen een in enquêtes veelgenoemde reden waarom mensen niet gaan stemmen. In de
enquête van BMC (2014) blijkt dat ‘geen vertrouwen in de lokale politiek’ na gebrek aan interesse de
tweede reden is die mensen aangeven als reden waarom ze niet gaan stemmen (zie figuur 3). Uit een
enquête onder het EenVandaag panel blijkt dat “mensen die niet gaan stemmen bij de
gemeenteraadsverkiezingen doen dit vooral omdat ze geen vertrouwen hebben in de lokale en de
landelijke politiek” (EenVandaag 2014).31 Achter het vertrouwenscijfer van BMC liggen weer andere
cijfers, zoals dat (slechts) 38% van de geënquêteerden vindt dat raadsleden zich om hen mening
bekommeren en 46% dat vindt dat ‘mensen zoals ik’ geen enkele invloed hebben op de gemeentepolitiek
(BMC 2014: 15-16). In 2010 waren die cijfers met respectievelijk 62% en 64% overigens wel hoger (BMC
2010: 12).
Tevredenheid over de politiek
Volgens het SCP is politieke tevredenheid na lidmaatschap van een politieke partij en politieke interesse
een derde belangrijke indicator voor opkomst (SCP 2002: 32). Op landelijk niveau blijkt bijna 50% van
mensen die ontevreden zijn met de regering en geen politieke interesse hebben, niet te stemmen.32
31 Al is niet duidelijk welke vraag daaraan relateert.
32 Van de mensen die geïnteresseerd zijn in politiek, maar ontevreden zijn over de regering gaat 22% niet
stemmen. Van mensen die niet geïnteresseerd zijn in politiek, maar wel tevreden zijn met de regering
gaat 12% niet stemmen. Van de mensen die geïnteresseerd en tevreden zijn, gaat 1,4% niet stemmen
(SCP 2002: 34). Dat neemt niet weg dat van de mensen die (zeer) tevreden zijn met de regering nog
steeds 6% niet gaat stemmen (SCP 2002: 33).Verderop in hetzelfde rapport staat echter “Bij combinaties
van kenmerken treden soms verrassende verschillen aan het licht. Zo gaat van de mensen die (zeer)
                                                       79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Nederlanders zijn over het algemeen meer tevreden over het gemeentebestuur (rapportcijfer 6,1) dan de
Haagse politiek (5,2) en zeker de Europese politiek (4,8). Dat leidt tot de conclusie dat de
gemeentepolitiek voor Nederlanders wel onbekend is, maar relatief gezien niet onbemind (SCP 2014:
30). Echter, verschillende enquêtes op lokaal niveau tonen aan dat ook op dat niveau nog veel te
verbeteren valt. Zo is volgens het EenVandaag panel “slechts 19 procent tevreden over wat het
gemeentebestuur de afgelopen 4 jaar in hun woonplaats heeft gedaan, 54 procent is ontevreden”
(EenVandaag 2014). Uit een enquête van TNS Nipo blijkt dat onvrede een reden is voor niet stemmen.
Kiezers zijn teleurgesteld en voelen zich niet gehoord, zie figuur 6. Ook in onderzoek van BMC (2014)
wordt het belang van tevredenheid benadrukt: “mensen die ontevreden zijn over de kwaliteit van het
gemeentebestuur blijven wat vaker thuis bij verkiezingen. Dat geldt ook voor de kiezers die vinden dat ze
geen invloed hebben op de lokale politiek”. Vier jaar eerder werd echter op basis van enquêtegegevens
geconstateerd dat “de tevredenheid over het gemeentebestuur blijkt geen rol te spelen: mensen die
ontevreden zijn over de kwaliteit van het gemeentebestuur blijven niet vaker thuis bij verkiezingen”
(Boogers e.a. 2010: 31). Na analyse van de case studies blijkt dat het feit dat bij lokale verkiezingen
ongeveer de helft niet stemt “zijn achtergrond [vindt] in een combinatie van onvrede, onverschilligheid en
onwetendheid. Inwoners die ontevreden en cynisch zijn over de politiek in het algemeen en de lokale
politiek in het bijzonder, blijven vaker thuis bij gemeenteraadsverkiezingen. Cynisme leidt tot
onverschilligheid, net als onwetendheid over wat er bij de verkiezingen op het spel staat en te kiezen valt”
(Boogers e.a. 2010: 42).
    Figuur 6: Redenen om niet te gaan stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen (TNS Nipo 2014a)
               Geen enkel programma sluit aan bij wat ik wil           5%
                 Ik voel me niet betrokken bij mijn gemeente           5%
                         Ik vind GR-verkiezingen onbelangrijk           6%
                      Ik ken geen enkele geschikte kandidaat              7%
            Heb bij vorige GR-verkiezingen ook niet gestemd                8%
                Ik ga nooit stemmen, heb nog nooit gestemd                     11%
  Uit protest, onvrede over gevoerd beleid, gang van zaken                            18%
         Ik heb geen belangstelling voor (gemeente)politiek                           18%
             Ik weet te weinig van lokale politiek en partijen                           20%
      Stemmen heeft geen zin, de politiek luistert toch niet                                            33%
                                                               0%   5%     10%    15% 20%    25% 30%    35%
Sociale factoren
De volgende serie factoren gaat over hoe mensen hun fysieke en mentale gesteldheid evalueren, hoe ze
participeren in de samenleving, of ze mogelijk sociale druk ervaren om te stemmen en/of het stemmen
als een plicht zien en of gewoonte een rol speelt in het stemgedrag.
Geluksgevoel en gezondheid
“Onder ongelukkigen is de kans op niet-stemmers bijna 3,5 keer zo groot als onder gelukkigen. Als we
rekening houden met de andere subjectieve kenmerken, gaan mensen die ongelukkig zijn of die vinden
dat ze een slechte gezondheid hebben ongeveer tweemaal zo vaak niet stemmen als anderen.
Overigens gaat het in beide gevallen om een relatief klein deel van de bevolking” (SCP 2002: 28). Niet-
stemmers hebben relatief gezien het minst het gevoel grip te hebben op hun toekomst en hebben relatief
gezien het minst vertrouwen in hun medemens en het gevoel eerlijk behandeld te worden (SCP 2012:
ontevreden zijn met de regering 8% niet stemmen als ze in politiek geïnteresseerd zijn, terwijl dit 41% is
als die interesse ontbreekt” (SCP 2002: 137).
                                                                 80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>41). Ook isolatie (eenzaamheid) blijkt van invloed te zijn op het niet-stemmen (SCP 2002: 28). De rol van
gezondheid wordt in internationaal onderzoek enigszins genuanceerd, omdat het niet is gevonden (Smets
& Van Ham 2013) of omdat de relatie er wel is, maar het in Nederland om kleinere verschillen gaat dan
elders (Mattila e.a. 2013).
Levensstijl
Mensen die participeren in de gemeente stemmen vaker bij de Tweede Kamerverkiezingen, maar nog
vaker bij lokale verkiezingen (Steenvoorden & Van der Waal 2016). In het algemeen geldt dat de kans op
niet-stemmers groter is bij degenen die zelden of nooit contact hebben met buren, vrienden of kennissen
(SCP 2002: 31). Kerkbezoek of andere vormen van maatschappelijke participatie hebben daarentegen
een positieve relatie met de opkomst (SCP 2002: 31, zie ook ‘religie’). “Ook onder mensen die niet
werken of die gescheiden of verweduwd zijn, is de kans op niet-stemmers groter dan bij anderen” (SCP
2002: 24). “De kans dat iemand gaat stemmen die vrijwilligerswerk doet, lid is van verenigingen of
uitgaat, is groter dan de kans dat iemand gaat stemmen die dit niet doet. Dit bevestigt het feit dat
maatschappelijke betrokkenheid de kans om te gaan stemmen vergroot” (SCP 2002: 31, 39). Uit
internationaal meta-onderzoek blijkt dat het lidmaatschap van organisaties een positieve invloed op de
opkomst heeft, alsmede een ‘hardwerkende persoonlijkheid’ (Smets & Van Ham 2013). Voor het
lidmaatschap van vakbonden geldt dit niet (Smets & Van Ham 2013). In ander onderzoek wordt
geconstateerd dat niet-stemmers de minste tijd aan vrijwilligerswerk besteden en de minste hulp geven
aan mensen buiten hun huishouden (SCP 2012: 41).
Sociale plicht
Stemgerechtigden kunnen het stemmen ervaren als een plicht tegenover de samenleving (o.a. Harder &
Krosnick 2008; Gerber e.a. 2008; Panagopoulos 2011). Uit internationaal onderzoek blijkt dat de relatie
van sociale plicht met de opkomst sterk is (Smets & Van Ham 2013). Wanneer stemgerechtigden in de
Verenigde Staten bijvoorbeeld door middel van een brief worden herinnerd aan de sociale plicht om te
gaan stemmen, leidt dat tot een toename van 1.8 procentpunt in de opkomst (Gerber e.a. 2008).
Sociale druk / omgeving
Vrienden, familie en andere naasten zijn belangrijker dan anderen bij het nemen van het besluit om al
dan niet te gaan stemmen (Harder & Krosnick 2008; Schmitt-Beck & Mackenrodt 2010; Schmitt-Beck &
Mackenrodt 2010). De hoogte van de opkomst kan tevens worden beïnvloed door stemgerechtigden
eraan te helpen herinneren om te gaan stemmen (Panagopoulos 2011). In een experiment hebben
Gerber e.a. (2008) meerdere brieven verzonden waarin de stemgerechtigde via een brief werd
geïnformeerd dat het stemgedrag van de stemgerechtigde, het eigen huishouden en/of de buren in de
gaten werd gehouden. Dit leidde tot een toename van de opkomst van respectievelijk 2.5 procentpunt,
4.9 procentpunt en 8.1 procentpunt. Onderzoekers van het SCP constateren daarnaast dat veel niet-
stemmers of twijfelaars niet te koop lopen met het feit dat ze niet gaan stemmen of twijfelen. Er is zelfs
sprake van schaamte. De niet-stemmers die met de onderzoekers hebben gesproken, geven echter aan
dat ze door het gesprek en de discussie “zullen heroverwegen of ze wel of niet zullen gaan stemmen”
(SCP 2002: 140).
Gewoonte
Mensen die bij eerdere verkiezingen stemden, zullen dat hoogstwaarschijnlijk weer doen (Cancela &
Geys 2016; Smets & Van Ham 2013; Harder & Krosnick 2008; Geys, 2006: 646). Daarom wordt ook vaak
geïnvesteerd in ‘nieuwe kiezers’, zogenaamde ‘first time voters’, met name jongeren. Uit onderzoek in
Denemarken en Finland blijkt echter dat de ‘second time voter’ minstens zo belangrijk is. Bij de eerste
keer stemmen is er nog veel aandacht en is het stemmen eerder een ‘hype’. De aandacht van de jonge
kiezers kan daarna wegebben, waardoor ze bij volgende verkiezingen minder geneigd zijn te gaan
stemmen (Bhatti e.a. 2016). Dat sluit aan bij internationaal meta-onderzoek waaruit blijkt dat de kans dat
een nieuwe kiesgerechtigde niet gaat stemmen, niet veel lager is dan bij anderen (Smets & Van Ham
2013).
Praktische belemmeringen
De opkomst hangt ook af van meer toevallige en wisselende omstandigheden, zoals geen tijd, te laat,
vergeten, oproep kwijt, afwezigheid of ziekte. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 gaf 39 procent
                                                      81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>van de niet stemmers aan wegens tijdgebrek niet te hebben gestemd en gaf 12 procent als reden dat de
oproepkaart kwijt was (Stichting Kiezersonderzoek Nederland 2010; zie ook Wille 2000). Dat in 2010 ook
37% (pas) op de dag zelf besloot niet te stemmen, kan een indicatie zijn dat praktische problemen (op de
dag zelf) voor veel mensen het stemmen belemmerden. Ook in SCP onderzoek onder niet-stemmer was
het volgens de onderzoekers “opvallend dat mensen vooral praktische redenen opgeven: men was de
stempas kwijt of had deze niet ontvangen; was op vakantie; of had iemand gemachtigd die uiteindelijk
niet is gaan stemmen” (SCP 2012: 39; zie ook SCP 2002: 10). Voor veel kiezers blijkt de gang naar de
stembus een belemmering. Mensen die minder dan 12 uur per week werken, gaan vaker gaan stemmen
dan mensen die meer dan 12 uur per week werken (SCP 2002: 26).
         Figuur 7: Wat zou er moeten gebeuren zodat u toch gaat stemmen? (I&O Research 2014b)
                                                                             Percentage Percent of
                                                                                              cases
 Anders                                                                          24,7          39,7
 Stemmen via internet, brief of smartphone mogelijk maken                        18,4          29,7
 Politieke partijen moeten zich duidelijker van elkaar onderscheiden             11,8          19,0
 De politieke discussies moeten begrijpelijker worden                            10,3          16,6
 Gemeenteraadsverkiezingen voortaan tegelijk met Tweede                           9,5          15,3
 Kamerverkiezingen
 Meer informatie over standpunten politieke partijen (stemhulp, reclame,          9,0          14,5
 PR)
 Er moeten meer aansprekende politici komen                                       8,6          13,8
 De opkomstplicht moet opnieuw ingevoerd worden                                   3,6           5,9
 Stemlokalen langer open                                                          1,9           3,1
 Verkiezingen in het weekend houden                                               1,6           2,7
 Gratis vervoer naar stemlokaal                                                   0,5           0,8
Stemmen per post
Karp en Banducci (2000) concluderen aan de hand van een onderzoek in 27 Amerikaanse staten dat het
stemmen via brief een hogere opkomst lijkt op te leveren en dan voornamelijk bij verkiezingen die weinig
opvallen, zoals lokale verkiezingen. De toename in opkomst was volgens hen voornamelijk te vinden bij
diegenen die al van plan waren te gaan stemmen maar niet naar het stembureau kunnen gaan,
waaronder voornamelijk oude blanke, hoogopgeleide stemgerechtigden met een hoog inkomen. In
onderzoek door Southwell en Burchett (2000) bleek aan de hand van drie opeenvolgende verkiezingen in
Oregon dat het stemmen via brief een toename van 10 procentpunt kon veroorzaken. Onderzoek in het
Verenigd Koninkrijk zag zelfs een toename in de opkomst tussen de 15 en 18 procentpunt (Norris 2003;
2004). Andere onderzoekers waarschuwen dat er hier sprake kan zijn van een nieuwigheidseffect
waardoor het percentage na introductie kan afnemen (Gronke e.a. 2007). Ook Kousser en Mullin (2007)
vonden na uitgebreid onderzoek in Californië geen positief effect en vonden zelfs een lagere opkomst bij
het stemmen via brief in vergelijking met het stemmen op een stembureau.
Digitaal stemmen
Volgens een enquête voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 blijkt dat een derde van
de niet-stemmers wel zou gaan stemmen als dat via internet of smartphone zou kunnen (I&O Research
2014b, zie figuur 7). Uit een andere enquête blijkt ook dat stemmen via internet of een app een deel van
de niet-stemmers over de streep zou trekken (EenVandaag 2014). Door digitaal stemmen zou de
opkomst met name onder jongen stijgen (Norris 2004). Andere voordelen zouden zijn dat met digitaal
stemmen aanvullende informatie beschikbaar wordt gesteld en het stemproces efficiënter, sneller en
nauwkeuriger zal verlopen (Norris 2004). Als nadeel wordt genoemd dat de sociale druk rondom
stemmen vermindert, met mogelijke opkomstdaling als gevolg. Daarnaast zijn er technologische
barrières. Er moeten veiligheidsmaatregelen worden genomen en de technologie moet wellicht eerst
verder worden ontwikkeld (Norris 2004). Norris wijst op een Nederlands voorbeeld waarbij er met digitaal
stemmen meer stemmen waren uitgebracht dan dat er stemgerechtigden waren. In Brits onderzoek bleek
dat digitaal stemmen de opkomst met 3,5 procent verhoogde, maar het was niet mogelijk dit uitsluitend
met het digitaal stemmen te verklaren. Veel van de internet-stemmers bleken al ‘gewone’ stemmers
                                                     82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>(Henry 2003). In de tien jaar na de introductie van internet stemmen in Estland (2005-2015) is het aantal
mensen dat via internet stemt, toegenomen van enkele procenten tot meer dan 30. De opkomst – van de
nationale verkiezingen – steeg in dezelfde periode slechts enkele percentages. Ook in Estland is het
lastig deze toename aan het internetstemmen te relateren. Ook hier zou een groot deel van de
internetstemmers sowieso al stemmen, al gaf in 2007 ongeveer 10 procent van de internetstemmers aan
dat zeker of waarschijnlijk niet meer te doen als de mogelijkheid van internetstemmen er niet zou zijn (Sál
2015; Madise & Vinkel in Sál 2015; zie ook: Madise & Martens 2006).
Een ander digitaal middel om de opkomst bij verkiezingen te verhogen, is om stemgerechtigden via een
stemcomputer in het stembureau te laten stemmen in plaats van met potlood. Ook in Nederland is er
tussen 1991 en 2007 gebruik gemaakt van een dergelijke stemcomputer. Door controverses met
betrekking tot de bescherming van het stemrecht werd dat echter (in 2009) afgeschaft (Jacobs & Pieters
2009). Nadelen van de stemcomputer waren onder andere het feit dat bepaalde chips in de
stemcomputer konden worden afgelezen of vervangen waardoor het stemgeheim kon worden verbroken
en er zelfs met de data kon worden gerommeld. Onlangs is het stemmen via de computer ook in Wallonië
afgeschaft met als reden dat het te duur is en dat er in sommige gevallen juist méér burgers zijn die het
systeem niet vertrouwen of er niet mee om kunnen gaan (Dejaeghere & Vanhoute 2016).
II OMGEVINGS- EN INSTITUTIONELE FACTOREN
In het eerste deel hebben we individuele factoren besproken die relateren aan de opkomst. In dit deel
gaat het vooral om kenmerken van de omgeving. Wat zeggen karakteristieken van de buurt, het land of
de politieke omgeving over het stemgedrag.
Grootte en dichtheid van gemeente
Over het algemeen wordt aangenomen dat gemeentegrootte invloed heeft op de opkomst bij
verkiezingen (Cancela & Geys 2016; Panagopoulos 2011; Blais & Dobrzynska 1998). Zo zouden
stemgerechtigden minder snel gaan stemmen als de totale omvang van de stemgerechtigden groter
wordt. Dat heeft te maken met de toegekende relevantie van de stem: in een grotere gemeente heeft één
stem minder invloed (Blais & Dobrzynska 1998; Geys 2006; Henderson & McEwen 2010). In een
onderzoek naar de Belgische gemeenteraadsverkiezingen van 2000 konden Roosbroek en Van de Walle
(2006) 18 procent van het verschil in opkomst verklaren aan de hand van de grootte van de gemeente.
Voor Nederlandse gemeenten constateert het Centraal Planbureau dat grotere gemeenten een lager
opkomstpercentage kennen dan kleinere gemeenten. Ook voor gemeenteraadsverkiezingen “ontstaat
een beeld dat laat zien dat het opkomstpercentage tussen de 2 en 10% lager ligt als een gemeente twee
keer zo groot wordt” (CPB 2014: 2). Achter de verschillen kunnen zaken als sociaaleconomische
verschillen of de mate van verstedelijking en bevolkingsdichtheid een rol spelen (CPB 2014: 4). Het SCP
sluit hierbij aan: “hoe minder stedelijk de gemeente waar iemand woont, hoe minder kans op niet-
stemmers. Dit kan te maken hebben met het percentage ‘achterstandsgroepen’, dat toeneemt naarmate
een gebied stedelijker wordt. Laagopgeleiden, mensen met lage inkomens en werklozen bevinden zich
relatief vaak in de grotere steden. Dit zijn groepen met relatief veel niet-stemmers” (SCP 2002: 26). In
ander Nederlands onderzoek wordt geconcludeerd: “Inwoners van kleine gemeenten tot maximaal 20.000
inwoners stemmen vaker bij gemeenteraadsverkiezingen dan inwoners van grotere gemeenten. Ook als
we controleren voor de bevolkingssamenstelling blijft dit effect significant. Inwoners van grote gemeenten
gaan minder snel naar de stembus dan inwoners van middelgrote gemeenten, maar dit verschil is niet
meer significant” (Van Houwelingen 2015). Daartegenover staat internationaal meta-onderzoek (Cancela
& Geys 2016; Geys 2006) waaruit geen (positieve) relatie tussen de ‘concentratie’ (gemeten door
bevolkingsdichtheid of mate van urbanisatie) van de bevolking en de opkomst blijkt. Over een relatie van
het aantal kernen of het gemiddeld aantal inwoners per kern tot de opkomst is geen informatie gevonden.
Stabiliteit van gemeenten
Volgens de meta-evaluatie van Cancela & Geys (2016; zie ook Geys 2006) is er bij lokale verkiezingen
een positieve relatie tussen de stabiliteit van de bevolking, gebaseerd op mobiliteit van de bevolking,
bevolkingsgroei en percentage huiseigenaren, met de opkomst. Als de bevolking op basis van die
indicatoren stabiel is, heeft dat een positief effect op de opkomst. Uit ander meta-onderzoek blijkt ook dat
huiseigenaarschap een positieve en ‘residential mobility’ een negatieve invloed op de opkomst heeft
(Smets & Van Ham 2013).
                                                        83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Lokale en regionale verbondenheid
Een van de factoren die van invloed is op de opkomst bij lokale verkiezingen is de verbondenheid van de
stemgerechtigde met de dorpskern, buurt of wijk waarin hij of zij een stem kan uitbrengen (Boogers e.a.
2010). Mensen die al meer dan twintig jaar in de gemeente wonen, stemmen relatief vaak voor de
gemeenteraad. Daarnaast voelen lokale kiezers zich meer dan nationale kiezers verbonden met de
gemeente en de Europese Unie en ook (maar in mindere mate) met de wijk/dorpskern, streek en
Nederland (Steenvoorden & Van der Waal 2016). Henderson en McEwen (2010) beargumenteren in een
onderzoek onder regionale overheden van negen parlementaire democratieën dat het verschil in opkomst
tussen regio’s te verklaren is aan de hand van de sterkte waarmee het electoraat is verbonden aan die
regio. Zij stellen dat wanneer er een hogere mate van verbondenheid is met de regio, de
stemgerechtigden ook meer waarde hechten aan de uitslag van de verkiezingen waardoor zij eerder
geneigd zijn om te gaan stemmen tijdens de verkiezingen. Zo zou, wanneer andere factoren constant
worden gehouden, een gehele verbondenheid met de regio in vergelijking met geen verbondenheid met
de regio voor bijna 43 (!) procentpunten aan opkomst kunnen veroorzaken. Over de verschillen tussen de
opkomst in provincies onderling heeft Aarts (1999) de hypothese getest of de hoogte van de opkomst kan
worden verklaard aan de hand van de regio waarin de stemgerechtigde woont. Uit dat onderzoek bleek
echter dat de provincie zelf geen significante afwijkingen toont in de hoogte van de opkomst, hoewel dit
mede ook kan komen door de overige factoren die in het onderzoek waren betrokken.
Economische omstandigheden
Een factor die bij kan dragen aan de hoogte van de opkomst bij verkiezingen is de economische situatie
in een land en/of gemeente. Zo vonden Lewis-Beck en Lockerbie (1989) aan de hand van een analyse
van West-Europese landen dat vooruitzichten op economisch goede tijden tot een hogere opkomst
leiden. In ander onderzoek is geen relatie gevonden tussen de (evaluatie van de) nationale economische
situatie en de opkomst (Smets & Van Ham 2013). Onderzoek in Portugal en Vlaanderen laat ook geen
relatie zien tussen de lokale economische situatie en de lokale opkomst (Martins & Veiga 2013).
Evenredige vertegenwoordiging / kiessysteem
Volgens Cancela & Geys (2016) speelt het kiessysteem een belangrijke rol voor de opkomst bij
subnationale verkiezingen. Blais & Dobrzynska (1998) stellen dat een meerpartijensysteem negatief is
voor de hoogte van de opkomst omdat er een minder zware eindstrijd lijkt te zijn en partijen uiteindelijk
water bij de wijn moeten doen om tot een coalitie te komen die samen gaat regeren. Dat zijn zaken die
kiezers minder aanspreken. Geys (2006) concludeert juist dat een meerpartijenstelsel een positief effect
heeft, onder andere als gevolg van de vele kleinere partijen die in een dergelijk stelsel een zetel kunnen
winnen. Dat zou een positief effect op de hoogte van de opkomst hebben, omdat het voor kiezers die
door deze partijen worden aangetrokken loont hierop te stemmen (zie ook: Blais & Dobrzynska 1998;
Aarts 1999; Blais & Aarts 2006; Eggers 2015).
Keuze van verkiezingsdag en relatie andere verkiezingen
Institutioneel is niet vastgelegd op welke dag een verkiezing moet plaatsvinden. Verschillende auteurs
vragen zich dan ook af of er een optimale dag is waarbij de opkomst het hoogst zou zijn. Franklin (1996;
2002) concludeert dat stemmen op zaterdag of zondag een tot wel 6 procent hogere opkomst kan
veroorzaken in vergelijking met een normale werkdag. Zondag zou de beste dag zijn. Een verandering
van de dag waarop gestemd wordt, van een normale werkdag naar bijvoorbeeld de zondag, zou op korte
termijn overigens slechts 1,5 procent hogere opkomst opleveren, omdat niet iedereen even gevoelig is
voor veranderingen op de korte termijn (Franklin 2004). De bevinding dat stemmen in het weekend leidt
tot een hogere opkomst wordt bevestigd door Henderson en McEwen (2010). Zij beargumenteren dat dit
kan worden veroorzaakt doordat het voor stemgerechtigden meer moeite kost om op een werkdag tijd te
maken om te gaan stemmen waardoor de opkomst lager zou kunnen zijn.
Voor wat betreft het laten samenvallen van de verkiezing met andere verkiezingen, blijkt uit de meta-
evaluatie van Cancela & Geys (2016) dat gelijktijdige verkiezingen de opkomst bij lokale verkiezingen
verhogen. Oftewel kiezers zullen vaker stemmen bij lokale of regionale (tweederangs)verkiezingen als die
samenvallen met nationale (eersterangs)verkiezingen. Uit Duits onderzoek bleek dat het samenvoegen
van de lokale en Europese verkiezing voor een stijging van 3 tot 4 procentpunten van de lokale opkomst
zorgde (Vetter 2015) en in Nederland zijn in het verleden goede resultaten gehaald met het combineren
van lokale en provinciale verkiezingen (Wille 2000). Er is echter ook meta-onderzoek waarin dit effect
                                                      84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>wordt betwist (Smets & Van Ham 2013). Uit het eerder genoemde Duitse onderzoek bleek ook dat hoe
dichter een lokale verkiezing op een daaropvolgende eersterangsverkiezing zit (federaal of staat), hoe
hoger de opkomst bij de lokale verkiezing. Dat effect was het grootst in gebieden met een traditioneel
lage lokale opkomst (Vetter 2015). Ook voor Nederland zou de opkomst bij tweederangsverkiezingen als
die van de gemeenteraad hoger kunnen zijn in de aanloop van eersterangsverkiezingen zoals van de
Tweede Kamer (Franklin e.a. 1996 in Aarts 1999: 17). Wille (2000) wijst erop dat de opkomst in 1986 en
1994 inderdaad hoger was. Voor de relatie tussen verkiezingen die samenvallen met andere
verkiezingen, zoals wijkraadsverkiezingen, en de opkomst hebben we geen gegevens gevonden. Het is
ook mogelijk de gemeenteraadsverkiezingen over verschillende dagen te spreiden. Op die manier kan
het lokale karakter van deze verkiezingen worden benadrukt en zou de invloed vanuit de nationale
politiek kunnen worden teruggedrongen. Wille (2000) waarschuwt echter dat de opkomst daardoor niet
zal toenemen, maar eerder zal afnemen doordat de landelijke aandacht voor de lokale verkiezingen
beperkt zal zijn.
Opkomstplicht en registratie
Van het invoeren van opkomstplicht zal een direct opkomst bevorderend effect uitgaan (Cancela & Geys
2016; Smets & Van Ham 2013; Gallego 2009), al zal nog steeds niet iedereen gaan stemmen (Smets &
Van Ham 2013; Krouwel e.a. 2009). Zo is het mogelijk dat “een opkomstplicht burgers eerder frustreert
dan stimuleert. Omdat dwang en sancties slechte prikkels en motiverende factoren zijn, zullen burgers
juist afstand nemen van de politiek” (Van der Meer & Deth 2010, zie ook Krouwel e.a. 2009). Het
afschaffen van de registratie om te stemmen, zoals in de V.S. aanwezig, heeft volgens Brians en
Grofman (2001) hooguit een bescheiden effect op het totaal aantal stemmers. Volgens de meta-evaluatie
van Cancela en Geys (2016) maakt het echter wel degelijk verschil. Dit lijkt echter vooral op
kiezersregistratieregels gebaseerd die we in Nederland niet (of nauwelijks) kennen. Het wegnemen van
andere praktische belemmeringen kan overigens wel succes hebben, zoals we eerder hebben gezien (zie
‘praktische belemmeringen’).
Aanwezigheid media
Onder mensen die dagelijks een krant lezen zijn minder niet-stemmers te vinden dan onder mensen die
dit minder vaak of nooit doen (SCP 2002: 34). Echter, in gemeenten met minder dan 50.000 inwoners is
weinig lokaal nieuws te vinden, zowel online als offline (Landman e.a. 2015: 1). In een onderzoek door
Vergeer (2005) naar de lokale medialandschappen in Nederland blijkt dat wanneer in een gemeente het
opkomstpercentage bij de gemeenteraadsverkiezing hoger was en de gemiddelde leeftijd ook relatief
hoog, er meer regionale dagbladedities werden aangeboden. Hoewel het precieze effect van lokale
media op de opkomst zelf daarmee nog niet is aangegeven is de correlatie wel een interessant gegeven.
Dit is omgekeerd aan onderzoek dat de opkomst in grote steden juist lager is dan elders (zie ‘grootte en
dichtheid van gemeenten’).
III POLITIEKE SITUATIE EN GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN
Vooraf hebben we enkele kenmerken van de lokale politiek geselecteerd waarvan we graag de relevantie
met betrekking tot de opkomst zouden weten. Het gaat dan om het aantal partijen in de gemeenteraad,
het aantal partijen in de coalitie, de krachtsverhoudingen in de raad, het aantal samenwerkingsverbanden
dat de gemeente aan is gegaan, het aantal gevallen wethouders en burgemeesters en overige ‘crises’,
zoals politici waarvan de integriteit ter discussie is komen te staan. Over de relatie van dergelijke
kenmerken met de opkomst is echter helaas weinig bekend. Vandaar dat we deze in het kwantitatief
onderzoek hebben meegenomen (zie hoofdstuk 4). In deze paragraaf bespreken we die factoren die
betrekking hebben op de politieke situatie en de lokale verkiezingen waarvan we wel informatie hebben
gevonden: aantal stembureaus, fragmentatie en nieuwe partijen, electorale competitie, positieve of
negatieve campagnes, belang van personen, media aandacht en weersomstandigheden. De campagne
activiteiten zelf worden uitvoerig behandeld in paragraaf 3.2 en zijn hier dus niet nogmaals opgenomen.
Aantal stembureaus
Gezien het feit dat ouderen wellicht niet gaan stemmen, omdat ze slecht ter been zijn, kan het aantal
stembureaus van invloed zijn op de opkomst. Uit Amerikaans onderzoek van Dyk en Gimpel (2005) bleek
dat de nabijheid van stembureaus beperkt meewoog in de beslissing of men ging stemmen. Een hoog
                                                        85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>aantal stembureaus zou ook in Nederland een stijging van de opkomst kunnen betekenen, aldus Krouwel
e.a. (2009). Aarts concludeert in zijn onderzoek dat zaken als openingstijden van stembureaus nauwelijks
een rol spelen (Aarts 1999 in SCP 2002: 152). Over de invloed van factoren als de lengte van de
wachtrijen en of alle kernen zijn uitgerust met voldoende stembureaus hebben we geen data gevonden.
Fragmentatie en nieuwe partijen
De invloed van politieke fragmentatie - het aantal partijen dat aan de verkiezing deelneemt - kan op twee
manieren worden beredeneerd. Een positief effect kan zijn dat een groter aanbod van partijen de keuze
voor de kiezer vergroot en daarmee ook de kans dat hij gaat stemmen. Een negatief effect is dat de kans
op een coalitie met meer partijen groter wordt, waardoor de invloed van de stem van de individuele kiezer
kleiner wordt (Geys 2006). Galeggo (2009) beweert dat laag opgeleide kiezers eerder stemmen bij
deelname van minder partijen. In het algemeen moet echter worden geconcludeerd dat uit verschillende
meta-studies voor dit onderwerp geen eenduidig of slechts een beperkte relatie blijkt (Cancela & Geys
2016; Smets & Van Ham 2013; Geys 2006: 650).
Electorale competitie
Een vaak bestudeerde factor die de hoogte van de opkomst tijdens verkiezingen beïnvloedt, is de mate
van electorale competitie. Zo blijkt ‘closeness’ uit een meta evaluatie een belangrijke factor bij
subnationele verkiezingen, hier vooral opgevat als het verschil in stemmen tussen de ‘winnaar’ en
‘verliezer’ (Cancela & Geys 2016). Ook anderen stellen dat stemgerechtigden volgens het principe van
electoral closeness eerder geneigd zijn te gaan stemmen wanneer het erom spant welke partij de
verkiezingen gaat winnen dan wanneer het een gelopen race is (Górecki 2013; Franklin 2004; zie ook:
Horiuchi 2001). Ook zouden politieke partijen zelf meer aandacht geven aan het mobiliseren van
stemgerechtigden als blijkt dat er een strijd zal plaatsvinden tussen verschillende partijen (Geys 2006;
Harder & Krosnick 2008). Overigens stelt Górecki (2013) aan de hand van een analyse van zestien
nationale verkiezingen in Zweden dat de mate van politieke ervaring een rol speelt bij het effect van
electoral closeness waardoor burgers met meer ervaring gevoeliger zijn voor dit fenomeen dan burgers
met weinig ervaring. Een duidelijke stellingname van partijen vergroot het gevoel van de kiezer dat er iets
te kiezen valt en verhoogt onder meer de opkomst. Er is echter ook onderzoek dat dit verband betwist
(zie Aarts 2005: 15-16; Smets & Van Ham 2013). Een opmerking die vaak over de lokale verkiezingen
wordt gehoord, is dat partijen veel op elkaar lijken (Boogers e.a. 2010; Van Ostaaijen 2013). “Veel
mensen vinden het moeilijk een zinvol onderscheid te maken tussen de partijen, maar de ouderen
kunnen nog terugvallen op hun herinnering aan partijverschillen in de oude verzuilde tijd” (SCP 2002:
138). Veel niet-stemmers weten niet op welke partij te stemmen. “Zij zijn mogelijk onvoldoende op de
hoogte van de standpunten van de partijen of er is onvoldoende onderscheid tussen de partijen. Dit
laatste wordt bevestigd in de open antwoorden op deze vraag, waar de politiek als “één pot nat” wordt
bestempeld” (BMC 2010: 6, zie ook BMC 2014). Ook in onderzoek in Nederlandse gemeenten in 1990
bleek dat de belangrijkste reden om niet te gaan stemmen niet de ontevredenheid over de lokale politiek
was, maar veel meer de geringe herkenbaarheid van lokale politici en lokale politieke standpunten. Door
het bleke profiel van de lokale politiek zijn de keuzes die bij de verkiezingen voorliggen te weinig
onderscheidend, waardoor kiezers gemakkelijker thuisblijven (Tops 1994). Overigens is er ook onderzoek
bij Franse lokale verkiezingen waar een lage mate van competitie tussen de partijen juist een positief
effect op de opkomst had (Eggers 2015).
Positieve of negatieve campagnes
Er is geen overeenstemming of negatieve campagnes tot opkomstverhoging leiden. Enerzijds is de
verwachting dat negatieve campagnes zorgen voor minder grote opkomst onder de potentiële stemmers
van degene op wie de campagne zich richt en onder kiezers in het algemeen die geraakt worden door de
negatieve sfeer rondom de politiek. Anderzijds zouden ze tot een hogere opkomst kunnen leiden, omdat
zelfs een negatieve campagne aandacht voor de verkiezingen genereert en de informatie bij kiezers
vergroot. Bovendien kan het inspelen op het gevoel dat er iets op het spel staat, wat de opkomst weer
kan vergroten (zie onder meer Harder & Krosnick 2008). Zwitsers onderzoek naar referenda laat zien dat
nee-stemmers eenvoudiger te mobiliseren zijn (Kirchgassner & Schulz 2004 in Geys 2006: 649). Uit
onderzoek in de Verenigde Staten door Gerber en Rogers (2009) blijkt dat men bij de communicatie over
de opkomst bij verkiezingen vooral positief geformuleerde berichten moet verspreiden. Het benadrukken
van een verwachte lage opkomst lijkt een minder goed effect te hebben op de hoogte van de opkomst
                                                       86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>dan het benadrukken van een verwachte hoge opkomst. Dat wordt weer enigszins tegengesproken door
onderzoek van Zielman (2015) waaruit blijkt dat wanneer in advertentie uitingen een doemscenario wordt
geschetst, mensen eerder geneigd zijn om te stemmen. Zo wist hij de houding van stemgerechtigden
tegenover stemmen tijdens de waterschapsverkiezingen te verhogen door gebruik te maken van ‘fear
appeals’, de attitude en gedragsovertuigingen veranderden echter niet.
Belang van personen
Kiezers zouden zich tegenwoordig eerder uitlaten over personen dan over partijen. Op landelijk niveau
wordt dit betwist (zie onder meer Aarts 2005; Van Holsteijn 2006). Ook op lokaal niveau lijkt de partij
relevanter dan de persoon voor het maken van een keuze (zie onder meer BMC 2014; BMC 2010). Dat
blijkt ook uit twee exitpolls in Tilburg en Enschede (zie paragraaf 4.5). Een relatie met de opkomst is
daarbij niet gevonden. Het vergroten van de invloed van voorkeursstemmen zou een positief effect op de
opkomst kunnen hebben omdat het de keuzemogelijkheid van inwoners en de ambitie voor kandidaat-
raadsleden om campagne te voeren vergroot. Echter, in gemeenten waar de voorkeursdrempel in 1997
werd verlaagd, bleek geen verhoging van de opkomst (Wille 2000).
Media aandacht
Volgens Baekgaard (2014) heeft lokale nieuwsvoorziening over lokale verkiezingen een positief effect op
de hoogte van de opkomst zodra er ook daadwerkelijk politiek relevante informatie wordt
gecommuniceerd. Media-aandacht zou echter slechts een klein effect kennen in vergelijking met de
invloed van sociaal-demografische factoren. Persoonlijke communicatie werkt nog altijd beter dan
massacommunicatie (Schmitt-Beck & Mackenrodt 2010). Ook Landman e.a. (2015) stellen dat
campagnenieuws en berichten over de verkiezingen een positief effect kunnen hebben op de opkomst bij
verkiezingen. Wanneer naar de media-aandacht voor lokale verkiezingen wordt gekeken wijzen Boogers
e.a. (2010) erop dat de beperkte aandacht voor lokale politiek het voor burgers lastiger maakt om zich te
informeren over deze verkiezingen en dat het daarnaast het idee versterkt dat de lokale verkiezingen er
niet toe doen. Landman e.a. (2015) constateren dat de toename van berichtgeving in lokale
verkiezingstijd beperkt is. Per gemeente gaat het om een toename van 30 naar 35 berichten per week.
Bovendien concluderen ze dat de berichtgeving niet aansluit bij wat burgers belangrijk vinden (Landman
e.a. 2015: 70). Dat neemt niet weg dat traditionele media als kranten, radio en tv voor kiezers belangrijk
zijn voor het vergaren van informatie over standpunten van politieke partijen bij de
gemeenteraadsverkiezingen: “Bijna 90 procent van de kiezers zegt zich via traditionele media te
informeren over standpunten van politieke partijen” (I&O Research 2014a; zie ook figuur 1).
Weersomstandigheden
Eisinga e.a. (2012) concluderen dat er in Nederland een beperkte invloed is van het weer op de
verkiezingsopkomst: 25 millimeter regen vermindert de opkomst met 1 procent. Wanneer de temperatuur
met 10 graden toeneemt, heeft dit een positief effect van bijna 1 procent. Wanneer er 100 procent zon is
op een verkiezingsdag is de opkomst 1,5 procent hoger dan wanneer er helemaal geen zon is. Als
kritische noot moet bij deze factor er wel op worden gewezen dat de invloed van het weer op de opkomst
niet overal gelijk is. Zo is in onderzoek in Zweden geconcludeerd dat er geen significante negatieve
effecten zijn als gevolg van de weersomstandigheden en in de Verenigde Staten weer wel (Gomez e.a.
2007; Persson e.a. 2014).
                                                      87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Bijlage 2           Uitgebreide opzet en uitvoering kwantitatief onderzoek
Deze bijlage bevat allereerst de opzet en uitvoering van de enquête die is gehouden onder de griffiers
van de Nederlandse gemeenten (zie bijlage 3 voor de vragenlijst van de enquête). Daarna wordt
uitgebreid ingegaan op de statistische analyse die ten grondslag ligt aan de onderzoeksresultaten in
hoofdstuk 4, en die gebaseerd is op de enquête en cijfers over de Nederlandse gemeenten van het CBS
en de Kiesraad.
Opzet en uitvoering van de enquête
Het doel van de enquête is inzicht verkrijgen in de effectiviteit van de gemeentelijke (communicatie)inzet
ter bevordering van de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Ook is inzicht gewenst in de invloed
van andere factoren op de opkomst, om zo de gemeentelijke inspanningen in een context te kunnen
plaatsen.
De enquête is uitgevoerd in twee fasen. In de zomer van 2015 is een vragenlijst uitgezet onder de
griffiers van 31 grote gemeenten (hierna G32 genoemd). Daarna is rond de jaarwisseling een aangepaste
vragenlijst uitgezet onder de griffiers en andere contactpersonen van 363 andere Nederlandse
gemeenten.
Vragenlijst
De vragenlijst is opgesteld op basis van de bevindingen van het literatuuronderzoek, overleg tussen de
onderzoekers en overleg met de begeleidingsgroep. De vragen gaan voornamelijk over onderwerpen die
volgens de literatuur invloed hebben op de opkomst bij (gemeenteraads-) verkiezingen en onderwerpen
waarvan een dergelijke invloed mogelijk of aannemelijk lijkt. Er zijn vragen gesteld over:
       de gemeentelijke communicatie over de gemeenteraadsverkiezingen van 2006, 2010 en 2014;
       de communicatie van politieke partijen en maatschappelijke organisaties over de
          gemeenteraadsverkiezingen van 2014;
       de inzet van stembureaus in 2014 en de inzet van extra faciliteiten door de gemeente om het
          stemmen te vergemakkelijken of aantrekkelijker te maken (bijvoorbeeld mobiele stembureaus of
          bewegwijzering naar stembureaus);
       de lokale politieke situatie in de vorige raadsperiode (2010-2014) en de situatie rond de
          gemeenteraadsverkiezingen van 2014;
       de aandacht van de lokale media voor de gemeentepolitiek en de gemeenteraadsverkiezingen
          van 2014;
       de lokale resultaten van de gemeenteraadsverkiezingen van 2014.
De vragenlijst die aan de G32 is voorgelegd wijkt hier en daar af van de vragenlijst voor de overige
gemeenten. Naar aanleiding van de bevindingen van de enquête onder de G32 en overleg met de
begeleidingsgroep is de vragenlijst voor de overige gemeenten op onderdelen aangepast. Enkele vragen
die aan de G32 zijn gesteld maar minder relevante informatie opleverden, zijn uit de vragenlijst
verwijderd. Ook zijn sommige vraagformuleringen en antwoordcategorieën gewijzigd.
De meeste vragen uit de enquête hebben betrekking op de raadsverkiezingen van 2014 of op de
raadsperiode daarvoor (2010-2014). De enquêtevragen over welke communicatiemiddelen en hoeveel
stembureaus de gemeenten hebben ingezet zijn ook gesteld voor de verkiezingsjaren 2006 en 2010. De
gemeenten die, in plaats van in 2006, 2010 of 2014, verkiezingen hebben gehouden in andere jaren
vanwege gemeentelijke herindelingen, hebben de vragen beantwoord voor die betreffende
verkiezingsjaren. De antwoorden zijn vervolgens in de analyse meegerekend alsof ze betrekking hebben
op respectievelijk 2006, 2010 of 2014.
Er zijn veel factoren die invloed kunnen hebben op de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen, maar
waarover geen vragen zijn gesteld in de enquête. Deze factoren zijn in de enquête buiten beschouwing
gelaten om de volgende redenen:
       Ze verschillen weinig per gemeente, of zijn niet of nauwelijks door gemeenten te beïnvloeden. Dit
          geldt bijvoorbeeld voor een onderwerp als het weer, de invloed van landelijke media en
          institutionele kenmerken van het kiesstelsel.
                                                      88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>          Hun invloed kan worden bepaald op basis van bestaande bronnen. Dit geldt bijvoorbeeld voor
           onderwerpen als opleidingsniveau en leeftijdsopbouw van de bevolking, waarvoor gegevens via
           het CBS beschikbaar zijn (zie “analyse”, verderop).
          De enquête is ongeschikt om de invloed op de opkomst te bepalen. Dit geldt bijvoorbeeld voor
           vertrouwen van bewoners in de politiek. Er is reden om aan te nemen dat dit vertrouwen
           samenhangt met een hogere opkomst, maar de meeste gemeenten zullen hoogstens een
           kwalitatieve indicatie kunnen geven van het vertrouwen van hun bevolking in de politiek.
Beoogde respondenten
De opzet van de enquête was om de griffier van elke Nederlandse gemeente uit te nodigen om de
vragenlijst namens zijn of haar gemeente in te vullen. Griffiers hebben doorgaans een goed overzicht van
de politieke situatie in hun gemeente en van de (communicatie-)inspanningen van hun gemeente voor de
gemeenteraadsverkiezingen. Er bestond desalniettemin de mogelijkheid onderdelen van de enquête,
bijvoorbeeld specifieke vragen over financiën e.d., door een ander uit de organisatie in te laten vullen. De
griffier is gevraagd dat proces te coördineren.
Veldwerk
De vragenlijst is geprogrammeerd in een online enquêteprogramma, waardoor de vragen op internet
konden worden ingevuld. De beoogde respondenten hebben, na een eerdere aankondiging, een e-mail
met een link naar de vragenlijst en een invulinstructie ontvangen. Elke gemeente heeft een unieke link
ontvangen. Hierdoor kon elke gemeente de vragenlijst één keer invullen en alleen eigen antwoorden
inzien. De enquête bood respondenten de mogelijkheid om vragen die zij niet konden of wilden
beantwoorden over te slaan. Ook konden respondenten hun antwoorden toelichten in speciale
tekstvelden en (een deel van) het invullen van de vragenlijst uitbesteden aan collega’s, door de e-mail
met de link naar de enquête door te sturen. De contactpersonen is verzocht om antwoorden ingevuld
door collega’s te controleren alvorens de enquête af te sluiten.
Respons
In totaal zijn 394 gemeenten met een vooraankondiging voor het onderzoek benaderd, waaronder, in de
eerste fase, de 33 grootste Nederlandse gemeenten (G32). Van de G32 hebben er 31 een uitnodiging
met een link naar de digitale enquête gekregen. Zij hebben de vragenlijst alle 31 ingevuld (100%
respons). Twee grote gemeenten hebben geen uitnodiging gekregen naar aanleiding van hun reactie (of
het uitblijven daarvan) op de vooraankondiging. Van de kleinere gemeenten hebben er vier na de
vooraankondiging aangegeven niet mee te willen doen en 220 aangegeven wel mee te willen doen; 137
hebben niet gereageerd op de vooraankondiging. Alle 357 kleinere gemeenten die positief of niet
gereageerd hebben, hebben een uitnodiging met een link naar de vragenlijst ontvangen en daarvan
hebben er 241 de vragenlijst geheel of grotendeels ingevuld (67% respons). De totale respons van de
G32 en de kleinere gemeenten komt uit op 272.
Databestand
Aan het databestand met de enquêteresultaten zijn verschillende gegevens toegevoegd. Ten eerste zijn
per gemeente de opkomstpercentages bij alle gemeentelijke, landelijk, provinciale en Europese
verkiezingen sinds 2002 toegevoegd (bron: Kiesraad, verkiezingsuitslagen.nl). Daarbij is voor de
gemeenteraadsverkiezingen per gemeente ook aangegeven of het om herindelingsverkiezingen gaat.
Ten tweede zijn van CBS Statline verschillende gegevens over gemeenten toegevoegd:
       Provincie
       % 18-30 jarigen onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014)
       % 45-55 jarigen onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014)
       % 65-plussers onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014)
       % hoogopgeleiden (HBO/WO diploma) onder de bevolking van 15-75 jaar (2014)
       Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen van particuliere huishoudens in de gemeente (2013)
       % niet-westerse allochtonen onder de bevolking (2014)
       % bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks of vaker religieuze diensten bezoekt (2013)
       % bewoners dat zich rekent tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering (2013)
       Aantal inwoners van de gemeente (2014)
                                                       89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>         Aantal inwoners per km2 land in de gemeente (2014)
         Stedelijkheidsklasse (een variabele van het CBS die gemeenten in vijf categorieën indeelt,
          gebaseerd op de mate van verstedelijking).
       Werkloosheidspercentage onder de beroepsbevolking van de gemeente (1-1-2014)
Het definitieve databestand bevat gegevens van 384 gemeenten: de 272 gemeenten die aan de digitale
enquête hebben deelgenomen en 116 andere gemeenten. Van vier gemeenten die aan de enquête
hebben meegewerkt zijn geen gegevens over levensbeschouwing en bezoek aan religieuze diensten
beschikbaar.
Uitgesloten van het databestand zijn gemeenten die niet aan de enquête hebben deelgenomen en
waarvan ook niet alle gegevens van het CBS bekend zijn (negen van de 393 bestaande gemeenten op 1
januari 2015).
Representativiteit
De enquêteresultaten voor de G32 zijn zeer representatief, omdat alle 31 grote gemeenten die voor de
enquête zijn uitgenodigd, de vragenlijst hebben ingevuld.
Ook de enquêteresultaten voor de kleinere gemeenten zijn naar alle waarschijnlijkheid in hoge mate
representatief. Op verschillende variabelen zien we namelijk weinig verschil tussen de groep
responderende en de groep niet-responderende kleinere gemeenten. De opkomst bij de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 was in de responderende kleinere gemeenten gemiddeld 57% en
in de niet-responderende kleinere gemeenten gemiddeld 58%. De gemiddelde gemeentegrootte is
31.000 voor de responderende en 28.000 voor de niet-responderende kleinere gemeenten. De respons is
relatief het laagst onder de Groningse, Limburgse en Noord-Hollandse gemeenten, maar ook in deze
provincies hoger dan 50%. Het percentage maandelijkse bezoekers van religieuze diensten (de
belangrijkste verklarende variabele voor de hoogte van de opkomst volgens het kwantitatieve onderzoek)
is 17% onder de responderende kleinere gemeenten en 16% in de niet-responderende kleinere
gemeenten.
Slechts een klein aantal gemeenten heeft expliciet geweigerd aan het onderzoek mee te doen. Redenen
voor gemeenten om niet mee te doen kunnen zijn geweest: gebrek aan capaciteit om de vragenlijst in te
vullen, gebrek aan tijd of geen interesse. Daarnaast is het mogelijk dat sommige gemeenten de enquête
niet hebben ingevuld omdat zij geen communicatie rond de gemeenteraadsverkiezingen hebben ingezet.
In dat geval kunnen we spreken van selectieve non-respons, die leidt tot een overschatting van de
communicatie-inzet van gemeenten.
Toelichting bij de statistische analyse in hoofdstuk 4
Met meervoudige lineaire regressieanalyse is onderzocht in hoeverre de opkomstverschillen tussen
gemeenten (en, in sommige gevallen, tussen verkiezingsjaren) bij de gemeenteraadsverkiezingen
kunnen worden verklaard door gemeentelijke communicatie-inzet en diverse andere factoren. De analyse
is verricht op het databestand met gegevens uit de digitale enquête, cijfers van CBS Statline en cijfers
van de Kiesraad.
Bij de regressieanalyse is de lokale opkomst (de opkomst per gemeente) bij de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 de afhankelijke variabele. (In enkele aanvullende analyses is de
afhankelijke variabele de opkomst in 2010 of het verschil in opkomst tussen 2010 en 2014.) De factoren
die de opkomst kunnen beïnvloeden, zijn de onafhankelijke variabelen. In alle analyses zijn individuele
gemeenten de onderzoekseenheid. Gegevens zijn niet gewogen naar bevolkingsomvang; elke gemeente
telt in de analyses even zwaar mee.
Ten behoeve van de regressieanalyse zijn niet-numerieke variabelen (variabelen van nominaal of
ordinaal meetniveau) omgezet naar dichotome variabelen. Ook de enquêtevragen over de kosten van
communicatiemiddelen en stemfaciliteiten zijn omgezet naar dichotome variabelen, omdat de door
gemeenten genoemde bedragen verre van normaal verdeeld zijn (door hoge uitschieters van een beperkt
aantal gemeenten).
Enkele enquêtevragen zijn geheel buiten de regressieanalyse gehouden omdat de antwoorden van de
respondenten op de variabelen extreem scheef verdeeld zijn. Bij deze variabelen achten we het risico te
groot dat een eventuele statistisch significante uitkomst op een toevalstreffer gebaseerd is. Eén van deze
variabelen is de vraag of een gemeente communicatiemiddelen specifiek voor etnische minderheden als
doelgroep heeft ingezet. Slechts negen gemeenten hebben dit gedaan. De andere vragen gaan over de
inzet van speciaal vervoer naar het stembureau, een verkiezingsfeest waar men ter plekke kon stemmen,
                                                      90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>een kop koffie/catering voor stemmers bij het stembureau en een (kleine) beloning voor stemmers. Ook
deze middelen zijn elk door minder dan tien gemeenten ingezet.
De analyse is uitgevoerd in verschillende stappen. Eerst is met een regressiemodel onderzocht in
hoeverre achtergrondkenmerken van gemeenten en bewoners (gegevens die verzameld zijn via het CBS,
zie pp. 99-100), de opkomst bij de verkiezingen beïnvloeden. Daarbij is ook de invloed van gemeentelijke
herindelingen op de opkomst geanalyseerd. Uit de analyse blijkt dat vijf achtergrondkenmerken – het
percentage 65-plussers, het percentage hoogopgeleiden en het percentage niet-westerse allochtonen
onder de bevolking, het gestandaardiseerd huishoudeninkomen en het percentage bewoners dat
maandelijks of vaker religieuze diensten bezoekt – samen met de factor gemeentelijke herindeling ruim
twee derde van de verschillen in opkomst tussen de gemeenten verklaren (zie tabel B3).
Vervolgens is met verschillende regressiemodellen het effect van de onderwerpen uit de enquête op de
opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen onderzocht. Het ene model kijkt bijvoorbeeld naar de invloed
van gemeentelijke communicatiemiddelen op de opkomst, het andere naar de invloed van lokale en
regionale media. In alle gevallen is rekening gehouden met de grote invloed van de vijf genoemde
achtergrondkenmerken en gemeentelijke herindelingen, door gebruik te maken van hiërarchische
modellen. In elk hiërarchisch model zijn eerst de vijf achtergrondkenmerken en de factor gemeentelijke
herindeling als onafhankelijke variabelen ingevoerd (in SPSS als “block 1”) en daarna de
enquêtevariabelen die in het betreffende model getoetst worden (als “block 2”).
Om de unieke verklaringskracht van elke afzonderlijke factor voor de opkomst bij de
gemeenteraadsverkiezingen te kunnen bepalen (de invloed van de factor op de opkomst los van de
invloed van andere factoren), is in de analyse gekeken naar de gekwadrateerde semi partiële correlaties
(sr2) van de variabelen in de regressiemodellen.
Een aantal enquêtevragen is niet door de G32 beantwoord, omdat deze vragen niet waren opgenomen in
de eerder uitgezette versie van de vragenlijst voor deze gemeenten. Vanwege de lagere respons worden
deze vragen geanalyseerd in afzonderlijke regressiemodellen (los van de andere enquêtevragen). 33
De analyse gaat uit van een significantieniveau van 0,05; p-waarden kleiner dan 0,05 worden als
statistisch significant beschouwd. De regressiemodellen in dit verslag hebben p-waarden kleiner dan
0,001, tenzij anders aangegeven.
Analyse van effect van achtergrondkenmerken en herindelingsverkiezingen op de opkomst
Achtergrondkenmerken
Acht achtergrondkenmerken die in het literatuuronderzoek zijn behandeld, zijn voor de regressieanalyse
geoperationaliseerd door voor elk een passende variabele te kiezen uit de via het CBS verzamelde
gegevens (de gegevens die eerder zijn opgesomd onder het kopje “Databestand”). Zo is bijvoorbeeld de
invloed van opleiding op de opkomst onderzocht door te kijken naar het aandeel hoogopgeleide
bewoners per gemeente. Tabel B1 laat zien hoe de achtergrondkenmerken geoperationaliseerd zijn. Voor
de andere achtergrondkenmerken die in het literatuuronderzoek zijn behandeld, zijn geen gegevens uit
bestaande bronnen bekend waarmee gemeenten onderling kunnen worden vergeleken.
33 Toevoeging van de niet aan de G32 gestelde vragen aan een model met andere variabelen drukt de n
van het totale model. Er is afgezien van imputatie van ontbrekende gegevens omdat het gaat om
selectieve nonrespons (alleen G32 gemeenten).
                                                      91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Tabel B1          Operationalisering achtergrondkenmerken
 Achtergrondkenmerk       Operationalisering
 Leeftijd                 % 65-plussers onder de bevolking van 15 jaar en ouder (2014)
                          % hoogopgeleiden (HBO/WO diploma) onder de bevolking van 15-75 jaar
 Opleiding
                          (2014)
                          Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen van particuliere huishoudens in de
 Inkomen
                          gemeente (2013)
 Etniciteit               % niet-westerse allochtonen onder de bevolking (2014)
                          % bewoners van 18 jaar en ouder dat maandelijks of vaker religieuze diensten
 Religie
                          bezoekt (2013)
 Gemeentegrootte          Aantal inwoners van de gemeente (2014)
 Bevolkingsdichtheid      Aantal inwoners per km2 land in de gemeente (2014)
 Economische              Werkloosheidspercentage onder de beroepsbevolking van de gemeente (1-1-
 Omstandigheden           2014)
Voor sommige gegevens in de tabel zijn alternatieven overwogen. In het geval van leeftijd is niet alleen
gekeken naar het aandeel 65-plussers per gemeente, maar ook naar het aandeel jonge
stemgerechtigden (18-30 jaar), het aandeel stemgerechtigden van middelbare leeftijd (45-55 jaar) en het
aandeel stemgerechtigden van hoge leeftijd (75 jaar en ouder) per gemeente. Op basis van de literatuur
(zie hoofdstuk 3) was de verwachting dat het aandeel jongeren, en wellicht ook het aandeel
stemgerechtigden van hoge leeftijd, negatief zou correleren met de opkomst, en het aandeel
stemgerechtigden van middelbare leeftijd positief zou correleren met de opkomst. Van de jongeren wordt
de verwachting door de analyse bevestigd. De negatieve correlatie tussen het aandeel jongeren en
opkomst is echter minder sterk dan de positieve correlatie tussen het aandeel 65-plussers en de
opkomst. Het aandeel 45-55 jarigen per gemeente vertoont geen statistisch significante correlatie met de
opkomst en de correlatie tussen het aandeel 75-plussers en de opkomst is vergelijkbaar met die tussen
65-plussers en de opkomst. Daarom is ervoor gekozen in de verdere analyse alleen te kijken naar het
aandeel 65-plussers.34
Voor het onderwerp religie is – als alternatief voor het percentage bewoners dat maandelijks of vaker
religieuze diensten bezoekt – gekeken naar het percentage bewoners dat zich rekent tot een kerkelijke
gezindte of levensbeschouwelijke groepering. Dat gegeven correleert echter veel minder sterk met de
opkomst dan het bezoek van religieuze diensten. 35 Voor de relatie tussen religie en opkomst blijkt dus
vooral praktiserende geloofsuitoefening relevant.
Als alternatief voor gemeentegrootte en bevolkingsdichtheid is gekeken naar de variabele
‘stedelijkheidsklasse’ van het CBS. Van het gebruik daarvan is afgezien omdat het gaat om een
categorische (niet-numerieke) variabele.
Als we kijken naar de onderlinge correlaties tussen de variabelen in de tabel, dan blijkt dat het
percentage niet-westerse allochtonen per gemeente sterk samenhangt met de drie onderste variabelen in
de tabel: aantal inwoners, bevolkingsdichtheid en werkloosheid (niet-westerse allochtonen zijn relatief
sterk vertegenwoordigd in grote, dichtbevolkte gemeenten met een relatief hoge werkloosheid). De
andere correlaties tussen de variabelen zijn minder sterk.36 Ter voorkoming van multicollineariteit is
ervoor gekozen de variabelen die sterk met het percentage niet-westerse allochtonen correleren, buiten
het regressiemodel te houden. In het regressiemodel zijn dus alleen de bovenste vijf variabelen uit de
tabel als onafhankelijke variabelen opgenomen.
34 Pearson correlatie tussen % 18-30 jarigen, % 45-55 jarigen, % 65-plussers en % 75-plussers per
gemeente en lokale opkomst is respectievelijk -,107 (p = ,037, two-tailed) ,072 (p = ,160, two-tailed) ,221
(p < ,001, two-tailed) ,223 (p < 0,001, two-tailed).
35 Pearson correlatie tussen % bewoners dat zich rekent tot kerk of levensbeschouwing per gemeente en
lokale opkomst is ,178 (p < ,001, two-tailed). Voor % bezoekers van religieuze diensten is dit ,570 (p <
,001).
36 De correlatie van het percentage niet-westerse allochtonen met aantal inwoners is ,714, die met
bevolkingsdichtheid is ,741 en die met werkloosheid is ,645 (Peason, p < 0,001, two-tailed). Van de
andere correlaties is de sterkste die tussen opleiding en inkomen (,582).
                                                       92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Tabel B2 geeft de resultaten weer van het regressiemodel waarmee de invloed van
achtergrondkenmerken op de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 is onderzocht. Het
model bevat de vijf genoemde onafhankelijke variabelen en heeft als afhankelijke variabele de opkomst
per gemeente bij de verkiezingen van 2014. De tabel toont per onafhankelijke variabele de volgende
gegevens:
Gemiddelde per gemeente: de gemiddelde waarden van de gemeenten op de variabelen. Bijvoorbeeld
het aandeel niet-westerse allochtonen onder de bevolking is gemiddeld 6% per gemeente.
Sd: de standaarddeviaties van de gemiddelden.
Beta: de gestandaardiseerde regressiecoëfficiënten van de variabelen in het regressiemodel.
P: de p-waarden van de variabelen in het regressiemodel.
Sr2: de gekwadrateerde semi partiële correlaties van de variabelen in het regressiemodel (de unieke
verklaringskracht van elke onafhankelijke variabele voor de opkomst, waarbij de invloed van de andere
onafhankelijke variabelen is uitgesloten door ze constant te houden).
Onder de tabel staan de R-square en de n van het model. De R-square is de totale verklaringskracht van
het model voor de opkomst. De n geeft het aantal gemeenten weer waarop het model gebaseerd is (het
aantal gemeenten waarvan alle in het model behandelde gegevens bekend zijn).
Tabel B2           Invloed van achtergrondkenmerken op de opkomst in 2014
                                                      Gemiddeld
 Onafhankelijke variabelen                          per gemeente        Sd   Beta      P     Sr2
 % 65-plussers onder de bevolking                             23%      3%     ,137  ,000    ,013
 % hoogopgeleiden onder de bevolking                          26%      7%     ,269  ,000    ,038
 Gestandaardiseerd huishoudeninkomen (€)                   24.712    2.397    ,179  ,000    ,018
 % niet-westerse allochtonen onder de bevolking                6%      6%    -,365  ,000    ,091
 % maandelijkse bezoekers van religieuze diensten             17%     12%     ,627  ,000    ,329
 R-square ,634; n 380
De vijf achtergrondkenmerken in het regressiemodel verklaren samen 63% (R square ,634) van de
verschillen in opkomst tussen gemeenten bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Verreweg de
sterkste invloed op de opkomst gaat uit van de factor bezoek aan religieuze diensten. Deze invloed is
positief, in de zin dat een groter aandeel bezoekers van religieuze diensten een voorspeller is voor een
hogere opkomst. De opkomst wordt ook positief beïnvloed door een groter aandeel ouderen, een groter
aandeel hoogopgeleiden en een hoger gemiddeld huishoudeninkomen. Een groter aandeel niet-westerse
allochtonen onder de bevolking is juist een voorspeller voor een lagere opkomst (eerder in deze
paragraaf constateerden we dat het aandeel niet-westerse allochtonen sterk samenhangt met
gemeentegrootte, bevolkingsdichtheid en economische omstandigheden).
Gemeentelijke herindeling
Als zesde onafhankelijke variabele is aan het regressiemodel toegevoegd of de
gemeenteraadsverkiezingen zijn gehouden in het kader van een gemeentelijke herindeling. Bij
gemeenteraadsverkiezingen in het kader van gemeentelijke herindeling is de opkomst vaak lager dan bij
reguliere gemeenteraadsverkiezingen. 37 In de zestien gemeenten waar herindelingsverkiezingen zijn
gehouden in plaats van reguliere gemeenteraadsverkiezingen in 2010, was de opkomst bij de
herindelingsverkiezingen gemiddeld 8 procentpunten lager dan bij de gemeenteraadsverkiezingen van
2014. In de elf gemeenten met herindelingsverkiezingen in plaats van reguliere
gemeenteraadsverkiezingen in 2014, was de opkomst bij de herindelingsverkiezingen gemiddeld 6
procentpunten lager dan bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010. 38
37 De lagere opkomst bij herindelingsverkiezingen wordt geconstateerd in de CPB-notitie ‘beantwoording
vragen opkomstpercentage en herindelingen’ van 31 oktober 2014. Volgens de notitie hebben vooral
gemeenten die door herindeling sterk in omvang zijn toegenomen, te maken met een dalende opkomst bij
gemeenteraadsverkiezingen.
38 De herindelingsverkiezingen gehouden in plaats van reguliere gemeenteraadsverkiezingen in 2010,
vonden plaats in de periode 2008-2011. De herindelingsverkiezingen gehouden in plaats van reguliere
gemeenteraadsverkiezingen in 2014, vonden plaats in de periode 2012-2015.
                                                     93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Het negatieve effect van de gemeentelijk herindelingen op de opkomst verhoogt de verklaarde variantie
van het model van ,634 naar ,680, zoals blijkt uit vergelijking van de R squares van tabel B2 en B3. De
zes variabelen in het laatste regressiemodel verklaren dus ruim twee derde van de verschillen in opkomst
tussen gemeenten bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014.
Omdat de variabele ‘herindelingsverkiezing rond 2014’ een dichotome variabele is in plaats van een
numerieke variabele, is voor deze variabele in de tabel niet een gemiddeld percentage voor alle
gemeenten weergegeven (en daarom ook geen standaarddeviatie), maar het percentage gemeenten
waar rond 2014 herindelingsverkiezingen hebben plaatsgevonden. De meeste variabelen uit de enquête,
die verderop in dit hoofdstuk worden behandeld, zijn ook (omgezet naar) dichotome variabelen en
worden daarom op een zelfde manier weergegeven in tabellen.
Tabel B3          Invloed van achtergrondkenmerken en herindelingen op de opkomst in 2014
                                                        Gemiddeld
 Onafhankelijke variabelen                           per gemeente        Sd   Beta      P     Sr2
 % 65-plussers onder de bevolking                              23%      3%    ,126   ,000    ,011
 % hoogopgeleiden onder de bevolking                           26%      7%    ,274   ,000    ,040
 Gestandaardiseerd huishoudeninkomen (€)                     24.712   2.397   ,168   ,000    ,016
 % niet-westerse allochtonen onder de bevolking                 6%      6%   -,365   ,000    ,091
 % maandelijkse bezoekers van religieuze diensten              17%     12%    ,615   ,000    ,315
                                                       Percentage
                                                       gemeenten
 Herindelingsverkiezing rond 2014                               3%       —   -,217   ,000    ,047
 R-square ,680; n 380
Resultaten voor de G32
Kijken we alleen naar de G32, dan blijken de verschillen in opkomst tussen de grote gemeenten in
belangrijke mate te worden bepaald door de herindelingsverkiezingen in vier gemeenten. De opkomst in
deze vier gemeenten was lager dan in de andere grote gemeenten. Ook de verschillen in het bezoek van
religieuze diensten en het aandeel niet-westerse allochtonen verklaren een deel van de verschillen in
opkomst tussen de grote gemeenten. De verklaringskracht van de andere drie variabelen is statistisch
niet significant.
Tabel B4          Invloed van achtergrondkenmerken op de opkomst in 2014 (alleen G32)
                                                       Gemiddeld
 Onafhankelijke variabelen                           per gemeente        Sd   Beta      P     Sr2
 % 65-plussers onder de bevolking                              19%      3%   -,117   ,475   ,006
 % hoogopgeleiden onder de bevolking                           32%      7%    ,279   ,055   ,045
 Gestandaardiseerd huishoudeninkomen (€)                     23.510   1.401   ,092   ,431   ,007
 % niet-westerse allochtonen onder de bevolking                16%      8%   -,360   ,015   ,076
 % maandelijkse bezoekers van religieuze diensten              13%      6%    ,376   ,002   ,130
                                                       Percentage
                                                       gemeenten
 Herindelingsverkiezing rond 2014                              13%       —   -,654   ,000   ,388
 R-square ,734; n 31
Resultaten voor 2010
Om na te gaan of de achtergrondkenmerken en herindelingsverkiezingen ook bij de
gemeenteraadsverkiezingen van 2010 belangrijk zijn geweest voor de opkomst, kijken we opnieuw naar
alle gemeenten (niet alleen de G32). Ditmaal is de analyse uitgevoerd met de opkomst in 2010 als
afhankelijke variabele, in plaats van de opkomst in 2014. De bovenste vijf onafhankelijke variabelen in
tabel B5 zijn dezelfde als in de voorgaande tabellen (voor de analyse nemen we aan dat de gemeenten in
2010 hetzelfde scoorden op de achtergrondvariabelen als in 2014). De variabele
‘herindelingsverkiezingen rond 2010’ (die aangeeft in welke gemeenten rond 2010
                                                      94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>herindelingsverkiezingen plaatsgevonden) vervangt de eerder gebruikte variabele
‘herindelingsverkiezingen rond 2014’.
Bij deze analyse is gebruik gemaakt van een hiërarchisch regressiemodel. Hierbij is een extra variabele
‘verkiezingen uitgesteld naar november 2010’ toegevoegd als een ‘block 2’ variabele. Deze variabele
gaat over het feit dat in 2010 in tien beoogde herindelingsgemeenten de gemeenteraadsverkiezingen zijn
uitgesteld van maart naar november als gevolg van de val van het kabinet Balkenende IV. 39 In de analyse
kijken we of het uitstellen van de verkiezingen in de tien gemeenten (2% van alle gemeenten) invloed
heeft gehad op de opkomst. Van de twee R-squares onder de tabel heeft de eerste betrekking op model
1 (met alleen de bovenste zes onafhankelijke variabelen) en de tweede op model 2 (met alle zeven
onafhankelijke variabelen). De gegevens in de tabel zelf zijn de resultaten van model 2.
Tabel B5          Invloed van achtergrondkenmerken op de opkomst in 2010 (met toevoeging van
                  de factor uitstel van verkiezingen)
                                                        Gemiddeld
 Onafhankelijke variabelen (model 2)                  per gemeente      Sd    Beta       P    Sr2
 % 65-plussers onder de bevolking                              23%     3%     ,087    ,026   ,005
 % hoogopgeleiden onder de bevolking                           26%     7%     ,218    ,000   ,025
 Gestandaardiseerd huishoudeninkomen (€)                     24.712  2.397    ,189    ,000   ,020
 % niet-westerse allochtonen onder de bevolking                 6%     6%    -,343    ,000   ,080
 % maandelijkse bezoekers van religieuze diensten              17%    12%     ,547    ,000   ,248
                                                        Percentage
                                                        gemeenten
 Herindelingsverkiezing rond 2010                               4%      —    -,286    ,000   ,080
 Verkiezingen uitgesteld naar november 2010                     2%      —    -,206    ,000   ,042
 R-square ,563 (model 1) ,605 (model 2); n 380
Het model voor 2010 heeft een lagere verklaarde variantie dan het model voor 2014 (R-square ,605 in
plaats van ,680 in tabel B3) maar de conclusies zijn vergelijkbaar: achtergrondkenmerken en
herindelingsverkiezingen verklaren een groot deel van de verschillen in opkomst tussen gemeenten en de
belangrijkste verklarende factor is het bezoek aan religieuze diensten. Het uitstellen van de verkiezingen
in tien gemeenten heeft een negatief effect gehad op de opkomst. De unieke bijdrage van dit gegeven
aan de verklaringskracht van het model is ,042.
Analyse van het effect van factoren uit de enquête op de opkomst
De analyse van de enquêteresultaten betreft de vragen over gemeentelijke communicatie-inzet voor de
gemeenteraadsverkiezingen, de gemeentelijke inzet van stembureaus en stemfaciliteiten en een aantal
factoren die los staan van de gemeentelijke inzet, maar waarvan de meeste wel te maken hebben met de
verkiezingen of de lokale politiek. Van al deze factoren is met regressieanalyse nagegaan of ze een
bijdrage leveren aan de verklaring van de opkomstverschillen tussen gemeenten.
Zoals eerder in deze bijlage uitgelegd, zijn de enquêtevariabelen getoetst in verschillende hiërarchische
regressieanalyses met de opkomst in 2014 als afhankelijke variabele. Elke analyse heeft betrekking op
een ander onderwerp. Zo behandelt de ene analyse de enquêtevragen over de boodschap van de
gemeentelijke communicatiecampagnes, terwijl in een andere analyse de variabelen zijn behandeld die
gaan over het belang van specifieke personen op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen. De
indeling naar de verschillende onderwerpen is grotendeels gebaseerd op de literatuur (zoals ook de
keuze voor de inhoud van de vragenlijst gebaseerd is op de resultaten van de literatuurstudie).
39 De Tweede Kamer had de wetsvoorstellen tot herindeling van de gemeenten Bergen, Gennep en Mook
en Middelaar; Bussum, Muiden, Naarden en Weesp; Renswoude, Scherpenzeel en Woudenberg
controversieel verklaard omdat er voor de herindelingen onvoldoende bestuurlijk draagvlak was. Doordat
de behandeling van de wetsvoorstellen niet werd voortgezet, hebben later in het jaar (november in plaats
van maart) alsnog reguliere raadsverkiezingen in de tien gemeenten plaatsgevonden. Bron: Kamerstuk
28750 nr. 23.
                                                       95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>De resultaten van de regressieanalyses zijn weergegeven in verschillende tabellen (B6 en verder). Als
onafhankelijke variabelen zijn telkens eerst (‘block 1’) de vijf achtergrondkenmerken opgenomen die
belangrijk zijn voor de opkomst (leeftijd, opleiding, inkomen, etniciteit en bezoek aan religieuze diensten)
en de variabele gemeentelijke herindeling. Daarna (‘block 2’) zijn de variabelen uit de enquête
toegevoegd die inzicht geven in het onderwerp dat in de betreffende analyse wordt behandeld,
bijvoorbeeld de variabelen die inzicht geven in de communicatiemiddelen die gemeenten hebben ingezet.
Omdat de invoer van de ‘block 1’ variabelen elke keer hetzelfde is, wordt in de tabellen volstaan met het
weergegeven van de ‘block 2’ variabelen. De twee R-squares onder elke tabel geven het verschil weer
tussen de verklaringskracht van het model zonder en met toevoeging van de in de tabel weergegeven
variabelen.
De enquêtevariabelen zijn, tenzij anders aangegeven, dichotome variabelen of omgezet naar dichotome
variabelen. In de tabellen zijn de variabelen geherformuleerd als stellingen, waarbij de kolom “percentage
gemeenten” weergeeft voor welk percentage gemeenten de stelling opgaat. Bijvoorbeeld het percentage
van 84% in tabel B6 geeft weer welk deel van de gemeenten extra communicatie heeft ingezet; het
percentage van 76% in tabel B9 geeft weer welk deel van de gemeenten minstens een maand voor de
verkiezingen begonnen is met communiceren.
Gemeentelijke communicatie rond de verkiezingen
Op het gebied van de gemeentelijke communicatie rond de gemeenteraadsverkiezingen is van de
volgende onderwerpen onderzocht of ze een bijdrage leveren aan de verklaring van de
opkomstverschillen tussen gemeenten:
      Tabel B6: het plegen van extra communicatie-inspanningen voor de gemeenteraadsverkiezingen
         (in aanvulling op reguliere communicatie naar of met bewoners).
      Tabel B7: een goede voorbereiding van de communicatie (communicatieplan) en het kiezen van
         een doel voor de communicatie (doelgerichte communicatie).
      Tabel B8: een communicatie-boodschap gericht op kennis (bijvoorbeeld informatie over wanneer,
         waar en hoe men kan stemmen), houding (bijvoorbeeld een appèl op je verantwoordelijkheid als
         inwoner van je gemeente) en gedrag (oproep om te gaan stemmen).
      Tabel B9: starten met de communicatie ruim voor de verkiezingen.
      Tabel B10: inzet van verschillende soorten communicatiemiddelen voor de verkiezingen, zoals
         posters, advertenties, digitale stemhulpen, persoonlijke brieven aan bewoners, publieke debatten,
         radiospotjes, websites en sociale media.
      Tabel B11: communicatie specifiek gericht op jongeren of ouderen.
      Tabel B12: een substantieel budget voor de communicatie.
Zoals te zien is in de tabellen, levert geen enkele variabele over communicatie een statistisch significante
bijdrage aan de verklaring van de opkomst. De tabellen B7 tot en met B12 gaan uitsluitend over de groep
van 84% van de gemeenten die extra communicatie hebben ingezet bij de gemeenteraadsverkiezingen
van 2014.
Tabel B6           Gemeentelijke communicatie-inzet voor de verkiezingen (algemeen)
                                                                    Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)                gemeenten   Beta      P     Sr2
 De gemeente heeft ten behoeve van de gemeenteraads-
 verkiezingen van 2014 extra communicatie-inspanningen gepleegd
 (in aanvulling op reguliere communicatie naar of met bewoners             84% -,044   ,210    ,002
 R-square ,691 (model 1) ,693 (model 2); n 268
                                                         96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>Tabel B7            Voorbereiding en doel van de communicatie-inzet
                                                                 Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)             gemeenten   Beta      P    Sr2
 Er lag een document ten grondslag aan de communicatie-inzet van
 de gemeente                                                            72% -,050   ,287   ,002
 Er lag een uitgewerkt plan ten grondslag aan de communicatie-
 inzet van de gemeente                                                  28% -,032   ,467   ,001
 De gemeente heeft voorafgaand aan de campagne van 2014 één
 of meer doelen voor de communicatie-inzet geformuleerd.                46% -,064   ,174   ,003
R-square ,694 (model 1) ,707 (model 2); n 195 (alleen gemeenten met extra communicatie-inzet; geen
cijfers voor de G32)
Tabel B8            Aspecten waarop de communicatieboodschap zich richtte
                                                                  Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)
                                                                  gemeenten   Beta      P   Sr2
 Kennis (bijv. info over wanneer, waar en hoe men kan stemmen)           88%  -,028 ,454  ,001
 Houding (bijv. appèl op de verantwoordelijkheid van de inwoner)         38%  -,041 ,274  ,002
 Gedrag (oproep om te gaan stemmen)                                      85%  -,049 ,204  ,002
 Anders                                                                  10%  -,034 ,377  ,001
R-square ,712 (model 1) ,717 (model 2); n 226 (alleen gemeenten met extra communicatie-inzet)
Tabel B9            Start van de communicatie door de gemeente naar bewoners
                                                                  Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)
                                                                  gemeenten   Beta      P   Sr2
 Minstens 1 maand voor de verkiezingen begonnen                          76%  -,002 ,955  ,000
 Minstens 2 maanden voor de verkiezingen begonnen                        26%   ,022 ,570  ,000
R-square ,715 (model 1) ,715 (model 2); n 225 (alleen gemeenten met extra communicatie-inzet)
Tabel B10           Communicatiemiddelen ingezet door gemeenten
                                                                 Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)
                                                                  gemeenten   Beta     P   Sr2
 Mensen aanspreken/flyers op straat                                     14%    ,020 ,626  ,000
 Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat                50%  -,033  ,423  ,001
 Spotjes/uitzendingen op radio of tv                                    20%  -,032  ,438  ,001
 Persoonlijke brieven voor bewoners                                     66%  -,006  ,878  ,000
 Advertenties/berichten in kranten                                      79%  -,053  ,212  ,002
 Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                          54%    ,029 ,463  ,001
 Digitale stemhulp (Kieskompas/Stemwijzer/DeStemVan)                    35%  -,031  ,509  ,001
 Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten                   71%    ,013 ,759  ,000
 Digitale media (websites, sociale media, YouTube)                      89%  -,003  ,932  ,000
 Overige communicatiemiddelen                                           20%    ,015 ,706  ,000
R-square ,712 (model 1) ,718 (model 2); n 226 (alleen gemeenten met extra communicatie-inzet)
Tabel B11           Specifieke doelgroepen van de gemeentelijke communicatie
                                                                 Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)
                                                                 gemeenten   Beta       P   Sr2
 Jongeren                                                               72%  -,051   ,166  ,003
 Ouderen                                                                11%  -,034   ,353  ,001
R-square ,712 (model 1) ,716 (model 2); n 226 (alleen gemeenten met extra communicatie-inzet)
                                                         97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>Tabel B12        Gemeentelijke uitgaven aan de communicatie (extra aan derden)
                                                                     Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)
                                                                     gemeenten     Beta     P     Sr2
 Minstens 2.500 euro uitgegeven aan extra communicatie                      60%    -,016 ,748    ,000
 Minstens 15 eurocent per inwoner uitgegeven                                47%     ,012 ,806    ,000
R-square ,712 (model 1) ,712 (model 2); n 226 (alleen gemeenten met extra communicatie-inzet)
In de gemeenten die geen extra communicatie hebben ingezet, was de opkomst in 2014 gemiddeld hoger
dan in de gemeenten die wel extra communicatie hebben ingezet. 40 De (veelal kleine) gemeenten die
geen extra communicatie hebben ingezet, hebben relatief meer ouderen en minder niet-westerse
allochtonen onder de bevolking,41 factoren die een deel van de hogere opkomst bij deze gemeenten
kunnen verklaren.
In aanvulling op het bovenstaande is de inzet van gemeentelijke communicatiemiddelen in 2014
vergeleken met de inzet in 2010. Nagegaan is of de verschillen in inzet tussen 2010 en 2014 de
verschillen in opkomst tussen 2010 en 2014 kunnen helpen verklaren. Veel gemeenten hebben in 2010
ongeveer dezelfde communicatiemiddelen ingezet als in 2014. Er zijn echter gemeenten die bepaalde
middelen alleen in 2010 of 2014 hebben ingezet (het laatste komt meer voor).
Het verschil aan inzet van verschillende communicatiemiddelen tussen 2010 en 2014 is met meervoudige
regressieanalyse vergeleken met het opkomstverschil tussen 2010 en 2014. Hierbij is gecontroleerd voor
de herindelingsverkiezingen in beide verkiezingsjaren (de variabelen ‘herindelingsverkiezingen rond
2010’ en ‘herindelingsverkiezingen rond 2014’) en het uitstellen van verkiezingen in tien gemeenten in
2010 (de variabele ‘verkiezingen uitgesteld naar november 2010’, zie tabel 4.5). Omdat we nu kijken naar
het opkomstverschil tussen gemeenteraadsverkiezingen in dezelfde gemeente, in plaats van naar het
opkomstverschil tussen gemeenten bij dezelfde verkiezing, zijn de variabelen over de vijf belangrijke
achtergrondvariabelen (leeftijd, opleiding, inkomen, etniciteit en religie) ditmaal niet in het model
ingevoerd. Voor de analyse nemen we aan dat gemeenten op deze achtergrondkenmerken niet zijn
veranderd tussen 2010 en 2014.
Tabel B13 toont de resultaten van de regressieanalyse. In de hiërarchische analyse is het
opkomstverschil per gemeente tussen 2010 en 2014 de afhankelijke variabele, zijn de variabelen over
herindelingsverkiezingen en uitgestelde verkiezingen de onafhankelijke ‘block 1’ variabelen en zijn de
variabelen over communicatiemiddelen de onafhankelijke ‘block 2’ variabelen. Die laatste groep
variabelen geeft aan of een gemeente in 2010 een bepaald communicatiemiddel heeft ingezet en in 2014
niet, of omgekeerd. Bijvoorbeeld 6% van de gemeenten heeft persoonlijke brieven voor bewoners wel in
2010 maar niet in 2014 ingezet. Communicatiemiddelen waarbij het verschil tussen 2010 en 2014 kleiner
is dan 5% zijn buiten de analyse gehouden.
Op grond van de analyse constateren we dat het wel of niet inzetten van bepaalde
communicatiemiddelen geen statistisch significant verschil maakt voor de opkomst. Gemeenten die in
2010 een bepaald communicatiemiddel hebben ingezet en in 2014 niet, of omgekeerd, hadden hierdoor
in het ene jaar geen aantoonbaar andere opkomst dan in het andere jaar.
40 Independent samples T-test van de variabele ‘De gemeente heeft ten behoeve van de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 extra communicatie-inspanningen gepleegd’ versus de opkomst in
2014, p = 0,011 (two-tailed). De gemeenten die geen extra communicatie hebben ingezet, hadden
gemiddeld een opkomst van 59%. Voor de andere gemeenten was dat 56%.
41 Er is geen statistisch significante correlatie tussen het wel of niet inzetten van extra communicatie en
de achtergrondkenmerken opleiding, inkomen, bezoek aan religieuze diensten en
herindelingsverkiezingen.
                                                        98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Tabel B13          Vergelijking gemeentelijke communicatiemiddelen-inzet 2010 versus 2014
                                                                 Percentage
 Onafhankelijke variabelen (model 2)                                           Beta        P     Sr2
                                                                 gemeenten
 herindelingsverkiezingen rond 2010                                      3%     ,357    ,000    ,119
 herindelingsverkiezingen rond 2014                                      4%    -,358    ,000    ,122
                                                                                                          R-
 verkiezingen uitgesteld naar november 2010                              1%     ,350    ,000    ,120
 Alleen in 2010 ingezet:
  - Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat              6%     ,000    ,993    ,000
  - Persoonlijke brieven voor bewoners                                   6%    -,043    ,418    ,002
  - Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                        8%    -,030    ,567    ,001
  - Digitale stemhulp (Kieskompas/Stemwijzer/DeStemVan)                  6%    -,019    ,703    ,000
  - Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten                 6%    -,018    ,724    ,000
 Alleen in 2014 ingezet:
  - Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat              8%     ,076    ,175    ,005
  - Spotjes/uitzendingen op radio of tv                                  6%    -,004    ,944    ,000
  - Persoonlijke brieven voor bewoners                                   9%    -,107    ,055    ,009
  - Advertenties/berichten in kranten                                    6%     ,023    ,708    ,000
  - Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd                        7%     ,056    ,323    ,002
  - Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten                 8%     ,012    ,839    ,000
  - Digitale media (websites, sociale media, YouTube)                   17%    -,010    ,866    ,000
  - Overige communicatiemiddelen                                         8%    -,007    ,896    ,000
square ,348 (model 1) ,370 (model 2); n 272
We constateren ook dat de twintig gemeenten met een opkomsttoename van minstens 3 procentpunten
tussen 2010 en 2014 gemiddeld minder communicatiemiddelen hebben ingezet dan de overige
gemeenten.42
Stembureaus en stemfaciliteiten
In dit kader zijn van de volgende onderwerpen onderzocht of ze een bijdrage leveren aan de verklaring
van de opkomstverschillen tussen gemeenten:
      Tabel B14: het aantal stembureaus per duizend inwoners dat gemeenten hebben ingezet voor de
           gemeenteraadsverkiezingen.
      Tabel B15: extra faciliteiten die gemeenten hebben ingezet om het stemmen te vergemakkelijken
           of aantrekkelijker te maken (bijvoorbeeld mobiele stembureaus of wegwijzers naar de
           stemlokalen).
      Tabel B16: de uitgaven van gemeenten aan de extra faciliteiten (vanuit de gedachte dat een
           groter budget kan bijdragen aan meer of betere faciliteiten en daarmee wellicht aan een hogere
           opkomst).
In tabel B14 zien we dat een groter aantal stembureaus per duizend inwoners een statistisch significante
en positieve bijdrage levert aan het verklaren van de opkomstverschillen tussen gemeenten. (Deze tabel
bevat een numerieke variabele in plaats van een dichotome variabele; het percentage geeft in dit geval
het aantal stembureaus per duizend inwoners weer dat gemeenten gemiddeld hebben ingezet; naast het
gemiddelde staat de standaarddeviatie van het gemiddelde).
42 In zes gemeenten was de opkomst in 2014 zowel hoger dan 65% als minstens 3 procentpunten hoger
dan in 2010. Bij de analyse van de gemeenten met minstens 3 procentpunten opkomsttoename zijn de
gemeenten buiten beschouwing gelaten waar in 2010 of 2014 herindelingsverkiezingen of uitgestelde
verkiezingen plaatsvonden, omdat uit eerdere analyses is gebleken dat deze zaken de opkomsttoename
kunnen beïnvloeden.
                                                          99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>De inzet van verschillende soorten stemfaciliteiten levert geen statistisch significante bijdrage aan de
verklaring van de opkomstverschillen (zie tabel B15).
De cijfers in tabel B16 hebben alleen betrekking op de gemeenten die stemfaciliteiten hebben ingezet. Uit
de tabel blijkt dat de absolute hoogte van de uitgaven van gemeenten aan extra stemfaciliteiten geen
verklaring levert voor de hoogte van de opkomst. Wel zien we, dat de opkomstverschillen tussen
gemeenten die extra stemfaciliteiten hebben ingezet, voor een klein deel verklaard kunnen worden door
de hoogte van de uitgaven per bewoner (een positieve bijdrage aan de opkomst van het uitgeven van
minstens één eurocent per bewoner).
Tabel B14         Aantal stembureaus
                                                            Gemiddeld
 Onafhankelijke variabelen (toegevgd voor model 2)        per gemeente        Sd  Beta          P   Sr2
 Aantal stembureaus per 1.000 inwoners                             0,60     0,14   ,233      ,000 ,042
 R-square ,698 (model 1) ,740 (model 2); n 241
Tabel B15         Inzet van extra stemfaciliteiten
                                                                   Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)                gemeenten     Beta          P   Sr2
 Geen extra stemfaciliteiten ingezet                                        47% ,045         ,437  ,001
 Stembureaus op centrale plekken (bijv. stations)                           20% -,069        ,155  ,003
 Een mobiel stemlokaal (stembus)                                            15%    ,013      ,753  ,000
 Bijzondere openingstijden stembureaus                                        6% -,003       ,940  ,000
 Wegwijzers naar stembureaus                                                35% ,037         ,458  ,001
 Opvallende markeringen buiten bij stembureaus                              12%    ,011      ,782  ,000
 Andere stemfaciliteiten                                                      5%   ,002      ,954  ,000
 R-square ,690 (model 1) ,696 (model 2); n 265
Tabel B16         Uitgaven aan extra stemfaciliteiten (extra aan derden)
                                                                    Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)                 gemeenten     Beta         P   Sr2
 Minstens 1.000 euro totaal uitgegeven als gemeente                          30% -,112 ,161        ,004
 Minstens 1 euro per 100 inwoners uitgegeven als gemeente                    38% ,174 ,024         ,011
 R-square ,717 (model 1) ,728 (model 2); n 141 (alleen gemeenten met extra stemfaciliteiten)
Net als bij het onderwerp communicatie zien we dat de gemeenten die geen extra stemfaciliteiten hebben
ingezet, gemiddeld een hogere opkomst hebben dan de gemeenten die wel faciliteiten hebben ingezet. 43
De gemeenten die geen extra faciliteiten hebben ingezet zijn gemiddeld kleiner en hebben relatief meer
ouderen en minder niet-westerse allochtonen onder de bevolking,44 factoren die een deel van de hogere
opkomst bij deze gemeenten kunnen verklaren.
Van het aantal stembureaus per gemeenten beschikken we niet alleen over cijfers voor 2014, maar ook
over cijfers voor 2010. Met regressieanalyse is de inzet van het aantal stembureaus in 2014 vergeleken
met de inzet in 2010. Veel gemeenten hebben in het ene jaar hetzelfde aantal stembureaus ingezet als in
het andere, maar gemiddeld is sprake van een kleine toename van het aantal stembureaus tussen 2010
en 2014. De variabele ‘verschil in stembureaus’ die in de analyse als onafhankelijke ‘block 2’ variabele is
ingevoerd, gaat uit van het relatieve verschil in aantal stembureaus per gemeente tussen 2010 en 2014.
Bijvoorbeeld een gemeente die in 2010 twintig en in 2014 dertig stembureaus heeft ingezet, heeft een
factor van 1,5 voor de variabele ‘verschil in stembureaus’. De score van 1,02 in de tabel geeft aan dat het
43 Independent samples T-test van de variabele ‘geen extra stemfaciliteiten ingezet’ versus de opkomst in
2014, p = 0,001 (two-tailed). De gemeenten die geen extra faciliteiten hebben ingezet, hadden gemiddeld
een opkomst van 58%. Voor de andere gemeenten was dat 55%.
44 Pearson p < 0,05 (two-tailed). Er is geen significante correlatie tussen het wel of niet inzetten van
stemfaciliteiten en de achtergrondkenmerken opleiding, inkomen, bezoek aan religieuze diensten en
herindelingsverkiezingen.
                                                        100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>aantal stembureaus gemiddeld per gemeente is toegenomen met een factor van 1,02 (oftewel 2%). De
procedure voor de regressieanalyse is verder dezelfde als die voor de vergelijking van de inzet van
communicatiemiddelen in de twee verkiezingsjaren (zie tabel B13). De analyse toont aan dat het
veranderen van het aantal stembureaus in gemeenten in 2014 ten opzichte van 2010, invloed heeft
gehad op de opkomst in de gemeenten. Een toename van het aantal stembureaus draagt bij aan een
hogere opkomst.
Tabel B17          Vergelijking gemeentelijke stembureau-inzet 2010 versus 2014
                                                            Percentage
 Onafhankelijke variabelen (model 2)                                           Beta    Sig      Sr2
                                                            gemeenten
 herindelingsverkiezingen rond 2010                                  3%         ,345  ,000     ,013
 herindelingsverkiezingen rond 2014                                  2%        -,280  ,000     ,006
 verkiezingen uitgesteld naar november 2010                          2%         ,349  ,000     ,014
                                                            Gemiddeld
                                                                           Sd
                                                          per gemeente
 verschil in stembureaus                                           1,02   0,10  ,194  ,001     ,001
R-square ,294 (model 1) ,329 (model 2); n 231
Overige factoren met mogelijke invloed op de opkomst
Tot slot is van de volgende onderwerpen nagegaan of ze een bijdrage leveren aan de verklaring van de
opkomstverschillen tussen gemeenten:
      Tabel B18: aansprekende verkiezingsthema’s.
      Tabel B19: electorale competitie.
      Tabel B20: vertegenwoordiging van (lokaal) bekende politici op de kieslijsten, of van personen die
          bepaalde bevolkingsgroepen vertegenwoordigen.
      Tabel B21: discussies in de media over de integriteit van lokale politici en het tussentijds aftreden
          van bestuurders en raadsleden vanwege integriteitskwesties of politieke conflicten.
      Tabel B22: lokale communicatieactiviteiten van politieke partijen en maatschappelijke
          organisaties voor de raadsverkiezingen.
      Tabel B23: aandacht van de lokale en regionale media voor de gemeenteraadsverkiezingen.
      Tabel B24: lokale politieke fragmentatie en deelname van nieuwe, lokale en regionale partijen
          aan de verkiezingen.45
      Tabel B25: betrokkenheid van bewoners bij de samenleving.
Bij drie onderwerpen levert een variabele een statistisch significante bijdrage aan het verklaren van de
opkomstverschillen:
      “Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 waren er in de gemeente politici verkiesbaar met
          een uitzonderlijk grote lokale bekendheid.” (Tabel B20, belang van personen op de kieslijsten.)
      “De lokale/regionale media hebben (redelijk) veel aandacht besteed aan de
          gemeenteraadsverkiezingen in de aanloop naar de verkiezingen van 2014 in de gemeente.”
          (Tabel B23, Aandacht van lokale/regionale media voor de verkiezingen.)
      “De lokale/regionale media hebben in de aanloop naar de verkiezingen van 2014 (redelijk) veel
          aandacht besteed aan de standpunten van de politieke partijen in de gemeente.” (Tabel B23,
          Aandacht van lokale/regionale media voor de verkiezingen.)
      “Het aantal partijen dat deelnam aan de raadsverkiezingen van 2014 in de gemeente was
          minstens een derde van het aantal raadzetels in de gemeenteraad van de gemeente.” (Tabel
          B24, politieke fragmentatie en nieuwe partijen.)
45 Bij lokale partijen gaat het om partijen die alleen in de betreffende gemeente actief zijn. Regionale
partijen zijn gedefinieerd als partijen die in meer dan één gemeente actief zijn, maar geen onderdeel
vormen van een landelijke partij, bijvoorbeeld de Fryske Nasjonale Partij. Met nieuwe partijen worden die
partijen bedoeld, die voor het eerst meededen aan de gemeenteraadsverkiezingen in de betreffende
gemeente. Dit kunnen partijen zijn die al eerder landelijk actief waren of die eerder aan andere
(bijvoorbeeld landelijke of Europese) verkiezingen in de betreffende gemeente deelnamen.
                                                       101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>Tabel B18            Aansprekende verkiezingsthema’s
                                                                   Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)               gemeenten   Beta       P   Sr2
 Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 waren er
 bepaalde verkiezingsthema's die opvallend sterk leefden onder de
 bevolking                                                                49%   ,062   ,078  ,004
 R-square ,690 (model 1) ,693 (model 2); n 263
Tabel B19            Electorale competitie
                                                                  Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)              gemeenten   Beta       P    Sr2
 Er was meestal/altijd een klein verschil tussen het aantal vóór-
 en tegenstemmers in de vorige raadsperiode.                            30% -,005    ,889   ,000
 Er waren in 2014 (veel) meer inhoudelijke overeenkomsten
 dan verschillen tussen de verkiezingsprogramma’s van de
 politieke partijen in de gemeente                                      68% -,027    ,477   ,001
 Voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2014
 werd in de gemeente een nek-aan-nek race verwacht tussen
 partijen die elk een reële kans leken te hebben om de grootste
 partij te worden.                                                      53%   ,019   ,611   ,000
 R-square ,687 (model 1) ,688 (model 2); n 255
Tabel B20            Belang van personen op de kieslijsten
                                                                  Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)              gemeenten   Beta       P    Sr2
 Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 waren er in de
 gemeente politici verkiesbaar met een uitzonderlijk grote lokale
 bekendheid.                                                            30%   ,105   ,004   ,010
 De kandidaten op de kieslijsten in 2014 vormden een
 afspiegeling van de verschillende etnische bevolkingsgroepen
 in de gemeente.                                                        75%   ,071   ,056   ,004
 De kandidaten op de kieslijsten in 2014 vormden een
 afspiegeling van de verschillende woonkernen in de gemeente            95% -,030    ,394   ,001
 R-square ,681 (model 1) ,697 (model 2); n 257
In de vragenlijst voor de kleinere gemeenten (niet de G32) is ook gevraagd naar het percentage
voorkeurstemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2014. De vraag is beantwoord door 189
gemeenten. Als we de resultaten opnemen in een model met de zes achtergrondvariabelen, blijkt de
bijdrage van het percentage voorkeurstemmen per gemeente niet statistisch significant voor de opkomst
(p = ,358).
Tabel B21            Integriteit en aftredende bestuurders
                                                                  Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)              gemeenten   Beta       P   Sr2
 In de vorige raadsperiode is de integriteit van een wethouder,
 burgemeester of raadslid van de gemeente in de media ter
 discussie gesteld                                                      44%   ,005   ,887   ,000
 In de vorige raadsperiode is in de gemeente een wethouder,
 burgemeester of raadslid tussentijds opgestapt vanwege een
 politiek conflict of integriteitskwestie                               49% -,046    ,224   ,002
 R-square ,677 (model 1) ,679 (model 2); n 259
                                                          102
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>Tabel B22          Communicatie ingezet in de gemeente door politieke partijen en maatschappelijke
organisaties
                                                                   Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)
                                                                   gemeenten   Beta       P    Sr2
 Huis-aan-huis bezoeken                                                  53%   -,023   ,546   ,000
 Mensen aanspreken/flyers op straat                                      95%    ,044   ,394   ,001
 Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat                 95%   -,011   ,827   ,000
 Spotjes/uitzendingen op radio of tv.                                    33%    ,007   ,865   ,000
 Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van lijsttrekkers)            16%    ,011   ,756   ,000
 Advertenties/berichten in kranten.                                      88%   -,028   ,499   ,001
 Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd.                          46%    ,067   ,065   ,004
 Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)                 15%   -,032   ,408   ,001
 Publiek toegankelijke debatten of verkiezingsmarkten.                   82%   -,027   ,494   ,001
 Digitale media (websites, sociale media, filmpjes op internet)          90%   -,014   ,743   ,000
 Communicatiemiddelen gericht op specifieke doelgroepen                  10%   -,018   ,639   ,000
 Andere communicatiemiddelen                                               5%  -,015   ,689   ,000
 R-square ,691 (model 1) ,699 (model 2); n 268
Tabel B23          Aandacht van lokale/regionale media voor de verkiezingen
                                                                  Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)              gemeenten   Beta       P     Sr2
 Lokale/regionale media met regelmatige aandacht voor de
 lokale politiek:
   - Lokale/regionale kranten                                           95% -,063     ,083   ,004
   - Lokale/regionale radio of televisie                                78% ,005      ,902   ,000
   - Lokale/regionale huis-aan-huis bladen                              90% ,014      ,712   ,000
   - Websites of sociale media van individuen of verenigingen           60% ,001      ,984   ,000
   - Websites of sociale media van lok./reg. kranten, radio of tv       82% -,033     ,395   ,001
   - Andere lokale of regionale media                                     5% -,009    ,812   ,000
 De lokale/regionale media hebben (redelijk) veel aandacht
 besteed aan de gemeenteraadsverkiezingen in de aanloop
 naar de verkiezingen van 2014 in de gemeente                           65%   ,102    ,006   ,009
 R-square ,684 (model 1) ,697 (model 2); n 265
In de vragenlijst voor de kleinere gemeenten (niet de G32) is ook gevraagd in hoeverre de
lokale/regionale media in de aanloop naar de verkiezingen van 2014 aandacht hebben besteed aan de
standpunten van de politieke partijen in de gemeente. De vraag is beantwoord door 234 gemeenten,
waarvan 40% aangeeft dat de media (redelijk) veel aandacht hebben besteed aan de partijstandpunten.
Als we de resultaten opnemen in een model met de zes achtergrondvariabelen, blijkt de bijdrage van de
variabele statistisch significant voor de opkomst (p = ,006). De aandacht van de lokale en regionale
media voor de partijstandpunten levert een positieve bijdrage aan de opkomst (sr2 = ,011). De variabele
correleert tamelijk sterk met de onderste variabele in tabel 4.22 (Pearson correlatie ,593, p < 0,001, two-
tailed).
                                                           103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>Tabel B24          Politieke fragmentatie en nieuwe partijen 46
                                                                     Gemiddeld
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)              per gemeente   Sd     Beta          P   Sr2
 Aantal partijen dat deelnam aan de raadsverkiezingen van
 2014 in de gemeente                                                       8,44 3,15    -,071      ,313 ,001
                                                                    Percentage
                                                                    gemeenten
 Het aantal partijen dat deelnam aan de raadsverkiezingen van
 2014 in de gemeente was minstens een derde van het aantal
 raadzetels in de gemeenteraad van de gemeente                             56%           ,106      ,008 ,010
 Minstens een derde van de partijen die in de gemeente aan de
 verkiezingen deelnamen waren lokale partijen                              47%          -,022      ,627 ,000
 Minstens een derde van de stemmen in de gemeente is behaald
 door lokale partijen                                                      40%           ,015      ,752 ,000
 Nieuwe partijen hebben in de gemeente meegedaan aan de
 Verkiezingen                                                              63%          -,066      ,120 ,003
 R-square ,702 (model 1) ,716 (model 2); n 222
De n in deze tabel is vrij laag door een lagere respons op de vraag over lokale partijen. Als we deze
vraag buiten beschouwing laten (wat de n verhoogd tot 257) blijft de bijdrage van het aantal partijen dat
deelnam aan de raadsverkiezingen significant (p = 0,001; sr2 = ,012).
In de vragenlijst voor de kleinere gemeenten (niet de G32) is ook gevraagd of er regionale partijen
deelnamen aan de verkiezingen in de gemeente. De vraag is beantwoord door 226 gemeenten. Als we
de resultaten opnemen in een model met de zes achtergrondvariabelen, blijkt de bijdrage van het wel of
niet meedoen van regionale partijen niet statistisch significant voor de opkomst (p = ,106).
Tabel B25          Betrokkenheid bij de samenleving
                                                                    Percentage
 Onafhankelijke variabelen (toegevoegd voor model 2)                gemeenten   Beta     P     Sr2
 (Zeer) hoge betrokkenheid van bewoners bij de samenleving                69% -,012 ,768      ,000
R-square ,691 (model 1) ,691 (model 2); n 226 (geen cijfers voor de G32)
In 2014 was de opkomst in de gemeenten waarvan de bewoners volgens de griffiers in (zeer) hoge mate
bij de samenleving betrokken zijn, gemiddeld iets hoger dan in de gemeenten waar de betrokkenheid
volgens de griffiers redelijk of matig is. (Independent samples T-test van de variabele ‘(Zeer) hoge
betrokkenheid van bewoners bij de samenleving’ versus de opkomst in 2014, p = 0,022 (two-tailed). De
gemeenten met een hoge betrokkenheid hebben gemiddeld een opkomst van 58%. Voor de andere
gemeenten is dat 56%.) In de toelichtingen die de griffiers bij hun antwoorden hebben gegeven, zijn als
voorbeelden van hoge betrokkenheid genoemd een sterke lokale betrokkenheid bij kerken, verenigingen,
vrijwilligerswerk en lokale welzijnsorganisaties. Griffiers van gemeenten waar de betrokkenheid (naar
eigen inschatting) minder hoog is, verwijzen in hun toelichtingen naar de grote omvang van hun
gemeenten of naar Vinex-locaties in hun gemeenten. Sommige griffiers wijzen op verschillen in
betrokkenheid binnen hun gemeente, tussen bepaalde groepen of tussen oude kernen ten opzichte van
nieuwbouwwijken.
46 In de enquête is ook gevraagd naar het aantal partijen in de gemeenteraad vóór en na de verkiezingen.
Deze gegevens correleren sterk (respectievelijk 0,86 en 0,93; Pearson p < 0,05 two-tailed) met het aantal
partijen dat aan de verkiezingen heeft deelgenomen.
                                                       104
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>Bijlage 3         De vragenlijst voor de enquête
I. De politiek in de vorige raadsperiode
De eerste vragen gaan over de politiek in uw gemeente in de vorige raadsperiode (2010-2014).
1. Hoeveel partijen zaten er in de gemeenteraad van uw gemeente kort vóór de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014?
2. In hoeverre stemden de gemeenteraadsleden van uw gemeente in de vorige raadsperiode (2010-
2014) eensgezind bij stemmingen in de gemeenteraad?
Er was (bijna) altijd een groot verschil tussen het aantal vóór- en tegenstemmers
Er was meestal een groot verschil tussen het aantal vóór- en tegenstemmers
Er was soms een groot, soms een klein verschil tussen het aantal vóór- en tegenstemmers
Er was meestal een klein verschil tussen het aantal vóór- en tegenstemmers
Er was (bijna) altijd een klein verschil tussen het aantal vóór- en tegenstemmers
3. Is in de vorige raadsperiode (2010-2014) de integriteit van een wethouder, burgemeester of
raadslid van uw gemeente in de media ter discussie gesteld?
Nee
Ja, één keer
Ja, enkele keren
Ja, regelmatig
Ja, vaak
Ja, doorlopend
4. Hoe vaak is in uw gemeente in de vorige raadsperiode (2010-2014) een wethouder,
burgemeester of raadslid tussentijds opgestapt?
NB: het gaat hier alleen om opstappen vanwege een politiek conflict of een integriteitskwestie,
niet om persoonlijke redenen (zoals ziek, zwanger of een andere baan)!
Aantal wethouders: ____
Aantal burgemeesters: ____
Aantal raadsleden: ____
II. De rol van lokale en regionale media
De volgende vragen gaan over de rol van lokale en regionale media.
5. Welke lokale en regionale media in uw gemeente of regio besteden regelmatig aandacht aan de
politiek in uw gemeente? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Geen  Door naar vraag 8
Lokale/regionale kranten
Lokale/regionale radio of televisie
Lokale/regionale huis-aan-huis bladen
Websites of sociale media van lokale/regionale kranten, radio of televisie
Websites of sociale media van individuen of verenigingen uit de gemeente of regio
Anders, namelijk…
6. In hoeverre hebben de lokale en regionale media in totaal aandacht besteed aan de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 in uw gemeente?
Geen aandacht  Door naar vraag 8
Nauwelijks aandacht
Enige aandacht
Redelijk veel aandacht
Veel aandacht
                                                      105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>7. In hoeverre hebben de lokale en regionale media in de aanloop naar de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 aandacht besteed aan de standpunten van de politieke
partijen in uw gemeente?
Geen aandacht
Nauwelijks aandacht
Enige aandacht
Redelijk veel aandacht
Veel aandacht
III. De lokale politieke situatie rond de laatste gemeenteraadsverkiezingen
Nu volgt een aantal vragen over de politieke situatie rond de gemeenteraadsverkiezingen van
2014.
8. Hoeveel partijen deden in uw gemeente mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2014?
9. Hoeveel lokale partijen deden in uw gemeente mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van
2014? (Met lokale partijen bedoelen we partijen die alleen in uw gemeente actief zijn.)
10. Hoeveel regionale partijen deden in uw gemeente mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van
2014? (Met regionale partijen bedoelen we partijen die in meer dan één gemeente actief zijn, maar
geen onderdeel vormen van een landelijke partij, bijvoorbeeld de Fryske Nasjonale Partij.)
11. Hoeveel nieuwe partijen deden in uw gemeente mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van
2014? (Met nieuwe partijen bedoelen we partijen die voor het eerst meededen aan de
gemeenteraadsverkiezingen in uw gemeente. Dit kunnen ook partijen zijn die landelijk actief zijn.)
Indien bij de vorige vraag een getal hoger dan 0 is ingevuld:
12. Waren er in 2014 partijen die in uw gemeente voor het eerst meededen aan de
gemeenteraadsverkiezingen maar al wel vertegenwoordigd waren in de Tweede Kamer?
Ja, namelijk de volgende partijen: …..
Nee
13. Waren er tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 bepaalde verkiezingsthema’s die
opvallend sterk leefden onder de bevolking?
Ja, namelijk …….
Nee
14. Waren er bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 in uw gemeente politici verkiesbaar met
een uitzonderlijk grote lokale bekendheid?
Ja, namelijk (namen): ……………………
Nee
15. In hoeverre waren er bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 in uw gemeente inhoudelijke
verschillen tussen de verkiezingsprogramma’s van de politieke partijen in uw gemeente?
Veel meer verschillen dan overeenkomsten
Meer verschillen dan overeenkomsten
Ongeveer evenveel verschillen als overeenkomsten
Meer overeenkomsten dan verschillen
Veel meer overeenkomsten dan verschillen
16. Werd er in uw gemeente, voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2014, een nek-
aan-nek race verwacht tussen partijen die elk een reële kans leken te hebben om de grootste partij
te worden?
Ja
Nee
                                                    106
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>17. Vormden de kandidaten op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014, een
afspiegeling van de verschillende etnische bevolkingsgroepen in uw gemeente?
Ja
Nee, er waren geen of weinig kandidaten uit bepaalde etnische groepen, namelijk ……
Niet van toepassing (want niet of nauwelijks verschillende etnische groepen)
18. Vormden de kandidaten op de kieslijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 een
afspiegeling van de verschillende woonkernen in uw gemeente?
Ja
Nee, er waren geen of weinig kandidaten uit bepaalde kernen, namelijk…….
Niet van toepassing (want slechts één woonkern)
19. Konden bewoners van uw gemeente, tegelijkertijd met de gemeenteraadsverkiezingen van
2014, hun stem uitbrengen voor een andere verkiezing of een referendum? (Meerdere antwoorden
mogelijk)
Nee
Ja, zij konden tegelijkertijd stemmen voor hun wijk-/deelraad
Ja, zij konden tegelijkertijd stemmen in een referendum
Ja, anders namelijk ……..
20. Is uw gemeente (of een kern in uw gemeente) sinds 2000 wel eens onderdeel geweest van
gemeentelijke herindeling?
Nee
Ja, namelijk in (noem jaar of jaren): …….
IV. Gemeentelijke communicatie gemeenteraadsverkiezingen
21. Heeft uw gemeente ten behoeve van de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 extra
communicatie-inspanningen gepleegd? (In aanvulling op reguliere communicatie naar of met
bewoners)
Ja
Nee  Ga door naar vraag 33
22. Lag er een document ten grondslag aan de communicatie-inzet van uw gemeente voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014?
Ja, een uitgewerkt plan
Ja, een ander document, bijvoorbeeld een notitie
Nee
23. Op basis waarvan zijn de keuzes gemaakt voor de communicatie-inzet van uw gemeente voor
de gemeenteraadsverkiezingen van 2014? (Meer antwoorden mogelijk)
Wensen/opdracht van de lokale politiek (presidium, gemeenteraad, wethouders, burgemeester)
Gewoonte: zo deden we het eerder
Voorstel van een eigen (team) campagneverantwoordelijke(n)
Voorstel van een extern bureau / externe deskundige
Eigen onderzoek naar de effectiviteit van verschillende communicatiemiddelen of –strategieën
Ander onderzoek / kennis / inzichten in de effectiviteit van verschillende communicatiemiddelen of –
strategieën
Anders, namelijk…
24. Heeft uw gemeente voorafgaand aan de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen van
2014 één of meer doelen voor de communicatie-inzet geformuleerd?
Ja, te weten: …………………………………..
Nee
                                                     107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>25. Welke hoofdaccenten bevatte de boodschap die de gemeente met de communicatie rond de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 wilde uitdragen?
26. Waarop richtte de (campagne)boodschap van uw gemeente zich vooral? (Meerdere
antwoorden mogelijk)
Kennis (bijvoorbeeld informatie over wanneer, waar en hoe men kan stemmen)
Houding (bijvoorbeeld een appèl op je verantwoordelijkheid als inwoner van je gemeente)
Gedrag (oproep om te gaan stemmen)
Anders, namelijk………..
27. Wanneer is uw gemeente begonnen met de communicatie naar bewoners over de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014?
Minder dan 2 weken voor de verkiezingen
2 weken tot 1 maand voor de verkiezingen
1 tot 2 maanden voor de verkiezingen
3 tot 5 maanden voor de verkiezingen
Meer dan 5 maanden voor de verkiezingen
28. Welke van de volgende communicatiemiddelen heeft uw gemeente ingezet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2006, 2010 en 2014? (Meer antwoorden mogelijk)
NB: het gaat hier om communicatiemiddelen van de gemeente zelf, niet om campagnemiddelen
van bijvoorbeeld politieke partijen, burgers of de Rijksoverheid!
We hopen dat u deze vraag zo volledig mogelijk wilt beantwoorden, maar beseffen ons dat de
gevraagde informatie misschien niet voor alle drie de jaren beschikbaar is.
NB: als u bij de antwoordmogelijkheid “anders, namelijk ….” communicatiemiddelen wilt
opschrijven, gebruik dan s.v.p. per communicatiemiddel een apart “anders, namelijk ….”
antwoord.                                               2006            2010            2014
Geen communicatiemiddelen ingezet  Indien dit antwoord voor 2014, door naar vraag 33
Mensen aanspreken/flyers op straat
Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat
Spotjes/uitzendingen op radio of tv
Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van de burgemeester)
Advertenties/berichten in kranten
Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd
Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)
Publiek toegankelijke debatten
Verkiezingsmarkten voor bewoners
Sociale media
Gemeentelijke website of een speciale website voor de verkiezingen
Filmpjes op internet (bijv. YouTube)
Anders, namelijk (1) ………………..
Anders, namelijk (2) ………………..
Anders, namelijk (3) ………………..
29. Hieronder staan de communicatiemiddelen die uw gemeente specifiek heeft ingezet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Op welke doelgroepen waren deze communicatiemiddelen
gericht? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Lijst van geselecteerde communicatiemiddelen tonen. Per middel kan men kiezen uit de volgende
antwoordmogelijkheden:
Stemgerechtigden in het algemeen
Jongeren/eerste keer stemgerechtigden
Ouderen
Etnische minderheden
Nieuwe bewoners van de gemeente
Anders, namelijk ……
                                                   108
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>30. Wat waren (bij benadering) de kosten van de verschillende communicatiemiddelen die uw
gemeente specifiek heeft ingezet voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014?
NB: het gaat alleen om extra kosten die betaald zijn aan derden, niet om (loon)kosten die uw
gemeente ook zou hebben gemaakt als de communicatiemiddelen niet waren ingezet!
Noteer a.u.b. een bedrag voluit en in hele euro's zonder gebruik te maken van komma's of punten.
Bijvoorbeeld € 2.000 als ‘2000’, niet als ‘2’.
Totaal
Lijst van geselecteerde communicatiemiddelen tonen. Per middel kan men een bedrag invullen.
Wanneer u de kosten van de verschillende communicatiemiddelen niet weet, kunt u hier de totale
kosten (bij benadering) vermelden.
31. Heeft uw gemeente onderzoek gedaan of laten doen naar het effect van de
communicatiemiddelen die uw gemeente heeft ingezet voor de gemeenteraadsverkiezingen van
2014?
Ja, namelijk ………..
Nee, omdat ………..
32. Vindt u dat uw gemeente rond de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 op dezelfde manier als
in 2014 naar bewoners over de verkiezingen moet communiceren? Zo niet, wilt u dan toelichten
wat er anders zou moeten en waarom?
Ja
Nee, toelichting: …………
Volgende twee vragen alleen voor gemeenten die in 2014 geen extra communicatie hebben ingezet (zie
de verwijzingen naar vraag 33 bij vraag 21 en 28).
33. Waarom heeft uw gemeente geen extra communicatie ingezet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014? (Meer antwoorden mogelijk)
Keuze van de lokale politiek
Te weinig geld voor / te duur
Inzet van extra communicatiemiddelen leek niet (erg) nuttig
De media, politieke partijen, of anderen gaven al voldoende aandacht aan de verkiezingen
Anders, namelijk: …………………………………
34. Vindt u dat uw gemeente extra communicatie moet inzetten voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2018?
Ja, omdat ………….
Nee, omdat …………
V. Communicatie van politieke partijen en maatschappelijke organisaties
Niet alleen de gemeente, maar ook politieke partijen en maatschappelijke organisaties kunnen
communicatiemiddelen inzetten om bewoners te informeren over verkiezingen of om bewoners op
te roepen te gaan stemmen.
35. Welke van de volgende communicatiemiddelen hebben politieke partijen en maatschappelijke
organisaties (uitgezonderd lokale media) in uw gemeente ingezet voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014? (Meerdere antwoorden mogelijk)
Geen communicatiemiddelen ingezet
Huis-aan-huis bezoeken
Mensen aanspreken/flyers op straat
Posters, aanplakbiljetten, reclameborden e.d. op straat
Spotjes/uitzendingen op radio of tv
Persoonlijke brieven voor bewoners (bijv. van lijsttrekkers)
Advertenties/berichten in kranten
Verkiezingskrant/nieuwsbrief aan huis bezorgd
                                                     109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>Digitale stemhulp (Kieskompas / Stemwijzer / DeStemVan)
Publiek toegankelijke debatten
Verkiezingsmarkten voor bewoners
Sociale media
Websites
Filmpjes op internet (bijv. YouTube)
Communicatiemiddelen gericht op specifieke doelgroepen, namelijk…
Anders, namelijk:………………..
VI. Stembureaus en stemfaciliteiten
De volgende vragen gaan over stembureaus en aanvullende stemfaciliteiten die het stemmen
vergemakkelijken of aantrekkelijker maken.
36. Hoeveel stembureaus waren er in uw gemeente tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van
2006, 2010 en 2014?
37. Wat hebben inrichten en bemensing van de stembureaus voor de gemeenteraadsverkiezingen
van 2014 in totaal (bij benadering) gekost?
NB: het gaat alleen om extra kosten die betaald zijn aan derden, niet om (loon)kosten die uw
gemeente ook zou hebben gemaakt als de stembureaus niet waren ingezet!
Noteer a.u.b. een bedrag voluit en in hele euro's zonder gebruik te maken van komma's of punten.
Bijvoorbeeld € 2.000 als ‘2000’, niet als ‘2’.
38. Heeft uw gemeente voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 extra faciliteiten ingezet om
het stemmen te vergemakkelijken of aantrekkelijker te maken? (Meer antwoorden mogelijk)
NB: als u bij de antwoordmogelijkheid “anders, namelijk ….” faciliteiten wilt opschrijven, gebruik
dan s.v.p. per faciliteit een apart “anders, namelijk ….” antwoord.
Nee  door naar vraag 40
Ja, stembureaus op centrale plekken waar (ook) veel mensen van buiten de wijk komen, bijvoorbeeld
stations
Ja, speciaal vervoer naar het stembureau (al dan niet voor bepaalde groepen)
Ja, een mobiel stemlokaal (stembus)
Ja, bijzondere openingstijden stembureaus (bijvoorbeeld ’s nachts)
Ja, een verkiezingsfeest waar je ter plekke kon stemmen
Ja, wegwijzers naar stembureaus
Ja, grote borden, spandoeken of andere opvallende markeringen buiten bij stembureaus
Ja, een kop koffie of andere catering voor stemmers bij het stembureau
Ja, een (kleine) beloning voor stemmers, namelijk ……….
Anders, namelijk (1) ………………..
Anders, namelijk (2) ………………..
Anders, namelijk (3) ………………..
39. Hieronder staan de extra faciliteiten die uw gemeente voor de gemeenteraadsverkiezingen van
2014 heeft ingezet. Wat waren (bij benadering) de kosten van deze extra faciliteiten?
NB: het gaat alleen om extra kosten die betaald zijn aan derden, niet om (loon)kosten die uw
gemeente ook zou hebben gemaakt als de faciliteiten niet waren ingezet!
Noteer a.u.b. een bedrag voluit en in hele euro's zonder gebruik te maken van komma's of punten.
Bijvoorbeeld € 2.000 als ‘2000’, niet als ‘2’.
Lijst van geselecteerde faciliteiten tonen. Per faciliteit kan men een bedrag invullen.
Wanneer u de kosten van de verschillende extra faciliteiten niet weet, kunt u hier de totale kosten
(bij benadering) vermelden.
40. Vindt u dat uw gemeente voor de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 hetzelfde aantal
stembureaus en dezelfde extra stemfaciliteiten moet inzetten als in 2014? Zo niet, wilt u dan
toelichten wat er anders zou moeten en waarom?
                                                       110
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>Ja
Nee, toelichting: …………
VII. De uitslag van de laatste gemeenteraadsverkiezingen
Nu volgen enkele vragen over de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen in 2014.
41. Hoeveel partijen hebben bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 één of meer zetels
behaald in de gemeenteraad van uw gemeente?
42. Wat was bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 het percentage voorkeursstemmen in uw
gemeente? (dat wil zeggen: het percentage stemmen dat niet op een van de lijsttrekkers is
uitgebracht)
43. Hoeveel procent van alle stemmen hebben lokale partijen behaald bij de
gemeenteraadsverkiezing van 2014 in uw gemeente? (Met lokale partijen bedoelen we partijen die
alleen in uw gemeente actief zijn.)
44. Hoeveel procent van alle stemmen hebben regionale partijen behaald bij de
gemeenteraadsverkiezing van 2014 in uw gemeente? (Met regionale partijen bedoelen we partijen
die in meer dan één gemeente actief zijn, maar geen onderdeel vormen van een landelijke partij,
bijvoorbeeld de Fryske Nasjonale Partij.)
45. Hoeveel procent van alle stemmen hebben nieuwe partijen behaald bij de
gemeenteraadsverkiezing van 2014 in uw gemeente? (Met nieuwe partijen bedoelen we partijen
die voor het eerst meededen aan de gemeenteraadsverkiezingen in uw gemeente. Dit kunnen ook
partijen zijn die landelijk actief zijn.)
VII. Enkele afsluitende vragen
46. In hoeverre zijn, in het algemeen en naar uw inschatting, de bewoners van uw gemeente
betrokken bij de samenleving (onder meer blijkend uit de mate waarin de bewoners participeren in
verenigingen en vrijwilligerswerk doen)?
Zeer hoge betrokkenheid
Hoge betrokkenheid
Redelijke betrokkenheid
Matige betrokkenheid
Lage betrokkenheid
47. Zijn er dingen die nog niet in de vragenlijst aan bod zijn gekomen, en waarvan u vermoedt dat
ze invloed hebben gehad op de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in uw gemeente in
2014? (Meer antwoorden mogelijk)
Ja, dingen die (waarschijnlijk) hebben geleid tot een hogere opkomst, namelijk …..
Ja, dingen die (waarschijnlijk) hebben geleid tot een lagere opkomst, namelijk …..
Nee
48. Aangenomen dat de hoogte van de opkomst in uw gemeente bij de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 verschilde van die in 2006 en 2010, wat zijn, denkt u, de
belangrijkste oorzaken van dit verschil?
                                                    111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>Bijlage 4         Informatie over de auteurs
Dr. Julien van Ostaaijen is bestuurskundige en werkt bij de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur,
Tilburg University. Zijn onderzoek richt zich op lokaal bestuur en lokale politiek. Hij heeft onder meer
onderzoek gedaan naar opkomst en stemgedrag, lokale verkiezingen, lokale partijen, de gemeenteraad,
de burgemeester, wethouders, burgerbetrokkenheid, anti-establishment politiek en binnengemeentelijke
decentralisatie. Voor een volledige lijst met publicaties, zie: www.vanostaaijen.nl.
Drs. Martijn Epskamp is socioloog en werkt als onderzoeker bij de afdeling Onderzoek en Business
Intelligence (OBI) van de gemeente Rotterdam. Hij doet onderzoek op verschillende gemeentelijke
beleidsterreinen, waaronder vastgoed en economie, veiligheid, cultuur en dienstverlening. Recent
onderzoek betreft de verhouding van vraag en aanbod van kantoorruimte, bedrijfsruimte en winkelruimte
in Rotterdam en een analyse van de bezoekers van de Rotterdamse binnenstad. Voor de Raadsgriffie
van Rotterdam heeft Martijn onder meer onderzoek verricht naar het bereik en de publieke waardering
van gemeentelijke verkiezingscampagnes en de waardering van de gemeenteraad voor de ondersteuning
van de griffie.
Marc Dols BSc. is werkzaam als junior onderzoeker bij de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur van
Tilburg University. Daarnaast is hij bezig met de afronding van zijn masters Bestuurskunde en
Communicatie- en Informatiewetenschappen aan de Tilburg University. Hiervoor onderzoekt hij
raadscommunicatie door gemeenteraden en de kwaliteit van gemeentelijke brieven aan burgers.
Sabine van Zuydam MSc. is bestuurskundige en werkzaam bij de Tilburgse School voor Politiek en
Bestuur, Tilburg University. Haar proefschrift richt zich op het geloofwaardig politiek leiderschap van
ministers en fractieleiders in Nederland. Daarnaast heeft zij onder meer onderzoek gedaan naar
regionale samenwerking, good governance in het jeugddomein en de rol van de raad bij besluitvorming
over controversiële issues. Recentelijk heeft zij ook meegewerkt aan het onderzoek “Majesteitelijk en
Magistratelijk”, naar de staat van het ambt van de Nederlandse burgemeester.
                                                      112
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>                         Kompas naar de Kiezer
                   Opkomst bij verkiezingen in Haarlemmermeer 1994-2017
Team Onderzoek, 2017
Gert Jan Dral
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>Inhoud
1 | Aanleiding, doel en vraagstelling
2 | Opkomstgedrag in breed perspectief
         2.1 Opkomstpercentages bij verschillende verkiezingen
         2.2 Verkiezingsopkomst in Haarlemmermeer en vergelijkbare gemeenten
         2.3 Geografische spreiding van opkomstgedrag binnen de gemeente
3 | Verschillen per wijk nader bekeken
         3.1 Relatie tussen variabelen en opkomstgedrag in Haarlemmermeer
         3.2 Verbanden in relatie tot de verschillende wijken en kernen
         3.3 Redenen om niet te gaan stemmen
4 | Conclusies en aanbevelingen
5 | Literatuur
Bijlage 1
         Opkomstpercentages MRA gemeenteraadsverkiezingen 1994-2017
Bijlage 2
         Opkomstpercentages middelgrote steden gemeenteraadsverkiezingen 1994-2017
Bijlage 3
         Opkomstgedrag en interesse naar leeftijd in Haarlemmermeer
Bijlage 4
         Opkomstpercentages per wijk in Haarlemmermeer
Bijlage 5
         Verschillen in opkomstpercentages Haarlemmermeer 1994-2017 chronologisch
Foto voorblad: http://www.retecool.com/stemmen-moet-verplicht-worden/ (Geraadpleegd op 25-11-
2016)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>1 | Aanleiding en doel en vraagstelling
De belangstelling voor politieke betrokkenheid, zeker ten aanzien van de lokale politiek, is de
afgelopen jaren toegenomen. Door lagere opkomstpercentages is in Nederland is er een levendig
maatschappelijk debat ontstaan over de huidige lokale democratie en in welke richting ze zich moet
ontwikkelen. In november 2009 verscheen, binnen dit kader, het rapport “Verkiezingsopkomst in
Haarlemmermeer van 1998-2009 van team onderzoek. In dit onderzoek werd de opkomst bij
gemeenteraadsverkiezingen vergeleken met die bij Tweede Kamerverkiezingen. Omdat een
structurele daling van opkomstpercentages op den duur kan gaan knagen aan de democratische
legitimiteit, werd ook onderzocht welke factoren de meeste invloed hadden op de dalende
opkomstcijfers.
Na acht jaar het weer tijd om de opkomstpercentages onder de loep te nemen. Er zijn immers
verschillende verkiezingen geweest sinds 2009 waardoor de trends nu kunnen worden doorgetrokken.
Wij bieden in dit rapport verklaringen voor veranderingen in opkomsttrends bij verschillende type
verkiezingen.
De volgende vragen staan centraal binnen dit onderzoek:
     - Hoe heeft de opkomst bij verkiezingen zich in Haarlemmermeer ontwikkeld?
     - Is er sprake van grote geografische verschillen in opkomst binnen de gemeente?
     - Welke factoren hebben invloed op de verkiezingsopkomst en verklaren die ook verschillen
         tussen wijken?
Het rapport is als volgt opgebouwd. Eerst wordt ingegaan op de opkomst in Haarlemmermeer en de
verschillen tussen wijken. Vervolgens worden er, aan de hand van verschillende variabelen,
verklaringen gezocht voor verschillen in opkomstpercentages. Het onderzoeksverslag wordt
afgesloten met een aantal aanbevelingen. Mocht het gemeentebestuur besluiten om de opkomst bij
de lokale verkiezingen in 2018 te stimuleren, dan kan het de in de aanbevelingen genoemde
maatregelen daarvoor inzetten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>2 | Opkomstgedrag in breed perspectief
In dit hoofdstuk gaat we in op het opkomstgedrag van Haarlemmermeerders. Hoeveel inwoners gaan
bij verkiezingen naar de stembus? Welk type verkiezing trekt meer of minder stemmers? En zijn hierin
trends te ontwaren? Eerst wordt ingegaan op de opkomstpercentages in de gemeente, daarna wordt
geprobeerd om de cijfers te duiden door ze op verschillende schaalniveaus te vergelijken. Er wordt
aandacht besteed aan de opkomstcijfers van de Haarlemmermeer in relatie tot de MRA en tot steden
van vergelijkbare grootte. In de laatste paragraaf wordt de opkomst uitgesplitst naar wijken en kernen.
2.1 | Opkomstpercentages bij verschillende verkiezingen
De kiezer is niet eenduidig in zijn, of haar, opkomstgedrag. De Tweede Kamerverkiezingen trekken in
Nederland de meeste kiezers naar de stembus. Deze verkiezingen worden first-order verkiezingen
genoemd. Het landelijke opkomstpercentage schommelt de afgelopen jaren tussen de 75% en 85%.
Er bestaat geen verschillen in politieke betrokkenheid met andere Europese democratieën.
Opkomstpercentages verschillen wel, maar uit onderzoek blijkt dat dit vaak met institutionele
verschillen te maken heeft zoals verschillen in kiesstelsel en de aanwezigheid van een stemplicht. In
Haarlemmermeer ligt het percentage bij Tweede Kamerverkiezingen enkele procenten boven het
landelijk gemiddelde (figuur 1).
De overige type verkiezingen, lokale, provinciale of Europese worden second-order verkiezingen
genoemd. Het opkomstpercentage ligt bij dit type verkiezingen tussen 25% en 65% lager. Aangezien
de niet-stemmers bij second-order verkiezingen niet evenredig verdeeld zijn over alle partijen, heeft
een lagere opkomst ook invloed op de verkiezingsuitslagen. Sommige partijen zullen het bij second-
order verkiezingen beter, en andere juist minder goed dan bij first-order verkiezingen.
Bij second-order verkiezingen blijken stemmers minder geneigd tot een strategisch of pragmatische
stem en kiezen ze eerder op de partij die het dichtst staat bij hun politieke opvattingen.
Second-order verkiezingen worden door stemmers ook gebruikt als signaalmiddel voor first-order
verkiezingen. Bij de stemkeuze laten ze dan thema’s prevaleren die meer horen bij first-order
verkiezingen dan bij de verkiezing in kwestie (Boomgaarden et.al., 2015; Söderlund et al., 2011;
Lefevere et al., 2014).
In Haarlemmermeer is het verschil in opkomst tussen first- en second-order verkiezingen aanzienlijk.
Wat vooral opvalt, is dat bij alle second-order verkiezingen het opkomstpercentage lager is dan het
landelijk gemiddelde, terwijl dat bij de Tweede Kamer verkiezingen juist hoger is (figuur 1).
Het verschil in opkomstpercentage tussen het landelijk gemiddelde en Haarlemmermeer is het grootst
bij lokale verkiezingen, en in het bijzonder in het jaar 2006. In dit jaar kwam 50% van de kiezers naar
de stembus. Dit percentage lag 8.6% punt onder het landelijk gemiddelde. Bij de laatste lokale
verkiezingen van 2014 trok de opkomst wat aan, en bleef toen 3.95% punt onder het landelijk
gemiddelde. Bij Europese- en Provinciale Statenverkiezingen van 2015 was het verschil met het
landelijk gemiddelde 2% punt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>Figuur 1: Opkomstpercentage Nederland en Haarlemmermeer 1994-20171
                        90
                                                                                            Haarlemmermeer Gemeenteraad
                        80
                        70                                                                  Nederland Gemeenteraad
    Opkomstpercentage
                        60                                                                  Haarlemmermeer Provinciale
                                                                                            Staten
                        50
                                                                                            Nederland Provinciale Staten
                        40
                                                                                            Haarlemmermeer Tweede Kamer
                        30
                                                                                            Nederland Tweede Kamer
                        20
                        10                                                                  Haarlemmermeer Europees
                                                                                            Parlement
                         0                                                                  Nederland Europees Parlement
                             1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2017
                                                        Jaar
Bron: www.verkiezingsuitslagen.nl (geraadpleegd op 20-09-2016)
2.2 | Verkiezingsopkomst in Haarlemmermeer en vergelijkbare gemeenten
In de vorige paragraaf vergeleken de opkomstpercentages in Haarlemmermeer met het landelijk
gemiddelde. Hoewel dit een logische vergelijking lijkt, is hij toch te grof. Want, de opkomst in grotere
steden blijkt structureel lager dan in kleine dorpen. Hoe kleiner de omvang en hoe hechter een
gemeenschap des te hoger de opkomst (Dejaeghere et al, 2016).
Om een preciezer beeld te krijgen van de opkomst in de gemeente is het dus nauwkeuriger om de
Haarlemmermeerse verkiezingsopkomst af te zetten tegen de gemiddelde opkomstpercentages in
gebieden van vergelijkbare aard en omvang. Daarom hebben we de opkomstpercentages vergeleken
met andere MRA gemeenten én met een groep gemeenten met gelijksoortig inwonerstal.
De opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen ligt in de MRA hoger dan het landelijk gemiddelde.
Haarlem en Amstelveen hebben in de MRA een opvallend hoge opkomst. In Haarlemmermeer daalt
de opkomst meer dan landelijk en ook meer dan in de MRA. De opkomstcijfers dalen hier meer dan in
andere gemeenten, maar bleven de laatste acht jaar wel stabiel. De opkomst blijft in de gemeente
onder het gemiddelde van de MRA, maar ligt hoger dan in Zaanstad of Purmerend (Zie: Bijlage 1).
Ook ten opzichte van andere middelgrote gemeenten in Nederland laat de opkomst in
Haarlemmermeer sinds 1998 een sterkere daling zien bij gemeenteraadsverkiezingen. Het
opkomstpercentage ligt op het niveau van steden zoals Almere, Purmerend en Zoetermeer. Deze
‘new towns’, of steden met omvangrijke uitbreidingswijken, maakten een vergelijkbare ontwikkeling
door als Haarlemmermeer. De gemeenschappelijke lage opkomst in deze gemeenten zou verklaard
kunnen worden, doordat mensen die pas in een gemeente wonen, bij lokale- en regionale
1 Er dient één belangrijke kanttekening bij dit cijfer te worden gemaakt. Voor het bepalen van de opkomst zijn cijfers gebruikt
van de stembureaus in de gemeente zelf. Mensen die buiten de gemeente stemmen zijn niet in deze registratie opgenomen.
Alleen stemmen bij lokale verkiezingen dient plaats te vinden in de eigen gemeente. Hierdoor zijn de cijfers voor de
gemeenteraadsverkiezingen het meest accuraat.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>verkiezingen vaker niet gaan stemmen; zij voelen zich nog niet betrokken bij hun nieuwe woonplaats
en kennen bovendien de lokale politici en politieke kwesties minder (Dejaeghere et al., 2016). Dat
deze verklaring niet altijd doorslaggevend is, wordt duidelijk als we naar de opkomst kijken in Ede en
‘s Hertogenbosch. Ede, ook een ‘new town’ heeft namelijk een opvallend hoog opkomstpercentage.
Terwijl ‘s Hertogenbosch, een oude stad, juist een zeer lage opkomst kent bij
gemeenteraadsverkiezingen.
2.3 | Geografische spreiding van het opkomstgedrag binnen de gemeente
In deze paragraaf zoomen we in op de opkomstsverschillen binnen de Ringvaart. We gaan na of er
wijken zijn met een structureel hogere of juist lagere verkiezingsopkomst.2 In figuur 2 en 3 zijn de
verschillen in opkomst voor alle verkiezingen tussen 1994 en 2016, per wijk weergegeven. Figuur 2
toont het verschil ten opzichte van het gemeentelijk gemiddelde, figuur 3 het verschil ten opzichte van
het landelijk gemiddelde. Er bestaan verschillen in opkomst tussen de Haarlemmermeerse wijken en
kernen. Contrastdorpen zoals Lisserbroek en Rijsenhout en Historische kernen zoals Vijfhuizen,
Weteringbrug, Zwaanhoek, Buitenkaag en Burgerveen hebben een hoog opkomstpercentage. De
oudere delen van Hoofddorp en Nieuw-Vennep kennen een vergelijkbaar patroon. De langere
woonduur en de kleinere gemeenschappen in deze gebieden bieden een mogelijke verklaring voor de
hogere opkomst. Uitzondering op deze trend is de kern Cruquius, waar de opkomst over het algemeen
lager is.
Zowel de Postmoderne Wijken zoals Floriande en Getsewoud en Grote moderne wijken, zoals
Toolenburg, Bornholm en Overbos, hebben een minder hoge opkomst. Opvallend laag is de opkomst
in de meest recente wijken Getsewoud en Floriande.
In Graan voor Visch is de opkomst bij alle soorten verkiezingen lager. En ook Zwanenburg kent bij alle
verkiezingssoorten een lagere opkomst. In Zwanenburg is het verschil met het Haarlemmermeers
gemiddelde minder groot dan in Graan voor Visch. Het is lastig op een eenduidige verklaring te geven
voor deze laatste verschillen. In het volgende hoofdstuk gaan we in op andere variabelen die de
opkomst beïnvloeden.
2 Omdat het hier gaat om cijfers afkomstig uit individuele stembureaus en niet iedereen in zijn eigen wijk stemt kan er een
kleien vertekening in het geschetste beeld ontstaan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>Figuur 2: Verschil in opkomstpercentage per wijk en kern ten opzichte van het gemeentelijk gemiddelde van Haarlemmermeer 1994-2017
                                                       Gemeenteraadsverkiezingen                  Provinciale Statenverkiezingen                Tweede Kamer verkiezingen                       Europeese verkiezingen
opkomstverschil tov Haarlemmermeer                        1994 1998      2002    2006 2010  2014     1995 1999 2003           2007  2011  2015    1998 2002 2003        2006  2010  2012  2017     1999    2004    2009  2014
Lisserbroek                        contrastdorp            -3.6   2.1    5.72       6   2.4   3.0     -0.9      2.1    1.1      4.6   3.9   2.7       1     3 4.96          4     1         2.8     1.20     1.2     3.7   0.5
Rijsenhout                         contrastdorp              -1   1.1    0.09       3   0.1   0.1      0.6      0.6    1.7      2.3   3.9   3.6       1     0 2.96          1     0  0.10  -0.1    -0.90    -0.9     1.6   2.3
Vijfhuizen                         contrastdorp             8.2     6    7.02       5   5.5   5.3     10.4      7.2    7.6      6.5   6.7   6.7       5     3 6.96          3     2  3.90   2.6     4.20     4.2     6.4   5.1
Hoofddorp Bornholm                 grote moderne wijk      -2.2  -1.5 -0.04         0   2.4   0.3    -4.01     -2.1   -1.2     -1.2   1.4     0      -1     0 1.96         -1     1  0.90  -0.6     0.40     0.4     1.4  -0.3
Hoofddorp Overbos                  grote moderne wijk      -6.4  -5.3 -4.06        -2  -5.5  -5.8    -9.26     -6.3   -4.1     -5.2  -7.7  -5.3      -3    -2 -0.04        -3    -7 -8.10  -8.3    -2.80    -2.8    -4.8  -4.8
Hoofddorp Toolenburg               grote moderne wijk      -3.1  -4.7 -2.19        -1  -1.9  -1.6    -7.42     -4.1   -3.5     -1.3  -2.8  -1.4      -1    -1 1.96          1    -2 -1.10  -2.4    -1.20    -1.2    -1.8  -2.3
Beinsdorp                          historische kern        -6.5 -11.1 -8.48        -3   0.3   1.1      0.0      0.0    0.4      5.1   3.9  -1.6       2     3 2.96          3     3 -1.10  -2.5    -1.80    -1.8       4   1.1
Buitenkaag                         historische kern         5.2   5.4    5.82       8   7.2   8.0      3.1     -3.0   -0.6      4.4  -0.7   0.8       7     4 8.96          6    10  4.90   7.3     8.10     8.1     9.9 15.2
Burgerveen                         historische kern         5.4  13.1    6.08       7 11.5   12.3      3.3      7.0    8.8     11.8 14.1   16.7       0     5 3.96          1     5  9.50   5.5     6.90     6.9    10.6 18.5
Cruquius                           historische kern         0.5   0.4    1.72       2  -3.0   3.0      9.8    13.0    12.9      1.5   2.2   3.1     -14   -15 -10.04      -11    -7 -0.90  -7.3    -3.20    -3.2     0.1   8.1
Lijnden                            historische kern        -2.2   1.3    0.13     4.5   0.6   0.2     -8.1     -8.0   -2.4      6.7   4.7   6.9       0     0 2.96          3    -6 -3.70  -6.9    -1.10    -1.1     4.8  -2.5
Oude Meer                          historische kern        -0.5  -1.9 -1.78       2.2  -1.2  -1.1      4.4     -1.0    2.4      2.1   2.4     3       0     4 2.96        0.9  -0.1 -0.80  -6.2     5.00       5    -1.1  -0.2
Abbenes                            historische kern        -2.9   7.1    0.15       8   5.0   3.9     -5.5      1.0    1.3      8.1   3.7   5.3       0     2 1.96          2     0  3.90   2.9    -1.50    -1.5     5.6   6.2
Zwaanhoek                          historische kern        -1.6   3.4    1.22       1   4.3   1.5      0.1      3.0    0.7        5   4.6   5.6       2     3 3.96          4     3  3.90   7.3    -1.60    -1.6     1.1   2.4
Weteringbrug                       historische kern         9.6  12.1    12.5      14   7.2  14.0     11.6      9.0   11.9      8.4 11.9     12       9    12 9.96          9     0  7.90  -0.4     6.50     6.5     6.6 12.4
Hoofddorp Graan voor Visch         kleine moderne wijk     -2.5  -9.3 -1.48         3  -8.2 -12.2     -2.4     -9.0   -1.8     -0.8  -6.5 -10.6     -11 -0.18 0.96         -3   -10 -8.10 -12.1     4.60     4.6    -1.3  -8.2
Hoofddorp Pax                      kleine moderne wijk      2.8   4.1    6.61      10   8.1   9.0      2.3      4.6    6.3      7.4   8.6     6       2     4 4.96          7     6  7.90   4.3     6.20     6.2     6.2   6.8
Nieuw Vennep Linquenda             kleine moderne wijk      0.8   0.5    0.72       5  -1.3   4.2      2.7      2.9    3.4      4.8  -0.8   2.8       0     1 3.96          1    -2  0.90   6.1     3.10     3.1     4.4   5.1
Hoofddorp Noord,Oost, Zuid, West   mozaiekkern            1.65    2.9    0.92     2.7   6.3   5.3      1.9      2.1    1.3      1.7   3.5   3.2    -0.3 -2.22 0.02       -2.3     1 -0.90   6.6     1.00       1     1.1   2.8
Nieuw Vennep Welgelegen            mozaiekkern              3.3   2.6 -1.54        -1   0.5  -1.0      1.7      0.8    1.6      0.9  -0.5  -0.6       0     1 3.96         -1     2 -0.10   4.2    -1.90    -1.9     0.7  -1.4
Nieuw Vennep West, Zuid, Oost      mozaiekkern                2  4.27 13.42       5.8   7.1   5.4      4.1      3.5    4.6        6   8.7   4.1    1.79   0.8 3.36        1.8   2.3  2.40   2.6     1.90     1.9     1.6   2.9
Badhoevedorp                       mozaiekkern              3.8   2.2    4.02       7   4.6   5.5      6.5      4.6    6.9        7   6.1     6       3     2 4.96          2     3  3.90   2.3     6.40     6.4       7   5.4
Zwanenburg                         mozaiekkern              0.4  -1.8 -1.58        -2  -4.3  -3.5      0.7     -3.3   -2.8     -2.8  -1.4  -3.1      -2     0 0.96         -1    -1 -2.10  -1.4    -3.00      -3    -2.2    -2
Hoofddorp Floriande                postmoderne wijk                    -11.23      -7  -4.2  -4.8                    -14.3     -8.4  -6.2  -6.3            -4 -2.04        -2    -3 -2.10  -3.6    -7.90    -7.9    -7.3  -5.6
Nieuw Vennep Getsewoud             postmoderne wijk                     -7.01      -6  -5.3  -6.6                     -7.2     -6.4    -6  -5.6             0 2.96          1    -2 -2.10  -5.5    -5.40    -5.4    -3.3  -5.8
Hoofddorp                                                  -1.8  -1.9 -0.81         0  -0.5 -0.35    -3.64     -2.2   -1.8     -1.7    -2  -1.7      -2    -1 0.96         -1    -2 -2.10  -2.2     -1.1    -0.5    -1.9  -1.9
Nieuw-Vennep                                                  2   2.7 -1.81        -1  -1.4 -1.95     3.09      2.2   -0.8     -4.1  -0.6  -3.8       1     1 3.96          1    -1 -0.60  -0.7      1.1    -1.8    -0.6    -2
Bron: Verkiezingsuitslagen Gemeente Haarlemmermeer.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>Figuur 3: Verschil tussen het gemeentelijk opkomstpercentage per wijk ten opzichte van het landelijk gemiddelde in Haarlemmermeer 1994-2014
                                                             Gemeenteraadsverkiezingen                   Provinciale Statenverkiezingen                Tweede Kamer verkiezingen                       Europeese verkiezingen
Opkomstverschil tov Landelijk Gemiddelde                        1994 1998      2002    2006  2010  2014     1995 1999 2003           2007  2011  2015     1998 2002 2003       2006  2010  2012  2017     1999    2004    2009  2014
Lisserbroek                              contrastdorp           -6.48   2.02     1.7    -2.6  -0.9  -1.0     -1.3     -0.5   -1.3      1.7   4.9   0.7    3.65   5.94 4.96       4.6   3.6   4.7   4.5     -0.4    -0.4     4.2  -1.7
Rijsenhout                               contrastdorp           -3.88   1.02 -3.93      -5.6  -3.2  -3.9      0.3     -2.0   -0.7     -0.6   4.9   1.6    3.65   2.94 2.96       1.6   2.6   2.7   1.6     -2.5    -2.5     2.1   0.1
Vijfhuizen                               contrastdorp            5.32   5.92       3    -3.6   2.2   1.3     10.0      4.6    5.2      3.6   7.7   4.7    7.65   5.94 6.96       3.6   4.6   6.5   4.3      2.6     2.6     6.9   2.9
Hoofddorp Bornholm                       grote moderne wijk     -5.08 -1.58 -4.06       -8.6  -0.9  -3.6     -4.4     -4.7   -3.6     -4.1   2.4    -2    1.65   2.94 1.96      -0.4   3.6   3.5   1.1     -1.2    -1.2     1.9  -2.5
Hoofddorp Overbos                        grote moderne wijk     -9.28 -5.38 -8.08      -10.6  -8.8  -9.8     -9.6     -8.9   -6.5     -8.1  -6.7  -7.3   -0.35   0.94 -0.04     -2.4  -4.4  -5.5  -6.6     -4.4    -4.4    -4.3    -7
Hoofddorp Toolenburg                     grote moderne wijk     -5.98 -4.78 -6.21       -9.6  -5.2  -5.6     -7.8     -6.7   -5.9     -4.2  -1.8  -3.4    1.65   1.94 1.96       1.6   0.6   1.5  -0.7     -2.8    -2.8    -1.3  -4.5
Beinsdorp                                historische kern       -9.38 -11.18 -12.5     -11.6  -1.8  -2.9     -0.3     -2.6   -2.0      2.2   4.9  -3.6    4.65   5.94 2.96       3.6   5.6   1.5  -0.8     -3.4    -3.4     4.5  -1.1
Buitenkaag                               historische kern        2.32   5.32     1.8    -0.6   6.5   4.0      2.7     -5.6   -3.0      1.5   0.3  -1.2    9.65   6.94 8.96       6.6 12.6    7.5     9      6.5     6.5    10.4    13
Burgerveen                               historische kern        2.52 13.02    2.06     -1.6   7.5   8.3      3.0      4.4    6.4      8.9 15.1   14.7    2.65   7.94 3.96       1.6   7.6 12.1    7.2      5.3     5.3    11.1  16.3
Cruquius                                 historische kern       -2.38   0.32    -2.3    -6.6  -6.3  -1.0      9.5    10.4    10.5     -1.1   3.2   1.1  -11.35 -12.06 -10.04 -10.4    -4.4   1.7  -5.6     -4.8    -4.8     0.6   5.9
Lijnden                                  historische kern       -5.08   1.22 -3.89      -4.1  -2.7  -3.8     -8.4 -10.6      -4.8      3.8   5.7   4.9    2.65   2.94 2.96       3.6  -3.4  -1.1  -5.2     -2.7    -2.7     5.3  -4.7
Oude Meer                                historische kern       -3.38 -1.98     -5.8    -6.4  -4.5  -5.1      4.1     -3.6    0.0     -0.8   3.4     1    2.65   6.94 2.96       1.5   2.5   1.8  -4.5      3.4     3.4    -0.6  -2.4
Abbenes                                  historische kern       -5.78   7.02 -3.87      -0.6   1.7  -0.1     -5.9     -1.6   -1.1      5.2   4.7   3.3    2.65   4.94 1.96       2.6   2.6   6.5   4.6     -3.1    -3.1     6.1     4
Zwaanhoek                                historische kern       -4.48   3.32    -2.8    -7.6   1.0  -2.5     -0.2      0.4   -1.7      2.1   5.6   3.6    4.65   5.94 3.96       4.6   5.6   6.5     9     -3.2    -3.2     1.6   0.2
Weteringbrug                             historische kern        6.72 12.02    8.48      5.4   3.9  10.0     11.2      6.4    9.5      5.5 12.9     10   11.65 14.94 9.96        9.6   2.6 10.5    1.3      4.9     4.9     7.1  10.2
Hoofddorp Graan voor Visch               kleine moderne wijk    -5.38 -9.38     -5.5    -5.6 -11.5 -16.1     -2.8 -11.6      -4.2     -3.7  -5.5 -12.6   -8.35   2.76 0.96      -2.4  -7.4  -5.5 -10.4        3       3    -0.8 -10.4
Hoofddorp Pax                            kleine moderne wijk    -0.08   4.02   2.59      1.4   4.8   5.0      2.0      2.0    3.9      4.5   9.6     4    4.65   6.94 4.96       7.6   8.6 10.5      6      4.6     4.6     6.7   4.6
Nieuw Vennep Linquenda                   kleine moderne wijk    -2.08   0.42    -3.3    -3.6  -4.6   0.2      2.4      0.3    1.0      1.9   0.2   0.8    2.65   3.94 3.96       1.6   0.6   3.5   7.8      1.5     1.5     4.9   2.9
Hoofddorp Noord,Oost, Zuid, West         mozaiekkern            -1.23   2.82    -3.1    -5.9   3.0   1.3      1.6     -0.5   -1.1     -1.2   4.5   1.2    2.35   0.72 0.02      -1.7   3.6   1.7   8.3     -0.6    -0.6     1.6   0.6
Nieuw Vennep Welgelegen                  mozaiekkern             0.42   2.52 -5.56      -9.6  -2.8  -5.0      1.3     -1.8   -0.8       -2   0.5  -2.6    2.65   3.94 3.96      -0.4   4.6   2.5   5.9     -3.5    -3.5     1.2  -3.6
Nieuw Vennep West, Zuid, Oost            mozaiekkern            -0.88   4.19     9.4    -2.8   3.8   1.4      3.7      0.9    2.2      3.1   9.7   2.1    4.44   3.74 3.36       2.4   4.9     5   4.3      0.3     0.3     2.1   0.7
Badhoevedorp                             mozaiekkern             0.92   2.12       0    -1.6   1.3   1.5      6.1      2.0    4.5      4.1   7.1     4    5.65   4.94 4.96       2.6   5.6   6.5     4      4.8     4.8     7.5   3.2
Zwanenburg                               mozaiekkern            -2.48 -1.88     -5.6   -10.6  -7.6  -7.5      0.3     -5.9   -5.2     -5.7  -0.4  -5.1    0.65   2.94 0.96      -0.4   1.6   0.5   0.3     -4.6    -4.6    -1.7  -4.2
Hoofddorp Floriande                      postmoderne wijk                    -15.25    -15.6  -7.5  -8.8                    -16.7    -11.3  -5.2  -8.3          -1.06 -2.04     -1.4  -0.4   0.5  -1.9     -9.5    -9.5    -6.8  -7.8
Nieuw Vennep Getsewoud                   postmoderne wijk                    -11.03    -14.6  -8.6 -10.6                     -9.6     -9.3    -5  -7.6           2.94 2.96       1.6   0.6   0.5  -3.8       -7      -7    -2.8    -8
Hoofddorp                                                       -4.68 -1.98 -4.83       -8.6  -3.8 -4.30    -3.99 -4.84      -1.8     -1.7    -1  -1.7    0.65   1.94 0.96      -0.4   0.6   0.5  -0.5    -5.22    -2.1    -1.4  -4.1
Nieuw-Vennep                                                    -0.88   2.62 -5.83      -9.6  -4.7 -5.90     2.74 -0.44 -3.22         -4.1  -0.6  -3.8    3.65   3.94 3.96       1.6   1.6     2     1    -3.02    -3.4    -0.1  -4.2
Bron: Verkiezingsuitslagen Gemeente Haarlemmermeer.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>3 | Verschillen per wijk nader bekeken
Om de verschillen tussen wijken nader te kunnen verklaren, is er een aantal analyses gemaakt met
behulp van variabelen die, volgens de wetenschappelijke literatuur, het opkomstpercentage
beïnvloeden. Deze variabelen worden ingedeeld in drie grote clusters: 1. sociaal economische status,
2. de mate waarin mensen geworteld zijn in hun gemeente, en 3. de mate van politieke interesse en
maatschappelijke betrokkenheid. Om sociaal economische status meetbaar te maken worden drie
variabelen geclusterd: inkomen, opleidingsniveau en woningwaarde (Geys, 2006; Lijphart, 1996). Om
worteling in de gemeente te meten worden woonduur, leeftijd en sociale cohesie geclusterd (Blais et
al., 2004; Norris, 2003; Goerres, 2007; Dejaeghere et al., 2016). En het cluster maatschappelijke
betrokkenheid bestaat uit de variabelen: interesse in lokale politiek, interesse in landelijke politiek en
deelname aan het maatschappelijk leven (Söderlund et al, 2011; Lefevere et al., 2014).
3.1 | Relatie tussen variabelen en opkomstgedrag in Haarlemmermeer
De beschreven analyse levert voor wat betreft de verkiezingsopkomst in de gemeente het volgende
beeld op. Zowel bij Tweede Kamer verkiezingen als bij gemeenteraadsverkiezingen vinden we zeer
zwakke verbanden tussen opkomst en sociaal economische status (tabel 1, 2). Voor de Tweede
Kamer verkiezingen geldt zelfs dat de waarde van de woning geen significante invloed heeft. Bij de
opkomst voor de Tweede Kamerverkiezingen in Haarlemmermeer vinden we juist een sterker verband
tussen inkomen en opleiding dan bij de gemeenteraadsverkiezingen. En dat is opmerkelijk, omdat de
wetenschappelijke literatuur een tegengestelde verwachting heeft. Hierin wordt gesteld dat mensen
met een betere sociaal economische positie vaker gaan stemmen ongeacht het type verkiezing.
Daardoor zijn ze oververtegenwoordigd bij second-order verkiezingen zoals
gemeenteraadsverkiezingen.
Tabel 1, verbanden tussen opkomstvariabelen en opkomstgedrag gemeenteraadsverkiezingen
Haarlemmermeer 2011
  opkomstvariabele                  Variabele opkomstgedrag              Uitkomsten Phi en Cramer’s V
  Inkomen                           Opkomst bij                          Phi: 0.172
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.100
  Opleidingsniveau                  Opkomst bij                          Phi: 0.162
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.094
  Woningwaarde                      Opkomst bij                          Phi: 0.183
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.106
  Woonduur                          Opkomst bij                          Phi: 0.348
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.201
  Leeftijd                          Opkomst bij                          Phi: 0.338
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.195
  Sociale Cohesie                   Opkomst bij                          Phi: 0.165
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.095
  Interesse in de lokale politiek   Opkomst bij                          Phi: 0.390
                                    gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.225
  Interesse in de landelijke        Opkomst bij                          Phi: 0.362
  politiek                          gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.209
  Deelname aan het                  Opkomst bij                          Phi: 0.231
  maatschappelijk leven             gemeenteraadsverkiezingen            Cramer’s V: 0.133
Bron: enquête de staat van Haarlemmermeer, 2011
In het tweede cluster variabelen worteling in de gemeente vinden we een significant verband tussen
leeftijd en woonduur, en stemgedrag. Sociale cohesie speelt een marginale rol bij de keuze om te
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>gaan stemmen. Bij gemeenteraadsverkiezingen vertoont woonduur het sterkste verband met
opkomstgedrag. Hoe langer iemand in de gemeente woonachtig is, des te groter de kans dat deze
persoon bij de gemeenteraadsverkiezingen stemt. En ook leeftijd speelt een belangrijke rol bij de
beslissing om te gaan stemmen, en wel op twee manieren. Oudere stemgerechtigden gaan meer
stemmen, omdat ze dat vaak nog als hun burgerplicht zien (Goerres, 2007). En een ouder iemand
heeft bovendien, door de levensfase waarin diegene verkeert, meer zorgen en belangen en daarom
ook meer reden om te gaan stemmen. Het hebben van kinderen of een eigen huis blijken van invloed
te zijn op de motivatie om naar de stembus te gaan. (Blais et al., 2004). Het maakt bij deze drie
variabelen weinig uit of het om Tweede Kamer- of gemeenteraadsverkiezingen zijn.
Het laatste cluster variabelen, maatschappelijke betrokkenheid, gaat van ‘het doen van
vrijwilligerswerk’ tot aan ‘actief zijn in het verenigingsleven’. Er bestaat bovendien enige overlap met
de voorgaande categorie. Politieke interesse is de belangrijkste variabele bij de opkomst bij
gemeenteraadsverkiezingen. Ook interesse in landelijke politiek trekt mensen bij
gemeenteraadsverkiezingen naar de stembus. Bij dit cluster blijkt dat het verband tussen
maatschappelijke betrokkenheid en opkomstgedrag sterker bij Tweede Kamerverkiezingen dan bij
gemeenteraadsverkiezingen is. Op het eerste gezicht lijkt het logischer dat mensen die meer
betrokken zijn bij hun directe omgeving ook eerder geneigd zijn te gaan stemmen.
Tabel 2, verbanden tussen opkomstvariabelen en opkomstgedrag Tweede Kamerverkiezingen
Haarlemmermeer 2011
  Opkomstvariabele                       Variabele opkomstgedrag           Uitkomsten Phi en Cramer’s V
  Inkomen                                Opkomst bij Tweede                Phi: 0.223
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.129
  Opleidingsniveau                       Opkomst bij Tweede                Phi: 0.215
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.124
  Woningwaarde                           Opkomst bij Tweede                Phi: 0.170
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.098
  Woonduur                               Opkomst bij Tweede                Phi: 0.349
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.201
  Leeftijd                               Opkomst bij Tweede                Phi: 0.264
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.153
  Sociale Cohesie                        Opkomst bij Tweede                Phi: 0.173
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.100
  Interesse in de lokale politiek        Opkomst bij Tweede                Phi: 0.336
                                         Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.194
  Interesse in de landelijke             Opkomst bij Tweede                Phi: 0.414
  politiek                               Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.239
  Deelname aan het                       Opkomst bij Tweede                Phi: 0.416
  maatschappelijk leven                  Kamerverkiezingen                 Cramer’s V: 0.240
Bron: enquête “de staat van Haarlemmermeer 2011”
Conclusie
De twee laatste clusters blijken de sterkste relatie te hebben met opkomstgedrag. Interesse in
landelijke en lokale politiek bepalen in sterke mate of mensen gaan stemmen. Dit geldt zowel voor de
opkomst bij Tweede Kamer- als die bij gemeenteraadsverkiezingen. De plek op de sociaal
economische ladder blijkt in Haarlemmermemeer bij landelijke verkiezingen een sterkere rol te spelen
dan bij lokale verkiezingen, en dat druist in tegen gangbare opvattingen in de wetenschappelijke
literatuur. naast dit sterkere verband vertonen politieke interesse, maatschappelijke participatie, leeftijd
en ook woonduur sterkere verbanden met opkomstgedrag dan sociaal economische indicatoren zoals
inkomen en opleiding.
Een opvallend verschil tussen de lokale verkiezingen en de Tweede Kamerverkiezingen is dat de
kracht van het verband tussen leeftijd en opkomstgedrag bij lokale verkiezingen sterker is. Dit houdt in
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>dat leeftijd een belangrijkere rol speelt bij lokale verkiezingen. Jongeren 3 gaan bij lokale verkiezingen
significant minder stemmen dan bij landelijke verkiezingen. Ook is de interesse in de lokale politiek bij
jongeren significant lager (bijlage 3).
Voor de indicatoren inkomen, opleidingsniveau en woningwaarde geldt het volgende: hoe hoger de
waarde van indicator, des te groter de kans dat iemand gaat stemmen. Omdat het hier gaat om zeer
zwakke verbanden, is het verklarend vermogen van het model niet groot en blijft het opkomstgedrag
bij landelijke verkiezingen, met alleen deze indicatoren, lastig te voorspellen. Bovendien moesten we
door de aard van de beschikbare data kiezen voor een statistische toets die wel de sterkte van een
verband laat zien, maar waaraan de richting van de relatie niet af te lezen is. Zo is de richting van de
relatie bij sociale cohesie en maatschappelijke betrokkenheid niet eenvoudig te bepalen. Voelt een
kiezer zich meer betrokken bij zijn omgeving, nadat hij gestemd heeft? Of gaat hij juist eerder
stemmen door zijn betrokkenheid met die omgeving? Ondanks hun beperkte sterkte zijn de getoetste
verbanden, indien voorzichtig toegepast, te gebruiken om verschillen tussen wijken nader te verklaren.
3.2 | Verbanden in relatie tot de verschillende wijken en kernen
Worteling is een belangrijke voorwaarde om te stemmen bij lokale- en regionale verkiezingen, zo blijkt
uit de wetenschappelijke literatuur (Dejaeghere, 2016). Ook bij de statistische toetsen blijkt woonduur
een relatief sterk verband te hebben met opkomstgedrag. In de meest recente wijken Floriande en
Getsewoud, is de opkomst structureel laag. Worteling in de eigen kern is ook een van de verklaringen
voor de hogere opkomst in de Historische Kernen. De woonduur is in deze kernen langer, de
gemiddelde leeftijd ligt er hoger en de gemeenschappen zijn er homogener en kleiner. Deze drie
variabelen veroorzaken tezamen een hogere opkomst.
Bij sommige wijken en kernen is de opkomst echter niet direct te verklaren vanuit deze variabelen. In
Zwanenburg en Graan voor Visch heeft de lagere opkomst waarschijnlijk te maken met de sociaal
economische positie van de wijk en met de heterogeniteit van de bevolking. Voor de drie Grote
Moderne wijken Overbos, Bornholm en Toolenburg geldt dat de indicatoren inkomen, gemiddeld
opleidingsniveau, gemiddelde leeftijd, woonduur en sociale cohesie voor alle wijken vergelijkbaar is.
Deze wijken laten onderling ook een vergelijkbare trend zien in opkomstpercentage.
3.3 Redenen om niet te gaan stemmen
Uit onderzoeken die zijn gedaan in verschillende gemeenten komt er een aantal veel voorkomende
redenen naar voren voor mensen om niet te gaan stemmen (Ostaaijen et al., 2016). Een veel
voorkomende uitspraak van mensen die niet gaan stemmen is: “politici komen hun beloftes toch niet
na!” Een tweede luidt: “het heeft toch geen zin om te stemmen!” Deze redenen hebben te maken met
vertrouwen in het politieke systeem en met politici. Naast vertrouwen kan er ook een ander probleem
spelen. Mensen hebben bijvoorbeeld wel interesse in de lokale politiek en ook in lokale politici, maar
weten niet waarop ze moeten stemmen. Dit doet zich vooral bij jongere kiezers voor. Tot slot kunnen
er ook allerlei praktische oorzaken zijn waarom mensen niet naar de stembus gaan zoals ziekte, of
een verblijf in het buitenland (Ostaaijen et al., 2016)
3 Jongeren hebben een leeftijd tussen de 18 en 30 jaar (Ostaaijen et al., 2016)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>4 | Conclusie en aanbevelingen
Dit onderzoek is een vervolg op het rapport “Verkiezingsopkomst in Haarlemmermeer van 1998-2009”
uit 2009. Wij actualiseren in dit rapport trends en onderzoeken onderliggende oorzaken van
trendwijzigingen. Het rapport uit 2009 constateerde een daling van de opkomst in Haarlemmermeer
tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. Nu kijken we langer terug en vergelijken we de opkomsttrends
in Haarlemmermeer. Daardoor kunnen we meer en genuanceerdere conclusies trekken. De opkomst
in Haarlemmermeer volgt de landelijke trends bij alle verkiezingen behalve bij de
gemeenteraadsverkiezingen. Tot 1998 liep het opkomstpercentage bij gemeenteraadsverkiezingen in
Haarlemmermeer in de pas met het landelijke gemiddelde. Vanaf 1998 daalde het opkomstpercentage
tot 2006, terwijl het landelijk gemiddelde pas later een daling inzette. Hierdoor was er in 2006 een
groot verschil tussen de opkomst van Haarlemmermeer en het landelijke opkomstpercentage. Sinds
2010 is dit verschil kleiner (3%) en gestabiliseerd.
In het rapport uit 2009 werd eveneens een relatief lage opkomst geconstateerd in de wijken Graan
voor Visch, Floriande en Getsewoud en de kern Cruquius. In dit onderzoek zijn trends in
opkomstpercentages over een langere periode bekeken. Dit heeft niet geleid tot een ander beeld. Wel
valt het stemgedrag in Zwanenburg op. Hoewel het opkomstpercentage niet zo laag als in de wijken
Floriande en Getsewoud, blijkt het structureel enkele procenten lager dan het Haarlemmermeers
gemiddelde.
Om de verschillen tussen wijken en kernen te verklaren is er gekeken naar verschillende variabelen.
Maatschappelijke betrokkenheid en politieke interesse hebben, niet erg verrassend, het sterkste
verband met opkomstgedrag. Daarnaast zijn persoonlijke kenmerken, zoals woonduur in de gemeente
en leeftijd, ook belangrijke verklarende factoren voor opkomstgedrag. Zo verklaart een kortere
woonduur deels de structureel lagere opkomst in Getsewoud en Floriande. In mindere mate geldt dit
ook voor de wijken Overbos, Bornholm en Toolenburg. In deze wijken drukken meer variabelen het
opkomstpercentage. Sociaal economische status, dat in de academische literatuur als een belangrijke
indicator wordt aangeduid, laat een minder sterk verband zien met opkomstgedrag dan woonduur in
de gemeente.
De kracht van het verband tussen leeftijd en opkomst verschilt sterk tussen lokale en landelijke
verkiezingen. Jongeren stemmen substantieel minder bij lokale verkiezingen dan bij nationale
verkiezingen. Ook is de interesse in de lokale politiek onder jongeren beduidend lager.
Veel van de variabelen die invloed hebben op het opkomstgedrag, zoals opleiding, inkomen, of
bijvoorbeeld woonduur, kunnen niet worden beïnvloed,. Bij een aantal variabelen kan dit wel, zoals
interesse in de (lokale) politiek. De beïnvloedbare variabelen hebben ook het sterkste verband met
opkomstgedrag. Dit houdt in dat sturen op deze variabelen effect zal kunnen hebben op de opkomst.
Aanbevelingen
Ook in academische literatuur wordt (politieke) opvoeding in burgerschap beschouwd als één van de
redenen waarom mensen naar de stembus gaan. Deze opvoeding vindt plaats thuis in de huiskamer,
maar ook in het klaslokaal en het schoolplein. Bovendien wordt benadrukt dat het belangrijk is om
kiezers van jongs af aan het stemmen te leren. Jongeren vormen bovendien een interessante groep,
omdat ze nu relatief weinig de gang naar het stemhokje maken. De kans dat mensen blijven stemmen
als ze de eerste tweemaal in hun leven van hun stemrecht gebruik maakten is substantieel groot.
Omgekeerd is het lastig om mensen te trekken die niet met deze vorm van burgerschap zijn opgevoed
(Geys, 2006; Habashi, 2017).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>Onderwijs speelt een belangrijke rol in het bijbrengen van burgerschap. De acties die reeds door de
gemeente zijn ondernomen, zoals een verkiezingsfestival voor scholieren en raadsleden in de klas
lijken daarom betrekkelijk effectieve maatregelen (Habashi, 2017). Hoewel het niet direct hoeft te
leiden tot grote verschillen in opkomstpercentage, is het belangrijk om jong- en potentieel electoraat
kennis te laten maken met lokale politiek, het belang duidelijk te maken van hun stem en het belang
van een goed functionerende lokale democratie. Bovendien leidt deze aanpak tot meer interesse in de
lokale politiek. Deze belangstelling is een cruciale voorwaarde voor een hoge opkomst bij lokale
verkiezingen. Het wekken van interesse voor de lokale politiek betekent meer dan een sprint in
campagne tijd, het betekent ook een permanentere promotie waarin kiezers betrokken en
geïnteresseerd blijven in de lokale politiek.
In het verlengde hiervan is kennis van de inrichting van de (lokale) democratie en eveneens
inhoudelijke kennis over thema’s die spelen bij (lokale) verkiezingen, verhoogt de opkomst
(Boomgaarden et al, 2016). Door het maken van een speciale verkiezingskrant, waarin belangrijke
lokale onderwerpen en standpunten van de verschillende partijen zijn uitgewerkt, helpt om de
interesse voor lokale verkiezingen te verhogen. Bovendien geeft het partijen de kans om zich te
onderscheiden en laat het zien dat er ook “iets te kiezen valt” bij de lokale verkiezingen. Het vergroten
van betrokkenheid bij- en interesse voor de lokale politiek is, idealiter, een maatregel met een
doorgaand karakter. De verkiezingskrant en een verkiezingsfestival moeten worden gezien als een
extra stap in de goede richting.
Een ander hulpmiddel, die ook in andere gemeentes wordt toegepast, is het sturen van brieven waarin
de burgermeester oproept om te stemmen. Uit onderzoek van de gemeente Rotterdam en de
Universiteit Tilburg blijkt dat het mensen activeren, bijvoorbeeld door het sturen van brieven, de
opkomst verhoogt (Ostaaijen et al., 2016). Eventueel kan hier nog een herhalingsbrief aan worden
toegevoegd. Ook deze maatregel werkt opkomst verhogend (Ostaaijen et al., 2016).
Om het effect van de ingezette opkomst verhogende maatregelen vast te kunnen stellen zouden we
onderzoek moeten doen naar de “niet-stemmers”. Zowel in Nederlandse als internationale literatuur is
er veel geschreven over factoren die opkomst beïnvloeden. Er bestaan echter nauwelijks studies naar
de redenen om niet te gaan stemmen bij (lokale) verkiezingen. Meer inzicht krijgen de redenen kan
ook leiden tot nog gerichtere maatregelen om de opkomst bij verkiezingen te verhogen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>5 | Literatuur
Blais, A., Gidengil, E., Nevitte, N., Nadeau R. (2004) Where does turnout decline come from?,
European Journal of Political Research, 43, 221-236
Boomgaarden, H. G., Johann, D., Kritzinger, S. (2016) Voting at national versus European elections:
An Individual Level Test of the Second Order Paradigm for the 2014 European Parliament Elections,
Politics and Governance, 4 (1), 130-144
Cancela, J., Geys, B. (2016) Explaning voter turnout: A meta-analyses of national and subnational
elections, Electoral Studies, 42, 264-275
Dejaeghere Y., B. Vanhoutte (2016) Virtuous villages and sinful cities? A spatial analysis into the
effects of community characteristics on turnout and blank/invalid voting in local elections in Belgium
(2006-2012), Acta Politica, 51 (1), 80-101
Geys, B. (2006) ‘Rational’ theories of voter turnout: a review, Political Studies Review, 4, 16-35
Goerres, A. (2007) Why are Older People More Likely to Vote? The impact of Ageing on Electoral
Turnout in Europe, British Journal of Political and International Relations, 9 (1), 90-121
Lefevere, J., Aelst P. van (2014) First-order, second-order or third-rate? A comparision of turnout in
European, local and national elecitons in the Netherland, Electoral Studies, 35, 159-170
Lijphart, A (1996) Unequal Participation: Democracy’s Unresolved Dilemma, The American Political
Science Review, 91 (1), 1-14
Ostaaijen, J., M. Eskamp, M. Dols, m.m.v. S. van Zuydam, Verbetering op komst, Een verkenning
naar een effectieve gemeentelijke inzet van communicatiemiddelen voor de opkomst bij lokale
verkiezingen, Universiteit Tilburg en Gemeente Rotterdam
Sloam, J. (2016) Diversity and voice: The political participation of young people in the European
Union, The British Journal of Politics and International Relations, 1369148116647176
Söderlund, P., Wass, H., Blais, A. (2011) The impact of motivational and contextual factors on turnout
in first- and second-order elections, Electoral Studies, 30, 689-699
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 | Opkomstpercentages MRA Gemeenteraadsverkiezingen 1994-2014
                      80
                      70
                      60
                      50
                                                                                                                                                          Haarlemmermeer
  Opkomstpercentage
                                                                                                                                                          MRA
                                                                                                                                                          Almere
                      40
                                                                                                                                                          Amstelveen
                                                                                                                                                          Haarlem
                                                                                                                                                          Purmerend
                      30
                                                                                                                                                          Zaanstad
                                                                                                                                                          Nederland
                      20
                      10
                       0
                           Gemeenteraad 1994   Gemeenteraad 1998   Gemeenteraad 2002          Gemeenteraad 2006   Gemeenteraad 2010   Gemeenteraad 2014
                                                                                       Jaar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 | Opkomstpercentages middelgrote steden Gemeenteraadsverkiezingen 1994-2014
                                  Opkomstpercentage Gemeenteraadsverkiezingen middelgrote steden 1994-2014
                      80
                      70
                      60
                                                                                                             Almere
                      50
  Opkomstpercentage
                                                                                                             Haarlemmermeer
                                                                                                             Zaanstad
                      40                                                                                     Amersfoort
                                                                                                             Zwolle
                                                                                                             Zoetermeer
                      30
                                                                                                             s Hertogenbosch
                                                                                                             Leiden
                      20                                                                                     Ede
                      10
                       0
                           1994          1998           2002          2006              2010       2014
                                                               Jaar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>Bijlage 3 | Opkomstgedrag en interesse naar leeftijd in Haarlemmermeer
Interesse in lokale politiek en deelname aan de lokale verkiezingen naar leeftijdsklasse
                Interesse in de lokale politiek                                                     Hebt u gestemd bij lokale verkiezingen
 Leeftijd       Zeer                 Tamelijk             Nauwelijks           Niet geïnteresseerd  Ja           Nee           Weet ik      Ik mocht niet
                geïnteresseerd       geïnteresseerd       geïnteresseerd                                                       niet         stemmen
 18-30 jaar                       5                    54                  88                    50          114           66           7                10
                              2.5%                 27.4%               44.7%                 25.4%        57.9%       33.5%         3.6%              5.1%
 30-45 jaar                      40                  327                 409                   131           607         252           34                17
                              4.4%                 36.1%               45.1%                 14.1%        66.7%       27.7%         3.7%              1.9%
 45-65 jaar                      86                  626                 612                   178          1235         244           29                12
                              5.7%                 41.7%               40.7%                 11.9%        81.3%       16.1%         1.9%              0.8%
 65+                             73                  373                 309                   111           760         115           19                 4
                              8.4%                 43.1%               35.7%                 12.8%        84.6%       12.8%         2.1%              0.4%
Bron: Enquête Staat van Haarlemmermeer 2011
Interesse in lokale politiek en deelname aan de landelijke verkiezingen naar leeftijdsklasse
               Interesse in de landelijke politiek                                                  Hebt u gestemd bij landelijke verkiezingen
 Leeftijd      Zeer                  Tamelijk             Nauwelijks           Niet geïnteresseerd  Ja           Nee           Weet ik     Ik mocht niet
               geïnteresseerd        geïnteresseerd       geïnteresseerd                                                       niet        stemmen
 18-30 jaar                      16                  109                   44                    28          157           26           3                11
                              8.1%                 55.3%               22.3%                 14.2%        79.7%       13.2%         1.5%              5.6%
 30-45 jaar                     118                  516                 191                     86          751         111           16                33
                             13.0%                 27.2%               21.0%                  9.4%        82.4%       12.2%         1.8%              3.6%
 45-65 jaar                     242                  819                 335                   125          1338         139           22                26
                             15.9%                 53.8%               22.0%                  8.2%        87.7%         9.1%        1.4%              1.7%
 65+                            152                  456                 201                     97          803           85          14                 8
                             16.8%                 50.3%               22.2%                 10.7%        88.2%           9.3       1.5%              0.9%
Bron: Enquête Staat van Haarlemmermeer 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>Bijlage 3 | Opkomstgedrag en interesse naar leeftijd in Haarlemmermeer
Significantie en kracht verbanden Leeftijd, politieke interesse en deelname verkiezingen
 Variabele       Variabele                                    Significantie  Uitkomsten Phi
                                                                             Cramer’s V
 Leeftijd        Interesse landelijke politiek                0.000          Phi: 0.138
                                                                             Cramer’s V: 0.080
 Leeftijd        Deelname aan lokale verkiezingen             0.000          Phi: 0.211
                                                                             Cramer’s V: 0.122
 Leeftijd        Interesse landelijke politiek                0.004          Phi: 0.083
                                                                             Cramer’s V: 0.048
 Leeftijd        Deelname aan landelijke verziekingen         0.000          Phi: 0.105
                                                                             Cramer’s V: 0.060
Bron: Enquête Staat van Haarlemmermeer 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>Bijlage 4 | Opkomstpercentages Verkiezingen Haarlemmermeer
                                                     Gemeenteraadsverkiezingen                 Provinciale Statenverkiezingen                Tweede Kamer verkiezingen                       Europeese verkiezingen
                                                        1994     1998      2002 2006 2010 2014      1995       1999      2003 2007 2011 2015     1998     2002      2003 2006 2010 2012 2017     1999      2004     2009 2014
Lisserbroek                      contrastdorp             59        58       60   56   53   53        49         45        46   48   61   49       77       85        85   85   79   79   86       27        39       41   36
Rijsenhout                       contrastdorp             61        57       54   53   51   50        50         44        47   46   61   49       77       82        83   82   78   77   84       25        37       39   37
Vijfhuizen                       contrastdorp             71        62       61   55   56   55        60         50        53   50   64   53       81       85        87   84   80   81   86       31        42       44   40
Hoofddorp Bornholm               grote moderne wijk       60        54       54   50   53   50        46         41        44   42   58   46       75       82        82   80   79   78   83       25        38       39   35
Hoofddorp Overbos                grote moderne wijk       56        51       50   48   45   44        41         37        41   38   49   41       73       80        80   78   71   69   75       22        35       33   30
Hoofddorp Toolenburg             grote moderne wijk       59        51       52   49   49   48        42         39        42   42   54   44       75       81        82   82   76   76   81       23        37       36   33
Beinsdorp                        historische kern         56        45       45   47   52   51        50         43        46   49   61   44       78       85        83   84   81   76   81       22        36       41   36
Buitenkaag                       historische kern         68        61       60   58   61   58        53         40        45   48   56   47       83       86        89   87   88   82   91       29        46       47   50
Burgerveen                       historische kern         68        69       60   57   62   62        53         50        54   55   71   63       76       87        84   82   83   87   89       31        45       48   54
Cruquius                         historische kern         63        56       56   52   48   53        60         56        58   57   69   64       62       67        70   70   71   76   76       23        35       37   43
Lijnden                          historische kern         60        57       54   55   51   50        42         35        43   45   59   49       76       82        83   84   72   73   77       25        37       42   33
Oude Meer                        historische kern         62        54       52   52   50   49        54         42        48   46   59   49       76       86        83   82   78   76   77       27        43       36   35
Abbenes                          historische kern         60        63       54   58   56   54        44         44        47   52   61   51       76       84        82   83   78   81   87       22        36       43   41
Zwaanhoek                        historische kern         61        59       55   51   55   52        50         46        46   49   62   51       78       85        84   85   81   81   91       28        36       38   38
Weteringbrug                     historische kern         72        68       66   64   58   64        61         52        57   52   69   58       85       94        90   90   78   85   83       27        44       44   48
Hoofddorp Graan voor Visch       kleine moderne wijk      60        47       52   53   43   38        47         34        43   43   51   35       65       82        81   78   68   69   72       20        42       36   27
Hoofddorp Pax                    kleine moderne wijk      65        60       60   60   59   59        52         48        52   51   66   52       78       86        85   88   84   85   88       29        44       44   42
Nieuw Vennep Linquenda           kleine moderne wijk      63        56       55   55   50   54        53         46        49   48   56   49       76       83        84   82   76   78   90       27        41       42   40
Hoofddorp Noord,Oost, Zuid, West mozaiekkern              64        59       55   53   57   55        52         45        47   45   61   49       76       80        80   79   79   76   90       29        39       38   38
Nieuw Vennep Welgelegen          mozaiekkern              66        58       52   49   51   49        52         44        47   44   57   45       76       83        84   80   80   77   88       26        36       38   34
Nieuw Vennep West, Zuid, Oost    mozaiekkern              64        60       67   56   58   55        54         47        50   50   66   50       78       83        83   83   80   80   86       30        40       39   38
Badhoevedorp                     mozaiekkern              66        58       58   57   55   56        56         48        52   51   63   52       79       84        85   83   81   81   86       30        44       44   41
Zwanenburg                       mozaiekkern              63        54       52   48   47   47        50         40        42   41   56   43       74       82        81   80   77   75   82       23        35       35   33
Hoofddorp Floriande              postmoderne wijk        nvt       nvt       43   43   47   45       nvt        nvt        31   35   51   40      nvt       78        78   79   75   75   80      nvt        30       30   30
Nieuw Vennep Getsewoud           postmoderne wijk        nvt       nvt       47   44   46   43       nvt         38        38   37   51   40      nvt       82        83   82   76   75   78       17        32       34   29
Hoofddorp                                                 61        54       53   50   50   50        46         41        43   42   55   44       74       81        81   80   76   75   81       25        37       35   33
Nieuw-Vennep                                              64        59       52   49   49   48        53         45        44   42   55   44       77       83        84   82   77   77   83       27        36       37   33
Haarlemmermeer                                            62        56       54   50   51   50        50         43        45   44   57   46       76       82        83   81   78   77   84       26        38       37   35
Nederland                                                 65        56       58   59   54   54        50         46        48   46   56   48       73       79        80   80   75   75   82       30        39       37   37
Bron: Verkiezingsuitslagen Haarlemmermeer
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Bijlage 5 | Trends in opkomstpercentages per wijk/kern chronologisch 1994-2017
opkomstverschil tov Haarlemmermeer vers 1994 LK vers 1995 PV vers 1998 LK vers1998 TK vers 1999 PV vers 1999 EP vers 2002 LK vers 2002 TK vers 2003 PV vers 2003 TK vers 2004 EP vers 2006 LK vers 2006 TK Vers 2007 PV vers 2009 EP vers 2010 LK vers 2010 TK vers 2011 PV vers 2012 TK vers 2014 LK vers 2014 EP vers 2015 PV vers 2017 TK
Lisserbroek                                   -3.6         -0.9          2.1            1         2.1         1.20          5.72            3          1.1         4.96          1.2           6             4         4.6           3.7         2.4            1          3.9                       3.0          0.5           2.7          2.8
Rijsenhout                                      -1          0.6          1.1            1         0.6        -0.90          0.09            0          1.7         2.96         -0.9           3             1         2.3           1.6         0.1            0          3.9         0.10          0.1          2.3           3.6        -0.1
Vijfhuizen                                     8.2         10.4            6            5         7.2         4.20          7.02            3          7.6         6.96          4.2           5             3         6.5           6.4         5.5            2          6.7         3.90          5.3          5.1           6.7          2.6
Hoofddorp Bornholm                            -2.2        -4.01         -1.5           -1        -2.1         0.40         -0.04            0         -1.2         1.96          0.4           0            -1        -1.2           1.4         2.4            1          1.4         0.90          0.3         -0.3             0        -0.6
Hoofddorp Overbos                             -6.4        -9.26         -5.3           -3        -6.3        -2.80         -4.06           -2         -4.1        -0.04         -2.8          -2            -3        -5.2          -4.8        -5.5           -7         -7.7        -8.10         -5.8         -4.8          -5.3        -8.3
Hoofddorp Toolenburg                          -3.1        -7.42         -4.7           -1        -4.1        -1.20         -2.19           -1         -3.5         1.96         -1.2          -1             1        -1.3          -1.8        -1.9           -2         -2.8        -1.10         -1.6         -2.3          -1.4        -2.4
Beinsdorp                                     -6.5          0.0        -11.1            2         0.0        -1.80         -8.48            3          0.4         2.96         -1.8          -3             3         5.1             4         0.3            3          3.9        -1.10          1.1          1.1          -1.6        -2.5
Buitenkaag                                     5.2          3.1          5.4            7        -3.0         8.10          5.82            4         -0.6         8.96          8.1           8             6         4.4           9.9         7.2           10         -0.7         4.90          8.0         15.2           0.8          7.3
Burgerveen                                     5.4          3.3         13.1            0         7.0         6.90          6.08            5          8.8         3.96          6.9           7             1        11.8         10.6         11.5            5         14.1         9.50         12.3         18.5          16.7          5.5
Cruquius                                       0.5          9.8          0.4          -14        13.0        -3.20          1.72          -15         12.9      -10.04          -3.2           2           -11         1.5           0.1        -3.0           -7          2.2        -0.90          3.0          8.1           3.1        -7.3
Lijnden                                       -2.2         -8.1          1.3            0        -8.0        -1.10          0.13            0         -2.4         2.96         -1.1         4.5             3         6.7           4.8         0.6           -6          4.7        -3.70          0.2         -2.5           6.9        -6.9
Oude Meer                                     -0.5          4.4         -1.9            0        -1.0         5.00         -1.78            4          2.4         2.96            5         2.2           0.9         2.1          -1.1        -1.2         -0.1          2.4        -0.80         -1.1         -0.2             3        -6.2
Abbenes                                       -2.9         -5.5          7.1            0         1.0        -1.50          0.15            2          1.3         1.96         -1.5           8             2         8.1           5.6         5.0            0          3.7         3.90          3.9          6.2           5.3          2.9
Zwaanhoek                                     -1.6          0.1          3.4            2         3.0        -1.60          1.22            3          0.7         3.96         -1.6           1             4           5           1.1         4.3            3          4.6         3.90          1.5          2.4           5.6          7.3
Weteringbrug                                   9.6         11.6         12.1            9         9.0         6.50          12.5           12         11.9         9.96          6.5          14             9         8.4           6.6         7.2            0         11.9         7.90         14.0         12.4            12        -0.4
Hoofddorp Graan voor Visch                    -2.5         -2.4         -9.3          -11        -9.0         4.60         -1.48        -0.18         -1.8         0.96          4.6           3            -3        -0.8          -1.3        -8.2          -10         -6.5        -8.10        -12.2         -8.2         -10.6       -12.1
Hoofddorp Pax                                  2.8          2.3          4.1            2         4.6         6.20          6.61            4          6.3         4.96          6.2          10             7         7.4           6.2         8.1            6          8.6         7.90          9.0          6.8             6          4.3
Nieuw Vennep Linquenda                         0.8          2.7          0.5            0         2.9         3.10          0.72            1          3.4         3.96          3.1           5             1         4.8           4.4        -1.3           -2         -0.8         0.90          4.2          5.1           2.8          6.1
Hoofddorp Noord,Oost, Zuid, West              1.65          1.9          2.9         -0.3         2.1         1.00          0.92        -2.22          1.3         0.02            1         2.7          -2.3         1.7           1.1         6.3            1          3.5        -0.90          5.3          2.8           3.2          6.6
Nieuw Vennep Welgelegen                        3.3          1.7          2.6            0         0.8        -1.90         -1.54            1          1.6         3.96         -1.9          -1            -1         0.9           0.7         0.5            2         -0.5        -0.10         -1.0         -1.4          -0.6          4.2
Nieuw Vennep West, Zuid, Oost                    2          4.1         4.27        1.79          3.5         1.90        13.42           0.8          4.6         3.36          1.9         5.8           1.8           6           1.6         7.1          2.3          8.7         2.40          5.4          2.9           4.1          2.6
Badhoevedorp                                   3.8          6.5          2.2            3         4.6         6.40          4.02            2          6.9         4.96          6.4           7             2           7             7         4.6            3          6.1         3.90          5.5          5.4             6          2.3
Zwanenburg                                     0.4          0.7         -1.8           -2        -3.3        -3.00         -1.58            0         -2.8         0.96           -3          -2            -1        -2.8          -2.2        -4.3           -1         -1.4        -2.10         -3.5           -2          -3.1        -1.4
Hoofddorp Floriande                                                                                          -7.90       -11.23            -4        -14.3        -2.04         -7.9          -7            -2        -8.4          -7.3        -4.2           -3         -6.2        -2.10         -4.8         -5.6          -6.3        -3.6
Nieuw Vennep Getsewoud                                                                                       -5.40         -7.01            0         -7.2         2.96         -5.4          -6             1        -6.4          -3.3        -5.3           -2           -6        -2.10         -6.6         -5.8          -5.6        -5.5
Hoofddorp                                     -1.8        -3.64         -1.9           -2        -2.2         -1.1         -0.81           -1         -1.8         0.96         -0.5           0            -1        -1.7          -1.9        -0.5           -2           -2        -2.10        -0.35         -1.9          -1.7        -2.2
Nieuw-Vennep                                     2         3.09          2.7            1         2.2          1.1         -1.81            1         -0.8         3.96         -1.8          -1             1        -4.1          -0.6        -1.4           -1         -0.6        -0.60        -1.95           -2          -3.8        -0.7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>Opkomstverschil tov Landelijk Gemiddelde vers 1994 LK vers 1995 PV vers 1998 LK vers1998 TK vers 1999 PV vers 1999 EP vers 2002 LK vers 2002 TK vers 2003 PV vers 2003 TK vers 2004 EP vers 2006 LK vers 2006 TK Vers 2007 PV vers 2009 EP vers 2010 LK vers 2010 TK vers 2011 PV vers 2012 TK vers 2014 LK vers 2014 EP vers 2015 PV vers 2017 TK
Lisserbroek                                        -6.48         -1.3         2.02         3.65        -0.5         -0.4           1.7         5.94         -1.3         4.96         -0.4         -2.6          4.6         1.7           4.2        -0.9          3.6          4.9          4.7         -1.0         -1.7           0.7          4.5
Rijsenhout                                         -3.88          0.3         1.02         3.65        -2.0         -2.5         -3.93         2.94         -0.7         2.96         -2.5         -5.6          1.6        -0.6           2.1        -3.2          2.6          4.9          2.7         -3.9          0.1           1.6          1.6
Vijfhuizen                                          5.32         10.0         5.92         7.65         4.6          2.6             3         5.94          5.2         6.96          2.6         -3.6          3.6         3.6           6.9         2.2          4.6          7.7          6.5          1.3          2.9           4.7          4.3
Hoofddorp Bornholm                                 -5.08         -4.4        -1.58         1.65        -4.7         -1.2         -4.06         2.94         -3.6         1.96         -1.2         -8.6         -0.4        -4.1           1.9        -0.9          3.6          2.4          3.5         -3.6         -2.5            -2          1.1
Hoofddorp Overbos                                  -9.28         -9.6        -5.38        -0.35        -8.9         -4.4         -8.08         0.94         -6.5        -0.04         -4.4        -10.6         -2.4        -8.1          -4.3        -8.8         -4.4         -6.7         -5.5         -9.8           -7          -7.3        -6.6
Hoofddorp Toolenburg                               -5.98         -7.8        -4.78         1.65        -6.7         -2.8         -6.21         1.94         -5.9         1.96         -2.8         -9.6          1.6        -4.2          -1.3        -5.2          0.6         -1.8          1.5         -5.6         -4.5          -3.4        -0.7
Beinsdorp                                          -9.38         -0.3       -11.18         4.65        -2.6         -3.4         -12.5         5.94         -2.0         2.96         -3.4        -11.6          3.6         2.2           4.5        -1.8          5.6          4.9          1.5         -2.9         -1.1          -3.6        -0.8
Buitenkaag                                          2.32          2.7         5.32         9.65        -5.6          6.5           1.8         6.94         -3.0         8.96          6.5         -0.6          6.6         1.5         10.4          6.5         12.6          0.3          7.5          4.0           13          -1.2            9
Burgerveen                                          2.52          3.0        13.02         2.65         4.4          5.3          2.06         7.94          6.4         3.96          5.3         -1.6          1.6         8.9         11.1          7.5          7.6         15.1         12.1          8.3         16.3          14.7          7.2
Cruquius                                           -2.38          9.5         0.32      -11.35         10.4         -4.8          -2.3      -12.06          10.5      -10.04          -4.8         -6.6        -10.4        -1.1           0.6        -6.3         -4.4          3.2          1.7         -1.0          5.9           1.1        -5.6
Lijnden                                            -5.08         -8.4         1.22         2.65       -10.6         -2.7         -3.89         2.94         -4.8         2.96         -2.7         -4.1          3.6         3.8           5.3        -2.7         -3.4          5.7         -1.1         -3.8         -4.7           4.9        -5.2
Oude Meer                                          -3.38          4.1        -1.98         2.65        -3.6          3.4          -5.8         6.94          0.0         2.96          3.4         -6.4          1.5        -0.8          -0.6        -4.5          2.5          3.4          1.8         -5.1         -2.4             1        -4.5
Abbenes                                            -5.78         -5.9         7.02         2.65        -1.6         -3.1         -3.87         4.94         -1.1         1.96         -3.1         -0.6          2.6         5.2           6.1         1.7          2.6          4.7          6.5         -0.1            4           3.3          4.6
Zwaanhoek                                          -4.48         -0.2         3.32         4.65         0.4         -3.2          -2.8         5.94         -1.7         3.96         -3.2         -7.6          4.6         2.1           1.6         1.0          5.6          5.6          6.5         -2.5          0.2           3.6            9
Weteringbrug                                        6.72         11.2        12.02       11.65          6.4          4.9          8.48       14.94           9.5         9.96          4.9          5.4          9.6         5.5           7.1         3.9          2.6         12.9         10.5         10.0         10.2            10          1.3
Hoofddorp Graan voor Visch                         -5.38         -2.8        -9.38        -8.35       -11.6            3          -5.5         2.76         -4.2         0.96            3         -5.6         -2.4        -3.7          -0.8       -11.5         -7.4         -5.5         -5.5        -16.1        -10.4         -12.6       -10.4
Hoofddorp Pax                                      -0.08          2.0         4.02         4.65         2.0          4.6          2.59         6.94          3.9         4.96          4.6          1.4          7.6         4.5           6.7         4.8          8.6          9.6         10.5          5.0          4.6             4            6
Nieuw Vennep Linquenda                             -2.08          2.4         0.42         2.65         0.3          1.5          -3.3         3.94          1.0         3.96          1.5         -3.6          1.6         1.9           4.9        -4.6          0.6          0.2          3.5          0.2          2.9           0.8          7.8
Hoofddorp Noord,Oost, Zuid, West                   -1.23          1.6         2.82         2.35        -0.5         -0.6          -3.1         0.72         -1.1         0.02         -0.6         -5.9         -1.7        -1.2           1.6         3.0          3.6          4.5          1.7          1.3          0.6           1.2          8.3
Nieuw Vennep Welgelegen                             0.42          1.3         2.52         2.65        -1.8         -3.5         -5.56         3.94         -0.8         3.96         -3.5         -9.6         -0.4          -2           1.2        -2.8          4.6          0.5          2.5         -5.0         -3.6          -2.6          5.9
Nieuw Vennep West, Zuid, Oost                      -0.88          3.7         4.19         4.44         0.9          0.3           9.4         3.74          2.2         3.36          0.3         -2.8          2.4         3.1           2.1         3.8          4.9          9.7            5          1.4          0.7           2.1          4.3
Badhoevedorp                                        0.92          6.1         2.12         5.65         2.0          4.8             0         4.94          4.5         4.96          4.8         -1.6          2.6         4.1           7.5         1.3          5.6          7.1          6.5          1.5          3.2             4            4
Zwanenburg                                         -2.48          0.3        -1.88         0.65        -5.9         -4.6          -5.6         2.94         -5.2         0.96         -4.6        -10.6         -0.4        -5.7          -1.7        -7.6          1.6         -0.4          0.5         -7.5         -4.2          -5.1          0.3
Hoofddorp Floriande                                                                                                 -9.5       -15.25         -1.06        -16.7        -2.04         -9.5        -15.6         -1.4       -11.3          -6.8        -7.5         -0.4         -5.2          0.5         -8.8         -7.8          -8.3        -1.9
Nieuw Vennep Getsewoud                                                                                                -7       -11.03          2.94         -9.6         2.96           -7        -14.6          1.6        -9.3          -2.8        -8.6          0.6           -5          0.5        -10.6           -8          -7.6        -3.8
Hoofddorp                                          -4.68        -3.99        -1.98         0.65       -4.84        -5.22         -4.83         1.94         -1.8         0.96         -2.1         -8.6         -0.4        -1.7          -1.4        -3.8          0.6           -1          0.5        -4.30         -4.1          -1.7        -0.5
Nieuw-Vennep                                       -0.88         2.74         2.62         3.65       -0.44        -3.02         -5.83         3.94        -3.22         3.96         -3.4         -9.6          1.6        -4.1          -0.1        -4.7          1.6         -0.6            2        -5.90         -4.2          -3.8            1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>