<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                                                                               G EMEENTE HILVERSUM
                                                                                               POSTBUS 9900
                                                                                               1201 GM HILVERSUM


                                                                                               BEZOEKADRES:
                                                                                               RAADHUIS
                  Aan de gemeenteraad                                                          DUDOKPARK 1
                  cc. college van B&W                                                          TELE FOONNUMMER: 14 0 35
                  cc. pers                                                                     WWW.HILVERSUM.NL




        DATUM     27 mei 2020
  ZAAKNUMMER      618225
BEHANDELD DOOR    J.C. Volkers
 TELEFOON (035)   629 2481
   UW KENMERK

      BIJLAGEN    1
       BETREFT    Stand van zaken "Red de bij"


                  Geachte dames en heren,

                  In de collegebrief van 23 september 2019 is de motie M18/86 beantwoord. In punt 7 van de motie
                  M18/86 is verzocht om de gemeenteraad actief op de hoogte te houden van de vorderingen. Dat
                  doen wij in deze brief.
                  Monitoring Nationale Bijenstrategie
                  In de collegebrief van 23 september 2019 zijn de drie initiatieven van de Nationale Bijenstrategie
                  toegelicht. Voor de initiatieven is in september 2019 een nulmeting gedaan door Buiting advies.
                  Buiting advies heeft de opdracht om ook in 2020 en 2021 de initiatieven monitoren en daarvan
                  verslag uitbrengen. Als bijlage van deze collegebrief vindt u de rapportage van de nulmeting.
                  De beheeradviezen in hoofdstuk 5 van het rapport zijn deels al praktijk voor de proefvakken en
                  een aantal adviezen is opgepakt. Een en ander zal worden vastgelegd in een nieuw beheerplan
                  voor de proefvakken. De inrichtingsadviezen in hetzelfde hoofdstuk zullen in de loop van dit jaar
                  zoveel mogelijk worden overgenomen.
                  Proef nestkasten
                  In dezelfde collegebrief staat vermeld dat we nog niet overgaan tot het gemeentebreed ophangen
                  van mezenkasten ter bestrijding van de eikenprocessierups. Wel doen we een klein opgezette proef
                  met nestkasten voor mezen (20 stuks) en met vleermuiskasten (10 stuks). De kasten zijn
                  opgehangen langs de Erfgooiersstraat en langs de Loosdrechtseweg, twee straten waar het
                  afgelopen jaar veel nesten van de eikenprocessierups te vinden waren. De keuze voor deze straten
                  hangt samen met de directe nabijheid van veel groen, zodat de mezen en vleermuizen ook buiten
                  het eikenprocessierupsseizoen voldoende te eten hebben. Er heeft zich een vrijwilliger gemeld die
                  de mezenkasten wil monitoren en in het najaar worden de mezenkasten schoongemaakt en
                  gecontroleerd op uitgekomen nesten.
                  Sponsoractie Red de Bij
                  De Godelindeschool heeft geld bijeengebracht voor de actie Red de Bij. Dit geld is besteed aan
                  een bijen-bollenmix die is aangebracht in het plantsoen op de kruising van de Mozartlaan en de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Beethovenlaan. De mix voorziet bijen en andere bestuivers van bloemen tussen februari en eind
mei.
Aan het eind van dit jaar zullen we u weer rapporteren over de Nationale Bijenstrategie en de
proef met de nestkasten. De motie M18/86 wordt nu beschouwd als afgedaan.


Hoogachtend,

Burgemeester en wethouders van Hilversum,
de gemeentesecretaris,                           de burgemeester,




D. Emmer                                         P.I. Broertjes
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>       MONITORING EN BEHEER VEGETATIES
2019
       BIJEN IN HILVERSUM
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>COLOFON
Opdrachtgever              Gemeente Hilversum

Datum                      December 2019
Status                     Concept
Projectnummer              19103

Auteur                     Tim Asbreuk
Controle                   Jeroen Willems




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>INHOUD
1         INLEIDING                                                              4
1.1       AANLEIDING                                                             4
1.2       ONDERZOEKSLOCATIES                                                     4
1.2.1     KAMRAD                                                                 4
1.2.2     ANNA’S BERG                                                            5
1.2.3     KERKELANDEN                                                            5
1.3       WILDE BIJEN IN NEDERLAND                                               5
1.3.1     MOBILITEIT VAN BIJEN                                                   6
1.3.2     BIJEN EN BLOEMEN                                                       6
1.3.3     CONCURRENTIE DOOR HONINGBIJEN                                          7
1.3.4     NESTELPLAATSEN VAN WILDE BIJEN                                         7
2         METHODE                                                                9
2.1       VEGETATIEOPNAMEN                                                    9
2.2       NESTGELEGENHEID                                                     9
2.3       VOORKOMEN VAN WILDE BIJEN IN DE OMGEVING                            9
2.4       ANALYSE VAN DE GEGEVENS                                            10
3         RESULTATEN                                                         11
3.1       KAMRAD                                                             11
3.1.1     VEGETATIE                                                          11
3.1.2     NESTGELEGENHEID                                                    12
3.1.3     OVERIGE BEPERKINGEN                                                12
3.2       ANNA’S BERG                                                        12
3.2.1     VEGETATIE                                                          12
3.2.2     NESTGELEGENHEID                                                    13
3.3       KERKELANDEN                                                        14
3.3.1     VEGETATIE                                                          14
3.3.2     NESTGELEGENHEID                                                    14
4         DISCUSSIE                                                          15
5         INRICHTINGS- EN BEHEERADVIES                                       16
5.1       ALGEMENE VUISTREGELS VEGETATIEBEHEER EN WILDE BIJEN                16
5.2       KAMRAD                                                             18
5.2.1     VERGROTEN VAN AANBOD SPECIFIEKE PLANTENSOORTEN                     18
5.2.2     VERGROTEN AANWEZIGE NESTLOCATIES                                   19
5.2.3     OMVORMEN BOS TUSSEN HET KAMRAD EN DE ZUIDERHEIDE                   19
5.3       ANNA’S BERG                                                        20
5.3.1     VERGROTEN VAN AANBOD SPECIFIEKE PLANTENSOORTEN                     20
5.3.2     VERGROTEN AANWEZIGE NESTLOCATIES                                   20
5.4       KERKELANDEN                                                        21
5.5       OVERIGE STIMULERENDE MAATREGELEN                                   21




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV   3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>1         INLEIDING
1.1       AANLEIDING
Het gaat slecht met de wilde bijen in Nederland. Van de 331 soorten die zich regelmatig in ons land
voortplanten staan 181 soorten (55%) op de Rode lijst. Wilde bijen hebben naast een belangrijke functie als
bestuivers in zowel natuur als landbouw ook een belangrijke indicatiefunctie. Gaat het slecht met de wilde
bijen, dan gaat het waarschijnlijk ook slecht met andere insecten en de bloemen waarvan deze soorten
afhankelijk zijn.

Om de wilde bijen beter te beschermen, heeft de gemeente Hilversum op drie locaties maatregelen genomen.
De genomen maatregelen verschillen per locatie maar hebben tot doel het vergroten van het leefgebied voor
wilde bijen binnen de gemeente.

Buiting Advies is gevraagd hen te begeleiden door het uitvoeren van de monitoring van de vegetaties en
suggesties aan te reiken om het beheer en de inrichting van deze gebieden beter af te stemmen op wilde
bijen.

In deze rapportage wordt verslag gedaan van het eerste inventarisatie jaar (2019) van de drie gebieden, wordt
achtergrondinformatie over de ecologie van wilde bijen gegeven en wordt geadviseerd hoe beheer en
inrichting beter op de wilde bijen kunnen worden afgestemd.

1.2       ONDERZOEKSLOCATIES

1.2.1     KAMRAD
De onderzoekslocatie het Kamrad (afbeelding 1) is ongeveer 20-30 are groot en gelegen in het noordoosten
van de bebouwde kom van Hilversum. De locatie heeft een relatief schrale, zandige bodem met op enkele
plekken kenmerkende soorten voor schrale omstandigheden. Ook in de omgeving komen kenmerkende
soorten van schrale vegetaties voor. De omgeving wordt gevormd door opgaande beplanting, bebouwing en
de Zuiderheide.




Afbeelding 1: de graslanden tussen het Kamrad zijn droog en relatief schraal. Dit biedt goede kansen voor de ontwikkeling
van voor bijen interessante vegetaties.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum     Buiting Advies BV                                         4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1.2.2     ANNA’S BERG
Onderzoekslocatie de Anna’s berg (afbeelding 2) is ongeveer 1 hectare groot ligt in het oosten van de
bebouwde kom van Hilversum en bestaat uit de Anna’s berg en de kruidenrijke vegetaties ten zuidoosten van
de berg.




Afbeelding 2: de Anna’s berg bestaat uit een vegetatie op voedselrijke bodem met voornamelijk grassen en ruigtekruiden.
De relatief grote oppervlakte biedt potenties voor wilde bijen in de toekomst.

1.2.3     KERKELANDEN
De onderzoekslocatie Kerkelanden (afbeelding 3) bestaat uit een ingezaaid kruidenrijk grasland van ongeveer
15 are. De omgeving bestaat uit gazon, bebouwing en opgaande beplanting. Rondom het kruidenrijke
grasland liggen dikke boomstammen die het ingezaaide deel afbakenen.




Afbeelding 3: de ingezaaide vegetatie op Kerkelanden werd qua bloei door duizendblad gedomineerd. In de vegetatie
waren echter al veel rozetten van andere ingezaaide soorten aanwezig.


1.3       WILDE BIJEN IN NEDERLAND
In Nederland komen 331 soorten wilde bijen voor. Al deze soorten hebben hun eigen plekje in het
Nederlandse landschap. Sommige soorten komen vrijwel overal voor en zoeken voedsel op veel soorten
bloemen (generalisten). Andere soorten zijn erg zeldzaam en afhankelijk van één of enkele plantensoorten
(specialisten). Ook de locatie van het nest verschilt per soort. Zo nestelen bepaalde soorten bijen in gangetjes
in de grond waarvoor het bodemtype, de grondwaterstand en de hoeveelheid zon op de bodem erg belangrijk
zijn en andere soorten in dood hout of holle stengels.


Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV                                         5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>SOLITAIRE BIJEN, HOMMELS EN HONINGBIJEN
Van de 331 soorten wilde bijen leven de meeste soorten solitair. Dit houdt in dat een vrouwtje zelf een nest
maakt en deze van stuifmeel voorziet. Stuifmeel dient als voedsel voor de larven. Enkele soorten zijn zo
kritisch dat zij enkel stuifmeel van één plantensoort voeren aan de larven (stuifmeelspecialisten).

Er zijn 29 soorten hommels in Nederland, waarvan enkele zeer zeldzaam zijn. Hommels verschillen van
solitaire bijen doordat zij in kolonieverband leven. In tegenstelling tot honingbijen begint de koningin van een
hommelkolonie in het vroege voorjaar in haar eentje met het opbouwen van de kolonie. Doordat in ongeveer
een half jaar een kolonie moet groeien van één individu naar 50-500 individuen (afhankelijk van de soort en
de omstandigheden) hebben hommels erg veel voedsel nodig. Voor hommels zijn met name klaverachtigen,
wikkes en ruwbladigen (bijvoorbeeld gewone smeerwortel) erg belangrijk.

KOEKOEKSBIJEN
De koekoeksbijen (en koekoekshommels) vormen een afzonderlijke groep binnen de bijen. Bij deze soorten
legt het vrouwtje eitjes in een nest van een andere bijensoort die vervolgens de larven voert.

1.3.1     MOBILITEIT VAN BIJEN
De mobiliteit van bijen verschilt sterk. Honingbijen vliegen met gemak meer dan vijf kilometer van hun
nestplaats om voedsel te verzamelen. De meeste hommels vliegen niet verder dan twee kilometer. Bij
solitaire bijen verschilt de afstand sterk tussen de soorten. Sommige vliegen niet verder dan enkele tientallen
meters van hun nestplaats. Het is derhalve belangrijk dat eventuele nestlocaties en bloemrijke vegetaties (met
de juiste plantensoorten) altijd binnen de vliegafstand van de desbetreffende bijensoort liggen.

1.3.2     BIJEN EN BLOEMEN

NECTAR EN STUIFMEEL
Zowel nectar als stuifmeel zijn van belang voor bijen. De adulte bijen drinken alleen nectar, met uitzondering
van hommelkoninginnen die in het vroege voorjaar ook stuifmeel eten. Wat betreft het drinken van nectar is
de bouw van de desbetreffende bijensoort van belang. Sommige soorten hebben een lange roltong waarmee
zij in bloemen met een diepe bloembuis nectar kunnen drinken. Andere soorten hebben een korte roltong en
zijn daarmee op ondiepe bloemen aangewezen. Een lange tong zit in de weg bij het foerageren op ondiepe
bloemen, daardoor zijn soorten met een lange tong vaak niet in staat op bloemen met een ondiepe bloembuis
te foerageren. Er zijn in Nederland meer soorten met een korte dan met een lange tong. Daardoor worden
meer bijen gevonden op planten met een ondiepe bloembuis (zo is de paardenbloem door zijn vroege
bloeitijd een uitermate geschikte plantensoort voor vroeg in het jaar vliegende wilde bijen).

Stuifmeel en nectar dienen als voedsel voor de larven. Het stuifmeel wordt vaak verzameld tussen de haren
op het lichaam of de poten. Ook zijn er soorten die stuifmeel met nectar mengen en het vervoeren in een
korfje (een deel van de poten) of in de maag.

SPECIALISATIE
Sommige soorten gebruiken het stuifmeel van slechts één of enkele plantensoorten uit hetzelfde geslacht
(stuifmeelspecialisten ook wel monolecten genoemd). Daarnaast gebruiken bepaalde soorten een aantal
plantensoorten die behoren tot een aantal plantenfamilies. Ook zijn er soorten die een heel scala aan soorten
gebruiken (stuifmeelgeneralisten ook wel polylecten genoemd). Bepaalde soorten polylecten zijn wel
bloemvast, dit houdt in dat de bijensoort gedurende een bepaalde periode op één plantensoort vliegt.

Specialistische soorten zijn doorgaans gevoeliger voor landschappelijke veranderingen of
maaiwerkzaamheden. Als in het achterhoofd wordt gehouden dat sommige soorten maar enkele tientallen


Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                   6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>meters vliegen en daarbinnen al hun voedsel moeten vinden (niet alleen voor zichzelf maar ook voor de
larven) kan een enkele maaironde waarin alle bloeiende planten die (door een specialist) worden gebruikt het
einde van een lokale populatie betekenen.

BELANGRIJKE PLANTENSOORTEN
Iedere bijensoort heeft zijn eigen voorkeuren. Bepaalde plantensoorten trekken echter meer bijensoorten aan
dan andere. Fijen en Kleijn (Wageningen UR) hebben middels literatuuronderzoek en eigen gegevens
onderzocht welke plantensoorten van groot belang zijn voor wilde bijen in het algemeen en specifiek voor
wilde bijen van de rode lijst. Daarnaast zijn er ook plantensoorten die van groot belang zijn voor
specialistische bijensoorten in Hilversum. Ook deze planten zijn van wezenlijk belang voor het beschermen
van de bijen in de gemeente Hilversum. Naar deze plantensoorten gaat extra aandacht uit in deze rapportage.

1.3.3     CONCURRENTIE DOOR HONINGBIJEN
De hoeveelheid bloemen en daarmee de hoeveelheid stuifmeel en nectar is voor veel soorten wilde bijen een
beperkende factor in het Nederlandse landschap. Door deze beperking treedt concurrentie op tussen wilde
bijen onderling, maar daarnaast ook met honingbijen. Honingbijen worden in Nederland gehouden en de
volken bestaan uit enkele tienduizenden bijen. Aangezien honingbijen erg generalistisch zijn en op vrijwel alle
plantensoorten foerageren, kunnen zij door hun grote aantallen een concurrent zijn voor (zeldzame) wilde
bijen. Geadviseerd wordt dus ook om op plaatsen waar beschermingsmaatregelen zijn genomen voor wilde
bijen het plaatsen van bijenkasten niet te stimuleren of zelfs niet toe te staan.

1.3.4     NESTELPLAATSEN VAN WILDE BIJEN
Van de ongeveer 331 soorten wilde bijen in Nederland nestelt verreweg het grootste deel ondergronds (circa
250 soorten). Ongeveer 60 soorten nestelen in gaatjes in hout, holle stengels of stengels met merg (het merg
wordt er door de bijen uitgeknaagd). Daarnaast maken enkele bijensoorten nog gebruik van andere vormen
van nesten als slakkenhuisjes, bouwen zelf een soort urntjes van hars en plantenvezels of nestelen in oude
muizenholen en boomholten.




Afbeelding 4: ongeveer 250 Nederlandse bijensoorten nestelen in de grond en graven daarbij zelf een nest.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Afbeelding 5: ongeveer 60 Nederlandse bijensoorten nestelen in dood hout of stengels.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV             8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>2         METHODE
2.1       VEGETATIEOPNAMEN
In september 2019 zijn de drie onderzoekslocaties onderzocht op de aldaar voorkomende plantensoorten en
hun abundantie (maat van voorkomen van soorten op een bepaald oppervlak) middels de Tansleymethode.
De (schijn)grassen en sporenplanten hebben geen waarde voor Nederlandse bijen en worden gedurende de
inventarisatie niet meegenomen in de abundantie bepalingen.

Specifieke aandacht gaat uit naar plantensoorten waarvan bekend is dat deze van grote waarde zijn voor
wilde bijen. Hier wordt in de rapportage extra aandacht aan besteed.

TANSLEYMETHODE
Tijdens deze inventarisatie is gebruik gemaakt van de Tansley-methode. De Tansley-methode is gebaseerd op
de abundantie, wat de talrijkheid aangeeft van een soort op een bepaalde oppervlakte. Van elke relevante
plantensoort is tijdens de vegetatieopnamen de abundantie genoteerd.

 TABEL 1: TANSLEYCODERING
 CODE            BESCHRIJVING
 s               sporadic, sparse, de soort is zeer zeldzaam, slechts enkele exemplaren aanwezig
 r               rare, de soort is zeldzaam
 o               occasional, de soort wordt zo nu en dan aangetroffen en is verspreid aanwezig
 lf              locally frequent, plaatselijk frequent
 f               frequent, de soort wordt frequent aangetroffen en is vrij talrijk
 la              locally abundant, plaatselijk talrijk
 a               abundant, de soort is talrijk, veel aanwezig maar nooit (co-)dominant
 ld              locally dominant, plaatselijk overheersend
 c(od)           codominant, de soort is overheersend samen met andere soorten
 d               dominant, de soort is overheersend


2.2       NESTGELEGENHEID
Naast voedsel is nestgelegenheid van belang voor wilde bijen. Globaal gezien zijn bijen onder te verdelen in
bijen die in dood hout, holle stengels en/of onder de grond nestelen. Tijdens de bezoeken worden geschikte
nestlocaties die in het veld worden aangetroffen genoteerd.

2.3       VOORKOMEN VAN WILDE BIJEN IN DE OMGEVING
De verspreiding van wilde bijen is in Nederland, in vergelijking tot bepaalde andere soortgroepen (vogels,
dagvlinders of plantensoorten) slecht onderzocht. Uit de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) komen
van de laatste 10 jaar slechts enkele bijensoorten naar voren uit de omgeving van Hilversum. In
Waarneming.nl zijn de afgelopen 10 jaar 67 bijensoorten gemeld (zie bijlage 1) uit de gemeente Hilversum,
veel van deze waarnemingen zijn echter niet gevalideerd waardoor de betrouwbaarheid afneemt.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2.4       ANALYSE VAN DE GEGEVENS
VOORKOMEN VAN BELANGRIJKE BIJENPLANTEN IN DE HUIDIGE VEGETATIES
Middels de opgestelde tabellen door Fijen & Kleijn (Wageningen UR) is gekeken welke van de aangetroffen
plantensoorten van belang zijn voor wilde bijen.

VOORKOMEN BELANGRIJKE BIJENPLANTEN VOOR BIJEN VAN DE RODE LIJST IN DE HUIDIGE VEGETATIES
Middels de opgestelde tabellen door Fijen & Kleijn (Wageningen UR) is gekeken welke van de aangetroffen
plantensoorten van belang zijn voor wilde bijen van de Rode lijst.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                            10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>3         RESULTATEN
3.1       KAMRAD

3.1.1     VEGETATIE
In september 2019 zijn in de proeflocatie het Kamrad 11 plantensoorten waargenomen (grassen en
sporenplanten uitgezonderd). Voor een totale soortenlijst met abundantie wordt verwezen naar bijlage 2.
Deze soorten indiceren een schrale bodem.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN
Aangetroffen plantensoorten die door veel soorten wilde bijen worden gebruikt zijn: gewoon biggenkruid,
duizendblad, muizenoor, madelief en klein streepzaad.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN VOOR RODE LIJSTSOORTEN
Van de door Fijen & Kleijn (Wageningen UR) genoemde soorten komen duizendblad en muizenoor in het
plangebied voor.




Afbeelding 6: impressie van het Kamrad in september 2019.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum      Buiting Advies BV                             11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>3.1.2     NESTGELEGENHEID

Bodem
In de korte vegetatie en langs de looppaden zijn veel open zandige delen aanwezig. Mits deze aanwezig
blijven en niet te intensief worden betreden, bieden deze in potentie geschikte nestgelegenheid voor wilde
bijen.

Hout en stengels
Duidelijke locaties voor in dood hout nestelende soorten ontbreken op dit moment. Zeer waarschijnlijk zijn
deze wel in beperkte mate in de naburige opgaande beplantingen aanwezig. Geschikte stengels van
bijvoorbeeld braam, framboos, gewone vlier of riet zijn niet aangetroffen, maar zeer waarschijnlijk wel in de
nabijheid aanwezig.

Overige nestplaatsen
Muizenholen die geschikt zijn voor in holen nestelende hommels zijn beperkt aangetroffen en ongetwijfeld
ook in de nabijheid aanwezig.

3.1.3     OVERIGE BEPERKINGEN

Bos tussen Zuiderheide en Kamrad
Het bos tussen de Zuiderheide en het Kamrad is een barrière voor plantensoorten en mogelijk ook voor wilde
bijen. Deze barrière zorgt ervoor dat met name plantensoorten, maar mogelijk ook wilde bijen, vanuit de
Zuiderheide zich minder snel verspreiden naar het Kamrad. Dit bos bestaat vrijwel volledig uit Amerikaanse
vogelkers en vormt zodoende vrij soortenarme vegetatie waar weinig andere soorten profijt van hebben.

3.2       ANNA’S BERG

3.2.1     VEGETATIE
In 2019 zijn op de Anna’s berg en aan de voet van de Anna’s berg 37 plantensoorten waargenomen (grassen
en sporenplanten uitgezonderd). Voor een totale soortenlijst met abundanties wordt verwezen naar bijlage 3.
De vegetatie maakte over het algemeen ruige indruk, met name op de berg.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN
Aangetroffen plantensoorten die door veel soorten wilde bijen worden gebruikt zijn: kruldistel, akkerdistel,
speerdistel, klein streepzaad, peen, gewone berenklauw, jakobskruiskruid, vertakte leeuwentand, smal
streepzaad, gewone rolklaver, smeerwortel, boerenwormkruid, rode klaver, klein hoefblad en diverse wikkes.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN VOOR RODE LIJSTSOORTEN
Van de door Fijen & Kleijn (Wageningen UR) genoemde soorten komen kruldistel, akkerdistel, speerdistel,
smal streepzaad, peen, gewone berenklauw, jakobskruiskruid, gewone rolklaver, boerenwormkruid, rode
klaver en diverse wikkes in het plangebied voor.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>3.2.2     NESTGELEGENHEID

Bodem
Door de geslotenheid van de vegetatie is een geschikte nestplaats voor diverse in de bodem nestelende bijen
vrijwel afwezig.

Hout en stengels
Op en rondom de berg zijn (boom)palen en boomstammen aanwezig. Indien hier, of in bomen in de
omgeving, kleine gaatjes (bijvoorbeeld gangen van keverlarven) aanwezig zijn, kunnen deze dienen als
nestplaats voor wilde bijen. Geschikte stengels van bijvoorbeeld braam, framboos, gewone vlier of riet zijn
niet aangetroffen, maar zeer waarschijnlijk wel in de nabijheid aanwezig.

Overige nestplaatsen
Muizenholen die geschikt zijn voor in holen nestelende hommels zijn niet aangetroffen, maar ongetwijfeld in
de nabijheid aanwezig. Op de berg zijn veel locaties aanwezig voor in de strooisellaag nestelende
hommelsoorten.




Afbeelding 7: impressie van de Anna’s berg in september 2019.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>3.3       KERKELANDEN

3.3.1     VEGETATIE
In 2019 zijn op Kerkelanden en in de omgeving diverse ingezaaide soorten aangetroffen. Voor de totale
soortenlijst wordt verwezen naar bijlage 4. Veel soorten stonden nog niet in bloei. Dit betroffen soorten die
het eerste jaar nog in rozetstadium blijven en pas vanaf 2020 gaan bloeien. Het plangebied maakte over het
algemeen een open zandige indruk.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN
Aangetroffen plantensoorten die door veel soorten wilde bijen worden gebruikt zijn: duizendblad,
knoopkruid, klein streepzaad, peen, slangenkruid en gewoon biggenkruid voor in het plangebied.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN VOOR RODE LIJSTSOORTEN
Van de door Fijen & Kleijn (Wageningen UR) genoemde soorten komen duizendblad, knoopkruid, klein
streepzaad, peen, slangenkruid en gewoon biggenkruid.

3.3.2     NESTGELEGENHEID

Bodem
Door de open zandige structuur van de bodem en de openheid van de vegetatie is een geschikte nestplaats
voor diverse in de bodem nestelende bijen aanwezig. Tijdens de onderzoeksmomenten in 2020 zal worden
gekeken of de wilde bijen hier ook daadwerkelijk gebruik van maken.

Hout en stengels
Rondom de ingezaaide vegetatie zijn boomstammen aangebracht. Indien hier, of in bomen in de omgeving,
kleine gaatjes (bijvoorbeeld gangen van keverlarven) aanwezig zijn, kunnen deze dienen als nestplaats voor
wilde bijen. Geschikte stengels van bijvoorbeeld braam, framboos, gewone vlier of riet zijn niet aangetroffen,
maar zeer waarschijnlijk wel in de nabijheid aanwezig.

Overige nestplaatsen
Muizenholen die geschikt zijn voor in holen nestelende hommels zijn niet aangetroffen, maar ongetwijfeld in
de nabijheid aanwezig. In de plantsoenen in de omgeving zijn mogelijkheden aanwezig voor in de strooisellaag
nestelende hommelsoorten.




Afbeelding 8: impressie van de Kerkelanden in september 2019.



Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>4         DISCUSSIE
INVENTARISATIEMOMENT
De inventarisatie in 2019 vond enkel in september plaats. Deze periode is minder optimaal voor het
inventariseren van flora waardoor mogelijk soorten zijn gemist. Wel geeft deze inventarisatie een goed beeld
van de potenties voor wilde bijen en vormde het tevens een welkome kennismaking met de drie
onderzoeksgebieden.

KENNISHIATEN
Idealiter worden beheer- en inrichtingsmaatregelen afgestemd op de habitateisen van zeldzame soorten uit
het onderzoeksgebied en de omgeving van Hilversum. Een belangrijke beperking hiervoor is het ontbreken
van voldoende informatie over de aanwezigheid van (zeldzame) bijensoorten in het plangebied en de
omgeving. De geadviseerde plantensoorten zijn derhalve gebaseerd op basis van:
• De bodemeigenschappen van de onderzoekslocatie;
• Het belang van de desbetreffende plantensoort voor algemene wilde bijen en wilde bijen van de rode lijst;
• Het voorkomen van de plantensoort in de nabije omgeving.

De volgens literatuur belangrijke planten voor wilde bijen en wilde bijen van de rode lijst (Fijen & Kleijn, 2019)
behoeven enige nuance. De belangrijkste is dat hierin vooral algemene plantensoorten goed scoren omdat de
kans groot is dat deze ook zo nu en dan bezocht worden door wilde bijen. Bij zeldzame soorten is de kans dat
deze toevalligerwijs worden bezocht kleiner.

BIJEN EN BIODIVERSITEIT
In Nederland komen ongeveer 45.000 soorten voor, de ongeveer 331 soorten wilde bijen zijn hier een relatief
klein onderdeel van. Naast soortenrijkdom zijn ook de verscheidenheid en diversiteit aan en tussen
ecosystemen/leefgebieden een onderdeel van de biodiversiteit, evenals de aanwezige variatie in genen
binnen soorten (denk aan lokale aanpassingen en ondersoorten).

Door enkel op bijen te focussen ontstaat het risico dat andere zeldzame soorten waarvoor ook potenties
aanwezig zijn niet meeliften met de genomen maatregelen. Om dit te voorkomen wordt een natuurlijke
vegetatie nagestreefd waarin ook ruimte is voor bloemen en planten die voor bijvoorbeeld zweefvliegen of
nachtvlinders van belang zijn.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>5         INRICHTINGS- EN BEHEERADVIES
5.1       ALGEMENE VUISTREGELS VEGETATIEBEHEER EN WILDE BIJEN
FASERING IN HET BEHEER
Voor wilde bijen is het beter niet te maaien en geen houtige soorten af te zetten als deze bloeien. Dit geldt
zeker voor soorten bijen die slechts op één of enkele plantensoorten foerageren. Maaien en het afzetten van
vegetaties is echter noodzakelijk om het vegetatiestadium te behouden. Zonder maaien of afzetten gaat
namelijk de successie vrijwel overal in ons land richting gesloten bos.

Om tevens geschikt leefgebied te behouden voor de aanwezige dieren en planten de kans te geven zaad te
zetten, wordt elk jaar een deel van het oppervlak niet gemaaid/afgezet. Er wordt geadviseerd tenminste 10%,
maar liever nog 25%, niet te maaien of af te zetten. Belangrijk is dat deze delen het jaar erna (of bij houtige
beplantingen enkele jaren later) wel worden beheerd (afbeelding 9).

TWEE KEER PER JAAR MAAIEN
Om versneld te verschralen wordt soms twee keer per jaar gemaaid en het maaisel afgevoerd. Van belang is
dan dat ruim voldoende leefgebied voor de wilde bijen overblijft. Gezien de schrale uitgangssituatie (Kamrad)
en de relatief beperkte oppervlakte (Kerkelanden) is dit op deze locaties af te raden. Op de Anna’s berg is
echter een voedselrijke situatie en een groter oppervlak voorhanden. Hier kan eventueel overwogen worden
tot 50% van het oppervlak twee keer per jaar te maaien.




Afbeelding 9: gefaseerd maaibeheer waarbij jaarlijks 75% wordt gemaaid (rood) en 25% blijft overstaan (geel). Door
jaarlijkse variatie in het deel dat blijft overstaan wordt verruiging van de vegetatie voorkomen.



Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV                                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>AFVOEREN VAN DE VEGETATIE
Op schrale gronden groeien meer en/of bijzondere plantensoorten dan op voedselrijkere gronden. Het
afvoeren van het maaisel draagt bij aan de verschraling van de bodem. Ook voorkomt dit verruiging. Om
ervoor te zorgen dat insecten uit de vegetatie kunnen ontsnappen en zaden kunnen uitvallen, wordt
geadviseerd het maaisel drie dagen te laten liggen en het daarna af te voeren. Als het maaisel langer blijft
liggen ontstaat de kans dat voedingstoffen uit het maaisel verteren en weer door de bodem worden
opgenomen.

CONTINUÏTEIT IN BEHEER
Jaarlijks dient het maaibeheer op dezelfde locaties in dezelfde week van het jaar te worden uitgevoerd. Dit
omdat planten hun bloeiperiode en zaadrijping dan aanpassen aan het maaitijdstip.

VOORKOMEN VAN BODEMBESCHADIGING EN VERDICHTING
Tijdens het maaien mag de bodem niet worden beschadigd of verdicht. Dit betekent onder andere dat de
maaihoogte niet te laag moet worden afgesteld. Onder te natte omstandigheden van de bodem moeten
maatregelen worden genomen om verdichting en insporing te voorkomen, dan wel moet het maaiwerk
worden uitgesteld.

SPAREN VAN BIJZONDERE PLANTEN TOT NA ZAADZETTING
Bijzondere planten en gewenste weinig voorkomende soorten dienen pas te worden gemaaid nadat ze rijp
zaad hebben gezet.

GEBRUIK VAN DE JUISTE APPARATUUR EN MACHINES
Er dient gemaaid te worden met de juiste machines om beschadiging aan vegetatie e.d. zoveel mogelijk te
beperken en een juiste snede te realiseren. Maaibalk en daarna cyclomaaiers zijn het meest geschikt,
klepelmaaiers (met zuigcombinatie) zijn niet geschikt. Hiermee worden namelijk de insecten en plantenzaden
gedood/opgezogen.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>5.2       KAMRAD
Door de ligging en de schrale zandgrond biedt het Kamrad potenties om bijen van heide en schraalgraslanden
een plek te geven in de bebouwde kom van Hilversum. De potenties van dit gebied zijn door de schrale
omstandigheden nu al erg hoog.

5.2.1     VERGROTEN VAN AANBOD SPECIFIEKE PLANTENSOORTEN
In het Kamrad is slechts een beperkt aantal soorten aanwezig waarvan wilde bijen profiteren. In de tabel
hieronder worden soorten genoemd die van (groot) belang zijn voor veel of juist zeer specialistische
bijensoorten en nu nog ontbreken of zeer schaars zijn en passen bij de groeiplaatsomstandigheden in het
Kamrad.

Het is zeer de moeite waard te kijken of deze soorten kunnen worden aangeplant/ingebracht in het Kamrad of
spontane kolonisatie van het Kamrad te bespoedigen.

 TABEL 2: ONTBREKENDE OF SCHAARSE PLANTENSOORTEN IN HET KAMRAD DIE VAN BELANG ZIJN VOOR WILDE
 BIJEN.
 SOORT               VOORKOMEN         STANDPLAATSOMSTANDIGHEDEN
 Blauwe bosbes       Zuiderheide e.o.  Droge tot vochtige, lichte, schrale bossen met een ontwikkelde
                                       bosbodem
 Brem                Zuiderheide e.o.  Droge, schrale omstandigheden (heide, graslanden en verstoorde
                                       bodems)
 Duizendblad         Kamrad            Droge, schrale tot matig voedselrijke graslanden
 Gewoon biggenkruid Kamrad             Droge, schrale tot matig voedselrijke graslanden
 Grasklokje          Zuiderheide e.o.  Droge, schrale, licht gebufferde graslanden en bosranden
 Muizenoor           Kamrad            Droge, schrale graslanden
 Sporkehout          Zuiderheide e.o.  Droge tot vochtige, lichte bossen en bosranden
 Stekelbrem          Zuiderheide e.o.  Droge, schrale omstandigheden (heide)
 Struikhei           Zuiderheide e.o.  Droge, schrale omstandigheden (heide, heischrale graslanden)
 Wilgenroosje        Zuiderheide e.o.  Droge tot vochtige, (licht) verstoorde bosranden en struwelen
 Zandblauwtje        Zuiderheide e.o.  Droge, schrale graslanden en heidevegetaties

OPEN VEGETATIES
In open vegetaties wordt geadviseerd de vestiging van stekelbrem (indien wenselijk i.v.m. stekels), grasklokje,
struikhei en zandblauwtje te stimuleren. Indien gekozen wordt voor het inzaaien/aanplanten van deze soorten
wordt geadviseerd te kiezen voor leveranciers van inheemse, autochtone zaden/planten of in overleg met
bijvoorbeeld het Goois Natuurreservaat zaden of planten te oogsten in de Zuiderheide of omliggende
terreinen.

BOS, STRUWEEL EN ZOOM
In bossen in de omgeving kunnen groeiplaatsen van blauwe bosbes worden gespaard. Verder wordt
geadviseerd om te kijken of de randen van de open delen op het Kamrad kunnen worden ingericht als
struweel met sporkehout en brem. Ook andere inheemse kleine bomen en struiken van de schrale, droge
zandgronden zoals gaspeldoorn en wilde lijsterbes.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Beheer
Geadviseerd wordt de vegetatie 1x per jaar te maaien en het maaisel af te voeren. De maaironde kan het best
in september-oktober worden uitgevoerd. Eventuele bloeiende soorten en stekelbrem en struikhei kunnen
worden gespaard. Zie verder ook de vuistregels in paragraaf 5.1.

5.2.2     VERGROTEN AANWEZIGE NESTLOCATIES

Bodem
De droge en schrale bodem levert veel potenties op voor in de grond nestelende wilde bijen. Op de
Zuiderheide zijn ook steilrandjes aanwezig die al door diverse soorten insecten, waaronder zeer waarschijnlijk
wilde bijen, in gebruik zijn (afbeelding 10, links). In het Kamrad zijn tevens op diverse plekken open zandige
delen aangetroffen (afbeelding 10, rechts).




Afbeelding 10: nestgelegenheid gebruikt door wilde bijen in een steilrandje op de Zuiderheide en potentiële
nestgelegenheid op het Kamrad.

Hout en stengels
De ontwikkeling van braamstruweel in de omgeving zal positief uitpakken voor bepaalde bijensoorten.
Bijkomend voordeel is dat bramen ook door wilde bijen worden gebruikt als voedselplant.

5.2.3     OMVORMEN BOS TUSSEN HET KAMRAD EN DE ZUIDERHEIDE
Veel van de in het Kamrad aanwezige potenties zijn te realiseren door verbindingen met de Zuiderheide te
realiseren. Het bos tussen het Kamrad en de Zuiderheide vormt op dit moment een barrière. Dit bos bestaat
op enkele locaties voornamelijk uit Amerikaanse vogelkers en vertegenwoordigt zodoende een lage
ecologische waarde. Het wegkappen c.q. omvormen van dit bos kan bijdragen aan de uitwisseling van wilde
bijen en belangrijke voedselplanten en een vergroting van het leefgebied voor wilde bijen in het Kamrad/
Zuiderheide.

Bij het eventueel omvormen van de bosrand is het van belang om eventuele groeiplaatsen/individuen van
voor bijen waardevolle soorten als blauwe bosbes, sporkehout, struikhei en wilgenroosje te sparen.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum     Buiting Advies BV                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>5.3       ANNA’S BERG
Door de grote oppervlakte en de grote variatie binnen het gebied biedt de Anna’s berg potenties voor veel
soorten wilde bijen van voedselrijke bloemrijke graslanden en ruigtes.

5.3.1     VERGROTEN VAN AANBOD SPECIFIEKE PLANTENSOORTEN
Op en direct rondom de Anna’s berg zijn veel plantensoorten aanwezig met een belangrijke functie voor wilde
bijen. De absolute aantallen van veel van deze soorten is op dit moment echter laag.

Veel van deze soorten komen van nature voor in (matig) voedselrijke bloemrijke graslanden en bloemrijke
ruigtes. De ontwikkeling van deze twee vegetaties ligt dan ook voor de hand. Dit kan worden bereikt door
gunstige omstandigheden voor de desbetreffende plantensoorten te creëren.

BELANGRIJKE BIJENPLANTEN VOOR RODE LIJSTSOORTEN
Van de door Fijen & Kleijn (Wageningen UR) genoemde soorten komen kruldistel, akkerdistel, speerdistel,
smal streepzaad, peen, gewone berenklauw, jakobskruiskruid, gewone rolklaver, boerenwormkruid, rode
klaver en diverse wikkes in het plangebied voor.

BLOEMRIJKE GRASLANDEN
Door goed beheer (gefaseerd maaien en afvoeren) is een bloemrijke vegetatie te creëren. Vooral op plekken
waar nu al (spaarzaam) gewenste soorten aanwezig zijn liggen kansen. Van belang is dat het beheer leidt tot
meer stabiliteit in de vegetatie wat op den duur zorgt voor een toename van gewenste soorten (zie ook
paragraaf 5.1). Met name de diverse soorten vlinderbloemigen (klavers en wikkes) op de Anna’s berg zijn zeer
het stimuleren waard. Ongeveer 85% van de bijensoorten op de Rode lijst is namelijk afhankelijk van klavers,
wikkes en andere vlinderbloemigen. Naast deze vlinderbloemigen groeien ook klein streepzaad, peen,
vertakte leeuwentand, gewone rolklaver en klein hoefblad.

BLOEMRIJKE RUIGTES
Daarnaast zijn ook de akkerdistel, speerdistel, kruldistel, jakobskruidkruid, gewone berenklauw,
boerenwormkruid en gewone smeerwortel van belang. Deze soorten groeien veelal in ruigtes. Geadviseerd
wordt grote dichtheden van deze soorten één keer per jaar in oktober te maaien.

OVERIGE (ONGEWENSTE) VEGETATIES
Een groot deel van de Anna’s berg is begroeid met grassen, bijvoet en ridderzuring. Deze soorten leveren
vrijwel geen waarde voor de bovengenoemde soorten. Door het creëren van stabiliteit en het maaien en
afvoeren van de vegetatie worden deze vegetaties naar verloop waarschijnlijk soortenrijker.

Bij deze vegetaties kan ervoor worden gekozen om een extra maaironde in juni uit te voeren. Er is immers
weinig kwaliteit te verliezen in deze delen.

5.3.2     VERGROTEN AANWEZIGE NESTLOCATIES

Bodem
Door de ruige vegetatie op de Anna’s berg is het voor de meeste wilde bijen lastig een goede plek te vinden
om te nestelen. Geadviseerd wordt een bijenheuvel aan te leggen op of in de directe omgeving van de berg.
Een bijenheuvel is een bult open zand/leem waarin wilde bijen kunnen nestelen. Van belang is dat deze
bijenheuvel open blijft en door de zon wordt beschenen.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                  20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Hout en stengels
De ontwikkeling van braamstruweel in de omgeving zal positief uitpakken voor bepaalde bijensoorten.
Bijkomend voordeel is dat bramen ook door wilde bijen worden gebruikt als voedselplant.

5.4       KERKELANDEN
De locatie op de Kerkelanden is recent ingezaaid met een mengel speciaal voor wilde bijen. Geadviseerd
wordt om het mengsel zich nog één jaar te laten ontwikkelen zodat beter kan worden bepaald welke soorten
aanwezig zijn en welke eventueel kunnen worden toegevoegd. Wel vielen tijdens het veldbezoek een aantal
zaken op:
• Duizendblad neemt een erg dominante positie in. Geadviseerd wordt te voorkomen dat deze soort alle
   andere soorten wegconcurreert;
• Het aangelegde deel is nu nog erg beperkt in oppervlak, om daadwerkelijk een meerwaarde voor wilde
   bijen te creëren wordt geadviseerd te kijken of de bloemrijke vegetatie zich op termijn kan uitbreiden;
• Rondom de vegetatie liggen boomstammen, door hier gaatjes in te boren (3-9 mm) van 8-15 cm diep
   ontstaat een mooie vorm van extra nestgelegenheid voor wilde bijen.

5.5       OVERIGE STIMULERENDE MAATREGELEN
BIJENHOTELS, BIJENBANKEN EN OPEN PLEKJES
Om het gebrek aan nestgelegenheid deels te verhelpen kan een bijenhotel worden geplaatst. Bijenhotels
functioneren enkel op een zonnige locatie nabij bloemrijke vegetaties. Geadviseerd wordt dat de gaten in de
blokken minimaal 15 cm diep zijn en in diameter variëren van 3 tot 9 millimeter. Holle stengels en bamboe
dienen aan de achterzijde afgesloten te zijn (planten hebben vaak van nature schotjes in de stengel). Ook
kunnen eventueel gaten worden geboord in bijvoorbeeld palen van afrasteringen etc. Een bijenhotel vergt
onderhoud, doorgaans wordt aangeraden de inhoud na 2-3 jaar te vervangen. Wel dienen de blokken in het
terrein achter te blijven, zodat aanwezige larven de kans krijgen zich te ontwikkelen tot bijen.

Slechts een klein deel van de Nederlandse bijensoorten maakt gebruik van een bijenhotel. Het merendeel
nestelt in de grond. Hier is dan ook de meeste winst te behalen.

Een bijenbank is een verhoogd deel in het maaiveld (wallichaam of bult) van zandig of lemig materiaal waarin
bijen kunnen nestelen. Door de hellingshoek ontstaat een warmer microklimaat aan de zuidkant. Dit is voor
de meeste bijen gunstig. Van belang is dat de bijenbank altijd open grond blijft houden. Door kleinschalig te
plaggen (plagplakken <2 m2) of steilranden af te steken in slootkanten of andere taluds kan ook extra
nestgelegenheid voor wilde bijen worden gecreëerd.

VERGROTEN EN VERBINDEN VAN LEEFGEBIEDEN
Door het creëren van meer voor wilde bijen geschikte leefgebieden (geschikte vegetaties en nestgelegenheid)
worden populaties robuuster en kunnen ze beter tegen een (onverwachte) tegenslag. Ook kunnen bijen zich
uitbreiden en andere geschikte delen van Hilversum koloniseren.




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>BIJLAGEN




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV   22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> BIJLAGE 1: AANGETROFFEN BIJENSOORTEN IN HILVERSUM (ONGEVALIDEERD)
    #   NEDERLANDSE NAAM                     WETENSCHAPPELIJKE NAAM             LAATSTE    N WAARNEMINGEN
                                                                              WAARNEMING
    1   Honingbij                            Apis mellifera                    20-9-2019         15
    2   Tweekleurige koekoekshommel          Bombus bohemicus                  27-6-2015         3
    3   Gewone koekoekshommel                Bombus campestris                 19-7-2019         8
    4   Tuinhommel                           Bombus hortorum                    2-7-2019         6
    5   Boomhommel                           Bombus hypnorum                   15-6-2019         14
    6   Veenhommel                           Bombus jonellus                   22-5-2017         4
    7   Steenhommel                          Bombus lapidarius                 21-8-2019         29
    8   Veldhommel                           Bombus lucorum                    14-7-2019         12
    9   Grote veldhommel                     Bombus magnus                      1-4-2016         2
  10    Akkerhommel                          Bombus pascuorum                  21-8-2019         40
  11    Weidehommel                          Bombus pratorum                   15-6-2019         25
  12    Aardhommel                           Bombus terrestris                 11-7-2019         36
  13    Bonte viltbij                        Epeoloides coecutiens             27-7-2017         3
  14    Heideviltbij                         Epeolus cruciger                   6-9-2017         2
  15    Gewone viltbij                       Epeolus variegatus                10-7-2014         2
  16    Gewone wespbij                       Nomada flava                      27-4-2018         4
  17    Smalbandwespbij                      Nomada goodeniana                 28-5-2016         1
  18    Roodharige wespbij                   Nomada lathburiana                14-5-2019         10
  19    Sierlijke wespbij                    Nomada panzeri                    26-4-2018         2
  20    Gewone dubbeltand                    Nomada ruficornis                 13-4-2017         1
  21    Heidewespbij                         Nomada rufipes                    18-8-2019         4
  22    Geelzwarte wespbij                   Nomada succincta                  19-4-2017         5
  23    Witbaardzandbij                      Andrena barbilabris                8-4-2017         5
  24    Tweekleurige zandbij                 Andrena bicolor                   18-6-2019         1
  25    Asbij                                Andrena cineraria                 31-5-2019         9
  26    Kruiskruidzandbij                    Andrena denticulata               21-7-2017         1
  27    Grasbij                              Andrena flavipes                  16-5-2019         9
  28    Gewone rozenzandbij                  Andrena fucata                     8-6-2016         1
  29    Vosje                                Andrena fulva                      2-4-2017         4
  30    Heidezandbij                         Andrena fuscipes                  14-9-2019         5
  31    Roodgatje                            Andrena haemorrhoa                 9-5-2019         13
  32    Valse rozenzandbij                   Andrena helvola                    8-4-2017         1
  33    Ereprijszandbij                      Andrena labiata                   28-5-2016         1
  34    Donkere zomerzandbij                 Andrena nigriceps                  2-7-2012         1
  35    Zwartbronzen zandbij                 Andrena nigroaenea                 5-5-2019         3
  36    Viltvlekzandbij                      Andrena nitida                    19-4-2017         6
  37    Bremzandbij                          Andrena ovatula                   28-5-2016         1
  38    Vroege zandbij                       Andrena praecox                   11-4-2016         1
  39    Meidoornzandbij                      Andrena scotica                   24-3-2019         3




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV                             23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    #   NEDERLANDSE NAAM                     WETENSCHAPPELIJKE NAAM             LAATSTE     N WAARNEMINGEN
                                                                              WAARNEMING
  40    Witkopdwergzandbij                   Andrena subopaca                  28-5-2016          1
  41    Grijze zandbij                       Andrena vaga                      26-4-2018          29
  42    Geelstaartklaverzandbij              Andrena wilkella                   1-6-2019          1
  43    Grote zijdebij                       Colletes cunicularius             31-3-2019          3
  44    Wormkruidbij                         Colletes daviesanus               21-8-2019          4
  45    Duinzijdebij                         Colletes fodiens                  14-7-2019          3
  46    Klimopbij                            Colletes hederae                  14-9-2019          3
  47    Heizijdebij                          Colletes succinctus               18-9-2016          3
  48    Roodpotige groefbij                  Halictus rubicundus               20-9-2019          1
  49    Gewone geurgroefbij                  Lasioglossum calceatum             9-9-2019          2
  50    Matte bandgroefbij                   Lasioglossum leucozonium          28-5-2016          1
  51    Langkopsmaragdgroefbij               Lasioglossum morio                19-4-2017          1
  52    Viltige groefbij                     Lasioglossum prasinum             15-6-2018          1
  53    Zesvlekkige groefbij                 Lasioglossum sexnotatum           31-10-2019         1
  54    Gewone franjegroefbij                Lasioglossum sexstrigatum          3-6-2019          1
  55    Biggenkruidgroefbij                  Lasioglossum villosulum           28-5-2016          1
  56    Grote bloedbij                       Sphecodes albilabris              18-9-2019          14
  57    Dikkopbloedbij                       Sphecodes monilicornis            28-7-2019          4
  58    Schoffelbloedbij                     Sphecodes pellucidus               1-6-2019          3
  59    Ranonkelbij                          Chelostoma florisomne             28-5-2016          1
  60    Tronkenbij                           Heriades truncorum                21-7-2019          3
  61    Tuinbladsnijder                      Megachile centuncularis           21-7-2019          2
  62    Lathyrusbij                          Megachile ericetorum               1-6-2018          1
  63    Gewone behangersbij                  Megachile versicolor              22-7-2015          2
  64    Grote bladsnijder                    Megachile willughbiella           25-6-2013          2
  65    Gehoornde metselbij                  Osmia cornuta                     16-4-2018          1
  66    Pluimvoetbij                         Dasypoda hirtipes                  8-8-2019          18
  67    Gewone slobkousbij                   Macropis europaea                 30-7-2015          2




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum    Buiting Advies BV                              24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> BIJLAGE 2: INVENTARISATIERESULTATEN HET KAMRAD

 WETENSCHAPPELIJK NAAM          NEDERLANDSE NAAM           2019       2020   2021

 Achillea millefolium           Duizendblad                  a

 Bellis perennis                Madelief                     s

 Cerastium                      Hoornbloem

 Crepis capillaris              Klein streepzaad             s

 Conyza canadensis              Canadese fijnstraal          s

 Erodium cicutarium             Reigersbek

 Hypochaeris radicata           Gewoon biggenkruid           s

 Plantago coronopus             Hertshoornweegbree          Lf

 Plantago lanceolata            Smalle weegbree              s

 Potentilla erecta              Tormentil                    o

 Rumex acetosella               Schapenzuring               Ld




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV          25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> BIJLAGE 3: INVENTARISATIERESULTATEN ANNA’S BERG

 WETENSCHAPPELIJK NAAM          NEDERLANDSE NAAM            2019       2020   2021

 Artemisia vulgaris             Bijvoet                       f

 Carduus crispus                Kruldistel                    s

 Cirsium arvense                Akkerdistel                   f

 Cirsium vulgaris               Speerdistel                   r

 Crepis capillaris              Smal streepzaad               s

 Convolvulus arvensis           Haagwinde                     o

 Daucus carota                  Wilde peen                    r

 Diplotaxis tenuifolia          Grote zandkool                s

 Dipsacus fullonum              Grote kaardenbol              s

 Epilobium hirsutum             Harig wilgenroosje            s

 Eupatorium cannabinum          Koninginnenkruid              s

 Heracleum sphondylium          Gewone berenklauw             s

 Jacobaea vulgaris              Jacobskruiskruid              s

 Lactuca serriola               Kompassla                     r

 Leontodon autumnalis           Vertakte leeuwentand          s

 Lotus corniculatus             Gewone rolklaver              s

 Lotus glaber                   Smalle rolklaver              s

 Malva alcea                    Vijfdelig kaasjeskruid        s

 Medicago albus                 Witte honingklaver            s

 Medicago lupulina              Hopklaver                     s

 Medicago sativa                Luzerne                       s

 Persicaria amphibia            Veenwortel                    s

 Persicaria maculosa            Perzikkruid                   s

 Potentilla anserina            Zilverschoon                  s

 Rumex cruspus                  Krulzuring                    s

 Rumex obtusifolius             Ridderzuring                  f

 Senecio inaequidens            Bezemskruiskruid              r

 Sinapis arvensis               Herik                         o




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV           26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> Sonchus oleraceus              Gewone melkdistel             s

 Symphytum officinale           Smeerwortel                   s

 Tanacetum vulgare              Boerenwormkruid               s

 Trifolium pratense             Rode klaver                   r

 Trifolium hybridum             Bastaardklaver                r

 Tussilago farfara              Klein hoefblad                s

 Vicia cracca                   Vogelwikke                    s

 Vicia sativa                   Smalle wikke                  s

 Vicia sepium                   Ringelwikke                   s




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 4: INVENTARISATIERESULTATEN KERKELANDEN

WETENSCHAPPELIJK NAAM           NEDERLANDSE NAAM           2019       2020   2021

Achillea millefolium            Duizendblad                  d

Ambrosia artemisiifolia         Alsemambrosia                s

Atriplex patula                 Uitstaande melde             o

Barbarea vulgaris               Barbarakruid                 f

Centaurea jacea                 Knoopkruid                   f

Crepis capillaris               Klein streepzaad             s

Datura stramonium               Doornappel                   s

Daucus carota                   Peen                         s

Echium vulgare                  Slangenkruid                 f

Erodium cicutarium              Reigersbek                   s

Hypochaeris radicata            Gewoon biggenkruid           o

Leucanthemum vulgare            Gewone margriet              f

Linaria vulgaris                Vlasbekje                    s

Malva moschata                  Muskuskaasjeskruid           s

Papaver dubium                  Bleke klaproos               s

Rumex acetosella                Schapenzuring                s

Silene latifolia                Avondkoekoeksbloem           s

Silene vulgaris                 Blaassilene                  s

Solanum nigrum                  Zwarte nachtschade           s

Tragopogon spec.                Morgenster                   o




Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Monitoring en beheer vegetaties voor bijen - Hilversum   Buiting Advies BV   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>