<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                     DE HOUTBOUW
                     REVOLUTIE
                     METROPOOLREGIO AMSTERDAM EDITIE




Polycentrische Verstedelijkingsstrategie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                                              METROPOOLREGIO AMSTERDAM EDITIE




                                      VOORWOORD                                                               INLEIDING

                                      In de Metropoolregio Amsterdam werken 32 gemeenten en                   Houtbouw heeft de aandacht. Innovatie en nieuwe technische
                                      2 provincies samen aan een ambitieuze agenda voor de nabije             mogelijkheden hebben de toepassing van hout in gebouwen zodanig
                                      toekomst. Vrijwillig maar niet vrijblijvend. Het halen van de           vergroot dat het technisch kan concurreren met beton en staal in de
                                      klimaatdoelen vormt een steeds belangrijker onderdeel van               realisatie van grootschalige, complexe en vernieuwende opgaven.
                                      deze MRA agenda, waarin verder over o.a. de woningproductie,            Dit biedt kansen, want door op een verantwoorde manier in te zetten
                                      mobiliteit, duurzame economische groei en landschap gezamenlijke        op houtbouw kan een flinke stap worden gezet richting een duurzame,
                                      afspraken worden gemaakt                                                circulaire en gezonde leefomgeving. De bouwsector behoort tot de
                                                                                                              meest vervuilende sectoren. Dus is het niet vreemd dat een groeiende
                                      Bestuurders namen in 2020 het initiatief om via gerichte Green Deals    groep van overheden, marktpartijen en burgers hout als een belangrijke
                                      duurzaam uit de Corona crisis te komen. Daarmee laat de MRA             bouwsteen ziet van een schone toekomst.
                                      zien welk belang ze hecht aan de versnelde transitie naar een
                                      circulaire economie. Onderdeel hiervan is de ambitie om 20% van
                                      de woningproductie in de MRA in houtbouw uit te voeren. Startend
                                      vanaf 2025, met een stapsgewijze groei ernaartoe.

                                      We richten onze inspanningen -volgens de Triple Helix methode-
                                      samen met private partijen en kennisinstellingen primair op het
                                      ontwikkelen en bouwen van nieuwe woningen in hout en biobased
                                      materialen. In nauwe samenwerking bespreken we hoe we dit
                                      percentage van 20% houtbouw gezamenlijk kunnen halen.                                                                                            CLT productiefabriek
                                      Welke belemmeringen zijn er nu, zoals wet- en regelgeving en                                                                                     Westerkappeln Duitsland (Derix)
                                      relatieve onbekendheid bij de betrokken partijen met de
                                      bouwmethodes voor houtbouw? Hoe kunnen we bij alle partijen
Thijs Kroese is Wethouder Bouwen en
Wonen Gemeente Purmerend              het huidige gebrek aan kennis en ervaring snel inlopen zodat
                                      houtbouw veel meer mainstream kan worden? En hoe zorgen we
                                      voor meer vertrouwen bij de eind-gebruikers in de kwaliteit van
                                      houten huizen?

                                      De noodzaak tot deze MRA-doelstelling moge duidelijk zijn.
                                      De bouwsector is nu verantwoordelijk voor bijna 40% van alle CO2
                                      uitstoot wereldwijd, vooral door het traditionele gebruik van de niet
                                      hernieuwbare grondstoffen beton en staal. Houtbouw en biobased
                                      bouwen op grote schaal zorgen voor een zeer forse beperking van
                                      die CO2- en stikstofemissie.

                                      In deze nauwe publiek-private samenwerking kunnen we als MRA
                                      met houtbouw een paar vliegen in één klap slaan: klimaatdoelen
                                      realiseren, versnellen van de woningbouw, innovatie van de
                                      bouwketen en vernieuwing van de werkgelegenheid in de bouw.
                                      Geen tijd te verliezen dus!

                                      Thijs Kroese
                                      voorzitter publiek-private stuurgroep houtbouw MRA
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                    METROPOOLREGIO AMSTERDAM EDITIE




WAAROM HOUTBOUW?                                                                    DE MRA ALS VOORTREKKER

Houten gebouwen slaan de opgenomen CO2 voor langere tijd op, tijdens                De gecultiveerde positie van hout in onze maatschappij, zijn ecologische
bouwwerkzaamheden wordt er nagenoeg geen stikstof uitgestoten en het                waarde en zijn rol ten aanzien van het klimaat zijn evident. Hout is veelzijdig.
materiaal is oneindig hernieuwbaar. Alleen dat maakt de aandacht voor               Zijn invloeden spelen van het moleculaire niveau tot het landschappelijke, en
houtbouw al legitiem, maar hout heeft meer te bieden dan dat.                       van toren tot aan warmtebron. Door de nieuwe technische mogelijkheden, de
                                                                                    toegedichte eigenschappen en prestaties wordt houtbouw omarmd. Hout biedt
Hout is licht van gewicht en is daarom hét materiaal om te verdichten               de potentie om binnen één samenhangende opgave verschillende vraagstukken
Zo is hout wel zes keer lichter dan beton, waardoor het materiaal bij uitstek       op het gebied van klimaat, ecologie, circulariteit, stedelijke ontwikkeling,
geschikt is om de stad te verdichten door middel van optopping of door te           architectuur en wonen aan te pakken. Als een schakel die ogenschijnlijk
bouwen op moeilijk bereikbare plekken of slappe ondergronden. Funderingen           afzonderlijke vraagstukken op een nieuwe en verantwoorde manier aan elkaar
kunnen lichter worden uitgevoerd. Het lichte gewicht maakt hout ook geschikt        koppelt tot een breed ingebed verhaal.
voor renovatie doeleinden.
                                                                                    Hout maakt de inherente verwevenheid tussen stad, landschap en klimaat
Hout maakt de bouwplaats schoner en                                                 zichtbaar en draagt zo ook bij aan de perceptie en het bewustzijn hiervan.
zorgt voor minder bouw-overlast voor de omgeving                                    Bouwen in hout betekent daarom een impact die verder reikt dan andere
Het lichte gewicht van hout leidt tot minder en lichter vervoer naar en van         bouwmaterialen zoals steen, beton en staal. De potentie ligt dan ook in een
de bouwplaats. Daarnaast zorgt prefabricage voor minder aanpassingen en             robuuste en ontwikkelde houtbouwketen die vraagt om een andere benadering
manschappen op de bouwplaats, dit kan het bouw-proces aanzienlijk versnellen.       dan we kennen uit de huidige bouwsector, met als resultaat een unieke
Door de combinatie van het lichte gewicht en prefabricage kan er met elektrisch     symbiose tussen natuur, techniek en cultuur. De MRA heeft hierin voor de
materieel gewerkt worden (e.g. elektrische kranen en boren). Dit leidt tot minder   Nederlandse situatie een voortrekkersrol.
bouw-overlast qua geluid, uitstoot van (fijn)stoffen, CO2 en afval. Bouwen met
hout is beter voor de luchtkwaliteit rondom de bouwplaats.
                                                                                         'In hele korte tijd is het bewustzijn bij alle professionele partijen
                                                                                          in de vastgoed- en gebiedsontwikkeling gegroeid: houtbouw op
Hout zorgt voor een gezonde, duurzame en prettige leefomgeving
Hout reguleert de lucht en vochtbalans in een woning op een natuurlijke manier.
                                                                                          grote schaal is niet meer weg te denken als we de afspraken uit
Daarnaast ervaren mensen hout in het zicht als prettig, geeft het rust en laten           het Parijse klimaatakkoord willen halen en onze woningbouw
studies zien dat het mentale en fysieke positieve effecten heeft. De innovatie            willen versnellen en aantrekkelijker maken.'
in houtbouw heeft de architectuur aangevuld met een nieuwe vormentaal en                  Bob van der Zande
                                                                                          Programmaleider Houtbouw MRA
het idioom van de architect vergroot. Biophilic design is bezig met een opmars.
Daarnaast halen we door te bouwen met hout de natuur letterlijk
onze huizen in. Het versterkt daarmee de groene, natuur inclusieve                  Verantwoordelijkheid nemen
stad van de 21e eeuw.                                                               Grootstedelijke regio's zijn dynamische en hyperactieve gebieden. Het zijn de
                                                                                    gebieden die in absolute zin de meeste druk leggen op de natuur en het klimaat.
Hout is hét materiaal om circulair te bouwen                                        De bouw is als vanzelfsprekend een grote sector in stedelijke gebieden. Zo ook
Met droge verbindingen kan het gebouw snel in elkaar gezet worden en weer           in de MRA, waar de woningnood en de bouwopgave het grootst zijn. Daar ligt dus
volledig uit elkaar worden gehaald. Hierdoor kan het materiaal gemakkelijk,         ook de sleutel om grote stappen te zetten in de verduurzaming van de bouw, de
hoogwaardig een tweede leven krijgen. Daarnaast is hout eenvoudig aan               metropoolregio als geheel en het collectief bewustzijn van natuur en milieu.
te passen en te bewerken als het een nieuwe vorm moet krijgen in de                 Dit legt een bepaalde druk op de regio om de verantwoordelijkheid te nemen
nieuwe bestemming. Hout is goed af te waarderen van hoogwaardig gebruik             voor grote overkoepelende thema’s zoals biodiversiteit en klimaatverandering.
naar laagwaardige toepassingen voordat het eindigt als papier of in de              Klimaat en landschap zijn dus stedelijke opgaven en de keuze voor meer hout in
verbrandingsoven. Materialen kunnen nieuwe gebruiksbestemmingen krijgen             de gebouwde omgeving is daarom een logische keus. Kiezen voor een ander
van meubilair of trap, naar vezelplaat tot aan papier.                              bouwmateriaal betekent ook kiezen voor een specifieke productieketen die
                                                                                    anders in elkaar steekt en andere afhankelijkheden kent. Houtbouw vraagt om
                                                                                    een fundamenteel andere ketenbenadering die in potentie duurzamer is voor
                                                                                    stad, land en klimaat.

                                                                                    Kiezen voor hout is kiezen voor minder directe CO2 en fijnstof uitstoot. Kiezen
                                                                                    voor hout is indirect kiezen voor meer, en beter beheerde bossen. Kiezen voor
                                                                                    hout kan daarmee ook een keuze zijn voor meer biodiversiteit in en (ver) buiten
                                                                                    de MRA. Door integraal naar deze afhankelijkheid te kijken krijg je een beter
                                                                                    beeld waarom houtbouw het bouwmateriaal is van de 21e-eeuwse metropool.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                   METROPOOLREGIO AMSTERDAM EDITIE




                                                   UITDAGINGEN

                                                   Het enthousiasme voor het materiaal is alom aanwezig en de
                                                   betrokken partijen in de bouw zijn bereid om met hout aan de slag te
                                                   gaan. Er zijn echter nog wel een paar aandachtspunten voor de sector
                                                   en de beleidsmakers om te zorgen dat houtbouw doordringt in allerlei
                                                   typen gebieden en programma's om ervoor te zorgen dat de ambitie
                                                   van 20% gehaald wordt. Door de transitiefase waarin we ons bevinden
                                                   zullen business cases op het eerste gezicht regelmatig nog niet
                                                   rendabel zijn.

                                                   Dus brengen we de volgende aandachtspunten onder de aandacht
                                                   om ervoor te zorgen dat de MRA daadwerkelijk de transitie naar een
                                                   houten bouweconomie gaat maken.

                                                   Belangrijk is dat er een gelijk speelveld komt voor alle bouwmaterialen.
                                                   Nu nog wordt hout benadeeld in de nationale verplichte MilieuPrestatie
                                                   Gebouwen (MPG) berekening. Het manifest van VORM vraagt hier
                                                   nationale aandacht voor en is ondertekend door 240 bouwpartijen.
                                                   Als er een gelijk speelveld wordt gecreëerd, zal de keuze voor hout
                                                   voor veel partijen leiden tot een betere score op de MPG. Tevens
                                                   zal hout ook beter moeten worden opgenomen in het bouwbesluit.
                                                   Onder andere met vernieuwde regelgeving rondom akoestiek en
                                                   brandwerendheid.

                                                   Daarnaast moet er ook op MRA-niveau aandacht worden besteed aan
                                                   het opschalen van de productie in de gehele keten. Houtbouw is een
                                                   nieuw onderdeel in de bouweconomie en zal zich verder ontwikkelen.
                                                   Verschillende ketenonderdelen zijn geschikt om zich te vestigen in
                                                   de MRA, andere onderdelen zoals productie van hout en de verwerking
                                                   daarvan tot halffabricaten liggen vooralsnog in onze buurlanden.
                                                   De eerste houtbouwfabrieken en bijbehorende opleidingen in de regio
                                                   zijn inmiddels al gepland. Deze productieketen moet gaan opschalen,
                                                   maar kan dat niet zonder vraag en voldoende aanbod voor een
                                                   concurrerende prijs.

                                                   Houtbouw biedt de potentie om snel te bouwen, door prefabricage
                                                   en snelle assemblage op de bouwplaats. Daar is opschaling en
                                                   rationalisering van de houtbouwsector in Nederland voor nodig
                                                   zodat de keten als geheel beter is ingeregeld binnen de Nederlandse
                                                   context. Op termijn draagt dit bij aan de concurrentiepositie van de
                                                   houtbouwsector. Dit vereist onder andere pionieren en leiderschap
                                                   van ambitieuze gemeenten.

                                                   In de MRA is de samenwerking gezocht tussen overheden en markt-
                                                   partijen middels de Houtbouw Green Deal en op nationale schaal
                                                   is de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen met een identieke
                                                   missie bezig. Door gezamenlijk op te trekken kunnen overheden,
                                                   kennisinstellingen en marktpartijen ervoor zorgen dat de transitie
                                                   naar een circulaire, schone en gezonde leefomgeving versnelt.
Foto: Pieter Vandenheede voor PEFC fotowedstrijd   Op weg naar een gezonde, houten stedelijke regio van de toekomst.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>PROJECTCASE                                                                                                                 PROJECTCASE




ROBIN WOOD                                                                                                                  STORIES
Locatie                                                                                                                     Locatie
Centrumeiland, IJburg Amsterdam                                                                                             Buiksloterham, Amsterdam

Architect                                                                                                                   Architect
Marc Koehler Architecten, ANA Architecten                                                                                   Olaf Gipser Architects

Landschap                                                                                                                   Aannemer
LANDLAB Landscape Architects                                                                                                Heutink Groep

Opdrachtgever                                                                                                               Ontwikkelaar
Edwin Oostmeijer Projectontwikkeling BV,                                                                                    Heutink Groep
MaMa Pioneers
                                                                                                                            CPO-project in samenwerking met
                                                                                                                            bouwgroep Samenwerkers BSH20A




                                                                                                                                                                                                              foto's: @Luuk Kramer fotografie




                                            dat we die woningen zo                  heid in de hele regio. Hiermee                                            Het spreekt Vesteda aan dat we      of ownership’ zullen dominant
                                            duurzaam mogelijk bouwen.               draagt het niet alleen bij aan een                                        met uitbreiding van bosbouw en      moeten zijn bij afwegingen.
                                            Door veel meer met hout te              duurzaam herstel uit de corona-                                           houtbouw een positieve impact
                                            bouwen in plaats van met beton          crisis, maar ook aan sociaal herstel.                                     kunnen hebben op ons klimaat        Voor een institutionele belegger
                                            en staal verminderen we de                                                                                        en de biodiversiteit. Ik vind het   is naast verhuurbaarheid de
                                            CO2-uitstoot. Sterker: hout             Eind 2020 hebben we als onder-                                            intrigerend dat we zo sterk         exploitatie en het onderhoud
                                            absorbeert juist CO2 en houdt het       deel van de MRA de intentie-                                              kunnen bijdragen aan het redden     cruciaal, maar de kostenkant op
                                            vast. Omdat beton en staal voor         verklaring rondom houtbouw                                                van de aarde door gebruik van       termijn is bij hout nu nog onzeker.
                                            een fors percentage bijdragen           opgesteld. Hierin staat dat vanaf                                         biobased bouwmaterialen die CO2     Onderhoudsafdelingen zullen dus
                                            aan de wereldwijde CO2-uitstoot,        2025 minimaal 20% van de                                                  opslaan. Houtbouw is dus een        eerst defensieve inschattingen
                                                                                                                            foto: Corné Bastiaansen
                                            verwachten we dat houtbouw              woningen binnen onze regio                                                no-brainer.                         maken en dat draagt niet bij aan
                                            een belangrijke rol gaat spelen         gebouwd wordt met hout. Goed                                                                                  de haalbaarheid.
Marieke van Doorninck                       bij het halen van onze                  nieuws. Maar dit brengt ook de          Gertjan van der Baan              Het hout moet wel uit duurzaam
stimuleert houtbouw                         duurzaamheidsdoelen.                    nodige uitdagingen met zich mee.        over het financiële               beheerde productiebossen            Maar ik heb daar vertrouwen in.
in Amsterdam                                                                        Zo moeten we op zoek naar locaties      plaatje                           komen, waar constante nieuwe        We weten dat we nou eenmaal
                                            Ook voor de regionale schaal            die zich lenen voor houtbouw, en                                          aanplant voorop staat. En die       fouten gaan maken. We moeten
Wethouder Ruimtelijke Ontwikkeling                                                                                          CEO Vesteda
en Duurzaamheid Amsterdam                   levert houtbouw veel voordelen          houtbouw meenemen in tenders                                              bomen moeten we nu planten,         vooral leren van elkaar en nieuws-
                                            op. Omdat hout zich uitermate           bij gronduitgifte. We zullen daar-                                        om ons te beschermen tegen          gierig blijven om noodzakelijke
                                            goed leent voor het modulair            naast ook de markt goed blijven                                           toekomstige prijsstijgingen.        veranderingen mogelijk te maken.
                                            bouwen van woningen in werk-            stimuleren en faciliteren zodat                                                                               Vesteda gaat voor de 20%
                                            plaatsen leidt het tot veel minder      houtbouw aantrekkelijk is. In ‘Green                                      De kosten van houtbouw kunnen       houtbouw in de MRA en zal die
                                            (stikstof)uitstoot en geluidsoverlast   Deal verband’ werken we met de                                            gedrukt worden door ‘sociale        projecten in hetzelfde fonds
In Amsterdam worden de                      op bouwplaatsen op gevoelige            partners uit de bouwketen samen                                           hout-bouw’ op basis van ‘green      opnemen als de andere typen
komende jaren veel woningen                 plekken in de MRA-gemeenten.            om de verwachtingen ten aanzien                                           bonds’ en lagere rente via de       woningen in hun portfolio.
gebouwd om het groeiende tekort             Met houtbouw kan het productie-         van de productie, de duurzaamheid                                         Europese Investeringsbank.          Diversiteit draagt zo bij aan
aan (betaalbare) woningen op te             proces sneller en creëren we meer       en de werkgelegenheid waar te                                             De lange termijn ‘lifetime costs    risicoreductie.
lossen. Het is van groot belang             en vooral schonere werkgelegen-         maken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>PROJECTCASE                                                                                                  PROJECTCASE




SWITI                                                                                                        JUF NIENKE
Locatie                                                                                                      Locatie
Amsterdam Zuid-Oost                                                                                          Centrumeiland, Amsterdam

Architect                                                                                                    Architect
Brummelhuis                                                                                                  Rau Architects | SeARCH Architecten

Opdrachtgever                                                                                                Aannemer
BPD ontwikkeling                                                                                             Barli en Hazenberg

Bouwer                                                                                                       Opdrachtgever en ontwikkelaar
ThuisinBouwen                                                                                                CRCL Projects BV, Dokvast en PPO

Ontwikkelaar
BPD




                                   In het licht van de opgave om        bouwkosten, grondkosten, bouw-                                                    door de huidige toepassingen          als organisatie aan bijdragen.
                                   tot 2030 in Nederland 1 miljoen      kwaliteit en beheerkosten.                                                        van niet-hernieuwbare bouw-           Hernieuwbare, biobased
                                   woningen te bouwen is het                                                                                              materialen zoals beton en staal -     materialen met in het bijzonder
                                   nodig om de bouw te versnellen       Daartoe willen we de benodigde                                                    steeds duidelijker. De ambities van   hout, zijn mogelijk een
                                   o.a door meer industrieel te         deskundigheid in een publiek                                                      de MRA om de schaalsprong in          totaaloplossing voor het (her)
                                   bouwen. Houtbouw biedt daarin        private samenwerking - met de                                                     houtbouw te realiseren komen          ontwikkelen van een ‘futureproof’
                                   kansen om op te schalen. Dat         kennis-instellingen - opbouwen                                                    daarom als geroepen. Bovenal is       gebouwde omgeving.
                                   is nodig, op een verantwoorde        en vooral niet versnipperen. Met                                                  het van belang ons eigen korte
                                   manier en in verstandig tempo.       meer eenduidigheid maken we                                                       termijn denken overboord te           VORM is initiatiefnemer van een
                                   Samen met de MRA willen we           het versnellen van de woning-                                                     gooien. De maatschappelijke           nieuwe bouw-community en
                                                                                                                                     foto: Peter Lodder
                                   gedurende de rit leren van elkaar    bouw ook realistischer. Essentieel                                                opdracht van onze industrie           brengt die met partners bijeen
                                   en van de verschillende type         is ook dat bewoners, kopers en                                                    overstijgt namelijk ons individueel   in een open en onafhankelijk
Desirée Uitzetter                  houtbouwprojecten die in de          huurders, voordeel ervaren           Hans Meurs                                   belang. Met betere samenwerking       digitaal platform. Het doel: samen
gaat voor grip                     regio worden uitgevoerd.             bij houtbouw. Goede voorbeeld-       over innovatie                               en afstemming groeien we als          tot een radicale versnelling van
Directeur                                                               projecten kunnen daarbij helpen.     CEO VORM                                     industrie harder, terwijl we          de bouw komen. Deze innovatie
Gebiedsontwikkeling BPD            Om de uitvoerbaarheid van                                                                                              meer woningen bouwen, die             werkwijze initieert flexibilisering
                                   houtbouw te bevorderen willen        Houtbouw, biobased bouwen en         Woningbouw is een grote                      bovendien nog beter, betaalbaar       en innovatiemogelijkheden van
Houtbouw is een grote kans         publieke en private partijen in de   industrieel bouwen zijn geen         maatschappelijke uitdaging                   en duurzamer zijn.                    de sector en creëert maximale
voor vermindering van de CO2-      MRA gezamenlijk spelregels en        doelen op zich. Het gaat er om       die nog jarenlang de publieke-                                                     transparantie in de waardeketen.
uitstoot, beperking van gebruik    voorwaarden ontwikkelen.             toekomstbestendige gebieds-          en overheidsagenda bepaalt.                  Verantwoord en duurzaam onder-        Denk aan industrialisatie van
van eindige grondstoffen en        Samen bekijken we welke              ontwikkelingen te realiseren die     Eén miljoen nieuwe woningen                  nemen gaat namelijk niet alleen       bouwmethodieken, waar hout
vernieuwing van bouwmethoden.      plekken geschikt zijn voor           een gezond en prettig woonmilieu     zijn nodig om de huidige en                  over de bedrijfsvoering, projecten,   een erg geschikt materiaal voor
Als ontwikkelaars, verenigd in     houtbouw. En gezamenlijk willen      bieden met de kleinst mogelijke      toekomstige tekorten op de                   producten en diensten van VORM.       is. Zo wordt het mogelijk om
NEPROM, omarmen we de kans-        we grip krijgen op wat houtbouw      negatieve impact op milieu.          woningmarkt op te lossen.                    Het gaat bovenal over de maat-        goedkoper en sneller te bouwen
rijke schaalsprong die we samen    betekent voor de gehele              Pas dan zetten we echt forse                                                      schappelijke opgaven waarvoor         aan woningen, gebouwen en
met de MRA in houtbouw en          bouwketen, onder andere wat          stappen voor de inwoners van en      Tegelijkertijd wordt het effect              wij staan als samenleving en          wijken waar we met recht trots
biobased bouwen willen bereiken.   betreft de ontwerpmogelijkheden,     woningzoekenden in de MRA.           dat de bouw op het milieu heeft -            de manier waarop wij daar             op kunnen zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>PROJECTCASE


                                                                      footprint minimaal recht               In de media zien we veel
XYLINO                                                                evenredig af te bouwen. Dat            waanzinnig mooie gebouwen
                                                                      betekent dat we hier vanaf nu          voorbij komen, met naar mijn
Locatie                                                               direct actie op ondernemen.            mening nog wel wat te weinig
Homeruskwartier, Almere
                                                                                                             hout, en te veel staal en
Architect                                                             Bouwen in hout is een van de           beton. Daar ligt een uitdaging.
Arons & Gelauff architecten
                                                                      instrumenten die we gebruiken.         Wij zien het als noodzaak
Aannemer                                                              Voor ons is dat niet geheel nieuw:     om houtbouw toe te passen
Koopmans
                                                                      in Almere hebben we ruim 10 jaar       ten behoeve van sociale en
Opdrachtgever                                                         geleden het Malmöhus opgeleverd.       middeldure huur. Juist in
gemeente Almere
                                                                      Een houtbouw appartementen-            mainstream gebouwen die
Ontwikkelaar                                                          complex waarbij we in de               qua typologie vaak worden
de Alliantie en Synchroon     Jan van Barneveld staat                 ontwikkel- en beheerfase veel          gerealiseerd. Industrieel dus.
                              voor een CO2 neutrale                   ervaring hebben opgedaan. In dit       Daarnaast zie ik door het lichte
                              woningvoorraad                          eerste meerlaagse houtbouw-            gewicht van houtbouw
                                                                      project van Nederland waren            mogelijkheden bij optoppen,
                              Directeur de Alliantie
                                                                      er flinke uitdagingen zoals rond       okselinvullingen en vervangen
                                                                      geluidsoverdracht tussen de            van tussenbeuken in gesloten
                                                                      woningen en de brandveiligheid.        bouwblokken.
                                                                      Met recht “lessons learned” die
                              Voor de Alliantie is een CO2            ons niet weerhouden van nieuwe         Kortom: een enorme opgave,
                              neutrale woningvoorraad in              houtbouwprojecten. We zullen           met daarbinnen veel kansen
                              2050 de stip aan de horizon.            daarbij extra aandacht geven aan       voor innovatieve houten
                              Daar werken we de komende               de beheerfase en de Total Cost         oplossingen. Wij gaan ervoor.
                              30 jaar naar toe door onze              of Ownership-kosten.



                                                                      De MRA houtbouw ambitie helpt          waarin hout de afgelopen jaren
                                                                      ons in het Almeerse streven om         een steeds prominentere plek is
                                                                      tot een circulaire stad te komen       gaan innemen. Zo lanceerde de
                                                                      in 2030. Meer dan een exact            gemeente zo’n tien jaar geleden
                                                                      percentage hout, is het toepassen      al het initiatief ‘Bouw je huis in
                                                                      van biobased materialen en             hout’. Bouwen met biobased
                                                                      duurzame productietechnieken           materialen is daarna dé standaard
                                                                      voor ons belangrijk.                   geworden bij de diverse zelfbouw-
                                                                                                             projecten van de stad. Het biedt
                                                                      Vanuit mijn portefeuille zie ik veel   bij uitstek mogelijkheid tot het
                                                                      kansen in het versterken van het       vormgeven en realiseren van je
                                                                      economisch profiel van de stad         eigen woning.
                              Maaike Veeningen                        en de regio. Er gebeurt in Almere
                              over circulaire                         veel op gebied van ontwerp en          De innovatie van CLT maakt
                              voorloper Almere                        productie in duurzame materialen       het mogelijk om houtbouw op
                                                                      en technieken. Dit trekt weer          te schalen naar de reguliere
                              Wethouder ruimtelijke en economische    nieuwe bedrijven aan, zeker als        productie. Ook hierin loopt
                              ontwikkeling & onderwijs-arbeidsmarkt   we een grotere lokale afzetmarkt       Almere voorop. Zo staat
                              gemeente Almere
                                                                      kunnen bieden. Door daar ook het       het eerste meerlaagse
                                                                      onderwijs beter op aan te sluiten      appartementengebouw van
                                                                      kan je echt een hub worden in de       Nederland dat grotendeels uit
                                                                      circulaire economie van morgen.        hout bestaat, het Malmöhus,
                                                                                                             in Almere. De volgende stap is
                                                                      De houtbouw ambitie past               modulaire en fabrieksmatige
                                                                      goed bij de Almeerse traditie          bouw, waardoor we naast
                                                                      van vernieuwende vormen van            duurzaam ook sneller kunnen
                                                                      bouwen en gebiedsontwikkeling,         bouwen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>PROJECTCASE                PROJECTCASE




DE WARREN                  PATCH 22
Locatie                    Locatie
Centrumeiland, Amsterdam   Buiksloterham, Amsterdam

Architect                  Architect
Natrufied Architecture     Tom Frantzen

Ontwikkelaar               Aannemer
De Warren                  Hillen & Roosen

Bouwer                     Ontwikkelaar
Eco+Bouw                   Lemniskade Projects




                                                                                                                    foto's: @Luuk Kramer
                                                                                                                    fotografie




                                                          De ambities van de MRA,                gebouwniveau materiaal bespaard
KOOGER HEM                                                zijnde tenminste 20% van de            worden op elk materiaal.
                                                          woningproductie vanaf 2025             Gebruik beton voor druk, massa,
Locatie                                                   in houtbouw, en/of biobased            waterbestendigheid. En hout
Lagedijk, Koog a/d Zaan
                                                          materialen zijn enerzijds              waar trekkracht, lichtgewicht en
Architect                                                 noodzakelijk en goed, anderzijds       makkelijk bewerkbaar nodig is.
Han van Leeuwen
                                                          zeer zeker een grote uitdaging.        Bouw dan natuurlijk wel circulair
Bouwer                                                                                           (demontabel).
Somass
                                                          Het wenkende perspectief voor
Opdrachtgever                                             de MRA zou volledige circulariteit     Zoals gesteld is de kennis-
Toekomstige bewoners
                                                          horen te zijn, met in het bijzonder    ontwikkeling een cruciale
                                                          het Amsterdam ‘Doughnut                component daarbij; kennis-
                           Professor Arjan van            Economy’ perspectief. En op            ontwikkeling op alle niveaus, dus
                           Timmeren schetst de            de lange termijn is dat ook zo.        vanuit innovatie en fundamenteel
                           route naar circulair           De weg daarnaar toe is nu wat          onderzoek daarnaartoe, tot en
                                                          de inzet vraagt van alle betrokken     met toepassing en het helpen
                           bouwen                         partijen. Dit zal allereerst een       onderwijzen in specifieke
                           Hoogleraar Environmental       hybride route zijn. En dat is niet     engineering ‘skills’ voor de
                           Technology & Design TU Delft   eens zo’n punt. De bouwopgave          bouwprofessional.
                                                          is dusdanig groot en de grond-
                                                          stoffen problematiek dusdanig          Een ‘integraal hout en biobased
                                                          nijpend, dat een combinatie van        kennisprogramma’, dat door de
                                                          materialen verstandig en logisch is.   quadruple helix wordt ondersteund
                                                                                                 en ingevuld. Dat gaat helpen bij
                                                          Door de materialen in hun              de algehele transitie naar meer
                                                          kracht te laten voor de specifieke     regeneratieve systemen in de
                                                          toepassing kan er juist op overall     bouw en onze maatschappij.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>PROJECTCASE



HAUT
Locatie
Korte Ouderkerkerdijk, Amsterdam

Architect
Team V Architectuur

Adviseur constructies, installaties,
bouwfysica en duurzaamheid: Arup

Aannemer
J.P. van Eesteren

Ontwikkelaar
Lingotto

BREEAM-NL Outstanding Ontwerp 2018
(eerste in Nederland)




                                          ‘Als eerste reden natuurlijk om duurzamer te
                                           bouwen, maar als tweede niet onbelangrijke reden
                                           de architectuur. Je kunt het hout echt laten zien,
                                           met name binnen. Je beleeft het hout als warm
                                           materiaal in je woning.’
                                          Do Janne Vermeulen
                                          Team V Architectuur
Architectural Visualization: Zwartlicht


                                                                                                                                                Als architect ben ik enorm           van bosbouw tot bouwproduct.
                                                                                                                                                enthousiast over bouwen in           Om de transitie in gang te zetten,
                                                                                                                                                hout. Het is de grote stap die we    is een langetermijnvisie nodig.
                                                                                                                                                kunnen zetten naar een meer          Een visie die de waan van de
                                                                                                                                                circulaire en minder vervuilende     dag overstijgt en uitnodigt tot
                                                                                                                                                bouwsector. Het mooie is dat         investeren en innoveren. Daarbij
                                                                                                                                                dit een innovatie is die voelbaar    is het belangrijk dat overheden,
                                                                                                                                                en merkbaar is in de stad. Om        de MRA voorop, de transitie
                                                                                                                                                duurzaam in hout te bouwen,          blijven stuwen richting die stip op
                                                                                                                                                hoeven geen concessies gedaan        de verre horizon, zodat concrete
                                                                                                                         foto: ©Jordi Huisman
                                                                                                                                                te worden op het gebied van          stappen genomen worden.
                                                                                                                                                architectuur, woonkwaliteit,
                                                                                                Do Janne Vermeulen                              uitstraling, daglicht en uitzicht.   Van een stekkie tot een gebouw:
                                                                                                ontwerpt met hout                               Sterker nog, je krijgt er een        het klinkt fantastisch en het kan
                                                                                                                                                prachtige sfeer, fijne geur en       ècht. En dat met een kortere
                                                                                                Architect en directeur
                                                                                                Team V Architectuur
                                                                                                                                                goed comfort voor terug.             bouwtijd, minder overlast tijdens
                                                                                                                                                Dat merken we bij pilotprojecten     de bouw en - het belangrijkste -
                                                                                                                                                zoals woontoren HAUT en het          met minstens even goede
                                                                                                                                                nieuwe hoofdkantoor van DPG          architectuur.
                                                                                                                                                Media in Amsterdam.

                                                                                                                                                Bouwen in hout is nu al
                                                                                                                                                haalbaar, maar het is zaak dat
                                                                                                                                                we doorpakken en gestaag de
                                                                                                                                                schaal vergroten waarop met
                                                                                                                                                hout wordt gebouwd. Daarbij
                                                                                                                                                moet oog zijn voor de hele keten:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>PROJECTCASE                                                                                                    METROPOOLREGIO AMSTERDAM EDITIE



M’DAM
Locatie
                                                                                                               VOOROORDELEN EN MYTHES
Pierebaan, Monnickendam

Architect
                                                                                                               Brandveiligheid
Finch Buildings                                                                                                Is een houten gebouw wel brandveilig? Dat is één van de eerst gestelde vragen
Ontwikkelaar
                                                                                                               als het over houtbouw gaat. Hout is een materiaal dat brandt, en houten huizen
BMB ontwikkeling B.V.                                                                                          worden als brandbaarder gezien dan betonnen huizen. Dat is immers ook een
Prefabricage en bouw
                                                                                                               van de redenen dat er vanaf de Middeleeuwen grootschalig is overgestapt op
De Groot Vroomshoop                                                                                            bouwen met steen. Met de innovatie van kruislaaghout is dat echter verleden tijd.
                                                                                                               Massief hout zoals CLT heeft een hoge brandwerendheid waardoor huizen van
                                                                                                               massief hout even brandwerend zijn als betonnen huizen. Ook Houtskeletbouw
                                                                                                               huizen zijn goed afgewerkt en voldoen aan de nationale brandveiligheidseisen.

                                                                                                               Levensduur
                                                                                                               Gaat een houten huis wel lang genoeg mee? Houten huizen worden gezien
                                                                                                               als kwetsbaarder, met een minder lange levensduur. Maar huizen van massief
                                                                                                               hout hebben dezelfde levensverwachting als betonnen huizen. Bijna alle
                                                                                                               Amsterdamse grachtenpanden hebben een houten draagconstructie en die
                                                                                                               staan al meer dan 400 jaar.

                                                                                                               Slechte Akoestiek
                                                                                                               Hout is licht, heeft minder massa en laat dus meer geluid door dan beton.
                                                                                                               Een houten gebouw akoestisch goed ontwerpen is een van de grootste
                                                                                                               uitdagingen voor de architect. Veel oplossingen zijn voorhanden.
                                                                                                               Deze oplossingen worden de komende jaren verder gestandaardiseerd.

                                     vastgoedpartijen kennen            inzetten voor de ambitieuze            Bossen
                                     nog niet de mogelijkheden          meerlaagse woningbouw                  Hout voor houtbouw (zoals CLT) komt niet uit de tropen. Verreweg het grootste
                                     en lange termijn voordelen         projecten die spelen in de             deel komt uit Europa en bestaat voornamelijk uit de zachtere snelgroeiende
                                     van bouwen met de laatste          MRA. We zijn nu betrokken bij          houtsoorten. Houtbouw leidt ook niet tot een afname van bossen. Aan de basis
                                     generatie houtproducten. Hier is   een aantal grootschalige               van een gezonde houtbouwsector ligt verantwoord bosbeheer. Dit moet juist
                                     een mooie rol weggelegd voor       woonprojecten en tenders in            leiden tot een verbetering en uitbreiding van het bos omdat de houtbouw
                                     het MRA houtbouw initiatief,       de MRA die we hopen te gaan            industrie bescherming biedt. De afgelopen dertig jaar is het Europese bos
                                     als kennisdeler en projecten-      realiseren. En we verwachten           gegroeid. Er is genoeg jaarlijkse bijgroei in het Europese bos om over te stappen
                                     aanjager.                          dat het MRA houtbouw initiatief        op houtbouw.
                                                                        als een vliegwiel gaat fungeren,
                                     Door houtbouw projecten te         waardoor adoptie van houtbouw          Cruciaal is het gebruik van duurzaam gecertificeerd hout. Daarmee wordt
                                     initiëren, ondersteunen en te      als volwaardig circulair alternatief   het gebruik van regeneratief hout geborgd en blijven bossen behouden.
Eelko Korteweg                       realiseren ontstaan kennis en      voor gestapelde woningbouw             In Nederland is het gebruik van deze certificering de standaard: 90% van het
deelt ervaring met                   draagvlak die cruciaal zijn om     enorm versnelt.                        gebruikte hout is duurzaam gecertificeerd en alle massief hout producenten
gestapelde houtbouw                  gemeentes en private partijen                                             gebruiken gecertificeerd hout voor hun producten.
                                     over de streep te trekken.         Houtbouw zal leiden tot flinke
Directeur Property Development
Lister Buildings                     Daarom is het heel belangrijk      innovatie in de bouwsector.            Kosten
                                     dat de ambitieuze doelstellingen   Verdere ketenintegratie,               Houtbouw is op dit moment nog vaak iets duurder, mede afhankelijk van de
                                     standhouden en dat MRA             digitalisering in iedere bouwfase,     stedenbouwkundige context. De verwachting is dat op lange termijn de kosten
                                     houtbouw voorbeeldprojecten de     prefabricage en modulaire bouw         zullen gaan dalen door opschaling, standaardisatie en CO2 beprijzing van
                                     kwaliteit en betrouwbaarheid van   maken bouwen veel sneller              minerale materialen. Maar ook op korte termijn kan er al concurrerend in hout
                                     houtbouw aantonen.                 en schoner. Remontabiliteit            worden gebouwd. Door met prefabricage te werken en het gebouw optimaal
De MRA doelstelling van 20%                                             van hout maakt de Life Cycle           te ontwerpen geven marktpartijen aan houtbouw woningen prijsconcurrerend
houtbouw past natuurlijk heel        De MRA ambitie betekent voor       Cost aantrekkelijk en zo               neer te kunnen zetten.
goed bij de klimaatdoelstellingen.   Lister Buildings dat we onze       loopt houtbouw voorop voor
Maar op papier is dit makkelijker    ervaring in gestapelde houtbouw    toekomstige circulaire business
dan in de praktijk, want veel        (tot 10-15 lagen hoog) kunnen      modellen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                 Woonzorgcomplex FagelCats Amsterdam (Studio Huijgens)

SLOTWOORD

Uit dit katern spreekt de onversneden ambitie van   Wij willen graag iedereen bedanken die direct,
MRA, marktpartijen én kennisinstellingen om met     of indirect, heeft bijgedragen aan dit katern.
houtbouw en biobased bouwen te streven naar
vernieuwing van de bouwsector, vermindering         Bestuurlijke Stuurgroep Houtbouw MRA:
van de CO2-uitstoot en vooral ook naar sneller én   Marieke van Doorninck, Maaike Veeningen,
circulair bouwen.                                   Thijs Kroese, Jack Schoone, Jan de Reus,
                                                    Hans Meurs, Ronald Huikeshoven, Desirée Uitzetter,
De voorbeelden en statements laten zien dat         Jan van Barneveld, Gertjan van der Baan,
voor de woningproductie een opschaling in           Arjan van Timmeren.
houtbouw noodzakelijk en veelbelovend is.
En dat het zoals bij elke innovatie ook flinke      En: Theo Bouwman, Gerard Comello, Johan Deur,
uitdagingen met zich meebrengt, waar we door        Wouter Disseldorp, Joke Dufourmont, Atto Harsta,
een nauwe samenwerking tussen overheden,            Steven Hupkes, Mark Intres, Teije de Jong,
private partijen en kennisinstellingen aan          Mark Kemna, Eelko Korteweg, Balthasar Klimbie,
een effectieve transitie kunnen werken. Om          Djordy van Laar, Robert Leever, Pablo van der Lugt,
gezamenlijk de doelstelling van een schaalsprong    Tineke Lupi, Nicole Maarsen, Bjarne Mastenbroek,
naar 20% van de MRA- woningproductie in             Tony Mol, Femke Nagel, Hanna Lára Palsdottir,
houtbouw te bereiken vanaf 2025.                    Erjen Prins, Hidde Proost, Melanie Petit dit de la Roche,
                                                    Sam van Roeden, Wouter van Twillert, Do Janne
September 2021                                      Vermeulen, Edwin van der Voort, Gert van Vugt,
                                                    Jeroen van der Waal.
Namens MRA
Lex Brans en Bob van der Zande                      Productie: Misteli creative agency
                                                    Eindredactie: Bob van der Zande en Imme Groet

                                                    Dit katern is tot stand gekomen met steun van de MRA
                                                    en 5 betrokken vastgoedpartijen in de stuurgroep
                                                    houtbouw: BPD, AM, Vesteda, VORM en De Alliantie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>