<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                 Tussentijds Nominatiedossier
               Unesco Werelderfgoed januari 2018


www.zonnestraalhilversum.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                               VOORWOORD




Arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal wordt al vanaf           Zonnestraal wordt binnenkort overgedragen aan een
de bouwtijd beschouwd als een uitzonderlijke schepping.        nieuwe eigenaar. Ons doel is Zonnestraal als Wereld-
De open en creatieve geesten van de initiatiefnemers           erfgoed in stand te houden en internationaal uit te dragen
hebben geresulteerd in een blijvend voorbeeld van de           als blijvende inspiratiebron voor de wereld waarin nog
integrale aanpak van de tuberculose epidemie.                  steeds 1,7 miljoen mensen jaarlijks aan tuberculose
De samenwerking en de bereidheid grenzen op te zoeken,         overlijden.
hebben gezorgd voor de vooruitstrevende positie van
Zonnestraal op het gebied van architectuur en bouwtech-        Ik nodig u van harte uit om Zonnestraal te komen
niek, op sociaalmaatschappelijk en cultureel vlak en in de     bezoeken.
medisch-psychische wereld.
                                                               Willem van der Spek
De concepten die in Zonnestraal werden geconcretiseerd         Wethouder Cultureel Erfgoed gemeente Hilversum
raken de actualiteit. Ik noem de toegankelijkheid van de
gezondheidszorg voor iedereen ongeacht afkomst en
levensovertuiging, het op grond van solidariteit meebeta-
len aan de zorg voor de (zieke) medemens, en de holisti-
sche benadering van de mens. Deze benadering kwam
voort uit de overtuiging dat ontwikkeling en zelfredzaam-
heid bijdragen aan re-integratie en aan een brede sociaal-
maatschappelijke verbetering. De gelijke toegankelijkheid
tot de geneesmiddelen zonlicht, lucht en ruimte werden
door de ontwerpers letterlijk vertaald in alzijdig openge-
werkte gebouwen. Alle omgevingsfactoren die van belang
zijn voor het lichamelijk, geestelijk en sociaal herstel van
de patiënt werden samengevoegd in een genezende
omgeving.                                                      Zonnestraal is de belichaming van zelfgeorganiseerde
                                                               solidariteit en samenwerking ten behoeve van een voor-
Zonnestraal heeft internationale betekenis gekregen als        uitstrevende en integrale aanpak van de tuberculose-
ijkpunt in de ontwikkeling van de architectuur van de          epidemie in het begin van de twintigste eeuw. Met de
Moderne Beweging en als referentie voor de aanpak van          gedurfde architectuur van de Moderne Beweging in een
de restauratie van deze unieke gebouwen. In 1990 gaf           genezende omgeving vormt Zonnestraal een baken in
Zonnestraal de impuls voor de oprichting van                   het streven naar een gezonde toekomst voor iedereen.
DOCOMOMO.




2    Voorwoord
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>INHOUD




     		                                            pag.

     1. Identificatie property                            4

     2. Begrenzing van property                           6
        en bufferzone

     3. Historie                                          7
        Uitzonderlijke Universele
        Waarde (OUV)
        Attributen
     		
     4. Vergelijkende Analyse                         20

     5. Integriteit en Authenticiteit                 34

     6. Beoogd siteholderschap                        48

     7. Bescherming en beheer                         49

     8. Draagvlak                                     52

     9. Planning                                      55

     10. Literatuur en archievenlijst                 56




Bijlagen

1. Historie                                           58

2. Lijst vergelijkende analyse                        75

3. Illustratie methodiek vergelijkende analyse        80

4. Inventarisatielijst vergelijkende analyse          82

5. Brief aan DOCOMOMO Working Parties                 95

6. Convenant Siteholders                              96

7. Zonnestraal Nieuws, eerste nieuwsbrief             99
   www.zonnestraalhilversum.nl

8. Ruimtelijke verkenning ensemble Zonnestraal      101

Colofon                                             167


                                                 Inhoud       3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                               1             IDENTIFICATIE
                                                             PROPERTY




Naam property

Zonnestraal

Componenten Zonnestraal                                      Componenten hoofdaanleg landschap property

De property omvat alle elementen die de outstanding          •   Bos met lanen- en padenstelsel, Ganzevoet
universal value van Zonnestraal ondersteunen.                •   Aarden wal noordoost en oostzijde
De property omvat zowel de gebouwde componenten als          •   Kwekerij (1911, 1920)
het landschap.                                               •   Hoofdlaan (Loosdrechtse Bos)
                                                             •   Oprijlaan vanaf de hoofdlaan naar het hoofdgebouw
Gebouwde componenten op het terrein die tot de               •   Wal en zichtlijn naar Dresselhuyspaviljoen
property behoren                                             •   Oost-west georiënteerde lanen (Loosdrechtse Bos,
                                                                 Rading, Hoornboegsdrift, Sint Annepad)
•   Boswachterswoning, 1800 (in 1926 aangepast voor          •   Bosjuwelen: piramide (1911), droge vijver (1911),
    bewoning geneesheer-directeur)                               openluchttheater (1923)
•   Portierswoning, 1911 (in 1920 aangepast ten behoeve      •   Heide ten zuiden van het complex van hoofdgebouw en
    van het beheer van de kolonie Zonnestraal)                   paviljoens
•   Villa Pampahoeve met tuinen, 1911 (in 1919 geschikt
    gemaakt voor staf, in 1927 voor de opvang van de         Ligging property
    eerste patiënten)
                                                             Zonnestraal is gelegen in de gemeente Hilversum,
•   Complex van Hoofdgebouw, 1928; H. ter                    provincie Noord-Holland, Nederland.
    Meulenpaviljoen, 1928; H.C. Dresselhuyspaviljoen, 1931   Property en bufferzone hebben een omvang van 150,1 ha.
•   Werkplaatsen en mottoren, 1928-1931, 1934, 1940          De property heeft een omvang van 81,9 ha.
•   Dienstbodenhuis ‘het Koepeltje’, 1931                    Coördinaten: 139000, 468090.
•   Boshutjes (4 van de oorspronkelijk ruim 30), v.a. 1929
•   Nazorgwoningen, 1938                                     Categorie
•   Bank van Moppes-Rose, 1938
                                                             Zonnestraal behoort tot de cultural sites
•   Bunkerwoningen, 1942 (na de Tweede Wereldoorlog
    verbouwd tot nazorgwoningen)
•   Bank ‘Dank aan Ome Jan’, 1948
•   Nazorgwoningen, 1952
•   Inrijpoort hoofdingang hoofdlaan, na 1940
•   Klok, 1978




Hoofdgebouw en Ter Meulenpaviljoen, 1931.



4    Identificatie property
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Portierswoning     1911                                                                                Hoofdingang




Bunkerwoningen     1942                                                                                Nazorgwoningen en
                                                                                                       bank Moppes-Rose 1938




Bank Ome Jan       1948                                                                                Boswachterswoning 1800




Nazorgwoningen     1952                                                                                Werkplaatsen met mottoren
                                                                                                              1927-1935, 1940




Dienstbodenhuis    1931                                                                                Klok Zonnestraal      1978




Villa Pampahoeve 1912       Hoofdgebouw   1928   Boshutten   1929-1935   Ter Meulenpaviljoen 1928      Dresselhuyspaviljoen 1931

Bouwkundige componenten Zonnestraal.                                     Componenten in genezend landschap Zonnestraal.



     natuurverbinding                                                                                  hoofdlaan

                                                                                                       oude wal

                                                                                                       bos met
                                                                                                       lanenstructuur
           droge vijver
                                                                                                       openlucht theater

                                                                                                       Ganzevoet
               pyramide
                                                                                                       vingerplan werk-
                                                                                                       plaatsen zichtlijnen

     voedsel en dieren                                                                                 rugdekking
                                                                                                       dennebomen

                                                                                                       oprijlaan met ‘lus’

        zichtlijnen villa
          Pampahoeve

                                                                                                       wal en zichtlijn
                                                                                                       Dresselhuyspaviljoen

                                                                                                       open zuidzijde

           Zonneheide                                                                                  uitzicht en wandelen



                                                                                                    Identificatie property     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                              2              Begrenzing property
                                                             en bufferzone




In het kerngebied liggen de componenten die de               westhoek ligt de kavel van Doelzicht. Jan van Zutphen had
outstanding universal value van arbeids- en nazorgkolonie    hier uitzicht op Zonnestraal. Doelzicht, naar het ontwerp
Zonnestraal ondersteunen. In het kerngebied bevinden         van Duiker en Bijvoet, werd in 1939 door brand verwoest,
zich de gebouwde componenten alsmede de landschap-           herbouwd, en vervangen door een bungalow in 1950-1952
pelijke en aangelegde componenten die behoorden tot          naar het ontwerp van Holt die in datzelfde jaar nazorg-
de actieradius van de patiënten en een rol speelden in hun   woningen ontwierp.
genezingsproces.

De bufferzone is zodanig gedefinieerd dat de waarde
healing environment door de geïsoleerde ligging in het
buitengebied behouden blijft. Van de kerk van Naarden
werden de aan de westzijde gelegen bouwlanden
aangekocht. Deze bouwlanden werden verhuurd om
inkomsten te genereren en ondersteunden daarmee het
self-sufficient karakter van Zonnestraal. De bufferzone
wordt hier begrensd door de Rading, de weg tussen
de gemeenten Hilversum en Loosdrecht (Wijde Meren),
een historische lijn die de straalsgewijze ontginning
en inrichting van het veengebied van Loosdrecht en
de bebouwing afsluit. Het kerngebied wordt aan de
noordoost- en zuidoostzijde geflankeerd door bos en
heide. Aan de noordzijde ligt de ingang tot de eigen
sfeer van het kerngebied. Het gebied tussen het
kerngebied en de Loosdrechtseweg is tevens van belang
voor de verbinding met de natuur ten noordwesten
van de Loosdrechtseweg. Aan de zuidoostzijde ligt het
beschermde natuurgebied de Hoorneboegse heide.
Vanaf de Zonneheide of Tweede Heide, was Zonnestraal
zichtbaar als ‘schip op de heide’. De funderingen van de
verversingstent uit 1919 zijn nog aanwezig. In de zuid-      Ingekleurde bestandskaart Zonnestraal, Ned. Heide Mij, 1919.



Bestandskaart uit 1919                                       Projectie complex hoofdgebouw en paviljoens




Kerngebied.                                                  Bufferzone.



6    Begrenzing property en bufferzone
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                            3
                                                                         Historie, Uitzonderlijke
                                                                         Universele Waarde (OUV)
                                                                         en attributen



3.1    Historie                                                          wel de eerste moderne vakbond van Nederland genoemd
       (Samenvatting; de volledige historie is te vinden in bijlage 1)   – ging hierin echter veel verder. Waar veel ziekenfondsen
                                                                         zich beperkten tot het vergoeden van de huisarts en de
Een uitzonderlijk initiatief                                             apotheker ging de ANDB over tot het realiseren van een
Aan het begin van de twintigste eeuw was tuberculose                     eigen arbeids- en nazorgkolonie ten behoeve van de terug-
wereldwijd een grote bedreiging voor de volksgezondheid.                 keer in de maatschappij van door tbc getroffen diamant-
In Nederland stierven rond 1900 tienduizend mensen aan                   bewerkers.
deze besmettelijke ziekte. Ondanks de grote stappen die
door de Nederlandse staat werden ondernomen – zoals de                   Tuberculose was een ziekte die veel diamantbewerkers trof.
Gezondheids- en Woningwet van 1901 – hield deze zich                     In 1905 richtte ANDB-vakbondsman Jan van Zutphen daar-
nagenoeg afzijdig bij de concrete bestrijding van tubercu-               om de stichting Diamantbewerkers Koperen Stelenfonds
lose. De aanpak van deze epidemie werd overgelaten aan                   “Nieuwe Levenskracht” (KSF) op. Doel was om geld bijeen
het particulier initiatief en de – verzuilde – liefdadigheid.            te brengen om sanatoria te kunnen stichten voor de arbei-
                                                                         ders die aan tuberculose leden. Het KSF overtuigde
                                                                         diamantbewerkers om de koperen stelen, een afvalproduct
                                                                         van het diamantbewerkingsproces, gezamenlijk in te zame-
                                                                         len en te verkopen ten behoeve van het fonds voor hun
                                                                         zieke collega’s. Ook de werkgevers droegen bij aan dit
                                                                         fonds. In 1917 verveelvoudigden de inkomsten voor het
                                                                         fonds toen het mogelijk werd om het afvalproduct boort
                                                                         (diamantslijpsel) terug te winnen.

                                                                         Het bijzondere aan dit sociale initiatief was dat het groten-
                                                                         deels van onderop door de arbeiders zelf – onder het
                                                                         motto ‘De Sterken voor de Zwakken’ – georganiseerd was.
                                                                         Dit in tegenstelling tot veel andere initiatieven voor de
                                                                         bestrijding van tuberculose die weliswaar voor tbc-patiën-
                                                                         ten en arbeiders georganiseerd werden maar nooit door en
                                                                         met deze doelgroepen zelf werden opgezet.
Bestandskaart met hoofdgebouw, paviljoens en dienstbodenhuis.
                                                                         Zonnestraal – een vernieuwende aanpak
Omdat tuberculose zich voornamelijk manifesteerde onder                  Met deze middelen kon het KSF in 1919 het landgoed met
de arbeidersbevolking, kunnen initiatieven ten aanzien van               het landhuis Pampahoeve in Hilversum aankopen voor de
deze ziekte gezien worden als onderdeel van een bredere                  stichting van, volgens het eerste idee, een sanatorium. Een
maatschappelijke reactie op de zogenaamde sociale quaes-                 studiecommissie, waar ook de architecten Duiker en Bijvoet
tie: vraagstukken rondom de omstandigheden waarin de                     deel van uitmaakten, boog zich over aanpak en uitwerking
arbeidersklasse terecht was gekomen door industrialisatie                van het beoogde sanatorium. Deze commissie kwam na
en urbanisatie. Hierbij kwamen zaken als volksgezondheid,                uitgebreid onderzoek en na studiereizen tot het inzicht dat
woon- en arbeidsomstandigheden en sociale zekerheid aan                  tbc-patiënten onvoldoende geholpen waren met de regu-
de orde.                                                                 liere behandeling, namelijk een rustkuur. Besloten werd dat
                                                                         gekozen moest worden voor een andere, vernieuwende,
In 1894 werd de Algemene Nederlandse Diamantbewer-                       aanpak. Hiervoor moest een nieuw type instelling gereali-
kersbond opgericht om de belangen van de ruim tiendui-                   seerd worden dat fungeerde als schakelpunt tussen zorg en
zend voornamelijk Amsterdamse diamantbewerkers te                        maatschappij.
verdedigen. De focus van de ANDB lag in eerste instantie
vooral op het verbeteren van de beloning en de werkom-                   Het werd een arbeidskolonie voor tuberculoselijders waar
standigheden van de diamantbewerkers. Maar ook financi-                  middels arbeidstherapie niet enkel gewerkt werd aan gene-
ële ondersteuning in tijden van ziekte of werkeloosheid                  zing maar vooral ook aan het herstel van de arbeidskracht
ging tot de mogelijkheden behoren.                                       en volledige re-integratie in de maatschappij. Uitgangspunt
                                                                         hierbij was een holistische benadering van de mens, waarbij
In de negentiende eeuw werden er talloze ziekenfondsen                   niet alleen fysieke, maar ook geestelijke en sociale factoren
opgericht voor met name arbeiders ter ondersteuning in                   bij de genezing een rol spelen. Nazorg was hiervan een
tijden van ziekte. Ook de ANDB voorzag hierin. De ANDB                   essentieel onderdeel en werd zowel op het terrein zelf als
– door de hoge organisatiegraad en professionaliteit ook                 door de stedelijke GGD’s en nazorgcomités vormgegeven.


                                                                                    Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Ter Meulen paviljoen, rechts hoofdgebouw.


Op 16 september 1925 werd hiertoe de Vereeniging                      Zonnestraal werd gerealiseerd in een omgeving die opti-
‘Zonnestraal’ opgericht, de Nederlandsche Vereeniging tot             maal bijdroeg aan herstel en re-integratie. De gebouw-
het oprichten van Arbeidskolonies voor tuberculoselijders             en werden ingebed in het landschap en gericht op toetre-
in Nederland. De arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal                ding van zonlicht met openheid aan de zuid- en zuidoost-
was geboren en het complex werd gerealiseerd in de perio-             zijde. De omringende natuur speelde een belangrijke rol
de 1928-1931 met toevoegingen als nazorgwoningen in de                voor de psyche, het ervaren van rust en een gezonde
daarop volgende jaren.                                                omgeving ter bevordering van het herstel. Op het land-
                                                                      goed werden dennenbomen aangeplant waarvan veronder-
Zonnestraal – uitvoering                                              steld werd dat deze bijdroegen aan gezonde lucht. De lig-
Zonnestraal werd uitgevoerd als een ‘Healing Machine’ in              ging ten opzichte van de heersende windrichting en het
een ‘Healing Environment’. Het ontwerp van het hoofdge-               geïsoleerde karakter van de kolonie waren niet alleen van
bouw en de paviljoens vormde de vertaling van de toen                 belang voor de patiënt, maar ook voor de infectiepreventie.
geldende inzichten van de ziektebehandeling en het pro-
gramma van eisen van de betrokken medici. Omdat zon-                  Het herstelproces van de patiënt werd gematerialiseerd in
licht, lucht en ruimte de belangrijkste remedie waren tegen           het ruimtelijk concept van gebouwen en omliggend terrein.
tbc, moest dit gematerialiseerd worden in de gebouwen                 Elke stap in het herstel kreeg een eigen ruimte en bete-
van Zonnestraal. Door een betonskelet toe de passen kon               kende een stap verder in het verwerven van eigenwaarde
architect Duiker de constructie tot het minimaal noodzake-            en zelfstandigheid, met uiteindelijk de terugkeer naar huis.
lijke terugbrengen. Hierdoor kon het glasoppervlak                    Zo begon de patiënt in zijn eigen kamer waarna hij geleide-
maximaal zijn waardoor een optimale uitwisseling tussen               lijk zijn actieradius kon uitbreiden via steeds grotere wande-
binnen en buiten ontstond en er een zo groot mogelijke                lingetjes naar werken in de werkplaatsen (‘de behandelka-
toetreding van zonlicht mogelijk was. Het glas werd gevat             mers’) en verblijf in een boshut in plaats van in het pavil-
in ranke stalen profielen die blauw geschilderd werden                joen. Dit regime van verschillende stadia van herstel was
waardoor ze samensmolten met de kleur van de lucht.                   zichtbaar in de plattegrond van Zonnestraal.

De paviljoens werden voorzien van eenpersoonskamers wat               In de praktijk bleek op den duur dat het oorspronkelijke
revolutionair was voor de tijd. Er werd gekozen voor een-             experiment als nazorginstelling verlaten moest worden en
persoonskamers omdat uit nieuwe geneeskundige inzichten               kreeg Zonnestraal alsnog de functie van klassiek sanato-
bleek dat dit herstelbevorderend werkt: alleen rust je beter          rium. Om verschillende redenen kwamen er al snel pati-
uit omdat je beter slaapt en minder stress ervaart.                   ënten die te ziek waren voor arbeidstherapie en de rustkuur
Daarnaast kunnen de eenpersoonskamers gezien worden in                nodig hadden die gewoonlijk een sanatorium bood. Het
het licht van enerzijds de emancipatie van de arbeider en             nog niet afgebouwde Dresselhuyspaviljoen werd voorzien
anderzijds het belang van gelijkheid dat nadrukkelijk het             van een beddenlift voor de bedlegerige patiënten. Na de
uitgangspunt was in de opzet en aanpak van Zonnestraal.               ontdekking van penicilline in 1944 raakten sanatoria gelei-
Op Zonnestraal had de arbeider recht op een mooie, aan-               delijk aan buiten gebruik. De gebouwen van Zonnestraal
gename en gezonde omgeving om te verbeteren op alle                   kwamen in handen van het reguliere ziekenhuis van
fronten en daarbij moest iedereen in gelijke mate toegang             Hilversum.
krijgen tot de helende middelen zon, lucht en ruimte.


8    Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                    In Zonnestraal komen verschillende state of the art sociaal-
                                                                    maatschappelijke, medisch-wetenschappelijke en (lands-
                                                                    chaps-)architectonische inzichten van het begin van de
                                                                    twintigste eeuw tot synthese. Tezamen zijn deze gesu-
                                                                    blimeerd tot een nieuw vooruitstrevend concept van
                                                                    integrale gezondheidszorg, dat materialiseerde in een geïn-
                                                                    tegreerd geheel van gebouwen en genezend landschap.
                                                                    Met een sterke holistische benadering van de patiënt,
                                                                    legde Zonnestraal de basis voor een totale en bredere kijk
                                                                    op de gezondheidszorg, die pas decennia later algemeen
                                                                    geaccepteerd werd.

                                                                    Het gerationaliseerd concept van Zonnestraal is vorm-
                                                                    gegeven, als een genezende machine met een eigen plek
                                                                    voor elke fase in het herstelproces. Zonnestraal vertegen-
                                                                    woordigt bovendien het idee van een genezend landschap,
                                                                    gebaseerd op de stelling dat omgevingsfactoren een
                                                                    positieve invloed uitoefenen op het herstelproces van de
                                                                    patiënt. De genezende omgeving werd geënsceneerd
                                                                    rondom de helende middelen zonlicht, lucht en ruimte.
                                                                    Zon, wind en natuur bepaalden als vanzelf de positie van
                                                                    de paviljoens. Ook op het gebied van interieur en design
                                                                    heeft Zonnestraal aan de basis gestaan van het evidence
                                                                    based design, dat pas vanaf de jaren tachtig algemeen
                                                                    toegepast wordt.

                                                                    Wat Zonnestraal ook zo uniek maakt is de maximale
Tijdschrift met tekening van de dodende hand van tbc, A. Hahn jr.   gerichtheid op de expositie van elke patiënt in gelijke
                                                                    mate aan ruimte, zonlicht, lucht, wijd uitzicht, hygiëne
Referentiefunctie                                                   en een gezonde omgeving. Hieruit spreekt een enorm
Zonnestraal was al tijdens de bouw bekend bij architecten           gelijkheidsideaal, waarin de overtuiging doorsijpelt dat
uit de hele wereld en bleef vanaf de bouwtijd een studie-           iedereen recht heeft op gezondheidszorg en op een gelijke
en inspiratiebron en ijkpunt voor de architectuur van het           behandeling. Dit ideaal vloeit rechtstreeks voort uit de
Nieuwe Bouwen. Eén van de architecten die Zonnestraal               betrokkenheid van de sociale beweging.
tijdens de bouw bezocht was de Finse architect Alvar Aalto,
die daarna het sanatoriumcomplex in Paimio zou ont-                 Geïnitieerd door de sociaaldemocratische diamantbe-
werpen. Arthur George Stephenson uit Australië liet zich            werkersbond, was Zonnestraal gericht op verheffing en
door Zonnestraal inspireren en ook Le Corbusier bezocht             emancipatie van de arbeidersklasse, waarin solidariteit,
Zonnestraal in 1932.                                                gelijkheid en inclusiviteit centrale waarden vormden.
                                                                    De sterken gaven voor de zwakken; via collectes onder
Vanaf de jaren tachtig van de twintigste eeuw werd geijverd         de Nederlandse bevolking kwam Zonnestraal tot stand
voor en gewerkt aan het behoud en de restauratie van de             door crowdfunding avant-la-lettre. De keuze voor een
gebouwen van Zonnestraal. Zonnestraal vormde de impuls              arbeids- en nazorgkolonie had positieve effecten voor
voor de oprichting van DOCOMOMO in 1990. Dit is een                 zowel de maatschappij als de positie van de arbeider. Door
internationale organisatie die ijvert voor het documenteren,        de arbeidstherapie tijdens het herstel werd de zelfred-
conserveren en duurzaam herbestemmen van gebouwen                   zaamheid en eigen verantwoordelijkheid vergroot en kon
en ensembles van de Moderne Beweging. Zonnestraal                   de arbeider volledig re-integreren in de maatschappij.
werd een algemeen internationaal voorbeeld voor bescher-
ming van monumenten van de Moderne Beweging en hun                  De gebouwen van Zonnestraal van de architecten J. Duiker,
zorgvuldige conservering en restauratie.                            B. Bijvoet en constructeur J.G. Wiebenga behoren tot de
                                                                    hoogtepunten van de Moderne Beweging. Ongeëvenaard
                                                                    manifesteert zich het idee van uitwisselbaarheid van
                                                                    binnen- en buitenruimte in alzijdig transparante gebouwen
3.2    Uitzonderlijke Universele waarde                             op grond van het architectuurconcept van minimalisme en
                                                                    materiële rankheid. De innovatieve keuzes op het gebied
Korte samenvatting1                                                 van vorm en bouwtechniek zijn mede bepalend geweest
Arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal in Hilversum is               voor de huidige bouwpraktijk.
gelegen op een in 1919 aangekocht terrein met bos en
heide, waarop gebouwen zijn verrezen in de architectuur
van de Moderne Beweging (1928-1931). Zonnestraal werd
opgericht met als doel het herstel en de re-integratie van
aan tuberculose lijdende arbeiders, alsmede verbetering
                                                                    1
                                                                        Bitter en Zoet: Maak een keuze tussen de sporen 1 architectuur of 2
van de maatschappelijke omstandigheden voor de arbei-                   functie tbc bestrijding/boegbeeld; of onderzoek of deze verenigbaar zijn.
ders. Vanuit de gedachte dat tijdelijk en passief herstel               Het onderzoek heeft aangetoond dat Zonnestraal de sublimatie is van de
in een sanatorium niet voldoende was, kwamen arbeids-                   sporen sociaal, medisch-psychologisch en architectuur/landschap. Deze
                                                                        sporen culmineren in het ruimtelijk vorm gegeven genezings- en (maat-
therapie en nazorg centraal te staan.                                   schappelijk) herstelconcept. Bitter en Zoet: een kernachtige formulering
                                                                        van de OUV ontbreekt.



                                                                                   Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Patiënten maken fietsen in een van de werkplaatsen.


Zonnestraal vormde vanaf de bouwtijd een ijkpunt in de                Integriteit
architectuur van de internationale Moderne Beweging en                Tot de property behoren alle elementen die de uitzon-
in de recente internationale ontwikkeling van de perceptie,           derlijke universele waarde van Zonnestraal representeren.
conservering en restauratiepraktijk van het architectonische          Alle benodigde elementen voor de expressie van het gera-
erfgoed uit het begin van de twintigste eeuw.                         tionaliseerde systeem voor genezing zijn van voldoende
                                                                      omvang en behoren tot de property.
Criterium ii                                                          De in 1919 aangekochte terreinen en opstallen zijn
Arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal belichaamt                      compleet en vormen een geheel. Ook de grotere land-
de integrale en structurele aanpak van de tuberculo-                  schappelijke context voor deze healing environment is
se-epidemie in het Europa van het begin van de twintigste             nog aanwezig. Zonnestraal ligt in een gebied buiten de
eeuw, toen er nog geen medicamenteuze geneesmiddelen                  bebouwde kom op de overgang van bos naar heide, van
waren. Sociaal bewogen architecten, medici en vakbonds-               hoog naar laag terrein, van droge naar natte veengrond.
leiders sloegen de handen ineen om een maatschappelijke               Bos, heide en bouwlanden omzomen de noodzakelijke
en medische vooruitgang te bewerkstelligen die zijn                   geïsoleerde ligging van Zonnestraal. De bouwlanden
weerga niet kende, wat resulteerde in een totaalconcept               werden verhuurd en zorgden zodoende voor inkomsten.
van vooruitstrevende modernistische architectuur, een                 De property toont de samenhang tussen de landschap-
geënsceneerde healing environment en een vernieuwende                 pelijke en functionele indeling van het terrein. Elke fase in
holistische benadering van de mens, gericht op duurzame               het herstelproces kreeg een eigen plek en activiteit binnen
genezing.                                                             en buiten de gebouwen. Elke volgende fase betekende
                                                                      een stap op weg naar de uitgang, naar re-integratie in de
Criterium iv                                                          maatschappij. Zonnestraal weerspiegelt nog steeds dit
Arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal met gebouwen in                 functioneren als healing machine.
de architectuur van de Moderne Beweging is, in interactie
met de genezende omgeving, een uitzonderlijk en invloed-              Authenticiteit
rijk voorbeeld van een gerationaliseerd ruimtelijk gene-              De gebouwen en het landschap van Zonnestraal weer-
zingssysteem uit het begin van de twintigste eeuw, ter                spiegelen het oorspronkelijke concept, de vorm en de
bestrijding van de tuberculose-epidemie. De helende mid-              onderdelen. De restauraties van de gebouwen in de
delen zonlicht, lucht, ruimte en arbeid zijn op sublieme              periode 2001-2008 en de restauratie van het direct
wijze vertaald in een ‘genezende machine’, wat de basis               omringende landschap in 2014 zijn overeenkomstig de
heeft gevormd van het latere evidence based design.                   oorspronkelijke benadering en toestand uitgevoerd op
De uiterst minimale vorm en constructie van de gebouwen               grond van diepgaand onderzoek dat vanaf 1993 plaats
maken een alzijdige transparantie mogelijk waardoor                   vond. Het oorspronkelijke ideële en innovatieve concept
binnen- en buitenruimte uitwisselbaar zijn.                           is in vorm en substantie behouden en gerestaureerd.


10   Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Uitwisselbaarheid binnen- en buitenruimte door alzijdige openheid hoofdgebouw. Zicht vanuit de eetzaal naar het noorden.


Zoveel mogelijk bestaande onderdelen en materialen                  door de nationale en gemeentelijke erfgoedwetten tot
zijn behouden. De restauratie is uitgevoerd op grond van            bescherming van monumenten. De natuur wordt plano-
diepgaand onderzoek en begrip van concept en uitvoering,            logisch beschermd en valt voor een groot deel onder
in samenwerking met internationale experts. Daarom                  de nationale en provinciale wetten tot bescherming van
wordt het complex als authentiek beschouwd en ervaren.              natuur. De heidegebieden in de bufferzone zijn in bezit
Zonnestraal vormde in 1990 de impuls voor de oprichting             van een regionale natuurbeschermingsorganisatie. De
van DOCOMOMO, de internationale organisatie die ijvert              gemeentelijke overheid is het bevoegd gezag en voert het
voor het documenteren en conserveren van gebouwen en                op bescherming en behoud gerichte beleid uit in samen-
ensembles van de Moderne Beweging. Zonnestraal werd                 werking met de provinciale en rijksoverheid. Het eigendom
een algemeen internationaal voorbeeld voor bescherming              van Zonnestraal bevindt zich in een transitiefase. Begin
van monumenten van de Moderne Beweging en hun                       2018 is de overdracht van de huidige eigenaar, corporatie
zorgvuldige conservering en restauratie.                            De Alliantie, naar de nieuwe eigenaar voorzien. Ten
                                                                    behoeve van de bescherming en het management van de
Bescherming en management                                           property is een convenant opgesteld tussen de gemeente
De terreinen die tot de property behoren vormen een                 Hilversum en de toekomstige eigenaar. In het convenant is
aaneengesloten geheel. De gebouwde elementen                        een gedeeld siteholderschap opgenomen en het opstellen
van Zonnestraal worden vrijwel allemaal beschermd                   van een bestemmingsplan en beheerplan.




Dresselhuyspaviljoen vanuit westen met ingang en trappenhuis.       Glazen trappenhuis naar eetzaal op verdieping van hoofdgebouw.



                                                                                Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>3.3       ATTRIBUTEN

Zonnestraal vertegenwoordigt een sublimatie van ideeën,
concepten en ontwikkelingen op sociaal, medisch-psychisch
en architectonisch gebied; deze zijn uitgekristalliseerd,
verder ontwikkeld en in een synthetiserend concept
samengebracht.
In navolging van de Unesco systematiek2 zijn de kern-
waarden en kernkwaliteiten van Zonnestraal die de
uitzonderlijke universele waarde ondersteunen benoemd.
De attributen maken de kernwaarden en kernkwaliteiten
van Zonnestraal zichtbaar en beleefbaar in vorm en
substantie. De attributen concretiseren de kenmerken van
Zonnestraal op het gebied van landschap en architectuur,
en de kwesties op sociaal en medisch gebied. Zij worden
hieronder kort toegelicht en vervolgens getoetst op
integriteit, authenticiteit en conservering. De staat van
conservering van de attributen is in het algemeen goed.
De interpretatie van conservering is hier gericht op het
conserveringsinstrument dat van toepassing is.                                        Rondleiding tijdens Open Monumentendag, 2003.


     Integraal Ruimtelijk Concept                  Architectuur Moderne                   Idealen Sociale Beweging              Integrale, vernieuwende
                                                         Beweging                                                                aanpak tbc-bestrijding
        Healing         Gerationaliseerd          Concept                Uitvoering      Solidariteit      Gelijke toegang     Holistische       Samenwerking
      environment      genezingssysteem                                               Voor en door allen     tot de zorg       benadering


Kernwaarden en kernkwaliteiten.


 Kernwaarde: Integraal Ruimtelijk Concept



Het ruimtelijk concept van Zonnestraal is zeer doordacht                              toegepast met betrekking tot het landschap, maar ook
en duidt op een samenspel van state of the art medische,                              wat betreft design en interieur. Voldoende natuurlijke
sociale en (landschaps-)architectonische inzichten die                                ventilatie, uitzicht op de natuur, inrichting van de kamers,
resulteren in een integraal concept. Dit valt uiteen in twee                          privacy, de mogelijkheid tot sociale interactie, routing
subcategorieën, te weten healing environment en een                                   ter oriëntatie, kleuren en geuren: allemaal factoren waar
gerationaliseerd genezingssysteem.                                                    rekening mee gehouden werd bij de opzet en de inrichting
                                                                                      van het complex. De ontwerpers hebben de (technische)
Kernkwaliteit      Healing environment                                                mogelijkheden van het ontwerp tot het uiterste aangewend
Het idee van een genezend landschap, waarbij omgevings-                               om aan alle functionele en medisch-psychische eisen
factoren een positieve invloed uitoefenen op het herstel-                             maximaal tegemoet te komen. Door het rekening houden
proces van de patiënt, is op Zonnestraal tot het uiterste                             met deze uiteenlopende factoren is Zonnestraal een vroege
doorgevoerd. Er is nagedacht over het landschap dat de                                (experimentele) voorloper van het principe van evidence
gebouwen omringt, waarin de aanwezigheid van veel                                     based design dat pas in de laatste decennia actief wordt
groen, genoeg frisse lucht en zonlicht voorop stonden.                                toegepast in medische omgevingen.
Het landschap is werkelijk geënsceneerd, rekening
houdend met en gebruik makend van de aanwezige                                        Kernkwaliteit      Gerationaliseerd genezingssysteem
elementen. Dit is zelfs zo ver doorgevoerd dat de stand van                           De healing environment werd op Zonnestraal gekoppeld
de zon en de dominante windrichting de exacte plaatsing                               aan het principe van de healing machine: een over-
van de paviljoens hebben bepaald. Binnen en buiten                                    koepelend genezingssysteem dat gekenmerkt wordt
moesten soepel in elkaar overlopen, er werd als het ware                              door een streng rationele, welhaast machinematige
een dematerialisatie van het gebouw beoogd. Het kolonie-                              organisatiestructuur en dagprogrammering. De gebouwen
terrein had door haar ligging een geïsoleerde ligging ten                             en het terrein zijn zo ingericht dat er voor elke fase in het
opzichte van het omliggende gebied en er werd gestreefd                               herstelproces een eigen plek was. Patiënten werden door
naar een self-sufficient gemeenschap door het werken in de                            paden en muurtjes begeleid in hun bewegingen, maar
werkplaatsen, het houden van dieren, het verbouwen van
voedsel en het onderhouden van het eigen land. Dat had
een positieve uitwerking op het welbevinden van de
patiënten en paste bovendien in de filosofie van de                                   2
                                                                                          World Heritage Resource Manual, Preparing World Heritage Nominations
arbeidstherapie.                                                                          (2011). Operational Guidelines for the Implementation of the World
                                                                                          Heritage Convention (2013).
                                                                                      3
                                                                                          De Erfgoedwet regelt de bescherming. De uitvoering en vergunning-
Dit idee van een positieve correlatie tussen omgevings-                                   verlening voor restauratie en wijzigingen regelt de Wabo (Wet algemene
factoren en gezondheid is niet alleen op grote schaal                                     bepalingen omgevingsrecht).



12      Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Hoofdgebouw en Paviljoens vanuit het noordoosten. De bomen aan de noordzijde die tijdens de restauratie van het landschap in 2014
zijn aangeplant moeten nog tot wasdom komen.


zij werden daardoor ook gestimuleerd om in beweging                       De assen en kruisingen in en rond het gebouwencomplex
en tot sociale interactie te komen. De circuits van deze                  van het Hoofdgebouw (ook wel het economiegebouw
verschillende fasen en van de patiënten en medewerkers                    genoemd), het Dresselhuyspaviljoen en het Ter Meulen-
waren duidelijk gescheiden door ongelijkvloerse kruisingen                paviljoen vertalen de onderlinge relaties en de verbon-
en verschillende maar gelijkwaardige in- en uitgangen.                    denheid van binnen- en buitenwereld.



 Kernwaarde: Integraal Ruimtelijk Concept


 Kernkwaliteiten   Kenmerken            Attributen                               Integriteit             Authenticiteit          Conservering

 Healing
 environment
                   Splendid Isolation   Gehele oorspronkelijk aangekochte                 √                        √             Planologisch
                                        terrein 1919                                                                             gedefinieerd als
                                        zeventiende eeuwse aarden wal                                                            geheel
                                        Bos, heide, hoog-laag, droog-nat.                 √                        √             Beschermd
                                        Door bos en heidevelden omgeven in                                                       natuurgebied
                                        buitengebied; bouwlanden westzijde                                                       Planologisch buiten
                                        door bomenrij afgescheiden; op                                                           bebouwde kom
                                        afstand van bebouwde kom
                   Geënsceneerd         275.000 tbv Zonnestraal aangeplante               √                        √             Als natuur, ecolo-
                   landschap            dennenbomen, open zuidzijde, dichte                                                      gische, en cultuur-
                                        noordzijde. Paden in open gebied                                                         historische waarde
                                        ten zuiden van hoofdgebouw en                                                            beschermd.
                                        paviljoens. Openluchttheater.                                                            Gerestaureerd direct
                                                                                                                                 rondom complex 2014
                   Inzet totale land-   Bij binnenkomst direct in de sfeer                √                        √             Als natuur, ecolo-
                   schap als concept    van Zonnestraal. Hoofdlaan door bos.                                                     gische, en cultuur-
                                        Oprijlaan. Openheid en bescherming                                                       historische waarde
                                        van natuurlijke omgeving geven                                                           beschermd
                                        plaats aan functies en stappen op weg
                                        naar huis. Paden voor wandeltherapie
                                        en arbeidstherapie (onderhoud).
                                        Ter Meulenpaviljoen in zichtlijn vanaf            √                        √             Planologisch en na-
                                        hoofdlaan/Pampahoeve, Dresselhuys-                                                       tuurbescherming. Zicht
                                        paviljoen zichtbaar over aarden wal                                                      op Dresselhuyspavil-
                                        vanaf eindpunt hoofdlaan.                                                                joen hersteld 2014.
                   Oriëntatie zuid/     Binnen-as noord-zuid hoofdgebouw,                 √                        √             Bescherming
                   zuidoost             symmetrie.                                                                               Erfgoedwet3
                                        Paviljoens vleugels 45’,
                                        puntsymmetrie




                                                                                       Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                       Soepele overgang         Samenspel met architectuur                 √   √   Bescherming
                       binnen en buiten,        Positionering complex hoofdgebouw                  Erfgoedwet
                       geneesmiddel             en paviljoens zodat de natuur ertus-
                       buiten zijn              sendoor komt en natuur en gebouwen
                                                in elkaar doordringen
                                                Doorzichten
                       Arbeids- en              Kolonieterrein                             √   √   Planologisch
                       nazorgkolonie                                                               vastgelegd
                       Self-sufficient          Bos, dierenweide, moestuin,                        Groot deel verdwenen.
                                                fruitbomen                                         Bouwlanden planolo-
                                                Bouwlanden, bijenkasten,                           gisch beschermd.
                                                varkenshokken                                      Er is weer een kwekerij
                                                                                                   op het terrein.
                       Autonomie en             Eigen sfeer rond standaardindeling         √   √   Beschermd
                       zelfstandigheid          kamer, boshutjes, werkplaatsen,                    Erfgoedwet
                                                nazorgwoningen
                       Privacy en eigen         Individuele kamers                         √   √   Beschermd
                       ruimte                   Dresselhuyspaviljoen, boshutjes                    Erfgoedwet
                       Zelfredzaamheid
                       Natuur                   Natuurlijke site                           √   √   Beschermd natuur
                                                Natuur direct om bouwwerken                        Gebied/planologisch
                                                                                                   beschermd
                       Veiligheid en            Visuele koppeling onderdelen               √   √   Beschermd
                       overzicht                                                                   Erfgoedwet
                       Oriëntatie en            Ruimtelijke en visuele                     √   √   Beschermd
                       routing                  koppeling onderdelen                               Erfgoedwet
                                                Machinewerking
                                                Begeleide beweging (paden, muur-           √   √   Beschermd
                                                tjes)                                              Erfgoedwet
                       Sociale interactie/      Conversatieruimte/dagverblijf              √   √   Beschermd
                       gemeenschappe-           paviljoen, eetzaal, film- en theaterzaal           Erfgoedwet
                       lijkheid
                       (Weids) uitzicht         Positie hoofdgebouw en paviljoens,         √   √   Beschermd
                       Westen                   zichtassen                                         Erfgoedwet en
                       windrichting             45’ hoek vleugels paviljoens                       planologisch
                       Licht, lucht,            Maximaal glas, open ramen                  √   √   Beschermd
                       natuurlijke              en deuren, terrassen                               Erfgoedwet
                       ventilatie
                       Inrichting,              Linoleum vloer eetzaal, naturel linnen     √   √   Beschermd
                       gezelligheid/            gordijnen, houten tafels en stoelen,               Erfgoedwet
                       thuis voelen             Warme kleurstelling
                       Sensorische              Geur dennen, kleuren                       √   √   Beschermd
                       kwaliteiten                                                                 natuurgebied
 Gerationaliseerd
 genezings-
 systeem
                       Healing machine          Ruimtelijke opzet hoofdgebouw              √   √   Beschermd
                                                / paviljoens                                       Erfgoedwet en
                                                Positionering gebouwen                             planologisch
                                                complex ten opzichte van elkaar en                 Plattegronden binnen
                                                plattegronden                                      concept minimaal
                                                                                                   aangepast
                       Stappen op weg           Elke fase herstel eigen plek               √   √   Beschermd
                       naar huis                in gebouwen en op terrein                          Erfgoedwet en
                       Inrichting naar fase                                                        planologisch, natuur
                       herstel
                       Begeleide                Oprijlaan, lus onderdoor-                  √   √   Beschermd
                       beweging                 gangen, ongelijkvloerse kruising.                  Erfgoedwet en
                                                Buitenmuurtjes en paden tussen                     planologisch
                                                gebouwen en op terrein. Vele en
                                                gescheiden in- en uitgangen
                       Binnenwereld en          Verknoping door circuits                   √   √   Beschermd
                       buitenwereld                                                                Erfgoedwet en
                                                                                                   planologisch




14   Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Kernwaarde: Architectuur Moderne Beweging



Vorm en materialisatie hangen sterk met elkaar samen.                     met zo weinig mogelijk materiaal. De gebouwen hebben
Het gebouwencomplex van Zonnestraal behoort tot de                        een kwaliteit van gewichtloosheid, fragiliteit en trans-
hoogtepunten van de Moderne Beweging. Een belangrijk                      parantie, zodat ze lijken te zweven boven het maaiveld.
uitgangspunt van deze beweging was: form follows                          De gebouwen hebben een kenmerkende alzijdigheid; het
function. Dit bracht een rationeel gebruik van – vaak                     geheel is zodanig georganiseerd en gemanipuleerd dat
nieuwe – materialen met zich mee, technische innovaties                   binnen en buiten een samenspel vormen.
en een minimalisatie van ornamenten. Kenmerkend is
het gebruik van beton, staal en veel glas; platte daken;                  Kernkwaliteit       Uitvoering
kubus- en cilindervormen; en de kleur wit. De medische                    Het oorspronkelijke en functionele concept heeft vorm
en sociaal-maatschappelijke opvattingen bepaalden het                     gekregen door het zuivere streven naar een uiterste
programma maar werden ook weerspiegeld in de vorm: de                     minimalisatie en openheid. De basismaat van de gebouwen
symmetrie en de plaatsing van de paviljoens ten opzichte                  is 1,5 meter. Het glasoppervlak is maximaal door het
van de zon is hiervan het extreemste voorbeeld. Maar de                   toepassen van het minimale betonskelet en de dunne en
vorm was niet mogelijk zonder toepassing van nieuwe                       hygiënische stalen kozijnen. De speciale blauwe kleur doet
bouwmaterialen, -methoden en constructietechnieken,                       de stalen delen versmelten met de kleur van de lucht. De
waarin de grenzen van het mogelijke werden opgezocht en                   modernistische vorm wordt versterkt door de platte daken.
het experiment niet werd geschuwd.                                        De vereiste doorlopende balkons op het zuiden vormen
                                                                          in de paviljoens het buitengebied van de kamers en zijn
Kernkwaliteit      Concept                                                daarmee onderdeel van het architectonische ontwerp.
Zonlicht, lucht en ruimte zijn de voornaamste                             De gang lag aan de noordzijde. De patiënten, arbeiders,
uitgangspunten van de Moderne Beweging, in Nederland                      hadden ieder hun eigen kamer, wat essentieel is voor
het Nieuwe Bouwen genoemd, die tot uiting komen in                        de filosofie van Zonnestraal. Doordat de paviljoens snel
Zonnestraal. Niet toevallig zijn dit ook de belangrijkste                 opgewarmd en afgekoeld moesten kunnen worden, was er
‘medicijnen’ voor de tbc-patiënt, die maximaal toegankelijk               een oliegestookte centrale verwarming naar Amerikaans
worden gemaakt door de constructie, het gewapend                          model. Dit was bovendien hygiënisch, want roet-, rook- en
betonskelet en de stalen ‘vliesgevels’, tot het minimaal                  stofvrij, as en slakken hoefden niet verwijderd te worden.
noodzakelijke terug te brengen. Er is op uitzonderlijke wijze             Ook om hygiënische redenen werden materialen als
gestreefd naar dematerialisatie, het laten ‘oplossen’ van                 betonemaille en linoleum gebruikt en werden plinten en
het gebouw in de gezonde omgeving. Duiker noemde dit                      wanden in ronde hoeken vanaf de vloer opgezet zodat er
de “geestelijke economie”, het zo veel mogelijk bereiken                  gemakkelijk kon worden schoon gemaakt.



Kernwaarde: Architectuur Moderne Beweging


Kernkwaliteiten   Kenmerken              Attributen                              Integriteit            Authenticiteit           Conservering

Concept           Vorm en materiaal      Ruimtelijke opzet hoofdgebouw,                  √                        √              Restauratie,
                  Healing Machine        Dresselhuyspaviljoen,                                                                   Restauratieplan
                  Form follows           Ter Meulenpaviljoen.                                                                    Dresselhuys-
                  function               Werkplaatsen, zusterhuis.                                                               paviljoen
                                         Betonskelet, glas, dunne staalpro-                                                      gereed
                                         fielen, gestucte borstweringen van                                                      Beschermd
                                         cement op gaas                                                                          Erfgoedwet
                                         Plattegronden en organisatie gebou-
                                         wen
                                         Vertaling medisch-psychisch Program-
                                         ma van Eisen
                  Dematerialisatie,      Betonskelet, glas, dunne staalprofie-           √                        √              Beschermd
                  minimalisatie          len, borstwering                                                                        Erfgoedwet
                  Geestelijke            stuc op gaas, Duikerblauwe kleur
                  economie               stalen ramen, verjonging balken
                  Licht, lucht, ruimte   Glas in stalen ramen, blauw gekleurd            √                        √              Beschermd
                  Uitwisselbaarheid      Doorzichten door glazen geveldelen                                                      Erfgoedwet
                  binnen en buiten       Ramen en deuren kunnen open
                                         Balkons en terrassen
                  Schip op de heide      Zichtbaarheid vanaf de heide                    √                        √              Bescherming heide als
                  Dreadnought,                                                                                                   natuurgebied
                  slagschip                                                                                                      Open houden
                  Inspiratie machine                                                                                             zichtlijnen
                  (scheepsarchitec-                                                                                              Plan tot verder herstel.
                  tuur)



                                                                                       Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                       Alzijdigheid             Openheid en glas aan alle zijden   √            √   Beschermd
                                                Gevelconcept overal gelijk                          Erfgoedwet
                                                Geen hiërarchie
                                                Doorzichtigheid
                       Hygiënistisch            Gladde, harde materialen           √            √   Beschermd
                       bouwen                                                                       Erfgoedwet
                                                Vormen makkelijk schoon            √            √   Beschermd
                                                te houden                                           Erfgoedwet
                                                Oliegestookte stoom                √            √   Beschermd
                                                verwarmingsinstallatie                              Erfgoedwet
                                                                                                    Niet langer
                                                                                                    toegestaan,
                                                                                                    gedeeltelijk
                                                                                                    gereconstrueerd als
                                                                                                    gasgestookte
                                                                                                    CV-installatie
                                                Betonskelet                        √            √   Beschermd
                                                                                                    Erfgoedwet
                       Minimale                 Doorontwikkeld                     √            √   Beschermd
                       betonconstructie         betonskelet,                                        Erfgoedwet
                       Sneller bouwen           basismaat 1,5 meter
                       Arbeids- en nazorg-      Werkplaatsen                       √            √   Beschermd
                       kolonie                  Nazorgwoningen                                      Erfgoedwet
                                                (incl. bunkerwoningen na WOII                       Monumenten-
                                                verbouwd tot nazorgwoningen)                        verordening




Goede voeding was belangrijk in het herstelproces. Hier wordt melk geschonken bij de melkkar.



16   Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> Kernwaarde: Idealen Sociale Beweging



Zonnestraal is een initiatief van de Algemene Nederlandse                 door alle patiënten dezelfde kamers en gelijke toegang tot
Diamantbewerkers Bond (ANDB). Dit gegeven is op                           zonlicht en lucht te bieden. De nadruk op het collectieve
zichzelf al uitzonderlijk, omdat het geen overheidsinitiatief             belang betekende overigens niet dat het individu geen
of filantropische daad is maar een initiatief van onderop.                plaats had op Zonnestraal. Liberale waarden als zelfred-
De sociale basis van de vakbond bracht waarden met zich                   zaamheid, vrijheid en eigen verantwoordelijkheid waren
mee als solidariteit, gelijkheid en inclusiviteit, maar ook               sterk aanwezig, niet alleen in mentale zin, maar ook in de
liberale waarden als zelfredzaamheid en eigen verantwoor-                 ruimtelijke opzet van Zonnestraal. De arbeidstherapie in de
delijkheid.                                                               werkplaatsen is daar een goed voorbeeld van.

Kernkwaliteit	Solidariteit                                                Kernkwaliteit      Gelijke toegang tot de zorg
Eén van de belangrijkste waarden die aan de vakbond                       De oprichting van een arbeids- en nazorgkolonie specifiek
ten grondslag lag, was solidariteit: de vraag aan de leden                voor arbeiders, betekende een stap in de emancipatie van
om zich op te offeren voor het grotere ideaal. De ANDB                    de arbeider in de maatschappij. Ook binnen de arbeiders-
besefte dat de arbeiders aangesproken moesten worden                      gemeenschap zelf was er sprake van emancipatie: die van
op hun individuele verantwoordelijkheid om een gemeen-                    de zieke arbeider, die uit zijn isolement gehaald werd en
schapsgevoel te creëren en vooruitgang op brede schaal                    langzaam weer een volwaardige plek kreeg in de maat-
te bewerkstellingen. Met de slogan ‘De Sterken voor de                    schappij. Daarnaast stond Zonnestraal open voor alle
Zwakken’ werd gezegd: ‘je mag blij zijn als je gezond bent                gezindten, net als de vakbond. In een periode van sterke
en iets kan doen voor je medemens die het ongeluk treft                   nationale verzuiling, was deze inclusiviteit bijzonder vooruit-
om ziek te zijn’. Als de sterke zou je tenslotte ook in de                strevend. Op Zonnestraal kreeg zowel het individu als de
situatie van de zwakke kunnen komen. Er werd collectief                   gemeenschap aandacht. Het individu met de medisch-
gespaard in spaarbussen, gedoneerd in de loterijen en                     psychische behandeling-op-maat en de eigen ruimte.
op zogenaamde Zonnestraaldagen ging men rond met                          De gemeenschap door het regime, de conversatiezalen bij
de beroemde collectebusjes – een ‘crowdfundingsactie’                     de paviljoenen, de gezamenlijke eetzaal die tevens dienst
avant la lettre. Het collectieve aspect van gelijkheid werd               deed als film- en theaterzaal.
op verschillende manieren vormgegeven, bijvoorbeeld




 Kernwaarde: Idealen Sociale Beweging


 Kernkwaliteiten   Kenmerken            Attributen                                 Integriteit         Authenticiteit        Conservering

 Solidariteit      Sociaal initiatief   Vakbond
                   Bottom up            Voor en door allen
                   Crowdfunding         Koperen Stelen (Fonds)                            √                     √            Posters, busjes
                                        Verkoop boort, zeep (zeepfabriek                                                     archief en op
                                        ’t Lampje Amsterdam)                                                                 Zonnestraal
                                        Collectes, Loterijen,
                                        Zonnestraaldagen, lokale verenigingen,
                                        posters, collectebusjes
                   Individu vs          Ruimten en behandelplan individu en               √                     √            Beschermd
                   gemeenschap          gezamenlijk                                                                          Erfgoedwet
                                        Kamers, conversatiezalen, eetzaal, film-
                                        theaterzaal, werkplaatsen, zusterhuis
                   Werkverschaffing     Vanaf 1919 terrein gereed maken als               √                     √            Planologisch
                                        werkverschaffingsproject                                                             Bomenaanplant noordzij-
                                        275.000 bomen geplant                                                                de complex vanaf 2014
 Gelijke toegang   Verlichting,         Arbeids- en nazorgkolonie voor de                 √                     √            Boekenkasten
                   emancipatie          arbeider                                                                             origineel in
 tot de zorg
                                        Boekenkasten, voorlichting                                                           Dresselhuyspaviljoen,
                                        Podiumkunst in Hoofdgebouw, voor-                                                    Podium en projectorruim-
                                        drachtkunst, cinema en muziek                                                        te in hoofdgebouw
                   Inclusiviteit        Voor alle gezindten                               √                     √
                                        Verschillende keukens
                   Gelijkheid           Iedereen zelfde kamer en gelijke                  √                     √            Beschermd
                                        toegang tot geneesmiddelen                                                           Erfgoedwet
                                        Zelfde ingang voor directie en aanko-
                                        mende patiënt
                                        Geen (aparte) kerkruimten



                                                                                       Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> Kernwaarde: Integrale, vernieuwende aanpak van de tuberculosebestrijding



Zonnestraal belichaamt een nieuwe, integrale medisch-psy-                          van eisen ging gepaard met wat de psyche van de mens
chische aanpak van de tuberculose die zijn tijd ver vooruit                        nodig had. Dit werd vertaald naar een gezellige inrichting
was en legde zo de basis voor een totale en bredere kijk                           en het voorkomen van een opgesloten gevoel door
op de gezondheidszorg, die pas decennia later algemeen                             openheid en het vermijden van wanden en tussenschotten.
geaccepteerd werd. Deze totale aanpak wordt niet alleen                            De patiënten verbleven tenslotte lange tijd op Zonnestraal.
gereflecteerd in de holistische benadering van de mens,
maar ook in de samenwerking tussen verschillende partijen                          Kernkwaliteit	Samenwerking
om Zonnestraal mogelijk te maken en in de verbinding van                           De arbeids- en nazorgkolonie is het resultaat van een
voorzorg, zorg en nazorg.                                                          unieke synthese van vooruitstrevende sociaal-maatschap-
                                                                                   pelijke, medische en architectonische idealen. De samen-
Kernkwaliteit      Holistische benadering                                          werking tussen de vertegenwoordigers van die sectoren
Het uitgangspunt van de betrokken medische experts                                 heeft geresulteerd in een integrale aanpak van de tubercu-
was een holistische benadering van de mens, waarbij niet                           lose-epidemie. De dadendrang en het vooruitgangsgeloof
alleen fysieke, maar ook geestelijke en sociale factoren                           in deze afzonderlijke domeinen worden tastbaar op
bij de genezing een rol spelen. Zonnestraal wilde zich                             Zonnestraal. Een andere manier waarop de samenwerking
niet louter richten op genezing, maar op herstel van de                            tot uiting komt is de vernieuwende integratie van voorzorg
volledige arbeidskracht en de re-integratie van de tuber-                          (preventie), zorg (curatie) en nazorg (revalidatie en
culosepatiënt. Dit vereiste een nieuw type instelling, die                         rehabilitatie). Er werd een zorgketen ontwikkeld waarin
fungeerde als schakel tussen zorg (verpleging) en maat-                            Zonnestraal de verbindende schakel was tussen sanatoria
schappij. Arbeidstherapie was het medicijn, rehabilitatie het                      gericht op zorg en stedelijke instellingen gericht op
resultaat. Het was dan ook geen sanatorium in de klassieke                         preventie en nazorg (GG&GD en consultatiebureaus). Deze
zin van het woord maar een arbeids- en nazorgkolonie. De                           keten werd geïmplementeerd en bleef bestaan.
functionalistische vertaling van het medische programma



 Kernwaarde: Integrale, vernieuwende aanpak van de tuberculosebestrijding


 Kernkwaliteiten       Kenmerken                     Attributen                           Integriteit   Authenticiteit   Conservering

 Holistische           Persoonlijk                   Plek verbonden aan fase herstel            √             √          Planologisch
 benadering            herstelprogramma
                       Geregisseerd                  Gerationaliseerd systeem                   √             √
                       herstelproces
                       Arbeidstherapie               Werkplaatsen, terrein,                     √             √          Planologisch en Erfgoedwet
                       en nazorg                     nazorgwoningen                                                      Monumentenverordening
                       Rehabilitatie                 Stappen op weg naar huis,                  √             √          Planologisch
                       en re-integratie              werkplaatsen, boshutten
 Samenwerking          Drie-eenheid zorgketen        Schakel tussen preventie en                √
                       Preventie, zorg, nazorg       maatschappij
                       Medici,                       Zonnestraal resultaat van                  √             √
                       architecten,                  gezamenlijkheid
                       initiatiefnemers
                       (sociale
                       beweging)




                                  Een van de boshutjes op Zonnestraal.



18   Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre> Kernwaarde: Sense of place en overige factoren



Kernkwaliteit      Zonnestraal-geest                                    Kernkwaliteit     Waardering
Het gestroomlijnde herstelproces ging gepaard met een                   De waardering voor de initiatiefnemers en personen die
strenge dagindeling en een strak regime. Er werd toezicht               Zonnestraal mogelijk hebben gemaakt en draaiende
gehouden op hygiëne, dat er niet gerookt werd, dat men                  hebben gehouden is op verschillende plekken op het
niet zonder toestemming naar het andere paviljoen ging.                 complex te zien, bijvoorbeeld in de bankjes voor Jan van
Zonnestraal was toegankelijk voor alle gezindten, dat vroeg             Zutphen en Eugénie van Moppes-Rose.
om respect voor elkaar. Respect, eigen verantwoordelijk-
heid en verdraagzaamheid waren naast behandeling en                     Kernkwaliteit	Referentie
herstel belangrijk. Overzicht en veiligheid waren eisen die             Zonnestraal was en bleef vanaf de bouwtijd een studie- en
in de architectuur tot uitdrukking werden gebracht.                     inspiratiebron en is vanaf het begin bezocht door profes-
Daarentegen moesten de patiënten zich goed voelen om te                 sionals en geïnteresseerden uit de hele wereld. Vanaf de
genezen en zich psychisch daar niet tegen te verzetten.                 bouwtijd speelt Zonnestraal als ijkpunt een grote rol in de
De inrichting werd daarom ook ‘gezellig’ gemaakt, onder                 internationale ontwikkeling en perceptie van de moderne
meer om stress en onderlinge ellende te verminderen.                    architectuur, in de opleiding en training van architecten en
Om de gemeenschapszin te bevorderen werden daarvoor                     inmiddels ook in de restauratiepraktijk bij erfgoed uit het
vanzelfsprekende ruimten ingericht of dubbel bestemd,                   begin van de twintigste eeuw.
zoals de gemeenschappelijke eetzaal die ook als film- en
theaterzaal werd gebruikt.



 Kernwaarde: Sense of place en overige factoren


 Kernkwaliteiten   Kenmerken            Attributen                               Integriteit       Authenticiteit        Conservering

 Zonnestraal-      Toezicht             Geen hiërarchie in gebouwen                    √                    √            Beschermd
 geest             Veiligheid           Gerationaliseerd systeem voor genezing                                           Erfgoedwet
                   Respect,             Overzicht en doorzicht complex
                   gehoorzaamheid,      Gezellige inrichting
                   gezonde houding      Conversatiezaal
                   Regelmaat            Eetzaal/theaterzaal
                   Regime
                   Gemeenschapszin
 Schip op de       Slagschip,           Zichtbaar vanaf de heide                       √                    √            Bescherming heide als
 heide             machine                                                                                               natuurgebied
 Dreadnought       zichtbaarheid                                                                                         Zichtlijn hersteld
                                                                                                                         restauratie 2014
 Waardering        Eren personen        Naamgeving paviljoens                          √                    √            Erfgoedwet
                                        Dresselhuys en Ter Meulen
                                        Gedenkbank Moppes-Rose,
                                        gedenkbank Ome Jan van Zutphen.
 Referentie        Internationaal       Bezoek van over de hele wereld                 √                    √            Openbaar
                   Vanaf de bouwtijd    Studieobject Moderne Beweging                                                    toegankelijk
                   Voor professionals   en restauratie
                   en                   Seminal case-study DOCOMOMO
                   geïnteresseerden     International




                                                                        Vanaf de verversingstent Zonneheide was het
                                                                        schip op de heide zichtbaar.



                                                                                     Historie, uitzonderlijke universele waarde (OUV) en attributen   19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                4               Vergelijkende
                                                                Analyse




Inleiding                                                       Beweging en de bouw van moderne ziekenhuizen.
                                                                Sleutelbegrippen hierbij zijn zonlicht, (frisse) lucht,
In de periode dat er nog geen medicamenteuze genees-            openheid, ruimte en hygiëne.
middelen beschikbaar waren, heeft de strijd tegen tuber-
culose geleid tot de oprichting van gespecialiseerde instel-    Zonnestraal en de vergelijkende analyse
lingen voor lijders aan deze chronische ziekte. De erken-       De symbiotische samenhang van sociale achtergrond, een
ning van de epidemische omvang in de tweede helft van           vooruitstrevende medische benadering in een self-sufficient
de negentiende eeuw zorgde voor het besef van urgentie.         arbeids- en nazorgkolonie en de uitvoering in de archi-
Daarnaast werd duidelijk dat, hoewel iedereen getroffen         tectuur van de Moderne Beweging, maakt Zonnestraal
kon worden door de ziekte, de slechte woon- en leefom-          onderscheidend. Door deze samenhang kon er op alle
standigheden in de snel groeiende steden bijdroegen aan         gebieden een grote stap voorwaarts worden gemaakt
de snelle verspreiding van tbc. Er zijn verschillende vormen    waarmee uiteindelijk ook een brede verbetering tot stand
van open en gesloten tbc. Long-tuberculose is het meest         kon worden gebracht in de maatschappij. De gebouwen
bekend, het meest besmettelijk, en wordt door praten,           van Zonnestraal van J. Duiker, B. Bijvoet en J.G. Wiebenga
niezen en hoesten overgedragen.                                 bevatten een hoofdgebouw (economiegebouw) met twee
                                                                aparte patiëntenpaviljoens op het zuiden en zuidoosten
In het begin werden de patiënten opgenomen in een her-          georiënteerd. Zonnestraal is opgezet volgens het pavil-
stellingsoord (voor zenuwlijders), in gezondheidscentra,        joenstype. De gebouwen zijn compact ontworpen, op
Kurhausen of Spa’s. De instellingen richtten zich op de         Zonnestraal wilde men absoluut niet de (zeer) lange gevels.
hogere lagen, de bourgeoisie, die zich een opname konden        Dit kwam het overzicht en toezicht tevens ten goede.
veroorloven om te herstellen in een aangename en gezon-
de omgeving. Toen Robert Koch in 1882 aantoonde dat tbc         De paviljoens zijn zodanig georiënteerd op de zon en de
door een bacterie werd veroorzaakt, en de tering niet erfe-     westenwind dat iedereen in gelijke mate toegang had tot
lijk was of vooral de lagere arbeidersklasse trof, moest men    zonlicht, hetzelfde ongehinderde uitzicht had en contact
onderkennen dat er grootschalig en met gespecialiseerde         met de natuur. De gebouwen zijn alzijdig ontworpen en de
behandelmethoden op gereageerd moest worden. De al              openheid is aan alle zijden maximaal doorgevoerd. De
eeuwenlang in omloop gebrachte ‘wondermiddelen’ waren           medische eisen en de hygiëne waren de gidsen voor de
definitief ontmaskerd.                                          architecten. De toegangen en verkeersstromen van per-
                                                                soneel en patienten werden van elkaar gescheiden en elke
Opname in een kuuroord van degenen die dat konden               groep en functie had een eigen ingang. De helende
betalen loste niets op ten aanzien van de epidemie. De be-      machinewerking van Zonnestraal is in concept en uitvoering
smettelijkheid en de spreiding vroegen om een gestructu-        consequent doorgevoerd.
reerde en openlijke aanpak. Aan het eind van de negen-
tiende eeuw werden gespecialiseerde instellingen toegan-        De bijgebouwen, die de functie van self-sufficient arbeids-
kelijk voor de lagere klassen, maar zij werden niet vanuit de   en nazorgkolonie ondersteunden, staan naar functie en
eigen klasse, bottom-up tot stand gebracht. Voor het            relatie met de fase in het herstelproces, verspreid in het
ontwerp van de gespecialiseerde instellingen vormden de         landschap. De gebouwen van Zonnestraal zijn niet ‘zomaar’
medische eisen de basis, die voortdurend aan nieuwe             in een gezonde omgeving geplaatst zoals de sanatoria in
inzichten werd aangepast.                                       de bergen of bij de zee waar de omgeving verder niet
                                                                actief werd ingericht of werd betrokken bij het sanatorium.
Deze zoektocht naar de gespecialiseerde instelling ter          Het landschap is ingericht en gemanipuleerd om ten
bestrijding van de besmettelijke ziekte tbc resulteerde in      dienste te staan aan de functies van de kolonie.
nieuwe typologieën die sterk tot ontwikkeling kwamen aan
het einde van de negentiende en het begin van de                Vanuit verschillende hoeken werd het initiatief voor de
twintigste eeuw. Deze variëren sterk, van een compacte          oprichting van sanatoria genomen: van filantropen, wel-
vorm met alle noodzakelijke functies en patiëntenkamers,        gestelden en artsen tot overheden. Een sanatorium dat
een dorpse opzet met verspreid liggende gebouwen en             dankzij de vakbond en de collega’s bottom-up voor
functies, het paviljoenstype van hoofdgebouw met patiën-        arbeiders is gerealiseerd is uitzonderlijk. De vertegen-
tenpaviljoens, tot het compacte terrastype. De architecten      woordigers van de verschillende gebieden maakten
konden door ontwikkelingen op het gebied van moderne            gezamenlijk Zonnestraal mogelijk. Hun open geest en
en vooruitstrevende architectuurconcepten en techno-            intensieve samenwerking resulteerden in een vooruit-
logieën steeds beter voldoen aan de medische eisen. De          strevend geheel waar het herstel in nieuwe banen werd
instellingen hebben op hun beurt invloed gehad op de            geleid. Jan van Zutphen was het bekende en geliefde
ontwikkeling van de architectuur van de Moderne                 boegbeeld van de sociaaldemocratische idealen en de


20   Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>strijd tegen de tbc. Hij stond dichtbij en tussen de arbei-     basis van bovenstaande uitgangspunten te selecteren uit
ders. De geneesheer-directeur J.L. van Lier stond met zijn      de relevante internationale lijsten en inventarisaties. In de
holistische benadering dichtbij de patiënten en verdiepte       bijlagen is een overzicht opgenomen van de relevante
zich in de vernieuwende ontwikkelingen op medisch-              instellingen die op de Werelderfgoedlijst staan, die zijn
psychisch gebied. De architecten van de Moderne                 opgenomen op de Tentative Lists en die voorkomen in
Beweging J. Duiker en B. Bijvoet die samenwerkten met           andere inventarisaties. Om de vergelijking vanuit verge-
constructeur J.G. Wiebenga, wisten de idealen en bena-          lijkbare waarden te kunnen aanvangen, is geselecteerd op
deringen te combineren met de mogelijkheden van de              criteria ii en iv.4 Ook zijn de objecten beschouwd waarvan
architectuur van de Moderne Beweging.                           de rechtvaardiging de trefwoorden ziekenhuis, sanatorium,
                                                                modern, modernisme en Moderne Beweging bevat. In het
Methode en verantwoording vergelijkende                         overzicht is aangegeven welke instellingen vervolgens niet
analyse                                                         verder zijn vergeleken en waarom.

Het onderzoek voor de vergelijkende analyse is in               In 1997 adviseerde DOCOMOMO over de Moderne
uitvoering. In dit stadium van het onderzoek, neemt Europa      Architectuur in relatie tot de Werelderfgoedlijst.5 In 2000
de belangrijkste plaats in omdat dit het continent is waar      verscheen een selectie van de DOCOMOMO registers in
vernieuwende vormen van tbc-bestrijding en sanatoria in         boekvorm.6 Deze lijsten zijn als uitgangspunt meegenomen
het bijzonder tot ontwikkeling kwamen. Het ontwikkelen          vanwege de waarde van Zonnestraal als monument van de
van specifieke behandelmethoden en instellingen vonden          Moderne Beweging. Unesco heeft sinds 2001 een program-
in Europa, en vooral in Engeland, Duitsland en Zwitserland,     ma ter waardering en behoud van modern erfgoed uit de
hun oorsprong. Van daaruit vonden de concepten en               negentiende en twintigste eeuw, het World Heritage
theorieën hun weg in de rest van Europa en de wereld. Op        Centre’s Modern Heritage Programme. Daarnaast zijn
dit moment zijn de sanatoria in andere werelddelen globaal      instellingen opgenomen die worden genoemd in de bron-
bestudeerd. De Verenigde Staten, Canada, Australië, India       nen uit de tijd van de ontwikkeling en de bouw van
en Rusland komen al aan de orde in het algemeen                 Zonnestraal. De sanatoria die werden genoemd tijdens het
overzicht. De overzichtslijst (bijlage 4) geeft een uitge-      seminar in Paimio in 2009 zijn opgenomen.7 Tenslotte ma-
breider beeld van sanatoria die nog in de verdere analyse       ken sanatoria die in de literatuur worden genoemd deel uit
betrokken kunnen worden.                                        van de eerste inventarisatielijst die als uitgangspunt is
                                                                genomen.
Om tot een gedegen invulling te komen van de lijst ‘te
vergelijken objecten’ is een vraag uitgedaan naar alle          Gespecialiseerde instellingen die worden
internationale DOCOMOMO working parties om input te             vergeleken
leveren (bijlage 5).
                                                                Verschillende typen instellingen ter bestrijding van
Voordat inzicht wordt gegeven in de historische ontwik-         tuberculose 8
keling van methoden en instellingen ter bestrijding van         Uiteraard worden instellingen die zich exclusief richtten op
tuberculose, wordt verantwoord welke periode de verge-          de tbc-bestrijding en daarbij een nieuwe benadering han-
lijkende analyse omvat; welke bestaande lijsten en inventa-     teerden bij de vergelijking betrokken. Het initiatief werd
risaties als uitgangspunt zijn genomen; de instellingen die     door uiteenlopende initiatiefnemers genomen, zoals over-
wel en niet in de vergelijking worden meegenomen; en de         heid, filantroop, zorginstelling of coöperatie. Als er sprake
vergelijkingsfactoren. In dit stadium van de vergelijkende      is van de introductie of ontwikkeling van een nieuw ge-
analyse zijn ter illustratie van de methode een aantal          bouwconcept wordt daarbij gekeken naar de behandel-
instellingen vergeleken. In de bijgevoegde tabel (bijlage 3)    methode, doelstelling, benadering van de patiënt, facili-
wordt inzichtelijk gemaakt hoe de instellingen worden           teiten en de gekozen bouwmethode, -techniek en architec-
vergeleken op basis van de vergelijkingsfactoren.               tuurstijl. Er zijn verschillende typologieën te onderscheiden,
                                                                zoals sanatoria (in dorpsopzet, gericht op heliotherapie, of
Periode vergelijkende analyse                                   exclusief gebaseerd op rustkuren), en arbeids- en nazorg-
De oorsprong van de gespecialiseerde aanpak van tuber-          koloniën, eventueel met sanatoriumfunctie. Wat betreft de
culose is te vinden in Duitsland. In 1854 werd de nieuw         opzet komen verschillende vormen voor, zoals de pavil-
gebouwde gespecialiseerde tbc-instelling geopend, het           joensbouw (hoofdgebouw met patiëntenpaviljoens), maar
sanatorium in Görbersdorf. Voor de vergelijking met             ook onder meer de compacte bouw en terrasbouw. Ten
Zonnestraal wordt uitgegaan van nieuwbouw voor een ge-          aanzien van de (juiste) natuurlijke omgeving bestaan uiteen-
specialiseerd genezingsconcept. De vergelijkende analyse        lopende opvattingen, en die kan variëren van bergachtig of
richt zich daarom op nieuwe concepten en nieuwe instel-
lingen vanaf 1854. Alternatieven die daarvoor, maar ook         4
                                                                    Unesco criterium ii: To exhibit an important interchange of human values,
daarna nog, werden toegepast waren het inrichten van                over a span of time or within a cultural area of the world, on developments
bestaande gebouwen tot sanatoria, het reserveren van                in architecture or technology, monumental arts, town planning or
                                                                    landscape design.
delen van ziekenhuizen voor patiënten met deze (besmet-             Criterium iv: To be an outstanding example of a type of building,
telijke) ziekte, het bijplaatsen van barakken op het terrein,       architectural or technological ensemble or landscape which illustrates (a)
of het aanbouwen van balkons en terrassen aan bestaande             significant stage(s) in human history.
                                                                5
                                                                    Advisory report to ICOMOS composed by the ISC/Registers on the
gebouwen. De vergelijkende analyse loopt door tot 1944.             Modern Movement and the World Heritage List, 1997
Pas vanaf dat jaar beschikte men over medicamenteuze            6
                                                                    Dennis Sharp & Catherine Cooke (ed.), The Modern Movement in
                                                                    Architecture: Selections from the Docomomo Registers (Rotterdam 2000)
geneesmiddelen, ofwel antibiotica. Dit betekende dat er         7
                                                                    R. Salastie (ed.), Integrity and Authenticity in modern movement archi-
een andere behandeling mogelijk werd.                               tecture. Proceedings of the international expert seminar (Helsinki 2010).
                                                                8
                                                                    Bitter en Zoet. De expertgroep adviseerde bij de vergelijkende analyse
                                                                    sites buiten Europa te betrekken en meer vergelijkend onderzoek uit te
Bestaande lijsten en inventarisaties als uitgangspunt               voeren naar andere vormen van tbc genezing. Dit mede om te bepalen of
De uiteindelijke selectie is tot stand gekomen door op              een seriële nominatie overwogen kan worden.



                                                                                                                    Vergelijkende analyse   21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>nabij de zee tot een bosrijke omgeving. Daarbij kan de om-      De vakantiekolonies zijn echter niet opgezet voor een lang
geving alleen reden zijn voor situering van de instelling,      en intensief genezend verblijf voor patiënten.
frisse lucht en een kleine wandeling.
                                                                Herstellingsoorden voor zieken en zenuwlijders, Kurhaus, Spa
Leprozenklinieken                                               Voordat de doelstellingen van deze instellingen tegen het
Lepra is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt         einde van de negentiende eeuw duidelijk van elkaar wer-
door de leprabacterie die wordt overgebracht door               den gescheiden en er specifieke instellingen voor werden
hoesten of niezen. De leprabacterie, Mycobacterium              ontworpen, liepen deze nog wel eens door elkaar. Met
leprae, tast de zenuwen aan. Het gevolg is dat er verlam-       name de welgestelde bourgeoisie maakte gebruik van dit
mingen kunnen ontstaan en handen en voeten gevoelloos           type instellingen die gelegen waren in prachtige, gezonde
raken die vervolgens vervormen. In de loop van de negen-        omgevingen. In voorkomende gevallen werden de gebou-
tiende eeuw zou het aantal tuberculosebesmettingen die          wen gespecialiseerd en werden er veranda’s en terrassen
van de leprabesmetting overstijgen. In Noorwegen bijvoor-       aangebouwd. Omdat er geen nieuw gebouwconcept werd
beeld bleef lepra echter gedurende de negentiende eeuw          geïnitieerd worden deze niet verder vergeleken.
vrij veel voorkomen en werden er regelmatig nieuwe instel-
lingen gebouwd die de patiënten scheidden van de samen-         Algemene ziekenhuizen
leving. Relevante klinieken worden vergeleken.                  De typologie van het algemene ziekenhuis is niet nader
                                                                beschouwd omdat ziekenhuizen een te generieke inslag
Psychiatrische klinieken                                        hebben en zich in de curatieve fase bewegen. Evidence
Psychiatrische klinieken zijn gespecialiseerde instellingen     based design komt bij het ontwerpen van ziekenhuizen pas
die wat opzet en uitwerking betreft meebewegen met de           vanaf de jaren tachtig van de twintigste eeuw op. Boven-
zich ontwikkelende opvattingen over genezing en benade-         dien liggen ziekenhuizen vaak zeer toegankelijk in en
ring van de mens. In de loop van de eerste helft van de         grenzend aan de stedelijke omgeving. Er is onvoldoende
twintigste eeuw kwam de ‘sociale psychologie’ op als on-        aandacht voor de interactie met de landschappelijke
derdeel van de geestelijke gezondheidszorg. Naast een           elementen. In de periode waarin Zonnestraal tot stand
psychisch-medische benadering werd aandacht besteed             kwam vormden medische wetenschap en medische techno-
aan omgevingsfactoren en sociale omstandigheden.                logie de basis van het ziekenhuisontwerp, waarmee het zich
De artsen richtten zich niet meer alleen op de afzondering      naar binnen richtte en de omgeving nauwelijks tot niet
van de patiënt, maar ook op mogelijk herstel. Preventie en      incorporeerde. Zonnestraal wilde zich juist ontworstelen
nazorg ontwikkelden zich als belangwekkende terreinen           aan de traditie, sfeer, ‘beperkte’ zorgfunctie, architectuur
van de aanpak. Relevante klinieken worden vergeleken.           en invloed van de ziekenhuizen op de mens.

Instellingen die niet worden vergeleken                         Bestrijding besmettelijke ziekten
                                                                Naast tuberculose bestonden er nog meer besmettelijke
Voordat wordt overgegaan op de daadwerkelijke verge-            ziekten, die regelmatig tot uitbraak kwamen. De bestrijding
lijkende analyse op basis van bovenstaande kwaliteiten en       van ziekten als cholera en tyfus kan echter buiten beschou-
kernmerken, kan worden vastgesteld dat een aantal ob-           wing worden gelaten. Deze ziekten konden slechts bestre-
jecten niet vergelijkbaar zijn. Van belang voor de verge-       den worden door de slechte leefomstandigheden in de
lijkende analyse is dat de instelling geen deel uit maakt van   directe leefomgeving aan te pakken. Bijvoorbeeld het zor-
een stedelijke omgeving, binnenstad of bebouwde kom             gen voor betere woonomstandigheden, schoon water en
vanwege de zwaarwegende kernkwaliteit healing environ-          riolering.
ment en de ligging in splendid isolation. Immers, de geïso-
leerde ligging was essentieel voor het integrale genezings-     Vergelijkingsfactoren
concept dat aan Zonnestraal ten grondslag lag en boven-
dien beschermde tegen besmettingsgevaar. Ook op basis           De instellingen worden vergeleken op grond van de kern-
van typologie, functie en aanpak kunnen een aantal ob-          waarden en kernkwaliteiten die voortkomen uit de historie
jecten worden uitgesloten.                                      van Zonnestraal en die zichtbaar en beleefbaar zijn ge-
                                                                maakt op Zonnestraal. In het vorige hoofdstuk over de
Openluchtscholen                                                uitzonderlijke universele waarde, criteria en attributen zijn
Openluchtscholen voldoen in eerste instantie aan de uit-        deze op een rij gezet. De instellingen moeten in eerste
gangspunten openheid, licht en lucht. Zij behoren echter        instantie voldoen aan de kernwaarden van de self-sufficient
tot de typologie onderwijsgebouwen die geen genezende,          arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal: integraal ruimtelijk
maar eerder een preventieve functie hebben. De school is        concept, architectuur van de Moderne Beweging, idealen
geen instelling waar de kinderen langdurig verbleven om te      van de sociale arbeidersbeweging en integrale, vernieu-
genezen. Na school gingen zij weer naar huis, waar de leef-     wende aanpak van genezing. Daarnaast zijn er kernwaarden
omstandigheden vaak uitermate slecht waren. Op school           die verbonden zijn met de sense of place en spelen andere
troffen zij wel een gezonde omgeving die bijdroeg aan hun       immateriële kernkwaliteiten een rol. Vervolgens worden de
gezondheid en hen wellicht aanzette tot een gezondere en        instellingen beschouwd vanuit de kernkwaliteiten die met
hygiënische levensstijl.                                        de kernwaarden samenhangen: healing environment,
                                                                gerationaliseerd genezingssysteem, concept en uitwerking,
Vakantiekolonies                                                solidariteit en gelijke toegang tot de zorg, holistische
Vakantiekolonies zijn niet te negeren als het gaat om toe-      benadering en samenwerking, en referentiewaarde.
gang tot een gezonde en helende omgeving. Zij gaan uit          Essentieel is de symbiotische samenhang van deze waarden
van de mogelijkheid om in een gezonde omgeving te ver-          en kwaliteiten die geresulteerd hebben in Zonnestraal dat
blijven, krachten op te doen met goede voeding en frisse        state-of-the-art inzichten samenbracht en verder
lucht, (zon)licht en ontspanning. Gedurende de vakantie         ontwikkelde tot een revolutionair nieuw ijkpunt.
werd voorlichting gegeven over gezondheid en hygiëne.           Zonnestraal heeft impulsen gegeven voor de ontwikkeling


22   Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>van solidariteit voor de zieke collega, een netwerk van       Invloed vanuit Duitsland
gezondheidszorg, de ontwikkeling van de moderne               De Duitse grondleggers van de gespecialiseerde behan-
bouwpraktijk en het betrekken van evidence based design       deling van tuberculose gebaseerd op de rustkuur, inspi-
bij de ontwerpdiscipline in een uitzonderlijk open en         reerden de arts E.L. Trudeau (1848-1915) in de Verenigde
vooruitstrevende architectuur van de Moderne beweging in      Staten. In 1888 richtte hij met behulp van zakenlieden het
een genezend landschap.                                       Adirondack Cottage Sanatorium op bij Saranac Lake in New
                                                              York. Trudeau richtte ook het eerste laboratorium in de
De kernwaarden en kernkwaliteiten worden, al samen-           Verenigde Staten op ter bestudering van tuberculose en
vattend, gevat in de volgende punten:                         andere besmettelijke ziekten. In 1900 opende de overheid
• Holistische benadering in arbeids- en nazorgconcept;        het nabij gelegen Ray Brook Sanatorium.
• Emancipatie van de arbeider en volwaardige terugkeer
    naar de maatschappij, zelfredzaamheid;                    In Schotland stichtte arts D. Lawson in 1890 sanatorium
• Initiatief bottom-up, door eigen arbeidersorganisatie,      Nordrach on Dee (Aberdeenshire) in navolging van het
    van en voor de arbeider, en voor alle gezindten;          sanatorium Nordrach van Dr. O. Walther (1853-1919),
• Ruimtelijke opzet met hoofdgebouw en patiëntenpa-           opgericht in 1888 in de dennenbossen van het Zwarte
    viljoens. De paviljoens zijn compact vormgegeven en       Woud in Duitsland. De behandeling in de buitenlucht vond
    zijn zodanig georiënteerd op de zon dat alle patiënten
    in gelijke mate en op dezelfde wijze toegang hebben
    tot zonlicht en uitzicht;
• De vernieuwing en vooruitstrevendheid van de
    Moderne Beweging in architectuur, bouwmethode en
    bouwtechniek, waarbij de maximale toegang van licht
    en lucht werd bereikt;
• Alzijdigheid van de gebouwen, uitwisselbaarheid en
    verwevenheid van binnenruimte en (natuurlijke)
    buitenruimte en maximale openheid;
• De sublimatie van bekende en vernieuwende
    uitgangspunten en doelstellingen op sociaal en
    medisch gebied en op de gebieden van het ruimtelijke
    en architectonische concept en uitvoering;
• Referentiefunctie.

                                                              1854, Görbersdorf, Silezië (Polen).
Historische ontwikkeling methoden en
instellingen ter bestrijding van tuberculose

Ontwikkeling methoden en instellingen in de tweede
helft van de negentiende eeuw
De Britse longarts G. Bodington (1799–1882) schreef in
1840 een artikel over de behandeling van tbc, On the
Treatment and Cure of Pulmonary Consumption. Daarin
pleitte hij voor de behandeling met frisse lucht, goede
voeding en krachten opdoen door steeds meer beweging.
Vanaf 1836 behandelde hij enkele patiënten in een
bestaand huis in Sutton Coldfield. Hij wees erop dat er
gespecialiseerde instellingen nodig waren voor de behan-
deling van deze patiënten. Door de kritiek die hij kreeg op
zijn ideeën richtte hij zich uiteindelijk op de behandeling
van geesteszieken.
                                                              1892, Falkenstein, Duitsland.
De arts H. Brehmer (1826-1889) richtte in 1854 het nieuw
gebouwde sanatorium Brehmersche Heilanstalt für
Lungenkranke op in de bergen van Görbersdorf, Silezië
(tegenwoordig Polen). Het sanatorium lag middenin een
groot park met lighallen, grotten en een dicht net van
wandelwegen. Zijn behandelmethode was gebaseerd op
de rustkuur en de genezende werking van droge berglucht.
Hij introduceerde de typische ligstoel maar had ook aan-
dacht voor de noodzaak van beweging. De genezende
kwaliteiten werden niet alleen aan berglucht toegeschre-
ven, andere artsen bevalen zeelucht aan. Eén van Brehmer’s
patiënten, P. Dettweiler (1837-1904), opende in 1892 een
rustkuursanatorium voor minderbedeelden in Falkenstein
bij Frankfurt in Duitsland. De lighal was hier prominent
aanwezig. Aanvankelijk waren de voorbeelden uit
Duitstalige gebieden van grote invloed op de ontwikkeling
van het sanatorium.                                           1888, sanatorium Saranac Lake, Verenigde Staten .



                                                                                                        Vergelijkende analyse   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>plaats onder nauwgezet medisch toezicht. In Ierland            De medische ruimten werden in een apart gebouw(deel)
opende in 1896 het National Newcastle Sanatorium.              aan de noordzijde ondergebracht. Rond 1900 werden de
In Engeland stond men aanvankelijk niet open voor de           op het zuiden georiënteerde gevels met de patiëntenka-
behandeling in de open lucht vanwege de angst voor tocht       mers steeds prominenter vorm gegeven. In België werd in
en kou, maar in 1901 opende J.H. Walker (1859-1938) in         1900 het Sanatorium Bourgoumont voor zieke diamantbe-
Nayling, Suffolk het East Anglian Sanatorium voor behan-       werkers van de Algemene Diamantbewer-kersbond België
deling in de buitenlucht. Vanaf 1904 konden daar ook arme      geopend, een sanatorium voor leden van de vakbond.
patiënten terecht. A. Henry (1857-1930) publiceerde in         In Engeland werd een prijsvraag uitgeschreven voor het
1919 Forests, woods and trees in relation to hygiene waarin    King Edward VII Sanatorium. Dr. Karl Turban deed ook aan
hij het belang van een bosrijke omgeving voor sanatoria        de prijsvraag mee met zijn architect J. Gros. Architecten
behandelde. Terwijl Duitsland en Zwitserland de behan-         H. Percy Adams and Charles Holden deden niet mee aan
delingen rustkuur en heliotherapie voor de hogere klasse       de prijsvraag maar kregen uiteindelijk wel de opdracht.
ontwikkelden in relatie tot goede voeding, verblijf en enige   Zij bestudeerden sanatoria in Duitsland en Zwitserland voor
beweging in de frisse open lucht, richtte Engeland zich op     hun ontwerp. Dat kreeg een formele tuin en in het interieur
bezigheids- en arbeidstherapie in de buitenlucht voor          werd gekozen voor enkele hygiënische materialen zoals
arbeiders die zwaar agrarisch werk deden, zoals in             afwasbaar behang.
Brompton Hospital in Frimley uit 1905.
                                                               Ontwikkeling van een nieuwe typologie in de
Dr. Karl Turban en de verdere ontwikkeling                     eerste helft van de twintigste eeuw
van sanatoria
Dr. Karl Turban richtte in 1889 in Davos een (niet meer be-    De uitgangspunten van Turban zijn verder doorgevoerd in
staand) gesloten sanatorium op waar patiënten langere tijd     het nieuwe sanatorium van A. Spengler (1827-1901) en W.J
intern verbleven. Turbans richtlijnen over positionering van   Holzboer (1834-1898) in Davos. Dit sanatorium Schatzalp
ruimtes en het toepassen van openslaande deuren naar een       werd ontworpen door de architecten O. Pfleghard en
smal balkon hadden veel invloed op de architectuur van de      M. Haefeli en werd in 1900 geopend. Davos in de Zwitserse
sanatoria, waarmee ze zich als een aparte typologie ontwik-    Alpen werd de ‘tuberculosehoofdstad van Europa’. Het
kelden op basis van medische eisen. De traditionele archi-     gebouw kreeg een gewapend betonskelet om een open
tectuur was onvoldoende toereikend om te voldoen aan de        gevel op het zuiden te kunnen ontwerpen, kamers met
vereisten van licht en lucht, verblijf in de gezonde buiten-   grote ramen op het zuiden, balkons, platte daken met
lucht en onder hygiënische omstandigheden. Het program-        weggewerkte regenwaterafvoeren en vloerverwarming.
ma van eisen voor de sanatoriumarchitectuur vereiste
open gevels, grote te openen ramen en (openslaande)            In Duitsland boog de arts S. A. Knopf zich over het open
deuren, bij voorkeur van staal met slanke profielen voor       sanatoriumconcept waarbij de zuidgevel steeds meer werd
zoveel mogelijk lichtopbrengst, platte daken voor even-        geopend en voor de patiënten direct vanuit de kamer
tueel zonneterrassen, balkons, terrassen en lange, gebogen     toegankelijk gemaakt. In Frankrijk wilde ook architect P.H.
gevels met kamers die georiënteerd waren op het zuiden.        Hannotin gewapend beton toepassen om dit doel van




1888-1929, sanatorium Nordrach, Schotland.                     1906, King Edward sanatorium, Midhurst Sussex.




1900, sanatorium Bourgoumont, België.                          1900, Sanatorium Schatzalp, Davos.



24   Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>openheid en direct contact met de buitenlucht vanuit de
kamer te bereiken. Hun ontwerpen werden echter niet
gerealiseerd.

Heliotherapie, meer openheid, licht en lucht
Heliotherapie, de geregisseerde blootstelling aan direct
zonlicht, stond centraal bij de kliniek die Dr. A. Rollier in
1903 oprichtte in het Zwiterse Leysin. Elke patiënt had een
eigen kamer met een balkon op het zuiden. Heliotherapie
leek vooral te helpen bij open tbc. Leysin bestond uit
gebouw Le Chalet uit 1903, Les Chamois uit 1909 en Les
Frênes uit 1911, bestaande uit een middenblok en twee
vleugels. De zuidvleugel had balkons. Het sanatorium bood
ook ruimte voor entertainment. Een andere vleugel had           1903-1911, kliniek voor heliotherapie, Leysin.
balkons die ingedeeld konden worden tot eigen balkon
bij de kamer en een solarium op het dak waar de patiënt
ook de eerste stappen kon zetten. De kliniek lag tegen
de zuidelijke berghelling in een heerlijk klimaat met veel
zon en weinig wind. In Leysin stond ook een internationale
fabriek voor licht industrieel werk waar patiënten vanaf
1915 naartoe konden. Zo konden zij geld verdienen voor
behandeling en onderwijs en zich voorbereiden op hun
ontslag uit de kliniek.

Daarnaast was er vlakbij in Cernat een preventorium, een
school in de zon voor preventieve heliotherapie. De Zwitser
Dr. O. Bernhard (1861-1939) hield zich met deze therapie
bezig en paste hem later ook toe ter genezing van open
wonden bij soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog. Zijn in
1905 gebouwde instelling in St. Moritz was een privékliniek
met balkons op het zuiden. Hij stelde zich een gebouw
voor in de vorm van een amfitheater met balkons op elke
verdieping en een zonneterras op het dak. De architecten
ontwierpen met constructeur R. Maillart in 1907 het Queen
Alexandra Sanatorium waarbij het Hennebique betonskelet
werd toegepast.

Nu het sanatorium als typologie verder werd ontwikkeld
door toepassing van nieuwe vormen en materialen om
tegemoet te kunnen komen aan de eisen, werd er meer
geëxperimenteerd met het open type. Licht en lucht
namen een steeds belangrijkere plaats in vanwege de             1907-1925, Queen Alexandra Sanatorium, Davos.
bewezen geachte genezende werking. Balkons, terrassen,
grotere glasoppervlakken en openslaande deuren werden           de behandelmethode van Brehmer. Daarop volgden in
toegepast, maar ze beperkten zich tot de zuidzijde van          Nederland Huis Overweg in Heiloo (1898), een herstel-
het gebouw. Op het terrein werden open barakken met             lingsoord voor longlijders in Putten (1899), Oranje
open veranda’s zo nodig toegevoegd. In plaats van het           Nassau’s Oord bij Renkum (1901), het Volkssanatorium
sanatorium te situeren op de meest geëigende plek in            voor borstlijders in Hellendoorn (1902) en het Amsterdams
het landschap of de bergen vanwege de gezonde lucht             sanatorium voor borstlijders in Hoog Laren (1903).
en het uitzicht, begon men het gebied meer in te richten        In 1903 werd de Centrale Vereniging tot Bestrijding
en bij het sanatorium te betrekken. Het meest bekend en         der Tuberculose opgericht. Deze vereniging wilde zich
toegepast is de georganiseerde, steeds langer wordende          aansluiten bij het in 1902 opgerichte Internationaal Bureau
wandeling om als patiënt kracht op te doen. In 1911             tot Bestrijding der Tuberculose in Berlijn. De vereniging
schreef T. Carrington over de bouw van sanatoria en de          richtte zich namelijk op meer bevolkingsgroepen dan
inrichting van het landschap. Hij wees niet alleen op het
belang van transportmogelijkheden, maar ook over natuur
en schoonheid. Carrington besprak vele voorbeelden van
sanatoria in opzet, situering en plattegrond in de Verenigde
Staten. Het Blue Ridge sanatorium in Virginia uit 1919
richtte de omgeving in om de patiënten een aangename
natuurlijke omgeving te bieden. De tuinen konden ook
door de patiënten onderhouden worden. Een boerderij
zorgde voor inkomsten.

Nederland
Nederland kreeg in 1897 in Davos een tbc-sanatorium.
In 1898 citeerde de Amsterdamse arts B.H. Stephan               1897-1900, Nederlandse sanatorium, Davos.



                                                                                                            Vergelijkende analyse   24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>1902, Volkssanatorium, Hellendoorn.                          1903, Sanatorium Hoog Laren, Blaricum.




1920, Berg en Bosch, Apeldoorn.                              1903, Sanatorium Hoog Laren, lighallen Blaricum.


alleen de hogere klasse. Veel sanatoria richtten zich
in de verzuilde maatschappij op patiënten met een
bepaalde levensovertuiging. Zo werden bijvoorbeeld in
1906 de Vereeniging tot Stichting van Rooms-Katholieke
Herstellingsoorden voor Longlijders en Zwakke Kinderen
opgericht, in 1908 de Stichting Gereformeerd Sanatorium
Sonnevanck in Harderwijk en in 1913 het Rooms-katholieke
sanatorium Dekkerswald in Groesbeek. Zonnegloren
in Soestduinen werd opgericht door de Christelijke
Vereeniging tot Oprichting en Instandhouding van
Sanatoria voor Lijders aan Tuberculose. Sanatorium Berg
en Bosch werd in 1920 in Apeldoorn gesticht op initiatief
van de katholieke arbeidersbeweging. Ook deze probeerde
via contributies het sanatorium te bekostigen, maar dit
lukte slechts in beperkte mate. De rijksoverheid maakte de
stichting van het sanatorium voor de katholieken mogelijk.
Begin jaren dertig verhuisde de instelling naar Bilthoven.
                                                             1913, Dekkerswald, Groesbeek.




1908, Sonnevanck, Harderwijk.                                1926, Zonnegloren, Soestduinen. Linksonder uitbreiding 1938.



26   Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Tuberculosedorp Papworth als inspiratiebron                       belangrijk verschil ten slotte is dat het ruimtelijke concept,
voor het arbeids- en nazorgconcept voor                           de architectuur en bouwtechniek op Zonnestraal vele malen
Zonnestraal                                                       moderner en vooruitstrevender is dan op het traditionele
                                                                  Papworth. Andere voorbeelden van tuberculosedorpen in
Papworth in Engeland, een ziekenhuis en sanatorium                Europa die zijn gebaseerd op Papworth zijn Preston Hall in
waar patiënten in alle stadia van de ziekte werden                Kent, Engeland uit 1923, het tbc-dorp in Clairvivre in de
opgenomen en behandeld, werd in 1917 gesticht door                Dordogne uit 1930, en het Nationaal tbc-dorp in Salagnac
Dr. P. Varrier-Jones (1883-1941). De instelling bevatte een       in de Dordogne, Frankrijk, uit 1934.
gemeenschap waar ex-patiënten met hun families bleven
wonen en werken. Het was een groot sociaal-medisch
experiment, maar Papworth was niet zoals Zonnestraal
gericht op herstel met als hoger doel een terugkeer
naar gezin en werk in de maatschappij. De opzet was
traditioneel, met cottages van baksteen en puntdaken
en groot van omvang, met 400 bedden, 100 vrije huizen,
werkplaatsen en 3 paviljoens voor ongehuwde arbeiders.
In 1920 brachten de architecten Duiker en Bijvoet met
geneesheer-directeur Sajet een bezoek onder andere
aan Papworth. Het arbeids- en nazorgconcept daar
diende als inspiratie voor Zonnestraal. Zowel Papworth
als Zonnestraal probeerden een antwoord te formuleren
op de beperkingen van een regulier sanatorium en op de
vraag waarom arbeiders het na een lange kuur toch niet
vol hielden in de maatschappij. Daaruit ontstond het idee
gebruik te maken van nieuwe behandelmethoden, met                 1915, Cook County Infirmary, Oak Forest Ill.
arbeid als belangrijk bestanddeel.




                                                                  1915, Gemeentelijk TBC-complex Chicago.
Tuberculosedorp Papworth, Cambridgeshire, opgericht door
Pendrill Varrier-Jones in 1918. Nazorgpatiënten woonden met hun
families in cottages. Het arbeids- en nazorgconcept diende ter
inspiratie voor het nazorgconcept op Zonnestraal.


Toch waren er de nodige verschillen in aanpak tussen
Papworth en Zonnestraal. Papworth ging uit van perma-
nente arbeidsongeschiktheid van de patiënten en richtte
zich niet op de woon-, werk- en leefomstandigheden in de
stedelijke omgeving. Zonnestraal had als doel de re-in-
tegratie van de arbeider in de maatschappij, met zoveel
mogelijk begeleiding en hulp (nazorg), en wilde daarmee
een schakel vormen tussen sanatorium/ziekenhuis en
leef- en werkomgeving. Papworth probeerde alle proble-
men op te lossen binnen de kolonie zelf en had dus ook
veel meer patiënten in alle stadia van herstel die permanent
bleven. Dat was ook de reden waarom daar een sanatorium           1923-1961, Een Tbc dorp, Waipiata Tuberculosis Sanatorium,
in de klassieke zin aanwezig was. Naar Papworth verhuisde         Nieuw Zeeland.
het hele gezin mee, terwijl Zonnestraal exclusief voor
mannen was, die na volledig herstel weer aan het werk             De jaren twintig van de twintigste eeuw:
moesten. Degenen die niet volledig konden herstellen              Moderne Beweging in de architectuur voor
mochten met hun gezin in de nazorgwoningen wonen of               genezing
daar een gezin stichten. De allereerste ontwerpen voor
Zonnestraal hielden ten tijde van de bestudering van              De Moderne Beweging bood het aangewezen concept
Papworth rekening met de opzet van een tbc-dorp of                waarin nieuwe sanatoria zich konden ontwikkelen. De
-complex. Duiker en Bijvoet waren ook bekend met de in            architecten zochten naar licht, lucht en ruimte en de
de tijdschriften besproken instellingen in Oak Forest en het      verbinding met gezondheid en sociale opgaven zoals
gemeentelijke tbc-complex in Chicago uit 1915. Een uiterst        het verbeteren van de woonomstandigheden van de


                                                                                                                 Vergelijkende analyse   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>arbeider, een groep die immers in het bijzonder werd           De patiënten hadden een eigen kamer om besmetting
getroffen door de tbc-epidemie. De besmetting ging veel        te voorkomen. De kamers met openslaande deuren
sneller in een dichtbevolkte, onhygiënische omgeving.          waren op het zuiden georiënteerd, de gang lag aan de
Voor de genezing van tbc bleven heliotherapie, rust en         noordzijde. Ook lagen sommige kamers en paviljoens
goede voeding de niet-chirurgische basismethoden voor          aan de noordzijde omdat de patiënten niet altijd in het
genezing. De aandacht voor de noodzaak van een netwerk         directe zonlicht konden liggen. Beelitz werd uiteindelijk een
van instellingen en mogelijkheden voor de drie-eenheid         sanatorium-complex met alle mogelijke voorzieningen.
preventie, zorg en nazorg groeide. In deze drie-eenheid
pasten naast de sanatoria instellingen ter preventie, zoals    In Rusland liet men zich voor 1917 voor de ziekenhuisbouw
vakantiekolonies en openluchtscholen.                          inspireren door Duitsland en Nederland. Na de revolutie
                                                               in 1917 was de ambitie het instellen van een voor
De architecten van de Moderne Beweging hadden een              ieder toegankelijk en gratis gezondheidszorgsysteem,
passende benadering van ontwerpen, namelijk dat de vorm        waar preventie een belangrijk thema vormde. Spa’s
ontstaat uit de functionele, in dit geval medische eisen       en sanatoria werden belangrijke instellingen voor de
(form follows function). Door het toepassen van nieuwe         arbeidende klasse. De overwinning van Stalin op de
bouwmethoden en -technieken konden de architecten              oppositie in 1930 betekende een andere, hiërarchische,
zoeken naar nieuwe oplossingen om steeds beter aan de          benadering. In gezondheidsoord Sochi kwamen er in
eisen van openheid en hygiëne te voldoen. De door hen          de jaren dertig een groot aantal sanatoria bij. Architect
voorgestane bouwwijze met gebruikmaking van dragende           M.J. Ginzburg (1892-1946) wist de Constructivistische
skeletten liet maximale openheid en flexibiliteit toe.         en Avantgardistische lessen toe te passen in een aantal
Door het skelet uit te voeren in gewapend beton was dit        ontwerpen voor sanatoria.
bovendien naadloos en daardoor hygiënischer dan ijzer,
staal of hout, en tevens brandveilig.
Na ruim dertig jaar zoeken naar de juiste vorm voor
de behandeling van tbc-patiënten, beginnend met de
toevoeging van balkons en terrassen en zich steeds
meer ontwikkelend naar meer openheid, licht en lucht en
flexibiliteit, betekende de architectuur van de Moderne
Beweging in alle opzichten een grote stap voorwaarts.

In de jaren twintig ontwikkelde Dr. Gauvain het King
George V sanatorium voor zeelieden in Bramshott. De
lange vleugel van twee lagen met glazen zuidwand was           Tony Garnier, Kliniek voor Heliotherapie 1917.
op het zuiden gericht. Openslaande deuren met vensters
daarboven gaven het licht toegang tot de kamer. In het dak     Zonnestraal en de Moderne Beweging
konden ramen open. Het ventilatiesysteem en de warm-
tepanelen zaten in de muren. Een haard gaf gezelligheid.       Op 12 juni 1928 werd Zonnestraal officieel geopend
Gauvain schreef in 1933 als arts het voorwoord voor The        met de ingebruikname van het hoofdgebouw, het H. ter
orientation of buildings, een rapport van de Royal Institute   Meulenpaviljoen en twee werkplaatsen. Het Mr. H.C.
of British Architects, over het ontwerpen met licht.           Dresselhuyspaviljoen werd in 1931 geopend nadat de
                                                               betonconstructie twee jaar in weer en wind had gestaan.
Uit 1917 stamt een (niet uitgevoerd) ontwerp van               Ook het dienstbodenhuis werd in 1931 in gebruik
T. Garnier voor een kliniek voor heliotherapie in de Cité      genomen. Door de conceptuele en letterlijke vertaling van
Industrielle. De strakke vleugels hebben balkons die door      licht, lucht en ruimte ontstond een nieuw therapeutisch
tussenschotten ingedeeld kunnen worden. De kliniek werd        en architectonisch concept. De gekozen uitgangspunten
ontworpen met een betonskelet, puien met veel glas en          waren tot het uiterste uitgewerkt. De constructie was tot
een plat dak.                                                  het hoogst noodzakelijke teruggebracht, hetgeen tot
In 1927 begon het Beelitz sanatorium bij Berlijn, in           een idee van dematerialisatie leidde dat verder ging dan
1898-1902 gebouwd door Berlijnse zorgverzekeraars, met         tegemoetkomen aan de eisen van de medici. De hagelwitte
het opnemen van patiënten voor chirurgische ingrepen.          kleur van Zonnestraal vormt een referentie aan hygiëne en
Het paviljoen voor deze patiënten van architect F. Schultz     helderheid. Met maximaal gebruik van glas in hemelsblauw
werd ontworpen op grond van medisch-technische eisen.          gekleurde stalen ramen kreeg Zonnestraal een alzijdige




King George V sanatorium.                                      Hoofdgebouw Zonnestraal vanaf westzijde.



28   Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>doorzichtigheid en werden binnen en buiten uitwisselbaar.
Hiermee werd ook het gevoel van opsluiting door muren
en schotten tegengegaan.

Het initiatief voor Zonnestraal kwam vanuit de
vakbeweging en de solidariteit van de arbeiders voor
elkaar. Zonnestraal was ingericht voor de re-integratie én
de rehabilitatie van de arbeider en was toegankelijk voor
alle gezindten. De alzijdigheid van Zonnestraal is tevens
bedoeld als non-monumentaal, er is geen ‘voorgevel’ of
‘hoofdingang’. Dit had ook te maken met ‘a-hiërarchisch’
of ‘democratisch’ willen bouwen, met overal ingangen                           1929, Loryspital, Bern, Zwitserland.
en gelijkwaardige toegankelijkheid. Bij Zonnestraal kon
zo ook besmetting worden voorkomen, niet-medische
medewerkers konden hun werk doen zonder direct
contact met patiënten. Een vernieuwend ontwerpuit-
gangspunt was om de gevellengten te beperken, zodat
ellenlange balkongevels werden vermeden, die meestal
als de oplossing werden gezien. Duiker heeft de cottages
gestapeld en opgeknipt in twee geknikte vleugels achter
elkaar en ten opzichte van elkaar verdraaid ten behoeve
van de lichtinval en het uitzicht.

Vanaf eind jaren twintig van de twintigste eeuw werd het
concept van licht, lucht en ruimte zoals in Zonnestraal
was gematerialiseerd het archetype voor instellingen en
architecten die met moderne vormen en middelen een
genezende omgeving wilden scheppen. Zonnestraal
vormde een inspiratiebron voor bijvoorbeeld de sanatoria
Paimio van A. Aalto in 1928, Roc des Fisz van P. Abraham
en H-J. Le Même in 1932 (gesloopt), en La forêt de l’Arbois
van G. Castel uit 1934.
De indeling met een apart gedeelte voor medische en
gemeenschappelijke activiteiten en patiëntenvleugels met
lange, open gevels op het zuiden bleef populair. Daarnaast
ontwikkelde zich een compact terrastype in hogere bouw.

Licht, lucht en ruimte vanaf het einde van de
jaren twintig van de twintigste eeuw

In Bern werd in 1929 door O.R. Salvisberg en O. Brechbühl
het Loryspital gebouwd.9 Dit ziekenhuis van een compact                        1932, Clavadel, Davos (rechts boven), Zwitserland.
type ligt in een stedelijke omgeving. De openheid naar het
zuiden is groot door het gebruik van een betonconstructie,                     het uiteinde van de balkons. Een boerderij was al eerder op
glas en openslaande deuren naar een doorlopend balkon.                         het terrein aanwezig, toen het nog een ziekenhuisfunctie
De zijgevels zijn voorzien van grote halfronde balkons met                     had. Het sanatorium ontwikkelde eerst de chirurgische aan-
te openen glaswanden. De noordzijde is echter gesloten.                        pak van tuberculose en startte in 1938 met arbeidstherapie.
Dit ziekenhuis heeft in de ontwikkeling van de architectuur
van de Moderne Beweging en reactie op het toelaten
van licht en lucht een plaats, maar is onvoldoende verge-
lijkbaar met het symbiotische karakter van Zonnestraal.
Het sanatorium Clavadel in Davos van R. Gaberel uit
1932 luidde het nieuwe type in Zwitserland in. Wellicht
geïnspireerd op Loryspital heeft Gaberel de balkons recht
boven elkaar geplaatst en glazen kopgevels ontworpen.
De noordzijde bleef echter gesloten.

Het Harefield sanatorium, met de nieuwbouw ontworpen                           1937, Harefield sanatorium, Middlesex, Engeland.
door W.T. Curtis en D. Robertson, uit 1937 bestaat uit een
hoofdgebouw met paviljoens. Deze zijn op een indruk-
wekkend gebogen grondplan gebouwd. Aan de noordzijde
haken gebouwen met ondersteunende functies aan op de
paviljoens. De balken van het betonskelet verjongen naar
9
    Loryspital betreft een algemeen ziekenhuis, een typologie die niet
    wordt vergeleken. Echter, in het tussentijdse dossier 2014 werd aan dit
    ziekenhuis gerefereerd zonder conclusie te verbinden, zoals in Bitter en
    Zoet opgemerkt. Daarom wordt Loryspital hier besproken.



                                                                                                                          Vergelijkende analyse   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>1939, Lake County Tuberculosis Sanatorium (Ill), V.S..        1928, Weiblingen, Stuttgart, Duitsland.


In de Verenigde Staten werd in 1939 het Lake County           De realisatie van het plan van M.M. Harminc nam tien jaar
Sanatorium voor heliotherapie ontworpen door                  in beslag (1925), maar was ten tijde van het ontwerp
W. A. Ganster en W. L. Pereira in Waukegan, Illinois.         innovatief met de terrasvormige opbouw. Eén van de
Het interieur was met traditionele materialen ingericht.      architecten die met het moderne concept werkte was
                                                              B. Fuchs. Hij ontwierp bijvoorbeeld in 1927 het Kropácovo
Het ontwerpen van een open zuidzijde met (doorlopende)        Spacomplex in Brno. Het gesloopte sanatorium Weiblingen
balkons was in de jaren dertig gemeengoed geworden, met       bij Stuttgart van R. Döcker uit 1928 had doorlopende ter-
balkons boven elkaar of in naar achteren oplopende            rassen waarop de bedden gereden konden worden door
terrasvorm. Rond 1930 werd het terrastype in kloeke blok-     de openslaande deuren. Bovenlichten zorgden voor een
vormige verdiepingbouw toegepast. In Frankrijk werd pas       totale bezonning van de kamer. De opzet was een traps-
aan het eind van de jaren twintig een omvangrijk landelijk    gewijs oplopende terrasvorm.
tuberculosebestrijdingsplan ontwikkeld. Het sanatorium
Vexin d’Aincourt uit 1933 is een voorbeeld van het terras-    Sanatorium Vysné Hágy uit 1933-1938 had een lang
type met een betonskelet. De behandelmethode was rust         paviljoen met meerdere verdiepingen voor 500 patiënten.
en frisse lucht. Dit grote en opmerkelijke sanatorium werd    Het gewapend betonskelet werd gevuld met bakstenen
gebouwd op de flank van een heuvel in een oud park-           gevels met kurk als isolatiemateriaal en afgewerkt met
gebied waarin dennenbomen werden aangeplant.                  tegels.
Architecten E. Crevel en P-J. Decaux wonnen de door de
overheid uitgeschreven prijsvraag. Sabourin, Puy-de-Dome      Invloed vanuit Europa op de ontwikkeling
van architect A. Aubert uit 1936, is ziekenhuis en sanato-    van sanatoria en ziekenhuizen in andere
rium voor heliotherapie. De commissie van de burgerlijke      werelddelen
ziekenhuizen van Clermont-Ferrand nam het initiatief. Het
gebouw met betonskelet kent een T-vormige plattegrond.        In Canada werd in 1897 het eerste cottage sanatorium,
De gevels hebben open glazen hoeken. Het terrein kent         een herstellingsoord, geopend op initiatief van Sir William
een groot hoogteverschil. Op het dak bevindt zich een         Gage, Muskoka Lake, Gravenhurst Ontario. Gage had
solarium. Sabourin werd in de tweede Wereldoorlog zwaar       sanatoria in Europa en de Verenigde Staten bezocht.
beschadigd en is deels herbouwd. Een ander voorbeeld          De hoogste klasse liet zich behandelen in Europa of de
van dit type is Vallauris (Alpes-Maritimes), uit 1934-1937.   Verenigde Staten, in Saranac Lake. In 1900 werd de
                                                              Canadian Tuberculosis Association opgericht. In 1904 werd
In Slowakije was in de jaren dertig tbc de belangrijkste      in Toronto een klein gratis ziekenhuis opgericht voor de
doodsoorzaak. In 1928-1930 had R. Koch in Slowakije een       armen door Sir William Gage en zijn National Sanatorium
zeer modern sanatorium voor vrouwen opgezet. Het              Association (Ontario). Oude paardenkarren dienden als
gebouw had een betonskelet en de bakstenen gevels             paviljoentjes voor de patiënten. In 1905 werd erkend dat
waren betegeld. Industrieel Hupka was initiatiefnemer van     de federale regeringen de oprichting van sanatoria
het Palace sanatorium Nový Smokovec van dr. Szontagh.         moesten ondersteunen, ondanks de provinciale werking




1933, Sabourin, Puy-de-Dome, Frankrijk.                       1931, Palace sanatorium, Nový Smokovec.



30    Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>van de gezondheidszorg onder de British North America          zijn voorbeelden van de nieuwe benadering. Stephenson
Act. In Canada paste men rond 1920 ook andere                  liet zich inspireren tijdens een studiereis in de Verenigde
uitgangspunten toe ten aanzien van de plaatsing van de         Staten en Europa. In de Verenigde Staten en Engeland
instellingen. De sanatoria werden dichter bij de bevol-        vond hij weinig revolutionairs, maar Zonnestraal daar-
kingscentra gesitueerd omdat dit de toegankelijkheid voor      entegen bood hem oneindige inspiratie. “From the
de patiënten en hun families vergrootte, het gemakkelijker     traditional forms of old building you swing to extreme
was om personeel te krijgen, goederen aan te voeren en         originality of thought as exemplified in the now famous
om samen te werken met de algemene ziekenhuizen.               Zonnestraal Hospital which is constructed almost entirely of
Vanaf 1923 werden reizende en varende klinieken ingezet        glass. This [is a] beautiful institution… [It is] strangely
om een zo groot mogelijk deel van de bevolking te kunnen       interesting to see all the machinery beautifully kept through
bereiken en controleren. In 1929 was Saskatchewan de           the glass walls of the boiler house”.10
eerste provincie waar niet individueel betaald hoefde te
worden voor behandeling, gevolgd door Alberta. In
Canada, British Columbia, werd in 1944 een financieel
ondersteuningsprogramma ingevoerd ter ondersteuning
van zieken die aan de chronische ziekte tbc leden. De vorm
van de sanatoria was divers, van verschillende compacte
gebouwen tot lange gevels op het zuiden, maar de
architectuur bleef vrij gesloten en traditioneel, gekoppeld
aan de behandelmethode van heliotherapie en de rustkuur.
De gevel van het grote complex Saint George sanatorium
Mont-Joli in Quebec uit 1939 heeft een sterke horizontale
geleding met afwisselend vensterreeksen en bakstenen
borstweringen.

De uitwisseling van kennis over behandelmethoden en type
instellingen ging vrij snel tussen Duitsland en de Verenigde
Staten. De oprichting van instellingen die een kolonie-        1919, Westwood sanatorium, Maryland, Australië.
karakter hadden kreeg ook navolging. In 1917 intro-
duceerde de American Occupational Therapy Association
begeleid werk in werkplaatsen in de eigen leefomgeving
als nazorg. In 1913 hadden de directeuren van het
Montefiore Ziekenhuis en van het Bedford sanatorium de
toestand van ontslagen sanatoriumpatiënten onderzocht.
Zij moesten concluderen dat zij het werk niet aan konden
en begeleiding nodig hadden in hun eigen leefomgeving.

In India speelden de Engelse christelijke missionarissen een
belangrijke rol in de oprichting van sanatoria. Het eerste
sanatorium werd in 1906 geopend, in 1915 gevolgd door
een missiesanatorium tussen de heuvels in Madanapalle,
Andhra Pradesh. Vanaf 1920 konden daar ook arme Indiërs
herstellen en werken. Filantropen uit Mumbay financierden
in 1909 het Hardinge Sanatorium. Het King Edward
sanatorium in Bhowali in Uttar Pradesh uit 1912 was een        1936, Mercy hospital, Melbourne, Australië.
staatssanatorium. Jawaharlal Nehru’s vrouw kreeg in 1912
tuberculose. Dit bracht hen ertoe bekende sanatoria te
bezoeken binnen en buiten Europa. De Engelse Dr.
Chowry-Muthu was bevriend met Mahatma Gandhi, met
wie hij gesprekken voerde over natuur en gezondheid.
Deze gesprekken brachten hem ertoe in 1928 een
sanatorium in Tambaram te openen. In 1937 werd in India
de vereniging tot bestrijding van tuberculose opgericht.

In Australië werd na de Eerste Wereldoorlog de urgentie
gevoeld om een nieuw concept te ontwikkelen voor
ziekenhuisbouw. Dit gold niet voor sanatoria. De blik werd
geworpen op voorbeelden in Engeland en de Verenigde
Staten maar ook die in Europa, in het bijzonder in
Nederland en Scandinavië, werden bezocht en bestudeerd.
Zonnestraal en Paimio zouden de grootste impact hebben
en de ziekenhuisbouw in Australië essentieel veranderen.       1912, Sanatorium Bhowali, India.
Voormannen van de moderne ziekenhuisbouw werden
A. Stephenson, Meldrum en Turner en A. Bunning. Het
St. Vincent’s ziekenhuis in Fitzroy, Gloucester House en het
King George V ziekenhuis voor moeders en baby’s bij het
Royal Prince Alfred Ziekenhuis in Sydney en Mercy Hospital     10
                                                                    Willis, J., Machines for Healing, Architecture Australia, vol 91 (4) 2002



                                                                                                                      Vergelijkende analyse     31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Sanatorium Paimio                                                               een nieuwe functie krijgen en (deels) in gebruik genomen
                                                                                worden als revalidatie- en rehabilitatiecentrum voor
De Finse architect Alvar Aalto bezocht Zonnestraal in 1928                      jongeren. Naar aanleiding van deze ontwikkelingen besloot
op de terugreis van een studiereis naar Frankrijk. Drie                         Finland om de nominatie tijdelijk op te schorten en niet op
maanden later won Aalto de prijsvraag voor een sanatorium                       korte termijn een aangepast dossier in te dienen.
in Paimio, Finland.11 Paimio werd geopend in 1933. Alle                         Aangegeven werd dat de aandacht eerst gericht zou
latere wijzigingen en uitbreidingen zijn ontworpen door het                     worden op enerzijds het in goede banen leiden van de
bureau van Alvar Aalto.                                                         herbestemming en anderzijds het zich bezinnen op de
                                                                                insteek van de nominatie. Bij het bezoek is ook gesproken
Onderzoek naar gezamenlijke indiening                                           over de mogelijkheid om sanatorium Paimio en sanatorium
In 2006 diende Finland bij UNESCO een nominatiedossier                          Zonnestraal gezamenlijk in te dienen als een serial
in voor het Paimio sanatorium.12 De focus lag op het                            nomination. Hierbij zijn de voor- en nadelen en de moge-
sanatorium als Aalto’s Medical Instrument. Het dossier werd                     lijke tijdsplanning voor een serial nomination aan de orde
echter in 2007 teruggetrokken na een advies van ICOMOS.                         geweest. Aangezien beide landen op dat moment nog
                                                                                bezig waren met hun eigen nadere onderzoek naar de
Dat advies had betrekking op:                                                   belangrijkste uitgangspunten voor de uitzonderlijke
• Het dichtzetten van de karakteristieke oorspronkelijk                         universele waarden is afgesproken om eerst ieder afzon-
   open balkons in 1964 en het ontbreken van een                                derlijk verder te gaan met het inhoudelijke onderzoek.
   restauratief concept.                                                        Om vervolgens, wanneer de contouren van de nominaties
• Het beperken van de vergelijkende analyse tot met                             duidelijker zouden worden, nader te onderzoeken of een
   name Finse en Scandinavische voorbeelden.                                    serial nomination mogelijk is en aansluit bij de uitzon-
• Het ontbreken van een positionering van Paimio binnen                         derlijke universele waarden van de sanatoria. In de tussen-
   Aalto’s oeuvre.                                                              tijd is contact gehouden ten behoeve van de onderlinge
• De geringe omvang en management van de bescher-                               afstemming.
   mende bufferzone.
• De grote nadruk op het feit dat Paimio nog steeds als                         In 2014 zijn vertegenwoordigers van de Alvar Aalto
   ziekenhuis in gebruik was.                                                   Foundation naar Zonnestraal gekomen en is nader overlegd
• De onvoldoende belichting van de architectuur.                                over de beide nominaties. Zoals bij het tussentijdse contact
                                                                                al gebleken was, is voor beide nominaties naar aanleiding
Naar aanleiding van de nominatie van Paimio heeft het                           van het nadere onderzoek en de uitzonderlijke universele
World Heritage Committee Finland geadviseerd om nader                           waarde voor een andere insteek gekozen. Naar aanleiding
te onderzoeken of er voor de categorie sanatorium een                           van de adviezen van Icomos hebben de opstellers van de
serial nomination aan de orde kon zijn. Aangezien                               Finse nominatie gekozen voor het centraal stellen van het
Zonnestraal sinds 1995 op de Voorlopige Lijst van                               werk van Alvar Aalto. Het paradigma verschuift van
Nederland staat lag het voor de hand dat Nederland en                           medisch instrument naar Aalto´s werk, het architectonische
Finland met elkaar in overleg zouden treden om de even-                         ensemble van Paimio sanatorium zelf en de verhouding met
tuele mogelijkheid van een serial nomination nader te                           het modernisme. Er zou worden ingezet op de kwaliteit van
onderzoeken. In 2007 is een eerste oriënterend gesprek                          het werk van Aalto en zijn ontwerpbenadering. Deze
tussen de coördinator Werelderfgoed van Nederland en                            insteek resulteert in het indienen van de nominatie voor
zijn collega in Finland over de mogelijkheden van een serial                    Paimio onder criterium i. Voor Nederland kreeg onder
nomination gevoerd.                                                             invloed van het nadere onderzoek ondertussen de waarde
                                                                                van het sanatorium Zonnestraal als boegbeeld van de
In 2009 werd in het sanatorium van Aalto een International                      nieuwe denkwijze over tbc-bestrijding steeds meer nadruk.
Expert Seminar gehouden over integriteit en authenticiteit                      Voor een dergelijke nominatie zouden de criteria ii en iv
van gebouwen van de Moderne Beweging en de verge-                               geschikt zijn.
lijkende analyse daarvan. Toen de plaatsing van Zonnestraal
op de Voorlopige Lijst in 2010 door de Commissie                                In onderling overleg is geconcludeerd dat de afzonderlijke
Leemhuis nog eens werd bevestigd, werd het onderzoek                            cultuurhistorische waarden die gekozen zijn als uitganspunt
naar een gezamenlijke indiening met Paimio vervolgd. In                         voor de afzonderlijke statements of outstanding universal
2013 heeft een delegatie van de werkgroep die aan de
nominatie voor Zonnestraal werkt een bezoek gebracht aan
Finland en sanatorium Paimio. Ter plaatse is zowel
uitgebreid overleg gevoerd met medewerkers van de
National Board of Antiquities (‘de Finse RCE’) als met de
vertegenwoordigers van de Aalto Foundation. Deze
laatsten zijn degenen die sinds de terugtrekking van het
nominatiedossier van Paimio werken aan de aanpassing en
verbetering van het dossier. Ten tijde van het bezoek
verkeerde Paimio in een fase van transitie. De eigenaar/
gebruiker van het Paimio sanatorium, het Turku
Universiteits Ziekenhuis, ging een nieuw gebouwd
ziekenhuis in de stad Turku betrekken. Het sanatorium zou


11
     Bitter en Zoet: de expertgroep adviseert de mogelijke samenwerking met
     Paimio te onderzoeken en conclusies te trekken.
12
     Nomination of Paimio Hospital for inclusion in the World Heritage List ,
     National Board of Antiquities, 2005                                        Sanatorium Paimio, Finland.



32       Vergelijkende analyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Sanatorium Paimio, Finland.


value dermate verschillend zijn dat een serial nomination     •   Het in vorm en substantie tot uitdrukking gebrachte
voor deze twee complexen niet aan de orde is.                     ideële concept van Zonnestraal heeft geleid tot een
                                                                  uitzonderlijke alzijdigheid, openheid en doorzichtigheid
Inhoudelijke vergelijking                                         waardoor binnen en buiten uitwisselbaar zijn. De con-
Een vergelijking tussen Zonnestraal en Paimio laat zien dat       structie- en bouwtechniek speelt hier een bepalende
er veel overeenkomsten zijn tussen deze complexen, maar           rol. Paimio zoekt zowel contact als contrast met de
dat tevens belangrijke verschillen zijn:                          omgeving, en wisselt openheid en geslotenheid af.
• Zonnestraal kwam vanuit de sociale beweging                 •   De standaard patiëntenkamers waren in Paimio
    bottom-up tot stand en kreeg daarin verankering,              ingericht voor twee patiënten.
    Paimio was een initiatief van overheidswege.              •   Zonnestraal was inspiratiebron voor Paimio.
• Zonnestraal vertegenwoordigt een symbiose van verder
    ontwikkelde en vernieuwende inzichten op sociaal,
    medisch-psychisch en architectonisch vlak die bijge-
    dragen hebben aan de ontwikkeling van de moderne
    gezondheidszorg, de sociale beweging en de archi-
    tectuur. Daarmee is Zonnestraal meer een ijkpunt in de
    gecombineerde ontwikkeling op sociaal, medisch-
    psychisch en architectonisch gebied dan Paimio.
• Op Zonnestraal is ruime aandacht en plaats gegeven
    voor arbeid, nazorg en het ideaal van autonomie.
    Dit ontbreekt bij Paimio.
• Paimio is in een gezonde omgeving gesitueerd. Bij
    Zonnestraal is sprake van een aangelegde healing
    environment die deel uit maakt van de gerationa-
    liseerde genezende machinewerking.




Sanatorium Paimio, Finland.



                                                                                                      Vergelijkende analyse   33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                   5           integriteit en
                                                               authenticiteit




Integriteit

Tot de property behoren alle elementen die de uitzonder-
lijke universele waarde van Zonnestraal representeren. Alle
benodigde elementen voor de expressie van het gerationa-
liseerde genezingssysteem zijn van voldoende omvang en
behoren tot de property.13
De in 1919 aangekochte terreinen en opstallen zijn
compleet en vormen nog steeds een geheel. Ook de
grotere landschappelijke context voor deze healing
environment is nog aanwezig. Zonnestraal ligt in een
gebied buiten de bebouwde kom op de overgang van bos
naar heide, van hoog naar laag terrein, van droge naar
natte grond. Bos, heide en bouwlanden omzomen de
noodzakelijke geïsoleerde ligging van Zonnestraal.             De oprijlaan bij aankomst.
De bouwlanden werden verhuurd en zorgden zodoende
voor inkomsten. De property toont de samenhang tussen          bomen aan de noordzijde van het complex tot wasdom
de landschappelijke en functionele indeling van het terrein.   komen. De route voor de auto’s onder de verdieping van
Elke fase in het herstelproces kreeg een eigen plek en         het hoofdgebouw door is nog aanwezig maar niet meer
activiteit binnen en buiten de gebouwen. Elke volgende         voor auto’s toegankelijk.
fase betekende een stap op weg naar de uitgang, naar
re-integratie in de maatschappij. Zonnestraal weerspiegelt     Het oostelijke bosgebied met indrukwekkende
nog steeds dit functioneren als healing machine.               beukenlanen en paden is ongeschonden en wordt
                                                               begrensd door een historische wal. In het bos liggen
                                                               ‘bosjuwelen’ zoals een aarden piramide en een droog
                                                               eiland die in 1911 werden aangelegd door de eigenaar van
                                                               de terreinen voordat die werden aangekocht door het
                                                               Koperen Stelen Fonds. In dit bosgebied ligt ook het
                                                               openluchttheater uit 1923. Al deze elementen, zijn op de
                                                               bestandskaart van de terreinen uit 1919 aangegeven.

                                                               In het zuidelijke deel liggen het hoofdgebouw en de twee
                                                               paviljoens met openheid aan de zuidzijde en een met
                                                               dennenbomen beplante rugdekking aan de noordzijde.
                                                               Deze situatie was vanaf de jaren vijftig van de twintigste
                                                               eeuw langzaam gewijzigd door toevoeging van barakken
                                                               ten behoeve van de functie van algemeen ziekenhuis en
                                                               gebrek aan onderhoud, maar is in 2014 hersteld. Ook de
Zonnestraal met Hilversum op de achtergrond.                   wal en zichtlijn vanaf het einde van de hoofdlaan naar het
                                                               Dresselhuyspaviljoen zijn toen hersteld. Daarmee zijn de
De bezoeker betreedt een terrein met een voelbaar eigen        open ruimte, het weidse uitzicht en de vrije toetreding van
sfeer. De toegang wordt gemarkeerd door halfrond               zonlicht weer aanwezig. Vanaf de heide en de tot het
gemetselde terreinmuren met de naam Zonnestraal in             eigendom van Zonnestraal behorende Tweede Heide of
stalen letters. Rechts staat de portierswoning en links de     Zonneheide is het ‘schip op de heide’ af en toe zichtbaar.
nazorgwoningen, vlakbij de uitgang. De lange hoofdlaan         Van oudsher lopen verbindingslanen over de terreinen van
loopt met een knik door het bos naar de smalle ingang van      Hilversum naar de gemeente Wijde Meren (Loosdrecht).
de oprijlaan ter hoogte van de werkplaatsen met mottoren.
Hier wordt direct duidelijk dat het een arbeids- en nazorg-    Ten noorden en noordwesten van het complex waren
kolonie betrof. Het hoofdgebouw en de paviljoens doemen        functies en bouwwerken in het landschap opgenomen die
vanaf daar in volle omvang voor de bezoeker op. Deze           meer kracht en zelfstandigheid van de patiënten vereisten
beleving zal worden versterkt als de in 2014 aangeplante       en het zelfvoorzienende karakter van Zonnestraal onder-
                                                               steunden. Dit betrof moestuinen, fruitboomgaarden,
                                                               bijenkasten en dierenverblijven. Omdat patiënten naar
13
     Zie voor bescherming en borging hoofdstuk 7               Zonnestraal kwamen die het zwaardere werk niet aan


34       Integriteit en authenticiteit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Uitrit hoofdgebouw voor vertrek.


konden zijn deze in de loop der tijd in onbruik geraakt en,      Langs villa Pampahoeve, waar de eerste patiënten in 1927
vanwege de aard van de functie en het materiaalgebruik,          werden opgevangen, wordt het koepelvormige zusterhuis
niet bewaard gebleven. Van de houten boshutjes die tussen        met een modelkamer bereikt. Vlakbij staat de oude bos-
de bomen ten noord-noordoosten van het hoofdgebouw               wachterswoning aan de hoofdlaan, die door Duiker werd
stonden en waarin de patiënten zelfstandig mochten ver-          verbouwd voor de staf van Zonnestraal.
blijven, zijn er vijf bewaard gebleven en achter het Ter
Meulenpaviljoen opgesteld. De flankerende bouwlanden
aan de westkant die eigendom waren van Zonnestraal en
werden verhuurd, zijn nog intact en in gebruik. Passende
nieuwe producten zoals druiventeelt worden hier verwel-
komd.

Het complex van hoofdgebouw en paviljoens met de
onderlinge zichtlijnen voor overzicht en verbinding is intact.
De paviljoens dragen de namen van H. ter Meulen en
H.C. Dresselhuys. Alle in- en uitgangen die waren ontwor-
pen om groepen patiënten van elkaar en het personeel te
scheiden zijn eveneens nog aanwezig. De onderdelen zijn
door terreinmuurtjes en paden met elkaar verbonden
waardoor de beweging van de patiënten werd begeleid.
Paden leiden van de gebouwen voor de eerste kleine
wandeling naar het open terrein.
                                                                 Pampahoeve.




Het ‘schip op de heide’.                                         Dierenverblijven.



                                                                                                   Integriteit en authenticiteit   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Jan van Zutphen bij de gedenkbank voor zijn werk, in 1948 aangeboden op zijn vijfentachtigste verjaardag.
Op de achtergrond bunkerwoningen, na de Tweede Wereldoorlog in gebruik genomen als nazorgwoningen.


De gedenkmonumenten die Zonnestraal geschonken                      gerestaureerd. De restauratie is uitgevoerd op grond van
kreeg, de bank van Moppes-Rose en de bank van Ome Jan,              diepgaand onderzoek naar en begrip van concept en
zijn op de oorspronkelijke plek behouden. De in de periode          uitvoering in samenwerking met experts, waardoor de
van de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers gebouwde                authenticiteit van het complex is gewaarborgd en blijvend
bunkerwoningen werden na de oorlog geschikt gemaakt als             kan worden ervaren. Van het hoofdgebouw en het interieur
nazorgwoningen. De nu aanwezige kwekerij met theetuin,              van het Dresselhuyspaviljoen was voldoende originele
de dierenweide en de camping voegen zich conceptueel en             substantie bewaard gebleven om op basis daarvan een
ruimtelijk goed in de aanleg van Zonnestraal.                       betrouwbare restauratie mogelijk te maken. Daarom kan
                                                                    het complex als authentiek worden beschouwd en zo wordt
Het zorgcomplex Zonnehoeve (jaren ‘80; met dierenweide)             het ook ervaren. Zonnestraal vormde in 1990 de impuls
en de Residence met zorgappartementen (2010) staan ten              voor de oprichting van DOCOMOMO, de internationale
noorden van het hoofdgebouw. Zij zijn ondanks hun func-             organisatie die ijvert voor het documenteren, conserveren
tionele relatie met Zonnestraal op afstand van het complex          en duurzaam herbestemmen van gebouwen en ensembles
gesitueerd. De zorgappartementen zijn niet zichtbaar vanaf          van de Moderne Beweging. Zonnestraal werd een
het complex. Zonnestraal straalt nog steeds de arbeids- en          algemeen internationaal voorbeeld voor bescherming van
nazorgkolonie uit zoals die is opgezet in de eerste helft van       monumenten van de Moderne Beweging en hun zorg-
de twintigste eeuw, compleet met alle elementen die nog             vuldige conservering en restauratie.
steeds een daarbij passende functie hebben.
                                                                    Zonnestraal werd in 1957 in gebruik genomen als
Authenticiteit                                                      algemeen ziekenhuis. Er werden andere eisen gesteld
                                                                    aan het functioneren en aan de gebouwen. Het aantal
De gebouwen van Duiker, Bijvoet en Wiebenga (Hoofd-                 patiënten nam toe, daarom werden rondom het complex
gebouw, paviljoens, werkplaatsen, dienstbodenhuis)                  ziekenbarakken toegevoegd. Architecten Bijvoet en Kloos
en het landschap weerspiegelen het oorspronkelijke                  ontwierpen diverse uitbreidingen aan het hoofdgebouw
concept. Bij de restauratie in de periode 1993-2008 van             ten behoeve van chirurgische afdelingen en ter uitbreiding
het Hoofdgebouw, het Dresselhuyspaviljoen, het dienst-              van het ketelhuis, waarbij de stalen schoorsteenpijp is
bodenhuis en de werkplaatsen zijn ondanks de vervallen              vervangen door een gemetseld exemplaar. Het ziekenhuis
staat de oorspronkelijke onderdelen en materialen voor              stelde het Dresselhuyspaviljoen in de jaren zeventig deels
zover dit technisch mogelijk was behouden. Aanpassingen             buiten gebruik, in 1982 geheel. Het hoofdgebouw en het
konden worden doorgevoerd ten behoeve van de instand-               Ter Meulenpaviljoen werden gemoderniseerd op grond van
houding en het duurzaam gebruik ervan, overeenkomstig               pragmatische overwegingen. Ingrijpende wijzigingen waren
de oorspronkelijke benadering en toestand. Het oorspron-            de vervanging van de blauwe stalen kozijnen met enkel
kelijke ideële en innovatieve concept is behouden en                glas door brede donkergroene aluminium kozijnen met


36   Integriteit en authenticiteit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>dubbel glas, en het dichtzetten van een van de onder-          en professionals. Hoewel er over de gebouwen uit de
doorgangen onder het hoofdgebouw. Begin jaren negentig         twintigste eeuw veel meer archiefmateriaal voorhanden
verliet het ziekenhuis Zonnestraal en begon een periode        is, is het onvoldoende om alleen daarvan uit te gaan.
van verwaarlozing.                                             Het restaureren en onderhouden, alsmede het faciliteren
                                                               van voortgaand gebruik, vragen veldwerk, maatwerk en
In de jaren tachtig manifesteerde zich het debat over          specialistische kennis.
de betekenis en het behoud van Zonnestraal als icoon
van de Moderne Beweging. Zonnestraal stond vanaf de            Restauratie-uitgangspunten voor Zonnestraal
bouw en realisatie internationaal in de belangstelling. Van    In 1996 werd ten behoeve van de restauratie het archief-,
inspiratiebron groeide Zonnestraal uit tot onderwerp van       bouw- en kleurhistorisch onderzoek naar Zonnestraal
bewondering en studie voor architecten, en vervolgens ook      voortgezet.17 De aanwezige, oorspronkelijke onderdelen
voor historici, monumentendeskundigen, beleidmakers,           en afwerkingen werden zorgvuldig in beeld gebracht
restauratiearchitecten, studenten en andere geïnteres-         zodat daar behoedzaam mee kon worden omgegaan. ​Het
seerden. Ondanks de naoorlogse veranderingen was               minimalisme en de materiële rankheid, de ‘geestelijke
Zonnestraal nog steeds hét lichtende voorbeeld van de          economie’, staan centraal in het architectuurconcept
architectuur van de Moderne Beweging of, zoals het in          dat niet alleen esthetische maar ook sociaal-culturele en
Nederland wordt genoemd, het Nieuwe Bouwen.                    economische betekenis heeft. Vorm en ruimte worden
                                                               mede bepaald door een functionalistische, wetenschap-
In het debat over waardering, behoud en restauratie van        pelijke en economische benadering van de opgave. De
de architectuur van de Moderne Beweging werd de focus          heldere planorganisatie en modulaire gebouwstructuur
gelegd op Zonnestraal. In de periode 1979-1987 vormde          waren het resultaat van de rationele benadering van het
Zonnestraal de casus voor het bouwtechnisch onderzoek          genezingsproces. De innovatieve keuzes op het gebied
‘Jongere Bouwkunst’ van de Technische Universiteit Delft       van vorm en bouwtechniek vormen mede de kiem van de
in opdracht van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg.         huidige bouwpraktijk.
Hiermee werd de basis gelegd voor het bepalen van een
geschikte restauratieaanpak voor monumenten van de             De restauratiekeuzes werden gemaakt tegen de
Moderne Beweging die internationaal met deskundigen            achtergrond van het concept, de toenmalige moge-
werd gedeeld en ontwikkeld.14 In 1990 werd DOCOMOMO            lijkheden en stand van de technische kennis. Vanwege het
opgericht, de internationale organisatie die ijvert voor het   experimentele karakter komen bouwtechnische problemen
documenteren, conserveren en duurzaam herbestemmen             voor. Industrieel vervaardigde materialen werden in de loop
van gebouwen en ensembles van de Moderne Beweging.             van de twintigste eeuw in toenemend tempo op de markt
Zonnestraal groeide uit van icoon van de Moderne               gebracht, maar verdwenen ook weer snel.
Beweging tot algemeen erkend ijkpunt in de ontwikkeling        Het heersende ideaalbeeld van de volmaakte gebouwen
van bescherming en restauratie van gebouwen van de             van de Moderne Beweging staat in contrast met de soms
Moderne Beweging. De aanwijzingsprocedure als rijks-           onvolkomen materialisatie en afwerking in de werkelijkheid.
monument startte in 1981. Een deel van het complex             Het experimentele karakter wordt hierdoor echter vaak
werd in 1988 door de rijksoverheid beschermd als een van       juist duidelijk benadrukt. Bij de restauratie van Zonnestraal
de eerste rijksmonumenten van Jongere Bouwkunst. De            heeft dit geleid tot een meer ambachtelijke aanpak van
bescherming werd uitgebreid in 2001-2002.                      de afwerkingen. Onvermijdelijke functionele aanpassingen
                                                               zijn zo onwaarneembaar mogelijk doorgevoerd en
Restauratieconcept voor monumenten van de                      onderscheiden zich onopvallend van oorspronkelijke
Moderne Beweging15                                             ontwerpoplossingen. De authenticiteit van Zonnestraal is
                                                               in beginsel gelegen in het behoud en terugbrengen van
Bij het maken van keuzes voor de restauratie van gebou-        de oorspronkelijke toestand met zoveel mogelijk behoud
wen van de Moderne Beweging speelt een aantal speci-           van oorspronkelijke onderdelen. Daarin ligt de ervaring van
fieke eigenschappen een rol. Het ideële concept waarin         de authenticiteit van het concept en de denkwijze van de
esthetische, sociale en innovatieve bouwopvattingen            ontwerpers besloten.
samenkomen is essentieel. Authenticiteit heeft bij
gebouwen van de Moderne Beweging in belangrijke mate           De oorspronkelijke ontwerpers hebben onderscheid
betrekking op de oorspronkelijkheid van het innovatieve        gemaakt tussen dragende en scheidende bouwdelen.
concept. Daaraan is het behoud van zoveel mogelijk             Door elk onderdeel van het gebouw monofunctioneel
materiaal en vakmanschap niet ondergeschikt, maar gezien       te definiëren, konden zij zoveel mogelijk op hun functie
het experimentele karakter en de beperkte houdbaarheid         worden afgestemd. Duiker maakte daarbij in samenwerking
van de gebruikte materialen niet zo vanzelfsprekend.           met de constructeur en de artsen optimaal gebruik van de
Het Internationale Charter van Venetië uit 1964, door          eigenschappen van de materialen.
ICOMOS in 1965 aanvaard, kan daarmee in die gevallen
uitgebreid worden met de criteria oorspronkelijkheid
van het idee en van de vorm.16 In 2005 werden in de
Operational Guidelines ter voorbereiding van een nomina-
tiedossier conclusies uit het Nara Document on Authenticity    14
                                                                   De resultaten zijn weergegeven in de publicatie Het Nieuwe Bouwen
(1994) opgenomen die samenvattend erop wijzen dat bij              en restaureren, 1990 Zie literatuurlijst voor specifieke literatuur en
cultural sites de geografische en culturele context mede           rapportages over de restauratie.
                                                               15
                                                                   Bitter en Zoet; de commissie vraagt ten aanzien van integriteit en authen-
een rol spelen bij de vaststelling van de authenticiteit.          ticiteit een uitgebreid inzicht in en verantwoording van de restauratie van
Om tot keuzes voor restauratie te komen, zijn een                  Zonnestraal.
uitgebreid en diepgaand begrip van het concept en              16
                                                                   Wessel de Jonge en Hubert-Jan Henket, Sanatorium Zonnestraal,
                                                                   Rotterdam 2010 (p. 100)
bouwhistorisch onderzoek onontbeerlijk, alsmede de             17
                                                                   Kleurhistorisch onderzoek Zonnestraal, 1999, Bouwhistorisch onderzoek
samenwerking met de rijksoverheid, lagere overheden                Zonnestraal, 2001



                                                                                                              Integriteit en authenticiteit   37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                          Het betonskelet, een draagconstructie die
                                                                                          wordt beperkt tot balkenvloeren die rusten op
                                                                                          steunpunten, speelt hier een cruciale rol. De
                                                                                          uitvoering van het betonwerk was niet geheel
                                                                                          naar behoren, met name door onvoldoende
                                                                                          controle op de handmatige verwerking.
                                                                                          Omdat de doorzichtigheid essentieel was,
                                                                                          werd vensterglas toegepast; het hoogwaardi-
                                                                                          ger plaatglas was te kostbaar.




                                                                                         De relatie tussen vorm en optimaal materiaal-
                                                                                         gebruik uit zich in het toepassen van afschui-
                                                                                         ning van liggers bij de oplegging en verjonging
                                                                                         van balk- en vloeroverstekken. De oversteken-
                                                                                         de daken dienen als luifels, waardoor de stalen
                                                                                         puien tussen de gewapend betonnen kolom-
                                                                                         men werden geplaatst. De stalen gevelstijlen
                                                                                         dienen als hulpconstructie om kleinere elemen-
                                                                                         ten aan op te hangen zoals kozijnen en borst-
                                                                                         weringspanelen van gepleisterd metaalgaas.
                                                                                         De maatvoering van het complex is gebaseerd
                                                                                         op een moduul van 1,5 meter.




                                                                                         De patiënten kwamen via de deur in de zuid-
                                                                                         gevel van het hoofdgebouw binnen voor het
                                                                                         eten. Zij hingen hun jas op in de vestibule
                                                                                         boven de verwarmingsbuizen zodat ze konden
                                                                                         drogen. De wanden werden afgewerkt met
                                                                                         betonemaille.




De afbouwconstructies, de borstweringen, van Zonnestraal zijn gebaseerd op Amerikaans voorbeeld. De interieurafwerkingen voldeden
aan de eisen van hygiëne, glad oppervlak, geluid absorberend, licht reflecterend en slijtvast. Bij de keuze van kleuren en materialen
speelde de eis gezelligheid af en toe een rol, zoals in de eetzaal annex theaterzaal waar linoleum op de vloer lag in bruin/zwarte banen.



38    Integriteit en authenticiteit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Kleuronderzoek door Mariël Polman.




                                                               Dienstbodenhuis toen.


Restauratie dienstbodenhuis
In 1993 werd door de studentenvereniging Stylos van de
Faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit Delft
het initiatief genomen tot de restauratie van het dienstbo-
denhuis onder leiding van prof. J. van Stigt. De restauratie
stond in het teken van het opnieuw gebruiken van de oor-
spronkelijke materialen. Nieuwe materialen werden gevon-
den in aansluiting op de aard en afmetingen van de oor-
spronkelijke constructies. Bij de restauratiewerkzaamheden
werd de oorspronkelijke (traditionele) bouwwijze gevolgd.
Omdat de oorspronkelijke woonfunctie plaats moest maken
voor de functie als bezoekerscentrum werden minimale
openingen in de wanden van de kamers aangebracht om
rond te kunnen lopen. In 1995 was de restauratie afgerond
en werd een modelkamer ingericht waardoor men zich het
wonen in het dienstbodenhuis kan voorstellen.19
Deze geslaagde en alom gewaardeerde restauratie droeg
bij aan de versterking van het draagvlak om ook andere
onderdelen van Zonnestraal te restaureren.
19
     De resultaten zijn gerapporteerd in de publicatie
     Een zeer aangenaam verblijf                               Dienstbodenhuis, 2018.



                                                                                        Integriteit en authenticiteit   39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Plattegrond begane grond hoofdgebouw. Aan de noordzijde bevindt zich de ziekenafdeling, verbonden met de medische afdeling door
middel van een overdekte overloop die aan beide zijden van een beschuttend muurtje begaanbaar is, naar gelang de richting van wind
en regen. In de ontvangsthal leidt de trap door het glazen ronde trappenhuis naar de eetzaal boven. Oostelijk van de ontvangst ligt de
administratieafdeling. Tussen deze eenheid en de economieafdeling, met onder meer keukens, bevindt zich de doorrit. Tussen de econo-
mieafdeling en de eenheid met ketelhuis, vestibule en badhuis, bevindt zich de andere doorrit. In de vestibule was en is plaats om boven
de verwarming de jassen op te hangen en via de trap naar de eetzaal boven te gaan.




De nieuwe lift is zo ondergeschikt mogelijk toegevoegd. In de vleugel links zijn de behouden oorspronkelijke stalen ramen terugge-
plaatst. Via het ronde trappenhuis ervoer de patiënt direct na aankomst de uitwisselbaarheid van binnen en buiten. Omdat de doorzich-
tigheid essentieel was, werd in de bouwtijd een betere kwaliteit vensterglas toegepast. De architecten en de constructeur van Zonne-
straal waren goed op de hoogte van de internationale ontwikkelingen op dat gebied.



40    Integriteit en authenticiteit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>De keuze van kleuren, hang- en sluitwerk en lampen werd tijdens de restauratie gemaakt op grond van onderzoek naar de oorspronkelij-
ke situatie.


Restauratie hoofdgebouw
Het restauratieconcept werd toegespitst op de concrete
situatie van elk gebouw. Voor het hoofdgebouw betekende
dit op hoofdlijnen terug naar de oorspronkelijke toestand
met een gematigd pragmatische inslag. De opgave was zo
dicht mogelijk bij het oorspronkelijke gebouw, materiaal-
gebruik en detaillering te blijven. Het betonskelet en een
beperkt deel van de gevels inclusief kozijnen en ramen
resteerden van de eerste bouwfase. De restauratie werd
mede op grond van aangetroffen gegevens over de
materialisatie uitgevoerd. Functionele noodzakelijkheden
zijn zo ondergeschikt mogelijk aangebracht, zoals het
toevoegen van een glazen lift ten behoeve van de toegan-
kelijkheid voor invaliden. De ruimte onder het toneel in de
eetzaal is gebruikt voor het wegwerken van klimaatin-
stallaties zodat deze onzichtbaar blijven. Het verschil tussen
handgemaakte en machinaal vervaardigde producten en
materialen is zichtbaar gehouden. Daarom is getrokken
glas toegepast om de oorspronkelijke werking te benade-
ren. Een van de meest oorspronkelijke en essentiële
vertalingen van de verknoping van de binnen- en de
buitenwereld is teruggebracht. Dit betreft de ongelijk-
vloerse kruising van assen in het ontwerp. De doorritten
onder het hoofdgebouw zijn weer geopend, zodat de
oorspronkelijke route weer aanwezig is: aankomst uit
oostelijke richting via de doorrit langs de ontvangst en met
een keerlus terug via de andere doorrit langs de zichtbare
moderne verwarmingsinstallatie. Deze oost-west as vormt
de verbinding met de buitenwereld.

In het complex zelf ligt de noord-zuid as die de interne
organisatie van dagelijkse functies vormt. De nieuwe
patiënten kwamen na ontvangst via de trap op de                    Keerlus aan de westzijde van het hoofdgebouw.



                                                                                                          Integriteit en authenticiteit   41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Restauratiearchitect Wessel de Jonge bij Dresselhuyspaviljoen   Ter Meulenpaviljoen, oorspronkelijke situatie.
voor de restauratie.




Het Dresselhuyspaviljoen na restauratie van het casco.          Ter Meulenpaviljoen, huidige situatie.


verdieping aan in de symmetrieas van het complex. In het        Restauratie Dresselhuyspaviljoen
glazen trappenhuis ervoeren zij al de uitwisselbaarheid         Het Dresselhuyspaviljoen was sinds de oplevering in 1931
van de binnen- en buitenruimte. De as kwam via de               relatief het minst gewijzigd. Het werd vanaf 1982 echter
grote zaal uit op een breed terras dat uitkeek over het         niet meer onderhouden. De hoge mate van oorspronke-
open landschap aan de zuidzijde met de paviljoens aan           lijkheid vereiste een conserverende en strikte restauratieve
weerszijden. Een indrukwekkend schouwspel van evenwicht         benadering. Het casco is gerestaureerd en het restau-
en schoonheid.                                                  ratieplan voor het interieur is gereed voor uitvoering.
                                                                Daarbij worden de oorspronkelijke indeling, materialen en
                                                                afwerkingen behouden, aangevuld en hersteld.

                                                                Restauratie Ter Meulenpaviljoen
                                                                Het Ter Meulenpaviljoen werd evenals het hoofdgebouw
                                                                in de jaren vijftig van de twintigste eeuw pragmatisch
                                                                gewijzigd. De balkons werden dichtgezet, de kenmerkende
                                                                ronde trappenhuizen en kopgevels werden vervangen.
                                                                De stalen gevelkozijnen zijn vervangen en de indeling is
                                                                gewijzigd. Desondanks maakt het paviljoen nog steeds
                                                                herkenbaar en beleefbaar onderdeel uit van het complex.

                                                                Restauratie werkplaatsen
De werkplaatsen.                                                De hoofdopzet, draagconstructie en architectonische
                                                                uitwerking van de werkplaatsen waren bij aanvang van de
                                                                restauratiewerkzaamheden nog aanwezig. Voor de eerste
                                                                twee werkplaatsen uit 1931 is een restauratiebenadering
                                                                gekozen gelijk aan die van het hoofdgebouw. Dit geldt ook
                                                                voor de derde werkplaats die in 1934 is gebouwd in een
                                                                aangepaste uitvoering. De vierde is na het overlijden van
                                                                Duiker in de periode 1934-1940 gerealiseerd naar ontwerp
                                                                van Bijvoet. Deze laatste werkplaats onderscheidt zich
                                                                sterker van de andere en heeft vooral ensemblewaarde.
                                                                Tussen de werkplaatsen, die straalsgewijs rond de mottoren
                                                                zijn gepositioneerd, lopen zichtlijnen naar het bos. Deze
                                                                zijn tijdens de restauratie zo goed mogelijk behouden door
                                                                de functioneel noodzakelijke verbindingen in glas uit te
Werkplaatsen met transparant verbindingslid.                    voeren.


42    Integriteit en authenticiteit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Restauratie landschap                                                uitgevoerd door kleuronderzoeker Mariël Polman.
Voor de restauratie van de gebouwen is het oorspronkelijke           De uitvoering lag in handen van gespecialiseerde aanne-
ontwerp in architectonisch, functioneel, technisch en                mers. De ontwikkeling van het restauratieconcept en de
materieel opzicht als referentie genomen. De oorspron-               uitvoering zijn internationale voorbeelden geworden van
kelijke toestand van het landschap vereiste derhalve                 de aanpak van de conservering en restauratie van de
dezelfde benadering om het oorspronkelijke concept tot               architectuur van de Moderne Beweging.
zijn recht te laten komen. In 2014 werd het landschap
rond het complex hersteld door de zuidzijde weer open                Inhoudelijke overwegingen nominatie
te maken en de noordzijde weer te beplanten. De bomen                Het Ter Meulenpaviljoen wordt nog geheel gebruikt.
die in 1931 aan de zuidzijde stonden zijn behouden. In de            Het geheel van hoofdgebouw en twee paviljoens is
periode 2007-2014 werden regelmatig werkzaamheden                    zichtbaar en beleefbaar en daarmee is de waarde van
in het landschap en de openbare ruimte uitgevoerd                    het Ter Meulenpaviljoen in stand gebleven. Zorgcomplex
om het terrein te ontdoen van (asfalt) verhardingen en               Zonnehoeve doorbreekt de oorspronkelijke zichtlijn op
bijgebouwen rondom het complex op basis van het                      het Ter Meulenpaviljoen en beïnvloedt de perceptie van
Landschapsplan Zonnestraal uit 2005.                                 het complex. Het beleid om Zonnehoeve op termijn te
                                                                     verplaatsen zal worden vastgelegd in het op te stellen
Referentiefunctie                                                    nieuwe bestemmingsplan. De vier appartementen-
Het voorbereiden en in de periode 2000-2007 uitvoeren                gebouwen staan op redelijke afstand en hebben weinig
van de restauraties werd begeleid door een uitgebreid                visuele impact; ze worden door bos van het complex
team waarin de betrokken overheden en internationale                 gescheiden. In het vigerende bestemmingsplan is in de
experts zitting hadden. De restauratie werd uitgevoerd               nabijheid van het hoofdgebouw een bouwmogelijkheid
binnen de wettelijke kaders en op grond van verleende                opgenomen. Deze wordt in het nieuwe bestemmingsplan
vergunningen. De leidende architecten waren Wessel de                geschrapt.
Jonge en Hubert-Jan Henket. Het kleuronderzoek werd




Luchtfoto Zonnestraal, Aerocarto 1931. Links van het complex van hoofdgebouw en paviljoens villa Pampahoeve. Tussen het Ter Meu-
lenpaviljoen en de villa het skelet van Adamas, de diamantslijperij die niet werd voltooid. Boven twee werkplaatsen. De paden die een
ganzevoet vormen in het bos is goed waar te nemen.



                                                                                                             Integriteit en authenticiteit   43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Dresselhuyspaviljoen vanaf hoofdgebouw.




Dresselhuyspaviljoen vanaf westzijde.




Dresselhuyspaviljoen vanaf zuidwestzijde.


44    Fotoblad architectuur en landschap
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Luchtfoto Zonnestraal, Aerocarto 1931.




Dresselhuyspaviljoen vanaf zuidzijde.


                                         Fotoblad architectuur en landschap   45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>De dokterskamer in het hoofdgebouw van Zonnestraal, rechts de zuidwestelijke gevel.




De röntgenkamer in het hoofdgebouw.



46   Fotoblad medisch en verzorging
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>De dokterskamer, gezien in de richting van de deur.           Laboratorium in de ziekenafdeling van het hoofdgebouw.




De dienkeuken in het hoofdgebouw.                             Spoelkeuken, midden lift, links kookkeuken.




Zusters in bijruimte van eetzaal op verdieping hoofdgebouw.   Verpleegsters in gemeenschappelijke ruimte dienstbodenhuis.




De patiënten konden op Zonnestraal naar de kapper.            Voorstelling op het podium in de eetzaal/theaterzaal.



                                                                                                 Fotoblad medisch en verzorging   47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                                             6                 beoogd
                                                                               ‘siteholderschap’




Met de huidige eigenaar ‘Landgoed Zonnestraal BV’,                                 complexiteit van de restauratie maken de gemeente
onderdeel van de corporatie De Alliantie, is geen gedeeld                          en de RCE deel uit van het bouwteam. Deze eis is
‘siteholderschap’ aangegaan. De BV heeft Zonnestraal al                            verbonden aan de toekenning van de rijkssubsidie voor
enige tijd geleden te koop aangeboden. Met de potentieel                           de restauratie van het complex.
nieuwe eigenaar is het ‘siteholderschap’ wel vormgegeven                       •   Het onverdeeld in stand houden van het complex van
in een gezamenlijk opgesteld convenant met de gemeente                             hoofdgebouw en paviljoens, vanwege de werking van
Hilversum.19 De beoogd eigenaar is Óbidos uit Amsterdam                            het complex als healing machine. Deze eis is verbonden
die voor Zonnestraal 'Radium BV' heeft opgericht. Dit                              aan de toekenning van de subsidie door de rijks-
convenant wordt getekend nadat de overdracht heeft                                 overheid voor de restauratie van het complex.
plaatsgevonden. In het convenant is een aantal ambities                        •   De ondersteuning van de nominatie van Zonnestraal als
opgenomen waarin is vastgelegd op welke basis acties                               Unesco Werelderfgoed. Het draagvlak op bestuurlijk
worden genomen en welke instrumenten moeten worden                                 en maatschappelijk niveau en in de vakwereld is groot.
ingezet. De rijksoverheid, provincie en gemeente staan                             Toekomstmogelijkheden zijn mede afhankelijk van de
gezamenlijk voor het prioriteit geven aan de zorg voor                             bijzondere status van Zonnestraal.
Werelderfgoederen. Er moet een nieuw bestemmingsplan                           •   Het niet in gevaar brengen van de Unesco waar-
worden opgesteld. Daarvoor dient de ruimtelijke                                    digheid van Zonnestraal of de Unesco status door
verkenning van MTD landschapsarchitecten (bijlage 7) als                           aantasting van de uitzonderlijke universele waarden
uitgangspunt. Bij het opstellen van het bestemmingsplan                            van Zonnestraal, zoals door ingrijpende veranderingen
zal overleg worden gevoerd met betrokkenen en                                      aan het ensemble of toevoegingen aan de directe
belanghebbenden. De bestaande (wettelijk vastgelegde)                              omgeving daarvan.
verantwoordelijkheden, benaderingen en vereisten ten                           •   Het opstellen van een bestemmingsplan op basis van
aanzien van restauratie, instandhouding, beheer worden in                          de ruimtelijke verkenning van MTD landschapsar-
hoofdstuk 7 toegelicht.                                                            chitecten. Zowel vanuit de uitzonderlijke universele
                                                                                   waarde van Zonnestraal als vanuit de exploitatie van
In het convenant worden de volgende ambities verwoord:                             Zonnestraal moeten mogelijkheden tot aanpassing
• De voltooiing van de restauratie van het Dresselhuys-                            zorgvuldig worden onderzocht.
    paviljoen volgens het restauratieplan van Wessel                           •   Het passend exploiteren van Zonnestraal. De historie
    de Jonge architecten BNA BV. De gemeente, de                                   van Zonnestraal geeft een range aan passende moge-
    Commissie voor Welstand en Monumenten en de                                    lijkheden om zowel de kenmerken en eigenschappen
    Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zijn vanuit                       van Zonnestraal te versterken als de exploitatie te
    hun functies als bevoegd gezag en toezichthouder bij                           bevorderen. Daarvoor moet het bestemmingsplan
    de restauratie betrokken. Vanwege het belang en de                             worden aangepast.



19
     Het convenant is als bijlage bijgevoegd en komt ook in hoofdstuk 7 en 8
     aan de orde.




De restauratie werd begeleid door een team van experts en door het bevoegd gezag gecontroleerd.



48       Beoogd ‘siteholderschap’
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                 7           Bescherming
                                                             en beheer




In 1988 werd het complex van hoofdgebouw en twee             In de Provinciale Ruimtelijke Verordening is Zonnestraal als
paviljoens, de werkplaatsen met mottoren en het dienstbo-    volgt opgenomen: “landschappelijke en cultuurhistorische
denhuis, beschermd als rijksmonument. In 2001 werd in het    waarden, beheer door middel van natuurbeheerplannen
kader van het Monumenten Selectie Project ter bescher-       (bouwlanden), aardkundig monument, ligging buiten de
ming van monumenten en stedenbouw uit de periode             bebouwde kom, onderdeel van de groene as als
1850-1940, de bescherming van objecten op Zonnestraal        belangrijke schakel in de Ecologische Hoofdstructuur en
als rijksmonument uitgebreid met villa en tuin Pampahoeve,   onderdeel van het Natuur Netwerk en Natura 2000.” Het
boshutjes, de drie nazorgwoningen uit 1938 en de gedenk-     Natuurnetwerk Nederland is het Nederlandse netwerk van
banken Moppes-Rose en Ome Jan. Bescherming zal plaats-       bestaande en nieuw aan te leggen natuurgebieden.
vinden op grond van de Erfgoedwet 2016. Voor het wijzi-      Het netwerk moet natuurgebieden beter verbinden met
gen van rijksmonumenten is een omgevingsvergunning           elkaar en met het omringende agrarisch gebied. Het
nodig. De gemeente Hilversum is in deze het bevoegd          Natura 2000 netwerk wordt gevormd door beschermde
gezag. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is    gebieden in Europa. Planten en dieren trekken zich weinig
een vast lid geweest van de commissies ter begeleiding van   aan van landsgrenzen en het is daarom belangrijk om
de restauratie en opstelling van het masterplan voor het     natuurbescherming in Europees verband aan te pakken.
landschap. De RCE adviseert de gemeente altijd over          Het gaat om twee componenten, soortenbescherming en
plannen voor Zonnestraal. Naast de RCE adviseert de          gebiedsbescherming. Alle EU-lidstaten wijzen beschermde
gemeentelijke Commissie voor Welstand en Monumenten.         gebieden aan voor specifieke (leefgebieden van) (vogel-)
Voor het onderhoud van rijksmonumenten kan een subsidie      soorten. Zonnestraal valt, uitgezonderd de centrale
worden aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel     bebouwing, onder de Wet natuurbescherming. Op grond
Erfgoed in het kader van de Subsidieregeling Instand-        van de provinciale Milieuverordening is Zonnestraal,
houding Monumenten. Deze is bedoeld voor het planmatig       uitgezonderd de Zonneheide, grondwaterbescher-
in goede staat houden van het monument. Voor het restau-     mingsgebied categorie I. De bufferzone valt in het door de
reren van monumenten biedt het Nationaal Restauratie-        provincie gewaardeerde stuwwallengebieden van het Gooi.
fonds een aantal mogelijkheden. Ook kan bij de provincie     Het heidegebied van de bufferzone is in bezit bij de
Noord-Holland een restauratiesubsidie worden                 regionale particuliere organisatie ter bescherming van de
aangevraagd.                                                 regionale natuur, het Goois Natuur Reservaat.

                                                             De gemeente kan monumenten aanwijzen uit eigen
                                                             beweging of op verzoek. Als gemeentelijke monumenten
                                                             zijn als beschermd monument aangewezen de tuin-
                                                             manswoning, de bunkerwoningen, de bank van Ome Jan
                                                             en de bungalow die op de positie van ‘Doelzicht’ is
                                                             gebouwd. Voor de nazorgwoningen uit 1952 en de




Natura 2000 gebieden.                                        Grondwaterbeschermingsgebieden, waterwingebied en aardkun-
(Bron provincie Noord-Holland Natura 2000 gebieden)          dig monument Stuwwallengebieden het Gooi. (Bron provincie
                                                             Noord-Holland, interactieve kaarten Noord-Holland)



                                                                                                  Bescherming en beheer   49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Gemeenschappelijke eetzaal.


boswachterswoning wordt de beschermingsprocedure voor       Monumentenwacht Noord-Holland de staat van onderhoud
de aanwijzing als gemeentelijke monumenten in 2018          en stelt een advies op. In 2014 is het landschap rondom het
gestart. Voor het wijzigen van gemeentelijke monumenten     complex van hoofdgebouw en paviljoens gerestaureerd
is een omgevingsvergunning nodig. De Commissie van          naar de oorspronkelijke situatie. De zuidzijde is weer open
Welstand en Monumenten adviseert het college van            gemaakt, aan de noordzijde zijn weer bomen aangeplant.
burgemeester en wethouders. Aanwijzing gebeurt op           In de openbare ruimte zijn herstelwerkzaamheden
grond van de Monumentenverordening Hilversum 2016.          uitgevoerd, zoals het verwijderen van asfalt, het aanbren-
Analoog aan de Erfgoedwet is de verplichting tot            gen van halfverharding op de parkeerplaatsen, verlichting
onderhoud hierin opgenomen. Voor de restauratie van         en het herstel van de tuin rond villa Pampahoeve.
gemeentelijke monumenten kent de gemeente een               De rijksoverheid ondersteunde deze plannen met een
mogelijkheid tot subsidie en een laagrentende lening        subsidie vanuit de VER gelden (Visie Erfgoed en Ruimte).
ingevolge het Hilversums Restauratiefonds, in samen-        Referentiekader voor de werkzaamheden vormde het
werking met het Nationaal Restauratiefonds.                 structuurplan voor Zonnestraal en de situatie van 1931.
De beschermde status is opgenomen in planologische          Sinds Zonnestraal te koop werd aangeboden is het nood-
instrumenten zoals het bestemmingsplan. Het huidige         zakelijke onderhoud gepleegd.
bestemmingsplan bevat voor het gehele gebied de
afwegingsfactoren cultuurhistorische waarde, natuur-
en ecologische waarde en archeologische waarde.

Staat van onderhoud en geplande maatregelen
De huidige eigenaar Landgoed Zonnestraal BV heeft
planmatig onderhoud uitgevoerd op basis van een
meerjarig onderhoudsplan voor de monumenten, de
infrastructuur en de natuur. Daarbij werd gebruik gemaakt
van de subsidiebijdrage voor onderhoud van de rijks-
overheid (Besluit Rijkssubsidiëring Instandhouding
Rijksmonumenten) waarvoor een zesjarig onderhoudsplan
is vereist. Voor de uitvoering van het onderhoud werd
overleg gevoerd met de restauratiearchitect Wessel de
Jonge architecten BNA BV, de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed en de gemeente Hilversum over onder-
houdsmethoden, technieken en materialen. Voor betonon-
derhoud en schilderwerk is een relatie opgebouwd met
gespecialiseerde bedrijven. De uitgevoerde werkzaam         20
                                                                 Dit convenant is als bijlage bijgevoegd. Zie ook hst. 6
heden worden met de toegepaste technieken en gebruikte      21
                                                                 De particuliere natuurbeschermingsorganisatie het Goois Natuur
materialen gedocumenteerd. Tweejaarlijks controleert             Reservaat heeft een groot gedeelte van de bufferzone in bezit.



50   Bescherming en beheer
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Organisatie, beheer en monitoring                                   voegen teneinde kleine, individuele kantoorunits te kunnen
Op dit moment wordt de overdracht van Zonnestraal aan               verhuren. De gemeente staat hier positief tegenover om zo
een nieuwe eigenaar voorbereid. De ambities voor de                 de exploitatie van Zonnestraal als Unesco Werelderfgoed
komende tijd zijn verwoord in het convenant dat door                te faciliteren. Vanuit de historie van Zonnestraal is een
gemeente en nieuwe eigenaar gezamenlijk is opgesteld, in            range van functies op het gebied van zorg en lifestyle
overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.20            passend, zoals educatie, design, persoonlijke ontwikkeling,
De belangrijkste ambities in het convenant zijn:                    omscholing en dergelijke.
• De voltooiing van de restauratie van het
   Dresselhuyspaviljoen volgens het restauratieplan van             Publieksbereik en exploitatie
   Wessel de Jonge architecten BNA BV.                              De terreinen van Zonnestraal zijn tussen zonsopgang
• Het onverdeeld behouden van het complex van                       en zonsondergang vrij toegankelijk. Zonnestraal wordt
   hoofdgebouw en paviljoens.                                       in toenemende mate ook voor recreatieve doeleinden
• De ondersteuning van de nominatie van Zonnestraal als             bezocht. Om het gebied te ontdekken is er bij de Brasserie
   Unesco Werelderfgoed.                                            een wandelroute beschikbaar. Bij de gebouwen staan
• Het niet in gevaar brengen van de Unesco waar-                    informatieborden. Brasserie Zonnestraal exploiteert op dit
   digheid van Zonnestraal of de Unesco status door                 moment de locatie voor congressen en bijeenkomsten.
   aantasting van de uitzonderlijke universele waarden              Zonnestraal is inmiddels een populaire trouwlocatie.
   van Zonnestraal, zoals door ingrijpende veranderingen            Landgoed Zonnestraal BV geeft medewerking aan
   aan het ensemble of toevoegingen aan de directe                  evenementen zoals het Bosjesfestival, voorstellingen in
   omgeving daarvan.                                                het openluchttheater, (kerst)markten en exposities. Tijdens
• Het opstellen van een bestemmingsplan op basis van                de Hilversumse Dag van de Architectuur en de Open
   de ruimtelijke verkenning van MTD landschapsar-                  Monumentendagen zijn de gebouwen van Zonnestraal
   chitecten.                                                       opengesteld. Er worden tweewekelijks rondleidingen
• Het passend exploiteren van Zonnestraal.                          gegeven en het is mogelijk een rondleiding op verzoek te
Op Zonnestraal zijn zorg gerelateerde functies, een                 reserveren. Voor scholen is een lespakket beschikbaar. Met
congreszaal (de voormalige eet- en theaterzaal in het               de nieuwe eigenaar zal gezamenlijk een programma voor
hoofdgebouw) en een brasserie aanwezig. In overleg                  communicatie en publieksbereik worden opgesteld.
met de nieuwe eigenaar zal een nieuw bestemmingsplan                In de samen met de nieuwe eigenaar in te richten over-
worden gemaakt waartoe een verbreding van de zorg-                  legstructuur zal worden afgestemd op welke wijze de
functies met passende functies wordt onderzocht. De                 overige eigenaren en bewoners op het landgoed en in de
wens van de nieuwe eigenaar is om kantoorfuncties toe te            bufferzone worden betrokken.21




Het bouwen van kassen naar het ontwerp van J. Duiker ter plaatse van de bestaande kwekerij. Duiker, tweede van links, zit op de motor-
kap. Zijn hoed hangt aan de spiegel.



                                                                                                              Bescherming en beheer   51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                                   8             DRAAGVLAK




Draagvlak bestuurlijk                                            Monumenten onder begeleiding van Prof. mr. Pieter van
Zonnestraal als Unesco Werelderfgoed wordt bestuurlijk           Vollenhoven steunt het belang van de landschappelijke
gedragen door de rijksoverheid, de provincie Noord-              context van Zonnestraal. De verkenning vormt de basis
Holland en de gemeente Hilversum gezamenlijk.                    voor de op te stellen planologische instrumenten, zoals het
Zonnestraal staat sinds 1995 op de voorlopige lijst.             bestemmingsplan.
Werelderfgoed vormt prioriteit in het beleid van de
Rijksoverheid en de provincie Noord-Holland. De                  Draagvlak professionals
gemeente Hilversum is in gesprek met de provincie                Voor vorming van de visie op Zonnestraal als Unesco
Noord-Holland over een financiële bijdrage aan de                Werelderfgoed, is een groep experts betrokken uit de drie
restauratie van het interieur van het Dresselhuyspaviljoen,      domeinen die gezamenlijk de uitzonderlijke universele
het inrichten van een bezoekerscentrum en het behoud             waarde van Zonnestraal vertegenwoordigen: sociaal,
en beheer van de bouwlanden. De regio Gooi en                    medisch-psychisch en architectuur en bouwtechniek.
Vechtstreek heeft Zonnestraal opgenomen in het land-             Met de zich nog steeds uitbreidende kring deskundigen
schapsbeeld Gooi en Vechtstreek en het Kwaliteitsbeeld           zijn expertmeetings gehouden. Daarnaast is binnen de
Cultuur en Erfgoed. In het landschapsbeeld wordt de              domeinen verder gewerkt aan de bekendheid en het
Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Noord-Holland              draagvlak voor Zonnestraal.
van de provincie vertaald naar de schaal van de regio.
De te behouden en te versterken karakteristieke land-            Expertmeetings
schapselementen worden overgenomen en benoemd                    Voor de te onderzoeken domeinen sociaal, medisch-
in de context van de ontwikkeling en identiteit van het          psychisch en architectuur en bouwtechniek zijn expert-
Gooi en de Vechtstreek. Het kwaliteitsbeeld Cultuur en           meetings gehouden. Voor de volgende kennisdomeinen
Erfgoed beoogt de beide domeinen te verbinden, de                zijn expertmeetings gehouden: Outstanding Universal Value
identiteit te versterken en plekken in de regio toeristisch te   (20 april, 1 juni en 26 augustus 2016), sociaaldemocratie
ontwikkelen. Zonnestraal is een van de plekken die centraal      (7 april 2017), medisch-psychisch/Healing Environment (16
staan in de economische en toeristische impuls die aan           mei 2017) en architectuur en bouwtechniek (20 september
de regio wordt gegeven vanuit de regio en Amsterdam.             2017). Van alle overige uitwisselingen worden de volgende
De gemeente Hilversum heeft voor de ontwikkeling en              in het bijzonder vermeld:23 Julie Willis, de onderzoekster
implementatie van de nominatie en de waarden van                 naar ziekenhuisarchitectuur in Australië en auteur van
Zonnestraal een bedrag van 250.000 euro beschikbaar              Machines for Healing, bezocht Zonnestraal in 2014. Een
gesteld. Het College van Rijksadviseurs heeft ten aanzien        bijzonder informatief bezoek werd in 2017 gebracht aan
van de ruimtelijke benadering van Zonnestraal met MTD            het nieuwe tbc-centrum Beatrixoord in Haren onder leiding
Landschapsarchitecten een ruimtelijke verkenning22               van Wiel de Lange. Uit Noorwegen werd Jone Ottar Erdal
opgesteld tegen de achtergrond van de uitzonderlijke             ontvangen, de nationaal coördinator Cultural Heritage
universele waarde en de (landschappelijke) eigenschappen         Management, Governmental Health Sector. Met leden
van Zonnestraal. Het advies bevat een wensbeeld om de            van DOCOMOMO België, Martine Vermandere en Luc
waarde van Zonnestraal nu en in de toekomst te kunnen            Verpoest is het herbestemde en verbouwde sanatorium
borgen en versterken. De Commissie Herbestemming                 Joseph Lemaire in Tombeek bezocht.




Tijdens open dagen trekt Zonnestraal altijd erg veel mensen.



52    Draagvlak
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Betrokken experts
Henk van Deutekom                                   Arts tbc-bestrijding, vm. Hoofd afdeling tbc-bestrijding GGD Amsterdam
Teun van den Ende                                   Medewerker College van Rijksadviseurs
Marien van der Heijden                              Hoofd collectievorming Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis,
                                                    Amsterdam
Dr. Ir. Milee H. Herweijer                          Wiegerinck Architectuur en Stedenbouw, gespecialiseerd in evidence based
                                                    design, healing environment
Prof. dr. Karin Hofmeester                          Senior onderzoeker Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis Amsterdam
Prof. ir. Wessel de Jonge                           Wessel de Jonge architecten BNA BV, Hoogleraar Heritage en Design TUD,
                                                    founding Secretary DOCOMOMO International
Ir. Nike van Keulen                                 MTD Landschapsarchitecten
Drs. Thieu Knibbeler                                Senior Beleidsadviseur, Bureau Monumenten, gemeente Rotterdam
Em. Prof. dr. Marieke C. Kuipers                    Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Technische Universiteit Delft,
                                                    specialist jongere bouwkunst
Drs. Wiel C.M. de Lange                             Longarts UMC Groningen/medisch directeur Tuberculoseafdeling Beatrixoord
Prof. ir. Eric Luiten                               Landschapsarchitect, vm lid College van Rijksadviseurs
Ir. Frank Meijer                                    MTD Landschapsarchitecten
Bettina Sättele                                     Coenen Sättele Architecten Maastricht
Jan Schriefer                                       Ledenparlement FNV Zorg en Welzijn De Sterken voor de Zwakken
Dr. Marinke Steenhuis                               SteenhuisMeurs
Martine Vermandere                                  Onderzoeker Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis, Gent
Em. Prof. ir-arch. Luc Verpoest                     Ingenieur-architect Raymond Lemaire International Center for Conservation,
                                                    Leuven
Gerard de Vries                                     Arts Maatschappij en Gezondheid/epidemioloog, senior adviseur KNCV-
                                                    Tuberculosefonds
Minke Walda                                         SteenhuisMeurs
Carol Westrik                                       Westrik Consultancy

DOCOMOMO                                                                         tbc-probleem. Dit biedt vanuit andere invalshoeken
De National Working Parties van DOCOMOMO                                         kansen om Zonnestraal voor het voetlicht te brengen.
International zijn benaderd met de vraag om voorbeelden                          Aan Zonnestraal zal op nader uit te werken manier in
te noemen die vergelijkbaar zijn met de verklaring van                           Den Haag aandacht worden besteed, bijvoorbeeld als
uitzonderlijke universele waarde van Zonnestraal.24                              side event.
Daarmee wordt beoogd wereldwijd inzicht te verwerven in
de minder bekende en voor de hand liggende objecten die                          Maatschappelijk draagvlak
ter vergelijking kunnen dienen. Tegelijk is het doel                             Om het integrale verhaal en de uitzonderlijke integrale
Zonnestraal in het kader van de Unesco Werelderfgoedlijst                        waarde van Zonnestraal bij een breed publiek bekend te
wereldwijd onder de aandacht te brengen.                                         maken, is er door de gemeente een website gecreëerd,
                                                                                 www.zonnestraalhilversum.nl. Door middel van een
Archief Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond                                nieuwsbrief25 blijft men op de hoogte van nieuwe ontwik-
Vanwege het digitaal beschikbaar komen van het archief                           kelingen en bijzonderheden. De rondleidingen die
van de ANDB wordt in 2019 een ANDB-week georga-                                  regelmatig worden gegeven trekken een internationaal
niseerd door het Internationaal Instituut voor Sociale                           publiek aan. In november is door het Hilversumse Dudok
Geschiedenis in Amsterdam. De Burcht, het vroegere                               Architectuur Centrum een ‘stadsgesprek’ over Zonnestraal
vakbondsbolwerk in Amsterdam van architect H.P. Berlage                          georganiseerd voor geïnteresseerd publiek. In het gebied
waar de oorsprong van Zonnestraal ligt, zal een week lang                        Gooi en Vechtstreek is in 2013 een burgerinitiatief
open zijn en er zullen activiteiten worden georganiseerd,                        genomen om de mogelijkheid te onderzoeken het gebied
waarbij de geschiedenis van de ANDB centraal zal staan.                          als Geopark door Unesco te laten waarderen. Zonnestraal
Er zal aansluiting gezocht worden bij deze activiteiten.                         vormt een parel in het gebied. Nu de mogelijkheden van
                                                                                 een bezoekerscentrum op Zonnestraal worden onderzocht,
Wereldconferentie bestrijding tuberculose en long-                               wordt de integratie van informatie en activiteiten als kans
ziekten 2018 in Den Haag                                                         beschouwd. Het draagvlak is groot en het is mooi om te
Van 24 tot en met 27 oktober 2018 wordt in Den Haag de                           zien dat het integrale verhaal van Zonnestraal weet te
49th Union World Conference on Lung Health gehouden.                             verrassen en de publieke kennis en support toenemen.
Dit congres met als thema Declaring our Rights: Social
and Political Solutions, brengt ruim 4.000 artsen, weten-                        Oral History
schappers, politici en patiënten bij elkaar met het doel                         In de loop der tijd zijn er initiatieven genomen om
tuberculose de wereld uit te krijgen. Er zal ook aandacht                        een verhaal over Zonnestraal te vertellen of in beeld
geschonken worden aan de problematiek rond stigma-                               te brengen. Er zijn nog veel mensen die een familielid
tisering. Tbc is nog steeds een gezondheidsprobleem van                          hadden dat op Zonnestraal is behandeld of die andere
mondiale omvang. De General Assembly van de Verenigde                            herinneringen hebben. Fotograaf Herman van Doorn
Naties komt in september 2018 bijeen vanwege dit                                 bijvoorbeeld maakt al jaren foto’s van deze mensen
                                                                                 op Zonnestraal. In het kader van Zonnestraal Unesco
22
     De ruimtelijke verkenning is opgenomen als bijlage                          Werelderfgoed is het project Oral History gestart waarbij
23
     Zie met betrekking tot Paimio, Sanatorium Paimio in hoofdstuk 4             de verhalen worden vastgelegd en verteld in woord en
24
     De brief is als bijlage bijgevoegd. De OUV en historie worden vertaald en
     als bijlage bijgevoegd.                                                     beeld.
25
     De eerste nieuwsbrief is als bijlage bijgevoegd.



                                                                                                                                Draagvlak    53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Documentaire                                                   gedeeld siteholderschap is tussen de potentiele nieuwe
Documentairemaker Steenmannetje werkt aan een docu-            eigenaar en de gemeente gezamenlijk een convenant
mentaire over Zonnestraal die op 12 juni 2018 (90 jaar         opgesteld.26 Op Zonnestraal zijn een aantal andere
Zonnestraal) vertoond zal worden, onder andere in              eigenaren en bewoners direct bij de plannen betrokken,
het filmtheater in Hilversum. Op de website verschijnt         onder meer van de bunkerwoningen, zorgappartementen,
regelmatig een ‘venstertje’ waarin een aspect en               nazorgwoningen, en het verzorgingshuis Zonnehoeve.
verschillende betrokkenen worden belicht. Het eerste           De voorbereidingen zijn getroffen om met de nieuwe
venster ging over de betekenis van Zonnestraal in sociaal,     eigenaar in overleg te gaan en gezamenlijk Zonnestraal een
medisch en architectonisch opzicht met experts aan het         passende nieuwe toekomst te geven.
woord.
                                                               Risico’s
Draagvlak eigenaren                                            Op het gebied van draagvlak heeft Zonnestraal een grote
Zonnestraal is te koop aangeboden door de eigenaar             stap vooruit gemaakt. Tot nu toe heeft het uitdragen
‘Landgoed Zonnestraal BV’, onderdeel van de corporatie         van Zonnestraal zich afgespeeld binnen de kaders van
de Alliantie. Er heeft zich inmiddels (eind 2017) een nieuwe   de eigendomssituatie. Hoe eerder de eigendomssituatie
eigenaar aangediend. De overdracht vindt binnenkort            rondom Zonnestraal duidelijk is, hoe eerder het convenant
plaats. De restauratie van het Dresselhuyspaviljoen zal        kan worden getekend en de weg naar de toekomst van
worden voltooid volgens het plan, opgesteld door Wessel        Zonnestraal vanuit een gemeenschappelijke doelstelling en
de Jonge architecten BNA BV. Er is reeds een vergunning        visie kan worden ingeslagen.
verleend voor de restauratieplannen van Wessel de Jonge
architecten BNA BV voor de afbouw van het interieur. Ter
voorbereiding op de samenwerking, de borging en een            26
                                                                    Dit convenant is als bijlage bijgevoegd.




www.zonnestraalhilversum.nl



54   Draagvlak
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                   9                 PLANNING




De afgelopen jaren heeft Zonnestraal als Werelderfgoed               Zonnestraal ook in draagkracht mee te nemen naar de
een breed en structureel draagvlak gekregen. Voor de                 toekomst moet er een nieuw bestemmingsplan worden
dossiervorming is door de gemeente Hilversum budget                  gemaakt. De ruimtelijke verkenning van MTD landschaps-
beschikbaar gesteld. De verschillende waarden en                     architecten met het toekomstbeeld vormt de breed
betekenissen op sociaal, medisch-psychisch en architect-             gedragen, door de gemeente vastgestelde, basis.
onisch-technisch vlak die in Zonnestraal samen komen zijn
uitgekristalliseerd. Bij het onderzoek naar Zonnestraal als          Routeplanner
Werelderfgoed is bewust terug gegaan naar de bronnen.                De volgende stappen worden in de komende periode
Hierdoor ontstond de gewenste concentratie op de                     ondernomen:
intrinsieke waarden van Zonnestraal, en werd vermeden                • Afronden onderzoek en vergelijkende analyse.
uit te gaan van de recente perceptiegeschiedenis die                 • Opstellen definitief nominatiedossier.
zich met name vanaf de jaren zeventig van de twintigste              • Uitwerken en opstellen definitief Managementplan.
eeuw toelegde op Zonnestraal als architectuuricoon. In               • Volledige bescherming property en bufferzone en
Zonnestraal werden echter de toenmalige vernieuwende                    borging in ruimtelijk instrumentarium zoals in bestem-
visies en ambities, óók op sociaal en medisch gebied                    mingsplan, beheersplannen.
integraal samengebracht en verder ontwikkeld. Gebleken               • Vragen om advies van ICOMOS gedurende het proces.
is dat Zonnestraal zijn tijd ver vooruit was en de waarden           • Uitbreiden draagvlak en vergroten naamsbekendheid.
in de actualiteit terug te vinden zijn. De communicatie is              Uitvoeren communicatieplan ter ondersteuning van de
niet alleen gericht op alle symbiotisch samengebrachte                  nominatie, educatie en versterking van het (recreatie)
betekenissen en waarden van Zonnestraal, maar ook op die                toerisme. Opzetten oral history-project en aansluiten bij
actualiteitswaarde. De gehele perceptiegeschiedenis vormt               andere evenementen.
onderdeel van het vervolg.                                           • Overdragen van eigenaarschap van Zonnestraal
De uitzonderlijke universele waarden en de attributen                   (binnen enkele weken).
vormen de basis voor de vergelijkende analyse. De basis
voor de vergelijkende analyse is gelegd.                             Gezien de stand van zaken van de dossiervorming en
Ten aanzien van het management zijn de voorbereidingen               de voorbereidingen voor bescherming, restauratie en
getroffen om Zonnestraal in behoud, beheer en restauratie            exploitatie, kan eind 2018 een voldragen en kansrijk dossier
vast te leggen in instrumenten en activiteiten die passen            gereed zijn. Een risicofactor is het uitstel van de overdracht,
bij de ambities. Het vergunde restauratieplan van het                waardoor het ingaan van het gedeelde siteholderschap
Dresselhuyspaviljoen, en het convenant ten behoeve                   wordt vertraagd en daarmee de uitvoering van de overeen-
van het gedeeld siteholderschap vormen de basis. Om                  gekomen en uit te voeren ambities en actiepunten.




Onder elke draagbalk van de paviljoens zijn twaalf staande ramen te zien. Minder dan twaalf maanden te gaan naar een kansrijk dossier.



                                                                                                                          Planning   55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                             10                 LITERATUUR-
                                                                EN ARCHIEVENLIJST




Literatuur                                                      Arequipa Sanatorium: early occupational therapy as
                                                                medical and social experiment’, The American Journal of
Adams, A., K. Schwartzman en D. Theodore, ‘Collapse and         Occupational Therapy 67-2 (2013) 11-17.
expand: architecture and tuberculosis therapy in Montreal,      Haugh, S.M., The Hill of health, Aspects of Community at
1909, 1933, 1954’, Technology and culture 49-4 (2008)           Waipiata Sanatorium, 1923-1961 (2005).
908-942.                                                        Herweijer, M., Evidence Based Design in Nederlandse
Bak, P. e.a. (ed.), J. Duiker, bouwkundig ingenieur             Ziekenhuizen (Delft, 2016).
(Rotterdam, 1982).                                              Hobday, R.A., ‘Sunlight Therapy and Solar Architecture’,
Bergeijk, H. van, Jan Duiker, bouwkundig ingenieur (1890-       Medical History 42 (1997) 455-472.
1935), van warm naar koud (Nijmegen 2016).                      Honig, J.G.A.,  ‘Arts en Samenleving, Werktherapie en
Birks, E., Papworth Hospital and Village Settlement –           nazorg’, Nederlands Tijdschrift voor geneeskunde 69 (1925)
Pendrill Varrier-Jones Dream realised, (Papworth Hospital,      2608-2612.
1999).                                                          Hosper, Alle en Peter de Ruijter, Landschapsplan
Blijdenstein, R., ‘Sanatoria in de Utrechtse bossen:            Zonnestraal (2005).
herstellingsoorden voor lichaam en geest’, Jaarboek             Idsinga, T., Zonnestraal, een nieuwe tijd lag in het verschiet,
Monumentenzorg (1994) 98-107.                                   geschiedenis van een sociaal en architectonisch monument
Bryder, L., ‘Papworth Village Settlement -a unique              (Amsterdam 1986).
experiment in the treatment and care of the tuberculous?’,      Jong, Frits de, Van ruw tot geslepen: de culturele betekenis
Medical History 28 (1984) 372-390.                              van de ANDB (Amsterdam, 1954).
Campbell, M., ‘What Tuberculosis did for Modernism: The         Jongmans, E.W., ‘De Tuberculosebehandeling te Leysin’,
influence of a Curative Environment on Modernist Design         Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 57 (1913)
and Architecture’, Medical History 49-4 (2005) 463-488.         1685-1687.
Cremnitzer, J.-B., Architecture et Santé, le temps du           Jordån, R., Health Buildings in Norway, a historical overview
sanatorium en France et en Europe (Paris, 2005).                (2006).
Geurtsen, Ton, Sociaal-democratie in Nederland. Een             Kirby S. en W. Madsen, ‘Institutionalised isolation: tuber-
geschiedenis van verloren illusies (Amsterdam, 1994).           culosis nursing at Westwood Sanatorium, Queensland,
Greenhalgh, I. en A.R. Butler, ‘Sanatoria revisited: sunlight   Australia 1919-55 ‘, Nursing inquiry 16-2 (2009) 122-132.
and health’, Journal of the Royal College of physicians of      Knecht-van Eekelen, A. de, ‘Geschiedenis van het genezen;
Edinburgh 47-3 (2017) 276-280.                                  de behandeling van tuberculose in Nederland rond 1900’,
Harley, L. en K.B. Schwartz, ‘Philip King Brown and             Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 140 (1996)




Dresselhuyspaviljoen bij volle maan.



56    Literatuur en archievenlijst
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>2195-2199.                                                     gehouden voor de Vereeniging van controleerende genees-
Koenders, A., en J. Lamme, 'Het grote groeit, rijpt            kundigen bij het staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie
langzaam aan – Zonnestraal', in: Ton Koops (ed.), Oorden       en Telefonie en bij de Nederlandsche Spoorwegen’,
van Schoonheid. Buitenplaatsen en landgoederen in              Nederlands Tijdschrift voor de Geneeskunde 67 (1923)
Hilversum (Hilversum, 2000) 29-48.                             226-236.
Kuipers, M., ‘Modern Sanatoria in Europe’, in: R. Salastie     Vos, B.H., Assistance post-sanatoriale, rapport VIIIeme
(ed.), Integrity and Authenticity in modern movement archi-    Conference de l'Union Internationale contre la Tuberculose
tecture, Proceedings of the international expert seminar       (Den Haag, 1932).
(Helsinki, 2010).                                              Wagenaar, C., The architecture of hospitals (Rotterdam,
Kuyvenhoven, J.V. en J.F. Broekmans, ‘Honderd jaar             2009).
Koninklijke Nederlandse centrale Vereniging tot bestrijding    Wright K.W., J. Monroe en F. Beck, 'A history of the Ray
der Tuberculose (KNCV)’, Nederlands Tijdschrift voor           Brook State Tuberculosis Hospital', New York State Journal
Geneeskunde 147 (2003) 1869-1874.                              of Medicine 90-8 (1990) 406-413.
Mathews, W.B., ‘The beginning of the tuberculosis
sanatorium movement in Maryland’, Maryland State
Medical Journal 25-8 (1976) 28-31.                             Archieven
McCarthy, O.R., ‘The key to the sanatoria’, Journal of the
Royal Society of medicine 94 (2001) 413-417.                   Het Nieuwe Instituut (HNI), Rotterdam
Mens, N., De architectuur van het psychiatrisch ziekenhuis     Archief J. Duiker
(Wormer, 2003).                                                Archief E.J. Jelles
Mens, N. en C. Wagenaar, Healing Environment, anders           Archief J.G. Wiebenga
bouwen voor betere zorg (Bussum, 2009).                        Archief H. Evers
Mens, N. en C. Wagenaar, Architectuur voor de gezond-          Archief B. Merkelbach
heidszorg in Nederland (Rotterdam, 2010).
Miller, Q., ‘The Sanatorium, the evolution of a new            Archief TU Delft Bouwkunde
functional type in the early 20th Century’, DOCOMOMO
Conference Proceedings (Dessau, 1992) 107-110.                 Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG),
Miller, Q., Le sanatorium, architecture d’un isolement         Amsterdam
sublime (Lausanne, 1992).                                      Archief Jan van Zutphen
Molema, J. en S. Leemans, Bernard Bijvoet (1889-1979)          Archief Zonnestraal (Hilversum)
Cher maître van de Nederlandse architectuur (Nijmegen,         Archief Koperen Stelen Fonds ‘Nieuwe Levenskracht’
2017).                                                         Archief Ben Sajet
Overy, P., Light, Air and Openness. Modern Architecture        Archief Sociaal-Technische Kring van Democratische
between the wars (Londen, 2007).                               Ingenieurs en Architecten
Putto, J.A., ‘Arbeidstherapie en Nazorg voor
Tuberculeuzen’, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde        Nationaal Archief Den Haag
65 (1921) 2619-2623.                                           Archief van de afdelingen Volksgezondheid van de
Quarles van Ufford, Robert J., e.a., Bitter en Zoet. Advies    Ministeries van Arbeid, Binnenlandse Zaken en Sociale
van de Expertgroep beoordeling werelderfgoednominaties.        Zaken 1918-1950
Advies in opdracht van de directeur-generaal Cultuur           Archief Rode Kruis; Hoofdbestuur
en Media van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en          Archief Staatscommissie inzake de bestrijding van tbc
Wetenschap (Amersfoort, 2015).                                 (Commissie Heynsius van den Berg)
Salastie, R. (ed.), Integrity and Authenticity in modern       Archief van het Ministerie van Sociale Zaken: afdeling
movement architecture. Proceedings of the international        comptabiliteit
expert seminar (Helsinki, 2010).                               Archief Gezondheidsraad
Scheffer, A. Ome Jan, Het leven van Jan van Zutphen
(Amsterdam, 1958).                                             Stadsarchief Rotterdam
Schepel, J.A.C., 'Tuberculose in Zuid-Afrika', Nederlands      Archief Bouwkunst en Vriendschap
Tijdschrift voor Geneeskunde 93 (1949) 1536-1539.
Sharp, D. en C. Cooke (ed.), The Modern Movement in            Streekarchief Gooi en Vechtstreek, Hilversum
Architecture, Selections from the DOCOMOMO Registers
(Rotterdam, 2000).                                             Stichting Analyse van Gebouwen (STAG), Delft
Tijn, Th. van, ‘De ANDB: een succes en zijn verklaring’,       Archief Duiker
BMGN 88-3 (1973) 403-418.                                      Archief Wiebenga
Toor, M-T, van, en P. Meurs (ed.), Sanatorium Zonnestraal,     Archief Bijvoet
geschiedenis en restauratie van een modern monument
(Rotterdam, 2010).                                             Wessel de Jonge architecten BNA BV
Tracht, D.,  ‘Architektur von Volksheilstätten um 1900’,       Archief Zonnestraal
Pneumologie 59 (2005) 901-909.                                 Volledige manuscripten voor boek Sanatorium Zonnestraal,
Varrier-Jones, P.C., ‘Papworth, The First Village Settlement   geschiedenis en restauratie van een modern monument
for the Tuberculous’, The World’s Health, a monthly review     (Rotterdam 2010)
(1924) 237-240.
Vermandere, M., ADAMASTOS. 100 jaar Algemene                   De 8 en Opbouw
Diamantbewerkersbond van België (Antwerpen, 1995).             Artikelen J. Duiker en over Zonnestraal in tijdschrift van de
Vollers, Ben, Kunst en cultuur in dienst der sociaal-          architectengroep De 8 Amsterdam en Opbouw Rotterdam
democratie (Amsterdam, 1987).                                  1932-1943
Vos, B.H., ‘Tuberculose en Arbeidsgeschiktheid, Voordracht


                                                                                                    Literatuur en archievenlijst   57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>