<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>          Gebiedskader Zonnestraal




Gebiedskader Zonnestraal
Versie december 2023

                     0
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave                                                       1

1. Inleiding                                                        2
1.1 Aanleiding                                                      2
1.2 Status en doel van het Gebiedskader                             2
1.3 Opgave                                                          2
1.4 Vervolg                                                         2

2. Bestaande situatie                                               3
2.1 Ligging in Hilversum en eigendom                                3
2.2 Beschrijving feitelijke situatie                                4

3. Geldend Kader                                                    5
3.1 Bestemmingsplan Landelijk Gebied                                5
3.2 Omgevingsverordening Noord-Holland 2020                         8
3.3 Gemeentelijk Beleid                                             11
3.3.1 Structuurvisie Hilversum 2030                                 11
3.3.2 Ontwerp Omgevingsvisie Hilversum 2040                         12
3.3.3 Economisch Perspectief 2040                                   13
3.3.4 Programma Groen 2040                                          14
3.3.5 Mobiliteitsvisie 2040                                         14
3.3.6 Woonvisie 2021-2030                                           14
3.3.7. Horecakader                                                  14
3.3.8 Wij zijn Hilversum onze sociale visie 2023-2033               15

4. Bijzonder waarden van landgoed Zonnestraal                       16
4.1 Internationaal icoon Zonnestraal                                16
4.2 Historische ontwikkeling tot 1919                               16
4.3 Ontwikkeling van het landschap vanaf 1850                       24
4.4 De bijzondere historie van Zonnestraal                          28
4.5 De bijzondere waarden van Zonnestraal                           29
4.6 Het verhaal van Zonnestraal, wat maakt het landgoed zo uniek?   30

5. Analyses                                                         33
5.1 Analyse ruimtelijke structuur                                   33
5.2 Analyse cultuurhistorische waarden                              34
5.3 Analyse functionele structuur                                   35
5.4 Analyse sociaal maatschappelijk                                 36
5.5 Analyse eigendomssituatie                                       36
5.6 Analyse milieuaspecten                                          36

6. Keuzes en Sturing                                                39
6.1 Overwegingen                                                    39
6.2 Conclusies                                                      40

7. Participatie                                                     41

Bijlage                                                             43




                                                        1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1. Inleiding



1.1 Aanleiding

Landgoed Zonnestraal is een internationaal icoon binnen Hilversum. In 2018 heeft de gemeente een
convenant gesloten met de eigenaren van Landgoed Zonnestraal met als gezamenlijk doel om het
unieke landgoed binnen Hilversum toekomstbestendig te maken. Sinds 2018 is het landgoed met de
(actuele) betekenissen door de eigenaren zichtbaar en beleefbaar gemaakt en in 2020 is het
duurzaam gerestaureerde Dresselhuyspaviljoen opgeleverd. Zonnestraal is vooral met betrekking tot
de bestaande monumenten grotendeels technisch gereed. Om het landgoed toekomstbestendig te
maken is een integraal toekomstplan en een geactualiseerd bestemmingsplan gewenst. In dat kader
wordt door de eigenaren een toekomstvisie opgesteld om het landgoed duurzaam te beheren en te
ontwikkelen.
De gemeente heeft dit Gebiedskader Zonnestraal opgesteld als kaderstellend document voor de
toekomstvisie. Dit Gebiedskader bevat een analyse van bestaande regels zoals het geldend
bestemmingsplan en de provinciale verordening, beleid en afspraken zoals die gemaakt zijn bij het
convenant.

1.2 Status en doel van het Gebiedskader

De gemeenteraad geeft met dit Gebiedskader aan wat de kaderstellende basis is voor de verder
vorm te geven toekomstvisie. De eigenaren kunnen de toekomstvisie vervolgens verder uitwerken.
De gemeenteraad stelt vervolgens deze toekomstvisie vast. Mocht dit nodig zijn vormt de
toekomstvisie de basis voor een nog te volgen juridisch-planologische procedure die uiteindelijk kan
leiden tot een omgevingsplan en omgevingsvergunning.
Het doel van het Gebiedskader is naast kaderstellend ook richting gevend. We geven aan wat de
kaders zijn op basis van het geldend bestemmingsplan en de provinciale verordening, met welk
beleid rekening gehouden moet worden en met welke afspraken. Vervolgens geven we een analyse
van de ruimtelijk-functionele situatie, wat we op het landgoed af zien komen en wat we verwachten
in de toekomstvisie terug te zien.
Het gebiedskader omvat alleen de ruimtelijke en functionele kaders. Afspraken over onder andere
kostenverhaal, participatie en communicatie worden vastgelegd in de intentie- en anterieure
overeenkomst. Participatie is een essentieel onderdeel van de planvorming. Vanuit de gedachte van
de Omgevingswet en overeenkomstig beleid van de gemeente zijn de initiatiefnemers
verantwoordelijk voor de participatie bij de totstandkoming van de toekomstvisie.


1.3 Opgave

De opgave is het behouden en passend duurzaam ontwikkelen van Landgoed Zonnestraal aan de
hand van de bijzondere waarden zodat het landgoed toekomst bestendig wordt en blijft en goede
aansluiting houdt met zijn omgeving.

1.4 Vervolg

Na vaststelling van het Gebiedskader door de raad kunnen de initiatiefnemers verder met hun
toekomstvisie. Zodra deze is afgerond zal deze ter vaststelling voorgelegd worden aan de
gemeenteraad. Mogelijk leidt de beoogde planvorming tot aanpassingen van het Omgevingsplan. Dit
plan wordt door de raad vastgesteld. Mochten eventuele omgevingsvergunningen afwijken van het
Omgevingsplan dan heeft de raad adviesrecht.


                                                  2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>2. Bestaande situatie



2.1 Ligging in Hilversum en eigendom

Het landgoed is gelegen ten zuidwesten van de bebouwde kom van Hilversum en ten oosten van
Nieuw-Loosdrecht. Globaal wordt het landgoed aan de noordzijde begrenst door de Van Ghentlaan,
aan de westzijde de Rading en de gemeentegrens met Wijdemeren, aan de zuidzijde de
Noodweg/Hoorneboegsedrift en aan de oostzijde de Hoorneboegse Heide van GNR. Het landgoed is
bijna 100 hectare groot. Het overgrote deel van het landgoed is eigendom van Zonnestraal Hilversum
BV. Bij drie van de vier zorgappartementsgebouwen zijn de appartementsrechten in het bezit van de
verhuurder Vesteda, bij de vierde zijn het particuliere eigenaren. Elk zorgappartementgebouw
bestaat uit 30 appartementen. Alleen het gebouw met particuliere eigenaren heeft 16
appartementen. Bij de Zonnehoeve is sprake van een erfpachtconstructie met Hilverzorg. Verspreid
over het landgoed maar vooral in het bunkerdorp zijn er in totaal 40 woningen. De meeste zijn in het
bezit van woningcorporatie Gooi en Omstreken. Een klein deel ervan is aan particulieren verkocht.1




Kaart begrenzing landgoed2




1   Situatie op 31 juli 2023
2   Bron: Bestemmingsplan Hilversum Buitengebied

                                                   3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>2.2 Beschrijving van het gebruik van het landgoed


Op het landgoed wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd. Een klein deel van de mensen heeft een
eigen huis of zorgappartement, terwijl anderen huren. Mensen met dementie wonen en worden
verzorgd in de Zonnehoeve.
Er wordt ook op het landgoed gewerkt waarbij de werkzaamheden maatschappelijk-medisch van
aard dienen te zijn. Zo zijn op het landgoed onder andere een centrum voor autistische kinderen,
tandartsenpraktijk, adviescentrum voor alcohol en drugsgebruik en psychologenpraktijken aanwezig.
Er zijn echter ook verschillende bedrijven waarbij de focus niet altijd op maatschappelijk-medisch ligt.
Ondersteunend aan deze functies vinden er ook congressen plaats. Op het landgoed is horeca
aanwezig in de vorm van Brasserie Zonnestraal, die ook wordt aangeboden als locatie voor o.a.
feesten en recepties.
Op het landgoed wordt ook geboerd. Een deel is in gebruik voor de intensieve landbouw waarbij
gewassen voor de veeteelt worden geteeld, maar er is ook een wijngaard, een boomkwekerij en een
tuinderij waar op een regeneratieve manier wordt gewerkt en de producten ook ter plaatse verkocht
worden. Bij de Tuinderij kan ook worden geluncht.
Het landgoed trekt veel recreanten. Er wordt gewandeld, de hond uitgelaten, gefietst en of wat
genuttigd in de horecagelegenheden. Af en toe worden er festivals en sportevenementen
georganiseerd. Op het landgoed is van 1 april tot 1 oktober de kampeervereniging Licht en Lucht
actief en kan er gekampeerd worden. Hoewel het landgoed met de bus, de fiets of te voet goed
bereikbaar is, reizen velen met de auto.




                                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>3. Geldend Kader

3.1 bestemmingsplan Buitengebied

Landgoed Zonnestraal is gelegen binnen het bestemmingsplan Buitengebied, dat op 26 juni 2013 is
vastgesteld door de gemeenteraad en 30 juli 2014 onherroepelijk is geworden. Op onderstaande
kaart is een uitsnede van de verbeelding met het landgoed opgenomen:




Kaart met legenda uitsnede uit het geldend bestemmingsplan3


3   Bron: Bestemmingsplan Hilversum Buitengebied

                                                   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Voor het landgoed gelden de volgende (dubbel) bestemmingen en een gebiedsaanduiding:
1.     Natuur-Bos en heidegebied (artikel 12):
2.     Maatschappelijk-Medisch (artikel 10):
3.     Agrarisch met waarden – Landschappelijk (artikel 3):
5.     Recreatie – Verblijfsrecreatie (artikel 15);
6.     Wonen – 3 (artikel 23);
7.     Waarde-Cultuurhistorie (artikel 37);
8.     Waarde - Archeologie - Hoorneboegse Heide e.o. – Middelhoog (artikel 32);
9.     Waarde - Archeologie - Hoorneboegse Heide e.o. – Hoog (artikel 31);
10.    Waarde – Geomorfologie (artikel 39);
11.    Geluidszone – luchtvaartverkeer – 2 (artikel 45.3).

Ad 1. Natuur-Bos en heidegebied
Het grootste deel van het landgoed is bestemd voor ‘Natuur- Bos en Heide’. Naast duurzame
instandhouding van de natuur is deze bestemming gericht op behoud, herstel, versterken en
ontwikkeling van landschappelijke en cultuurhistorische waarden. Daarnaast is extensief
dagrecreatief medegebruik en agrarisch medegebruik ten behoeve van natuurbeheer mogelijk.

Ad 2. Maatschappelijk-Medisch
Het middendeel van het landgoed is bestemd voor ‘Maatschappelijk-Medisch’.
Deze gronden zijn bestemd voor maatschappelijke en medische doeleinden, met daaraan ten
dienste:
1.       Zorgappartementen;
2.       Verpleegtehuis;
3.       Behandelgebouwen, waaronder ook wordt verstaan een zorghotel;
4.       Bezoekerscentrum;
5.       Leslokalen;
6.       Centrale keuken;
7.       Bedrijfswoningen;
8.       Verkeersvoorzieningen, zoals parkeervoorzieningen;
9.       Congresvoorzieningen in het hoofdgebouw;
10.      Trekkershutten in de voormalige boshutten;
Voor deze bestemming is het ook belangrijk om aan te geven wat er allemaal onder
‘Maatschappelijk’ wordt geschaard. In de begripsbepaling van de bestemmingsplan voorschriften
staat onder artikel 1.53 wat hieronder wordt geschaard: maatschappelijke activiteiten: het
uitoefenen van activiteiten gericht op de sociale, maatschappelijke, educatieve en openbare
dienstverlening, waaronder begrepen: gezondheidszorg en/of, zorg- en welzijn en/of,
jeugd/kinderopvang en/of, onderwijs en/of, religie en/of, bibliotheken en/of, openbare
dienstverlening en/of, verenigingsleven;
Ondergeschikt aan deze bestemming zijn een kantoor en restaurantvoorzieningen toegestaan.
Het maximum bebouwingspercentage bedraagt 12 % van het bouwvlak. Het bouwvlak is hier gelijk
aan het bestemmingsvlak. De maximum bouwhoogte voor hoofdgebouwen bedraagt 7 meter.
Binnen de bestemming geldt voor de zorgappartementen de functieaanduiding ‘zorgwoning‘ en zijn
maximaal 55 zorgwoningen toegestaan met een maximum bouwhoogte van 14 meter en een
gezamenlijke oppervlakte van bouwwerken van maximaal 2.680 m². Overige bebouwing ter plaatse
van de aanduiding 'zorgwoning' is toegestaan met een bouwhoogte van maximaal 7,00 meter en een
gezamenlijke oppervlakte van bouwwerken van maximaal 9.972 m². Op het meest zuidelijke deel ter
plaatse van het ensemble geldt een maximum bebouwd oppervlak van 3.739 m2.
Van het totale oppervlakte Maatschappelijk Medisch mag maximaal 12% worden bebouwd.
Aangezien de maximale bebouwingsoppervlakte nog niet is gebruikt, biedt het bestemmingsplan nog
ruimte aan nieuwbouw van maximaal 4.085 m2.

                                               6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Ad 3. Agrarisch met waarden – Landschappelijk
Grote delen van de westzijde van het landgoed hebben de bestemming ‘Agrarisch met
landschappelijke waarden’ en zijn bestemd voor agrarische bedrijven, met de daarbij behorende
bouwwerken en voorzieningen. Vanwege de functieaanduiding ‘specifieke vorm van agrarisch met
waarden – openheid' geldt de bescherming en behoud van de landschapskarakteristiek openheid.
Het noordelijke deel met deze bestemming heeft de aanduiding ‘specifieke vorm van agrarisch -
kwekerij’. Hier ligt ook een bouwvlak van 7.000 m2 waarbinnen ten dienste van de bestemming een
bedrijfsgebouw met een goot- en nokhoogte van respectievelijk 6 en 10 meter is toegestaan.
Ad 4. Recreatie – Dagrecreatie
In het zuidwestelijke deel van het gebied is dagrecreatie toegestaan met de functieaanduiding
‘volkstuin’.

Ad 5. Recreatie – Verblijfsrecreatie
In het noordwestelijk deel van het gebied is verblijfsrecreatie toegestaan en geldt de
functieaanduiding ‘kampeerterrein’.

Ad 6. Wonen – 3
Aan de westrand van het gebied is een aantal locaties aanwezig met de bestemming Wonen – 3. Dit
betreft de twee-onder-een-kap woningen aan de Rading. De andere woningen op het landgoed zijn
bestemd voor Wonen-1 (aaneen gebouwd) en een enkele voor Wonen-4 (vrijstaand).

Ad 7. Waarde-Cultuurhistorie
Het gehele landgoed heeft deze dubbelbestemming, wat betekent dat het behoud en het herstel van
de cultuurhistorische en landschappelijke waarden centraal staat. Aan de hand van de
dubbelbestemming ‘Cultuurhistorie’ zijn de contouren van het landgoed goed zichtbaar.

Ad 8. Waarde - Archeologie - Hoorneboegse Heide e.o. – Middelhoog
Het westelijke deel van het landgoed heeft de dubbelbestemming ‘Waarde-Archeologie-
Hoorneboegse Heide-middelhoog’. Dit betekent dat de gronden zijn bestemd voor bescherming en
het behoud van de aanwezige archeologische waarden of de naar verwachting aan te treffen
archeologische waarde welke niet beschermd zijn door de Monumentenwet 1988. Op deze gronden
mogen geen bouwwerken worden gebouwd. Dat verbod geldt niet als de omvang van die
bouwwerken kleiner is dan 100 m² en deze ook niet dieper in de grond reiken dan 20 cm. Onder
voorwaarden kan van dit verbod worden afgeweken.

Ad 9. Waarde - Archeologie - Hoorneboegse Heide e.o. - Hoog
Het oostelijke deel van het landgoed heeft de dubbelbestemming ‘Waarde-Archeologie-
Hoorneboegse Heide-Hoog’. Ook hier geldt dat geen bouwwerken mogen worden gebouwd ter
bescherming en behoud van de aanwezige of te verwachten archeologische waarden. Dat verbod
geldt niet als de omvang van die bouwwerken kleiner is dan 50 m² en deze ook niet dieper in de
grond reiken dan 20 cm.

Ad. 10 Waarde - Geomorfologie
Het overgrote deel van het landgoed met de natuurbestemming heeft ook de dubbelbestemming
‘Geomorfologie’ voor de bescherming en instandhouding van aardkundige waarden. Op deze
gronden mogen niet zonder vergunning werken worden uitgevoerd zoals verlagen, afgraven,
ophopen of egaliseren van de bodem. Deze vergunningplicht geldt niet voor normale
onderhoudswerkzaamheden.

Ad. 11 Geluidszone – luchtvaartverkeer – 2


                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Tot slot geldt voor het grootste deel van het landgoed de gebiedsaanduiding ‘Geluidzone -
luchtvaartverkeer - 2’. Dit betreffen de gronden binnen de 47 bkl-lijn vanwege luchtverkeer, waarop
geen geluidsgevoelige bebouwing mag worden opgericht. Hier gelden een aantal uitzonderingen
voor zoals objecten die een open plek in de bestaande bebouwing opvullen.


3.2 Omgevingsverordening Noord-Holland 2020

Met name in het buitengebied moet de gemeente naast het bestemmingsplan ook rekening houden
met het provinciaal belang zoals op 16 november 2020 door Provinciale Staten is vastgelegd in de
Omgevingsverordening Noord Holland 2020.

In de Omgevingsverordening is in de paragraaf Cultureel Erfgoed de doelstelling opgenomen om
ruimtelijke ontwikkelingen te faciliteren, onder voorwaarde van behoud en ontwikkeling van de
ruimtelijke kwaliteit én het benoemen, behouden en versterken van de unieke kwaliteiten van de
diverse landschappen en de cultuurhistorie.

In het bijzonder is Ontwikkelprincipe 1 van toepassing: ontwikkelingen en beheer zijn passend bij de
waarden, de karakteristiek en het draagvermogen van het landschap. Cultuurhistorie en gebouwd
(wereld)erfgoed reflecteren de ontstaansgeschiedenis en dragen bij aan de karakteristieken in het
landschap. De provincie wil samen met de gemeente kijken naar de ruimte die de
Omgevingsverordening biedt om de door de eigenaren gewenste en door de gemeente
aanvaardbaar gevonden ontwikkelingen mogelijk te maken. Hierbij betrekt de provincie ook de van
toepassing zijnde provinciale (beleids)kaders, voor zover deze niet (geheel) verankerd zijn in de
Omgevingsverordening.


Een groot deel van het landgoed ligt in een ‘Grondwaterbeschermingsgebied’.




Kaart ‘ligging Grondwaterbeschermingsgebied’



                                                  8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>De provinciale Omgevingsverordening NH2020 legt hier verschillende beperkingen op, onder andere
een verbod op warmtekoudeopslag, boringen, en dieper dan 3 meter graven. Ook worden er
voorwaarden gesteld aan het infiltreren van hemelwater afkomstig van verharde oppervlakten en
daken en zijn bepaalde activiteiten verboden.

Het landgoed valt binnen de invloed van vliegveld Hilversum. Rondom het vliegveld gelden
beperkingen vanwege veiligheidsrisico’s, geluid en maximale bouwhoogte.




Kaart ‘Vliegveld Hilversum’




Kaart ‘MRA Landelijk Gebied’

                                                9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De regels voor het MRA-Landelijk Gebied maken alleen kleinschalige ontwikkelingen mogelijk op
locaties waar al een stedelijke functie is toegestaan op voorwaarde dat het toegestane
bouwoppervlak niet toeneemt. Waarschijnlijk zullen de regels voor kleinschalige ontwikkeling iets
worden verruimd bij de eerst volgende herziening van de verordening.

Grote delen van het landgoed maken onderdeel uit van het ‘Natuur Netwerk Nederland’ (NNN).




Kaart ‘Natuur Netwerk Nederland’

Voor het NNN-gebied geldt dat de toekomstvisie moet leiden tot de bescherming, instandhouding en
ontwikkeling van de wezenlijke kenmerken en waarden van het gebied. Voor nieuwe activiteiten
geldt het ‘nee, tenzij-beginsel’. Een ruimtelijk plan mag geen nieuwe activiteiten mogelijk maken die
leiden tot een significante aantasting van de wezenlijke kenmerken en waarden, of tot een
vermindering van de oppervlakte van het NNN of van de natuurverbinding, of van de samenhang
tussen die gebieden. De provincie werkt alleen mee aan nieuwe activiteiten of wijziging van
bestaande activiteiten als er sprake is van een groot openbaar belang, er geen reële alternatieven
zijn en de negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken en waarden, oppervlakte en samenhang
worden beperkt en de overblijvende effecten gelijkwaardig worden gecompenseerd.

Tenslotte maken delen van het landgoed onderdeel uit van ‘Bijzonder Provinciaal Landschap’. In deze
gebieden moet de gemeente de kernkwaliteiten in acht nemen en beschermen bij het opstellen van
een bestemmingsplan. Zo bevat een bestemmingsplan geen regels die een nieuwe stedelijke
ontwikkeling4 mogelijk maken. Hiervan is sprake bij de ontwikkeling van meer dan 11 woningen, als

4stedelijke ontwikkeling: ontwikkeling als bedoeld in artikel 1.1.1, eerste lid onder i, van het Besluit ruimtelijke
ordening: ruimtelijke ontwikkeling van een bedrijventerrein of zeehaventerrein, of van kantoren, detailhandel,
woningbouwlocaties of andere stedelijke voorzieningen;

                                                           10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>er op het terrein nieuwe ontwikkelingen een ruimtebeslag hebben van meer dan 500 m2 of een
gebouw wordt gebouwd met een oppervlakte van meer dan 500 m2. Alleen voor ontwikkelingen met
een groot openbaar maatschappelijk belang kan met voorwaarden een uitzondering worden
gemaakt.




Kaart ‘Bijzonder Provinciaal Landschap’

3.3 Gemeentelijk beleid

In deze paragraaf staat het belangrijkste beleid verwoord dat van invloed is op landgoed Zonnestraal.
Veel beleid is met name gericht op de bebouwde kom van Hilversum en niet specifiek op
Zonnestraal. Wel is gekeken waar het landgoed mogelijk een bijdrage kan leveren in het realiseren
van beleidsdoelen. Het landgoed ligt in het buitengebied. Het belangrijkste verschil met de
bebouwde kom is dat in het buitengebied vaak andere (strengere) ruimtelijke regels gelden en
sprake is van provinciale belangen.

3.3.1 Structuurvisie Hilversum 2030

Bij het vaststellen van de structuurvisie in 2013 is er nog vanuit gegaan dat het landgoed Zonnestraal
in 2030 onderdeel uitmaakt van het UNESCO Werelderfgoed. Door herbestemming heeft een aantal
gebouwen een nieuwe functie gekregen. Het groene landgoedkarakter waarin de monumentale
gebouwen van Duiker beeldbepalend zijn is behouden. De groene kwaliteit is bewaard door een
bescheiden rol van de overige bebouwing, concentratie van parkeergelegenheid en aansluiting op
omliggende natuurgebieden. Zichtlijnen en laanstructuren zijn hersteld. De zichtrelatie van het
Duiker ensemble met de Hoorneboegse heide is hersteld door bos om te vormen naar heide.




                                                  11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>3.3.2 Ontwerp-Omgevingsvisie Hilversum 2040

In deze Omgevingsvisie zet Hilversum de koers uit voor de periode tot 2040. Het belangrijkste doel is
dat Hilversum een fijne plek blijft om te wonen, werken en verblijven. Hilversum staat nu voor een
volgende sprong in de eigen ontwikkeling. De kansen en opgaven waar Hilversum voor staat, zijn
meer dan ooit met elkaar verweven. Een helder toekomstbeeld is daarom nu en in de toekomst
onmisbaar.

In de Omgevingsvisie zijn hoofdkeuzes gemaakt. Die geven duidelijk aan in welke richting we
maatregelen zoeken.
1. Hilversum zet in op het beste van twee werelden. Daarmee bedoelen we dat Hilversum een
    ‘dorps’ en ‘stads’ gezicht heeft. Het dorpse staat voor rustig wonen, voorzieningen dichtbij in de
    wijken en een sterk sociaal netwerk. Het stadse richt zich vooral op een ziekenhuis, cultuur, een
    levendig centrum en diverse mogelijkheden om te sporten. We bedoelen ook dat Hilversum een
    stad is waarin wonen, werken en voorzieningen allemaal belangrijk zijn én dat Hilversum de
    ‘centrumgemeente’ van de regio Gooi en Vechtstreek is en blijft.
2. Hilversum groeit om actief te kunnen blijven. Niemand wil graag dat het drukker wordt in
    Hilversum. Tegelijk zijn een gezonde economie en een woningmarkt waarin er kansen zijn voor
    alle doelgroepen belangrijk om als stad en samenleving sterk te blijven. We zoeken in de stad naar
    extra ruimte voor werk, groen, energietransitie, voorzieningen en woningen die passen bij
    verschillende doelgroepen en een prettige en veilige openbare ruimte.
3. Hilversum ontwikkelt zich vooral in de bestaande stad en meervoudig ruimtegebruik wordt de
    norm. We komen niet aan de natuur om de stad. We willen dus vooral de ruimte in de stad slim
    (‘dubbel’ of ‘driedubbel’) gebruiken, in goed overleg met de mensen die er wonen. Op sommige
    plekken betekent dat hoger bouwen dan de twee-of drielaags woningen die op veel plekken in
    Hilversum staan. Dat mag rondom grote haltes voor openbaar vervoer en op plekken waar al hoge
    gebouwen zijn. In woonwijken en op overige werklocaties kijken we zorgvuldig waar 2 tot vier
    woonlagen goed aansluiten bij de omgeving en waar 5 tot 6 lagen passend is.
4. Versterken en ontwikkelen doen we passend bij de kwaliteiten van de wijken. We gaan
    daarvoor met inwoners, ondernemers en organisaties gebiedsagenda's maken. Dat doen we als
    eerste in de Hilversumse Meent, Kerkelanden, het centrum, de bedrijventerreinen in Zuidwest en
    op het Mediapark. Bestaande projecten zoals in postcodegebied 1221, het stationsgebied en het
    Arenapark zetten we door.
5. We brengen de basis op orde: een goede water-, bodem-, geluid- en luchtkwaliteit. We houden
    ons aan landelijke en Europese normen. Dat kunnen we als gemeente alleen in samenwerking
    met andere gemeenten en partijen in de regio.

In de Omgevingsvisie maken we een paar einddoelen voor 2040 heel concreet. Voor andere
onderwerpen schetsen we meer een toekomstbeeld en de eerste stappen daar naartoe. De
Omgevingsvisie kiest daarvoor drie invalshoeken:
• Duurzaam (denken vanuit de omgeving)
• Meedoen (denken vanuit de mens)
• Actief (denken vanuit de economie).

Duurzaam Hilversum: We willen de negatieve effecten van een verslechterende leefomgeving
beperken voor de volgende generatie. We willen aan de slag met grote ontwikkelingen op het gebied
van energie, klimaat, mobiliteit en grondstoffen.

Onze doelen voor 2040 zijn:
• Lucht water en bodem voldoen in 2040 aan de milieunormen.



                                                 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>• Verbeteren van de diversiteit van planten en dieren in het buitengebied en verbindingen met het
  groen in de stad.
• Tegengaan van hittestress en overlast door te veel/te weinig water.
• Iedereen heeft toegang tot een duurzaam energiesysteem.
• Een overgang naar duurzamere vormen van mobiliteit.
• Materialen (her-)gebruiken we verantwoord en toekomstbestendig.
• De kwaliteit van de openbare ruimte verbetert.

Meedoen in Hilversum: In Hilversum kan iedereen meedoen en prettig leven. We willen de welvaart
zo goed mogelijk verdelen. Kansen voor iedereen, passende woningen en sterke buurten met goede
voorzieningen zorgen ervoor dat mensen meer grip hebben op hun eigen omgeving en weerbaar zijn.

Onze doelen voor 2040 zijn:
• Het realiseren van voldoende geschikte en betaalbare woningen en goede voorzieningen
• Het verkleinen van economische en gezondheidsverschillen binnen en tussen buurten
• Het versterken van de sociale samenhang in de buurten
• Het waarborgen en versterken van veiligheid in buurten

Actief in Hilversum: Hilversum zet in op een duurzame, weerbare economie zonder negatieve
effecten voor de leefomgeving. We houden rekening met de veranderende samenstelling van de
bevolking en een kleinere beroepsbevolking.

Onze doelen voor 2040 zijn:
• Meer ruimte voor werk op werklocaties, in het centrum en de wijken
• Meer innovatie en een sterkere relatie tussen bedrijven en onderwijs
• Binden en boeien van jongeren en middengroepen
• Een compact en aantrekkelijk centrum voor Hilversum en de regio.

Het landgoed kan op twee onderdelen in bijzonder bijdragen aan de toekomst van Hilversum.
Cultuurhistorie is vaak een vertrekpunt voor gebiedsontwikkelingen maar dit geldt in het bijzonder
voor landgoed Zonnestraal.
Gezondheid is een nieuw thema uit de Omgevingswet en de Omgevingsvisie. Het landgoed kan een
bijdrage leveren bij het verbeteren van de water- en bodemkwaliteit. Ook nodigt het landgoed uit tot
beweging gezien de bewegingsvriendelijke omgeving.

3.3.3 Economisch Perspectief 2040

De raad heeft op 21 april 2021 besloten het Economisch perspectief als bouwsteen voor de
Omgevingsvisie te gebruiken en om de ontwikkelprincipes uit het Economisch Perspectief mee te
wegen in lopende en nieuwe projecten en initiatieven. Binnen deze context is het Economisch
Perspectief kaderstellend. De economie is een belangrijke bouwsteen voor de ontwikkeling van
Hilversum. De afgelopen tien jaar is de economie gekrompen en het aantal banen gedaald. Een
belangrijke opgave is dit tij te keren. Om in 2040 een economisch vitaal Hilversum te hebben, zijn
verschillende ontwikkelprincipes verwoord. Het landgoed kan op enkele daarvan een bijdrage
leveren:
1. Ontwikkel door in zorg.
2. Stimuleer kennisintensiteit.
3. Vergroot het aanbod van werkplekken door optimaal gebruik van de ruimte.
4. Creëer meer belevingswaarde.
5. Bouw met ruimtelijke kwaliteit hoog in het vaandel.


                                                 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>3.3.4 Programma Groen Hilversum 2040

In 2040 wonen en werken Hilversummers in een gezonde leefomgeving voor mens en dier.
Een leefomgeving die koel is op hete dagen. Een plek waar groen inwoners stimuleert om te
bewegen en elkaar te ontmoeten. De gemeente Hilversum heeft drie doelen:
1. Biodiversiteit stimuleren.
2. Zorgen dat Hilversum klimaatbestendiger wordt.
3. Zorgen dat groen beter bijdraagt aan de vitaliteit van de Hilversummer.
Het landgoed kan aan alle doelen een bijdrage leveren. Naast doelen heeft de gemeente ook
inspanningen verwoord waaraan het landgoed ook een rol kan spelen zoals:
• Natuur inclusief en klimaatbestendig bouwen, verbouwen en renoveren.
• Waterkwaliteit en bodemkwaliteit verbeteren.
• Meer groene plekken creëren voor ontmoeten en samendoen.
• Zorgen voor een gezond bomenbestand dat groene baten levert aan mens en dier.
• Zorgen voor toekomstbestendige natuurgebieden en landschappen.

3.3.5 Mobiliteitsvisie 2040

Hilversum wil een leefbare, gezonde en duurzame stad zijn. In de Mobiliteitsvisie zijn daarom drie
ambities bepaald voor mobiliteit, namelijk: groene, duurzame en innovatieve mobiliteit. Als
aanvulling op de visie hebben het college en de raad verkeersveiligheid benoemd als vierde pijler
onder het Uitvoeringsprogramma Mobiliteit. Met deze vier pijlers zet Hilversum in op een groene
innovatieve en duurzame stad waar meer ruimte komt voor wandelen, fietsen en het openbaar
vervoer, en waar minder verkeersbewegingen met de auto nodig zijn. Het vergroten van de
bereikbaarheid en doorstroming is daarin van groot belang.
De maatregelen die vervolgens zijn opgenomen in het Uitvoeringsprogramma Mobiliteit 2040
betreffen onder andere het verbeteren van de faciliteiten voor langzaam vervoer, het realiseren van
ketenmobiliteit en OV-knooppuntenontwikkeling, het realiseren van deelvervoer (onder meer bij de
OV-knooppunten) en het invoeren van zero-emissiezones.

3.3.6 Woonvisie 2021-2030

Het woonbeleid van de gemeente heeft verschillende doelen:
• Extra woningen bouwen.
• Ontbrekende schakels in de woningvoorraad bouwen.
• Langer en weer zelfstandig thuis wonen van mensen met een zorgvraag.
• Bouwen van duurzame en energiezuinige woningen.

Er is veel behoefte aan betaalbare woningen met zorg. Het is daarom belangrijk het bestaande
aanbod te behouden en waar mogelijkheden zijn dit uit te breiden.

3.3.7 Horecakader

In het Horecakader streeft de gemeente naar een concentratie van horeca. De horeca moet
bezoekers meer gaan bieden, meer onderscheidend worden en herkenbaar zijn op de juiste plaats.
Het primaat ligt daarbij in het Centrum.
Buiten de horecaconcentratiegebieden is er geen focus op uitbreiding van horeca. Initiatieven voor
zogenoemde ‘pareltjes’ blijven wel mogelijk.
Bij initiatieven die niet passen in het bestemmingsplan wordt een zorgvuldige afweging gemaakt.
Hierbij worden alle betrokken belangen, ruimtelijke aspecten en zaken als cultuurhistorische
waarden en milieu afgewogen.


                                                 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Een pareltje heeft toegevoegde waarde voor een specifiek gebied (bijvoorbeeld Media Park, Werf35,
Arenapark, rand natuurgebied) of voor een complex (vaak bij herbestemming van monumentale
panden).
Ook kijken we naar het onderscheidend vermogen voor Hilversum en de mate waarin een initiatief
zal concurreren met de horeca in de horecaconcentratiegebieden.

3.3.8 Wij zijn Hilversum onze sociaal visie 2023-2033

Deze visie is gericht op een zorgzaam en gezond Hilversum. Belangrijke opgaven zijn:
1) Bestaanszekerheid met als doelen:
   • Hilversummers zijn duurzaam aan het werk en/of hebben een zinvolle daginvulling.
   • Hilversummers hebben voldoende middelen van bestaan en doen mee in de samenleving.
   • Hilversummers krijgen passende zorg en/of ondersteuning en weten die te vinden.
2) Kansengelijkheid met als doelen:
   • Hilversumse kinderen en jongeren groeien gezond en veilig op.
   • Hilversummers ontwikkelen zich en krijgen onderwijs- en arbeidskansen die bij hen passen.
   • Hilversumse gezinnen krijgen ondersteuning waar dat nodig is.
3) Sterke buurten met als doelen:
   • Hilversummers hebben een sociaal netwerk en vormen een gemeenschap
   • Hilversummers hebben passende en toegankelijke voorzieningen in hun buurt
   • Hilversummers krijgen ondersteuning om zo lang mogelijk zelfstandig te wonen.




                                                 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>4. Bijzondere waarden van landgoed Zonnestraal



4.1 Internationaal Icoon Zonnestraal

Nadat Zonnestraal twee keer door het Ministerie voor OCW op de voorlopige nominatielijst (1995 en
2011) voor werelderfgoed is geplaatst, heeft de minister in 2018 het besluit genomen om
Zonnestraal niet voor te dragen voor de werelderfgoedlijst. Dit neemt niet weg dat Zonnestraal een
internationaal icoon is en blijft. Het landgoed vertelt het bijzondere verhaal over zorg en re-
integratie, crowd-funding en solidariteit en over architectuur en restauratie van het Nieuwe Bouwen.
Lessen uit het verleden die in de huidige tijd nog altijd actueel zijn.
Rijk, provincie, gemeente en eigenaren hebben samen in beeld gebracht wat de bijzondere waarden
zijn van Zonnestraal. Nog voor het besluit van de minister hebben de gemeente en de eigenaren op
22-02-2018 een convenant gesloten waarin verschillende afspraken zijn gemaakt waarvan de
belangrijkste zijn:
• Basisuitgangspunten zijn de voorwaarden voor de aanwijzing van Zonnestraal voor de Unesco
    werelderfgoedlijst en de Ruimtelijke Verkenning van MTD.
• Het landgoed heeft als hoofddoelstelling de restauratie, instandhouding en exploitatie van
    Zonnestraal met haar opstallen en natuur, met behoud van de bijzondere cultuurhistorische
    waarde en natuurwaarden.
• De gemeente is verantwoordelijk voor de ruimtelijke ordening en spant zich in een passende en
    mogelijk verbreding van de functies of activiteiten mogelijk te maken.
Dit convenant is nog geldig. Het feit dat het landgoed niet op de werelderfgoedlijst wordt geplaatst
doet hier niets aan af. In deze paragraaf staan de belangrijkste bijzondere waarden verwoord.

4.2 Historische ontwikkeling tot 1850

De bureaus Raap en Overmorgen hebben de belangrijkste ontwikkelingen beschreven tot 1850.5 Al
het gebruikte beeldmateriaal in deze paragraaf komt uit deze beschrijving.

Prehistorie

Tijdens de voorlaatste ijstijd (150.000 geleden) is de stuwwal van het Gooi ontstaan.




5   Themateksten Zonnestraal ir. L.J. Keunen en ir. J Neefjes 2018

                                                         16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Kaart Reliëfrelicten

Naast opgestuwde rivierafzettingen, rijkere bodems (oranje op de kaart), werd er een gordel van
arme dekzandruggen afgezet (roze en rood op de kaart). Ook ontstonden er venen tussen de
stuwwal en de Vecht.




                                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Kaart Bodemkaart van de stuwwal van het Gooi. Met een ster is de ligging van Zonnestraal
aangegeven.

Met de komst van de mens werden door jagers de eerste bossen gekapt. Vanaf 4000 voor Christus
deed landbouw zijn intrede en gingen de mensen op een vaste woonplek wonen. Sporen uit deze
periode zijn de overblijfselen van de celtic fields op de rijke gronden en grafheuvels op de armere
flanken.

De uit deze periode zichtbare zaken in het landschap zijn enkele grafheuvelgroepen op de
Hoorneboegse Heide.
De raatakkers zijn vanwege de geringe hoogteverschillen en de relatief hoge bodembegroeiing in het
terrein niet waarneembaar.




                                                 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Figuur Tijdsbeeld prehistorie


Middeleeuwse veenontginningen van Loosdrecht (1000-1500)

Mede door de bevolkingsgroei werd vanaf het jaar 1000 de Vechtstreek ontgonnen. Men begon
vanaf de Vecht.




Kaart Middeleeuwse veenontginningen Loosdrecht


                                              19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>De huidige Rading vormt de overgang tussen veen en zand. Door de ontginning van het veen en het
afvoeren van water werden de zandgronden veel droger. Vanaf 1400 is er turf gewonnen als
brandstof.




Figuur Ontginningen




Tijdsbeeld Veenontginningen (1000-1500)

Zichtbaar in het landschap is de verkavelingsrichting van de veenontginning ook plaatselijk in het
bebouwde gebied van Loosdrecht. Dit geldt ook voor sloten als perceel scheidende en ontwaterende
structuren. De Rading als gebogen lijn in het landschap en als straatnaam.

Bosbouw (1500-1800)

De Erfgooiers waren in deze tijd de gerechtigde gebruikers van de woeste gronden. Het Gooierbos
was het laatste relict van het oorspronkelijke bos en verdween in 1601 definitief na de kap van de
laatste boom. In 1481 worden de Kerkelanden door de Erfgooiers aan de kerk van Naarden
toegewezen. De boeren van Loosdrecht mochten de gronden pachten op de zandgronden direct
grenzend aan het veen. Deze woeste gronden werden geschikt gemaakt voor landbouw. De
verkaveling zoals die op het veen gebruikelijk was, loopt door op het zand.


                                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Kaart Verkavelingsstructuur

De leemarme zandgronden zijn mede door de verdroging zeer gevoelig voor verstuiving. Dit is
zichtbaar op Zonnestraal. Er worden in de 17de eeuw pogingen gedaan de woeste gronden te
ontginnen voor de landbouw. Ten noordwesten van Hilversum lukt dit. De Erfgooiers proberen het
ook rondom Zonnestraal maar dit mislukt. Alleen een gegraven greppel dateert uit deze tijd. In 1683
legt Emtinck een productiebos aan.




Kaart Bosbouw in ontwikkeling

In 1797 wordt het bos gekapt.



                                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Tijdsbeeld Bosbouw (1500-1800)

Uit deze periode zijn verschillende zaken zichtbaar in het landschap:
• Zandverstuivingen als gevolg van overexploitatie van het landschap door de laatmiddeleeuwse
   mens.
• Relicten van een wal met greppel rond het Tweede Blok, mogelijk al in 1625 aangelegd als
   vertrekpunt voor de verdeling onder rijke Amsterdammers.
• De stuifwal oostelijk van het Dresselhuyspaviljoen als scheiding, aangelegd bij de gedeeltelijke
   verkoop van het Tweede Blok in 1683.
• Mogelijk nog relicten van opnieuw uitlopen hakhout, m.n. de hakstoven die in de opvolgende
   eeuwen in gebruik bleven.
• Grondgebruik en verkaveling van de Kerkelanden.
• Fysieke relicten die in lijn liggen met die verkaveling zoals het St. Annapad en enkele
   sloten/greppels en houtsingels.
• De Bosdrift en het Loosdrechtse Bos als historische wegen en straatnamen.

Landgoed- en buitenplaatsvorming (1800-1919)

In 1800 plant Jongeneel een nieuw bos aan. Het landgoed wordt zelfstandig en is niet meer
verbonden met Loosdrecht. Naast bosbouw vindt er ook landbouw plaats. Vanaf 1832 is de
Amsterdamse koopman Van den Bergh eigenaar van het landgoed van 54 hectare. Hij ziet het
landgoed als een beleggingsobject. Vanaf 1843 wordt de kleinzoon van Van den Bergh de eigenaar. In
1879 wordt het landgoed uitgebreid met de aankoop van 35 hectare dennen- en eikenbos ten zuiden
van het landgoed.




                                                 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Kaart Landgoedvorming

In 1911 wordt Frederik Smidt eigenaar. Hij ontwikkelt het landgoed met de bouw van de
Pampahoeve tot een volwaardige buitenplaats. De heer Smidt overlijdt in 1919.




Tijdsbeeld Landgoedvorming

Uit deze periode zijn verschillende zaken zichtbaar in het landschap:
• Zowel uit de ruitvormige 19e-eeuwse fase als uit de Pamphoeve-fase met zijn landschappelijke
   inrichting is er een groot aantal paden bewaard gebleven.
• Langs een deel van die paden, zowel van de ruitvormige fase (vooral in het noordoostelijke deel)
   als van de Pampahoeve-fase (pad langs de droge vijver) zijn de oude laanbomen nog aanwezig.
• Een deel van de bebouwing dateert nog uit de landgoed- en buitenplaatsfase, vooral de
   bouwmans – of opzichterswoning (later boswachterswoning) uit 1911 en de villa De Pampahoeve
   uit dezelfde periode.



                                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>• De terreininrichting rond de Villa De Pampahoeve, met zijn boskamers, dateert in aanleg nog uit
  de periode 1911-1918.
• De driehoekige heide ten zuiden van de villa is een relict van vermoedelijk de kapwerkzaamheden
  in de periode -Pampahoeve, met oudere verstuivingsrelicten.
• Verspreide relicten van historische bosbouw, waaronder hakhoutrelicten.

4.3 Ontwikkeling van het landschap vanaf 1850

Het College van Rijksadviseurs heeft MTD Landschapsarchitecten opdracht gegeven de historische,
actuele en toekomstige waarden van het landschap rondom de gebouwen van Zonnestraal te
onderzoeken in een ruimtelijke verkenning.6 De verkenning maakt de essenties van de
landschappelijke structuur expliciet en geeft ze een begrenzing. Het gebruikte beeldmateriaal in deze
paragraaf komt uit deze verkenning.

Houtproductie (1850 – 1910)

Vanaf 1700 is er in het plangebied bos aanwezig. Het historische kaartbeeld van 1870 laat op deze
plek een productiebos zien; het Loosdrechtsche of Emmiker Bosch dat is aangeplant op de overgang
van veen naar stuifzandgronden. Het bos, bestaande uit eiken, dennen, sparren en beuken is
verdeeld in geometrische compartimenten, opgedeeld door paden en lanen. Hierdoor ontstaat er
een ruitvorming wegen- en padenpatroon dat lijkt te convergeren naar Hoorneboeg. De belangrijkste
weg en begeleidende laan, de noord-zuid verlopende Bosweg, wordt bepaald door de doorgaande
weg van Hilversum naar Utrecht. Langs deze laan is de eerste bebouwing van het plangebied
gelegen, de Bouwmanswoning.
Direct oostelijk van het bosgebied liggen in deze periode de uitgestrekte velden van de
Hoorneboegse Heide. Direct westelijk van het gebied zijn de zogenaamde ‘kerkelanden’ te vinden;
enggronden oftewel bouw- en weilanden met een kenmerkende, opstrekkende verkaveling. Zij
bevinden zich in de overgang van veen- naar stuifzandgronden. Op talrijke plekken komen
kwelsituaties voor.




Kaart Houtproductie (1850-1910)



6   Ruimtelijke Verkenning Zonnestraal, MTD Landschapsarchitecten 2017

                                                     24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Weelde (1910 – 1930)

In 1911 wordt het bosgebied aangekocht door Frederik Smidt, die er een landgoed stichtte. Hij
bouwde in de bosrand, uitkijkend over de enggronden, een houten villa; Villa Pampahoeve. In deze
fase wordt de bouwmanswoning verbouwd tot boswachtershuis. De bosbouwkundige ratio wordt
verlaten en met behoud van de aanwezige paden en beukenlanen, worden elementen uit de Engelse
landschapsstijl geïntroduceerd; er wordt een padenstelsel met een landschappelijke belijning
geïntroduceerd die de verschillende bosjuwelen met elkaar verbindt, zoals de ‘piramide’, de vijver en
het halmenveld. Direct gekoppeld aan de villa wordt een aantal tuinen aangelegd en nieuwe ’vormen
van gebruik geïntroduceerd, zoals een kwekerij en een moestuin. Direct zuidelijk van het gebied
wordt in deze fase een groot deel van het bos gekapt. Dit maakt plaats voor een open heideveld.




Kaart Weelde (1910-1930)


Splendid isolation (1920 – 1950)

In 1919 werd het landgoed aangekocht door het Koperen Stelenfonds. Jan van Zutphen is de
drijvende kracht achter het initiatief voor de bouw van een nazorg- en arbeiderskolonie met
sanatorium voor de bestrijding van tuberculose onder diamantbewerkers. In afwachting van de
mogelijkheid om met de bouw te beginnen, wordt er geïnvesteerd in het landgoed en
werkzaamheden uitgevoerd. Opvallend gegeven is de entreelaan naar Villa Pampahoeve, die in deze
periode werd aangelegd en de grote aantallen dennen en sparren, die aan de zuidzijde van het
landgoed werden aangeplant. Het open stuifduinen- en heidelandschap raakte daarmee deels
bebost.
Intussen kregen de plannen voor het sanatorium een vastere vorm. Het basisensemble bestond uit
een hoofdgebouw met aan weerszijden in een symmetrische ordening twee paviljoens, die ruimte
bieden aan de kurende patiënten; het Henri ter Meulenpaviljoen en het Dresselhuyspaviljoen. Het
complex werd via een landschappelijke toegangsweg, ter hoogte van de werkplaatsen, ontsloten
vanaf de Bosweg. Er wordt een dienstbodenhuis gebouwd, nazorgwoningen en boshutjes. Met een

                                                 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>nieuw landschappelijk padenstelsel werden de gebouwen op informele wijze gekoppeld aan de rest
van het landgoed. Het kaartbeeld laat zien dat enkele beukenlanen in het bosgebied in deze periode
verdwenen.
‘




Kaart Splendid isolation (1920-1950)


Utilitaire wildgroei fase I (1940 – 1980)

In de Tweede Wereldoorlog vorderden de Duitse bezetters vliegveld Hilversum. Voor het vliegveld
werd op landgoed Zonnestraal een grote hangar gebouwd. Verder werden er in 1942 door de
Duitsers 11 woningen en een officiersmess gebouwd. Na de oorlog werden dit dubbele
nazorgwoningen.
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond de mogelijkheid om de ziekte tuberculose met penicilline te
bestrijden. Hierdoor veranderde de functie van Zonnestraal geleidelijk. In 1957 werd het complex
officieel erkend als Algemeen Ziekenhuis Zonnestraal en in 1969 werd de sanatoriumfunctie definitief
afgesloten. In de tussentijd werd er op het landgoed behoorlijk bijgebouwd. Er verschenen allerlei
barakken en noodgebouwen, vooral aan de noord- en westzijde van het complex, tussen het
hoofdgebouw en Villa Pampahoeve. Het oorspronkelijke bosgebied werd hiertoe voor een groot deel
gekapt. Het landgoed was een bedrijventerrein van zorg geworden. Door het doorgroeien van de
bomenopstand heeft het zuidelijk deel van het landgoed zich in deze periode verder verdicht.




                                                26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Kaart Utilitaire wildgroei fase I (1940-1980)

Utilitaire wildgroei fase 2 (1980 – heden)

In 1988 werd de Zonnehoeve gebouwd, een psycho-geriatrische instelling. Het gebouwencomplex
werd gesitueerd in het hart van het landgoed. De 19e-eeuwse lanenstructuur werd hiermee ter
plaatse rigoureus doorbroken en de samenhang tussen Villa Pampahoeve, het voormalige
sanatorium en het lanenstelsel verdwijnt. Veel van de beukenlanen zijn in deze periode gekapt,
waarschijnlijk door de voor het autoverkeer noodzakelijke wegverbreding, zo ook de beukenlaan
langs de Bosweg.
De ontsluiting van het landgoed voor autoverkeer toont zich bovendien in de aanleg van een aantal,
verspreid over het landgoed gelegen, parkeerterreinen. De Bosweg eindigt in een parkeerterrein,
hetgeen afbreuk doet aan de betekenis van deze belangrijke structuurlijn.
Een meer recente ontwikkeling is de nieuwbouw van de zorgappartementen, noordelijk van het
gebouwencomplex van de Zonnehoeve, naar ontwerp van BiermanHenket architecten. Zij zijn als
zelfstandige eenheid ontsloten vanaf de Bosweg.
De functie van Zonnestraal als Algemeen Ziekenhuis is intussen opgeheven. Na vele jaren van
leegstand zijn het hoofdgebouw, het Termeulenpaviljoen, het Dressenhuyspaviljoen, het
dienstbodehuis, enkele boshutten en de werkplaatsen recent gerestaureerd.




                                                27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Kaart Utilitaire wildgroei fase 2 (1980-heden)

4.4 De bijzondere historie van Zonnestraal

Arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal wordt al vanaf de bouwtijd beschouwd als een uitzonderlijke
schepping. De open en creatieve geesten van de initiatiefnemers hebben geresulteerd in een blijvend
voorbeeld van de integrale aanpak van de tuberculose epidemie. De samenwerking en de bereidheid
grenzen op te zoeken, hebben gezorgd voor de vooruitstrevende positie van Zonnestraal op het
gebied van architectuur en bouwtechniek, op sociaalmaatschappelijk en cultureel vlak en in de
medisch-psychische wereld. De concepten die in Zonnestraal werden geconcretiseerd zijn nog steeds
actueel: de toegankelijkheid van de gezondheidszorg voor iedereen ongeacht afkomst en
levensovertuiging, het op grond van solidariteit meebetalen aan de zorg voor de (zieke) medemens,
de holistische benadering van de mens en het terugkeren naar de maatschappij om daaraan
volwaardig te kunnen deelnemen. Deze benadering kwam voort uit de overtuiging dat ontwikkeling
en zelfredzaamheid bijdragen aan re-integratie en aan een brede sociaalmaatschappelijke
verbetering. De gelijke toegankelijkheid tot de middelen, zonlicht, lucht, ruimte en beweging werden
door de ontwerpers letterlijk vertaald in alzijdig opengewerkte gebouwen om te herstellen en te
werken te midden van het groen, in het bos en op de gronden voor voedselproductie. Alle
omgevingsfactoren die van belang zijn voor het lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden werden
samengevoegd in een genezende omgeving. Zonnestraal heeft internationale betekenis gekregen als
ijkpunt in de ontwikkeling van de architectuur van de Moderne Beweging en als referentie voor de
aanpak van de restauratie van deze unieke gebouwen.7

7   Een uitgebreidere beschrijving van de geschiedenis, zie bijlage 1

                                                          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>4.5 De bijzondere waarden van Zonnestraal

Waardevolle bouwkundige componenten

De bijzondere waarden van Zonnestraal staan beschreven in het Tussentijds Nominatiedossier
Unesco Werelderfgoed januari 2018. In het kerngebied van het landgoed liggen de componenten die
de bijzondere waarden van arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal ondersteunen. Alle waardevolle
bouwkundige componenten staan op de onderstaande kaart.




Kaart Bouwkundige componenten Zonnestraal8




8   Bron: Tussentijds Nominatiedossier Unesco Werelderfgoed januari 2018

                                                 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Waardevolle landschappelijke componenten

Naast de gebouwde componenten bevinden zich in dit kerngebied ook landschappelijke en
aangelegde componenten die behoorden tot de actieradius van de patiënten en een rol speelden in
hun genezingsproces. De waardvolle landschappelijke en aangelegde componenten in het genezend
landschap staan op de onderstaande kaart.




Kaart Componenten in een genezend landschap Zonnestraal9

Buiten de kernzone ligt een bufferzone die ook van waarde is voor de healing environment en
waardoor de geïsoleerde ligging in het buitengebied behouden blijft. Zo zijn de landbouwgronden
aan de westzijde van het landgoed gekocht van de kerk van Naarden. Deze bouwgronden werden
verhuurd om inkomsten te generen en ondersteunde het zelf voorziende karakter van Zonnestraal.
Aan de noord-, oost- en zuidzijde wordt het kerngebied omringd door bos- en heidegebieden die
onderdeel uitmaken van een natuurverbindingszone tussen Hilversum en Nieuw-Loosdrecht.


4.6 Het verhaal van Zonnestraal, wat maakt het landgoed zo uniek?

Hoewel Zonnestraal niet op de werelderfgoedlijst komt te staan is het belangrijk om de belangrijkste
kernwaarden en kernkwaliteiten en te benoemen en te behouden. Deze staan in het Tussentijds
Nominatiedossier Unesco Werelderfgoed januari 2018 verwoord. Wat zijn de belangrijkste
kernwaarden en kernkwaliteiten die Zonnestraal uniek maken?




Tabel Kernwaarden en kernkwaliteiten

9   Bron: Tussentijds Nominatiedossier Unesco Werelderfgoed januari 2018

                                                 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Kernwaarde Integraal Ruimtelijk Concept

Het ruimtelijke concept van Zonnestraal is zeer doordacht en duidt op een samenspel van medische,
sociale en (landschaps-)architectonische inzichten die resulteren in een integraal concept.

Kernkwaliteit Healing environment

Het idee van een genezend landschap, waarbij omgevingsfactoren een positieve invloed uitoefenen
op het herstelproces van patiënt, is op Zonnestraal tot het uiterste doorgevoerd. Er is nagedacht over
het landschap dat de gebouwen omringt, maar ook met de stand van de zon. Door de geïsoleerde
ligging was men op het landgoed zelfvoorzienend, zo verbouwde men het eigen voedsel en hield
men dieren. Dit had een positieve uitwerking op de patiënten. Dit idee van een positieve relatie
tussen omgevingsfactoren en gezondheid is niet alleen op grote schaal toegepast met betrekking tot
het landschap maar ook wat betreft design en interieur met voldoende frisse lucht en uitzicht op het
landschap.

Kernkwaliteit Gerationaliseerd genezingssysteem

De healing environment werd op Zonnestraal gekoppeld aan het principe van de healing machine:
een overkoepelend genezingssysteem dat gekenmerkt dooreen streng rationele, welhaast
machinematige organisatiestructuur en dagprogrammering.


Kernwaarde Architectuur Moderne Beweging

Het gebouwencomplex van Zonnestraal behoort tot de hoogtepunten van de Moderne Beweging.
Een belangrijk uitgangspunt van deze beweging was: vorm volgt de functie. Dit bracht een rationeel
gebruik van vaak nieuwe materialen met zich mee, technische innovaties en een minimalisatie van
ornamenten. Kenmerkend is het gebruik van beton, staal en veel glas, platte daken, kubus- en
cilindervormen en de kleur wit.

Kernkwaliteit Concept

Zonlicht, lucht en ruimte zijn de voornaamste uitgangspunten van de Moderne Beweging. Niet
toevallig waren dit ook de belangrijkste ‘medicijnen’ voor de tbc-patiënt. Er is op uitzonderlijke wijze
gestreefd naar dematerialisatie, het laten oplossen van het gebouw in een gezonde omgeving.


Kernkwaliteit Uitvoering

Het concept heeft vorm gekregen door het zuivere streven naar een uiterst minimalisatie en
openheid. De basismaat van de gebouwen is 1,5 meter. Het glasoppervlak is maximaal door de
toepassing van het minimale betonskelet en de dunne en hygiënische stalen kozijnen.

Kernwaarde Idealen Sociale Beweging

Zonnestraal is een initiatief van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond. Dit gegeven is
op zichzelf al uitzonderlijk, omdat er geen overheidsinitiatief of filantropische daad is maar een
initiatief van onderop. De sociale basis van de vakbond bracht waarden met zich mee als solidariteit,
gelijkheid en inclusiviteit, maar ook liberale waarden als zelfredzaamheid en eigen
verantwoordelijkheid.


                                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Kernkwaliteit Solidariteit

Eén van de belangrijkste waarden die aan de vakbond ten grondslag lag, was solidariteit: de vraag
van de leden om zich op te offeren voor het grotere ideaal met de slogan ‘de sterken voor de
zwakken’. Als sterke kan ook bij jou het noodlot toeslaan. Het begrip gelijkheid werd vormgegeven
door iedereen dezelfde faciliteiten te verstrekken.

Kernkwaliteit Gelijke toegang tot de zorg

De oprichting van een arbeids- en nazorgkolonie specifiek voor arbeiders, betekende een stap in de
emancipatie van de arbeider in de maatschappij. Ook binnen de arbeidersgemeenschap zelf was er
sprake van emancipatie: die van de zieke arbeider, die uit zijn isolement gehaald werd en langzaam
weer een volwaardige plek kreeg in de maatschappij. Iedereen kon in Zonnestraal terecht ongeacht
tot welke zuil iemand behoorde.

Kernwaarde Integrale vernieuwende aanpak tbc-bestrijding

Zonnestraal belichaamt een nieuwe, integrale medisch-psychische aanpak van de tuberculose die zijn
tijd ver vooruit was en legde zo de basis voor een totale en breder kijk op de gezondheidszorg, die
pas decennia later algemeen geaccepteerd werd. Deze totaal aanpak wordt niet alleen gereflecteerd
in de holistische benadering van de mens, maar ook in de samenwerking tussen verschillende
partijen om Zonnestraal mogelijk te maken en in de verbinding van voorzorg, zorg en nazorg.

Kernkwaliteit Holistische benadering

Het uitgangspunt van de betrokken medische experts was een holistische benadering van de mens,
waarbij niet alleen fysieke, maar ook geestelijke en sociale factoren bij de genezing een rol spelen.
Zonnestraal wilde zich niet louter richten op genezing, maar op herstel van de volledige
arbeidskracht en de re-integratie van de tuberculosepatiënt.

Kernkwaliteit Samenwerking

De arbeids- en nazorgkolonie is het resultaat van een unieke synthese van vooruitstrevende sociaal-
maatschappelijke, medische en architectonische idealen. De samenwerking tussen de
vertegenwoordigers van die sectoren heeft geresulteerd in een integrale aanpak van de tuberculose-
epidemie. Een andere manier waarop de samenwerking tot uiting komt is de vernieuwende
integratie van voorzorg (preventie), zorg (curatie) en nazorg (revalidatie en rehabilitatie). Er werd een
zorgketen ontwikkeld waarin Zonnestraal de verbindende schakel was tussen sanatoria gericht op
zorg en stedelijke instellingen gericht op preventie en nazorg.




                                                   32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>5. Analyses

5.1 Analyse ruimtelijke structuur

Natuur en landschap

Het landgoed vormt een groene buffer tussen Hilversum en Nieuw-Loosdrecht. Het landgoed kent
een behoorlijke variatie aan natuur en landschap. Op enkele plekken is de heide hersteld en in
sommige delen is een gemengd bos ontstaan. Het landgoed ligt op grens van hoog en laag, droog en
nat, open en besloten en veen en zand. Juist deze overgangsgebieden zijn in potentie gebieden met
een hoge biodiversiteit. Helaas heeft ook het landgoed te maken met klimaatveranderingen en te
veel stikstofdepositie met als gevolg daarvan verdroging en verzuring. De natuur, waaronder de
bodem heeft hier veel last van en dit gaat ten koste van de biodiversiteit. Daarbovenop komt de hoge
recreatieve druk zoals het parkeren van auto’s in bermen, niet op de paden blijven, loslopende
honden etc. Het gemotoriseerd verkeer en de overvliegende vliegtuigen van het naastgelegen
vliegveld veroorzaken luchtvervuiling en geluidsoverlast hetgeen de waarde van het landgoed niet
ten goede komt.
Afgezien van de Tuinderij is de landbouw op het landgoed intensief en industrieel met vooral
maisteelt en boomteelt. De biodiversiteit is hier laag.
De ondergrond van het landgoed is bijzonder (zie paragraaf 4.2), is onderdeel van het landschap en
mag meer aandacht krijgen.

De klimaatverandering is een feit. Dit betekent zeer waarschijnlijk dat de natte periode intenser
worden evenals de drogere perioden. In de zomer wordt droogte intenser zeker in combinatie met
verdamping. De kans op natuurbranden neemt toe. Voor de natuur op het landgoed is het belangrijk
dat er zoveel mogelijk variatie in begroeiing komt dat bestand is tegen de gewijzigde klimatologische
omstandigheid. Naast de aanpassing aan het nieuwe klimaat is het zaak dat de stikstofbelasting
structureel gaat dalen. Ook verdroging moet zoveel mogelijk worden tegengaan. De provincie werkt
in het Provinciaal Programma Landelijk Gebied aan een aanpak van deze problemen.
Het landgoed ligt op de grens van hoog en laag, droog en nat, open en besloten en is in potentie rijk
aan biodiversiteit. Hier liggen echt goede kansen ter verbetering.
Ook de landbouw is in transitie naar een duurzame natuur-inclusieve vorm. De landbouwgronden op
het landgoed zijn door de provincie aangewezen als NNN. De natuurdoelstellingen zijn kruiden- en
faunarijke akkers. Dit is een natuurtype dat uitgaat van de natuurwaarden die horen bij een
historische akker en met name oude akkerkruiden en akkervogels als doelstelling heeft. Voor het
realiseren van deze doelstelling is het zaaien van oude graangewassen, niet of nauwelijks ploegen
van de grond en het laten overstaan van stoppels, de beste beheermethode. Binnen NNN is de
natuurfunctie de primaire doelstelling. Dat wil dus zeggen dat eventuele nevenfuncties als recreatie
of landbouw altijd ondergeschikt zijn aan dat natuurdoel.
In de ontwerp Omgevingsvisie is opgenomen dat we de omslag willen maken naar
kringlooplandbouw: een duurzame landbouw, zonder negatieve gevolgen voor de omgeving. Dat
betekent extensivering, tot een niveau waarop landbouw en omgeving in balans zijn. Landgoed
Zonnestraal is een unieke locatie waarbij maatwerk nodig is. We hanteren daarbij als uitgangspunt
een goede balans tussen maatschappelijke waarde voor bewoners, omwonenden en waarde van het
landschap, waarbij het cultuurlandschap zoveel mogelijk behouden wordt en de bodemkwaliteit
verbetert. Landbouwproducten zo veel mogelijk lokaal of regionaal afzetten.
Vormen van regeneratieve landbouw zoals bij de Tuinderij zijn wenselijk omdat dit bijdraagt aan een
herstel van de bodem, het bodemleven en de biodiversiteit. Voorlopers bij de transitie van de
landbouw zouden ondersteund en gestimuleerd moeten worden. Hierover is echter wel afstemming
met de provincie noodzakelijk. Ook kunnen we ons voorstellen dat de producten op beperkte schaal
worden geconsumeerd en voor lokaal gebruik worden verkocht.


                                                 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Bebouwing

De bebouwing op het landgoed is in verschillende ontwikkelperiodes tot stand gekomen (zie
paragraaf 2.2). Veel van deze bebouwing is zeer waardevol en is aanwezen als rijksmonument zoals
het Sanatorium Zonnestraal, de Pampahoeve, nazorgwoningen (Loosdrechtse Bos 31), de
gedenkbank (nabij Loosdrechtse Bos 27), tbc-huis (Loosdrechtse Bos 7). De bunkerwoningen aan de
Rading zijn aangewezen als gemeentelijk monument evenals de tuinmanswoning (Loosdrechtse
Bos 1).
Andere bebouwing is minder waardevol en/of staat op een plek waar in de huidige tijd waarschijnlijk
niet meer voor gekozen zou worden. Dit geldt voor bijvoorbeeld de Zonnehoeve.
De meeste bebouwing op het landgoed is ontsloten via het Loosdrechtse Bos. De bunkerwoningen
zijn gericht op de Rading.

Het is belangrijk dat de waardevolle bebouwing goed wordt onderhouden, waar nodig gerestaureerd
en gereed gemaakt wordt voor de toekomst. Uitgangspunt is dat de uitzonderlijke universele waarde
van Zonnestraal behouden blijft.
Een verplaatsing van niet-waardevolle bebouwing naar een ander deel van het landgoed biedt
kansen ter verbetering van de structuur, het uiterlijk van het landgoed, het meer toekomstbestendig
maken van de bebouwing en is het onderzoek meer dan waard. Hierbij dient rekening gehouden te
worden met de bestaande wet- en regelgeving.
Om verdergaande klimaatverandering tegen te gaan moet ook op het landgoed rekening worden
gehouden met besparing van energie en een overgang naar duurzame energiebronnen. Daarnaast
vragen grondstof schaarste en de noodzaak om tot een circulaire economie te komen een meer
circulair en biobased materiaalgebruik.

Mobiliteit

Bus 104 rijdt op werkdagen elke half uur van station Hilversum via het Loosdrechtse Bos naar
Zonnestraal en in het weekeinde elk uur. Na een ronde door Nieuw-Loosdrecht keert de bus via Van
Ghentlaan terug naar station Hilversum.
De automobilist kan het landgoed via de Van Ghentlaan en het doodlopende Loosdrechtse Bos
bereiken. De bunkerwoningen, de landbouwgronden en de tuinderij zijn bereikbaar via de Rading.
Veel bezoekers van het landgoed komen met de auto. De parkeerdruk is soms groot, zeker op mooie
dagen.
Fietsers kunnen het landgoed via het Loosdrechtse Bos bereiken. Ook is er een ingang bij de
bunkerwoningen aan de Rading en ligt er een fietspad van de Loosdrechtse Bos naar Kolhornseweg.
Voetgangers hebben de meeste keus om het landgoed te bereiken. Aan alle kanten zijn voor hen
ingangen gecreëerd. Op het landgoed liggen diverse (onverharde) wandelpaden en is een
wandelroute uitgezet.

Het is voor de toekomst van het landgoed van groot belang dat het landgoed goed bereikbaar blijft.
Gezien de ligging in de natuur, de nabijheid van Hilversum en Loosdrecht zou de inzet vooral op het
openbaar vervoer, de fiets en de voetganger moeten liggen. Om auto’s op het landgoed zoveel
mogelijk te weren zijn parkeervoorzieningen aan de randen gewenst.

5.2 Analyse cultuurhistorische waarden

Landgoed Zonnestraal is uniek. Het verhaal van Zonnestraal staat en is nog altijd zeer actueel en zo
veelzijdig dat de betekenissen en waarden hun inhoud blijven houden: gezondheid, groen, licht,
lucht, ruimte, pandemiebestrijding, ambacht en ontwerp, crowdfunding, aandacht voor ‘zwakkeren’,
verbouw en voorziening in eigen voedsel, sociale huisvesting, geen onderscheid afkomst en gezindte,


                                                 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>persoonlijke ontwikkeling, etc. Die gelaagdheid en zichtbare betekenissen zijn echter wel aan het
vervlakken.
Op dit moment worden er onvoldoende vruchten geplukt van de (inter)nationale bekendheid en
waarde van topmonument Zonnestraal. Als landgoed heeft het onvoldoende positie in Hilversum.
Zonnestraal, het hele landgoed kent onderlinge relaties, is één machinerie. Het is onwenselijk als het
landgoed in onderdelen uit elkaar valt (zie paragraal 4.6). Beleid en beheer moeten op elkaar
afgestemd zijn. De woningen die op het landgoed zijn gebouwd, zijn collectief ontstaan. Nu worden
ze soms verkocht wat ten koste kan gaan van de eenheid van het landgoed.

Voor de toekomst van het landgoed kunnen we leren van het verleden. Het landgoed is het best tot
zijn recht gekomen als er een duidelijk verhaal aan ten grondslag ligt. Sluit zoveel mogelijk aan bij het
bestaande verhaal van Zonnestraal dat feitelijk nog altijd zeer actueel is, moderniseer het daar waar
nodig. Het is zeer belangrijk dat de eenheid van Zonnestraal behouden blijft.
De gemeente Hilversum wil samen met de andere gemeentes in de Gooi- en Vechtstreek het
toerisme en recreatie stimuleren. We hebben als streek en gemeente veel te bieden. Het landgoed
zien wij als een van de topbestemmingen.

5.3 Analyse functionele structuur

Het landgoed heeft potentie voor zorg gerelateerde bedrijven, maar dit is nu onvoldoende
ontwikkeld en er is de afgelopen periode onvoldoende op ingezet. Profilering en clustervorming is
belangrijk, maar is nu niet voldoende aanwezig.
Rust en groen vormen een goede combinatie voor wonen en zorg. Veel woningen behoren tot het
zorgsysteem. Verkoop ervan leidt uiteindelijk tot een woonwijkje in het buitengebied en dit is strijdig
met het gemeentelijke beleid dat erop gericht is wonen te concentreren binnen de bebouwde kom.
Kijkende vanuit het geldende bestemmingsplan vinden er diverse activiteiten plaats die daar
bestemmingsplan technisch niet zijn toegestaan. Bestemmingsplan Buitengebied 2013 met als
belangrijkste bestemmingen Maatschappelijk – Medisch en Natuur - Bos en Heidegebied. Deze
bestemmingen ‘beperken’ het gebruik van het landgoed.
In het Duiker ensemble zitten functies die (mogelijk) niet passen zoals horeca, niet-medische
kantoren en bedrijven. Het landgoed wordt incidenteel gebruikt voor activiteiten zoals festivals die
op gespannen voet kunnen staan met de beschermde status van het deel van het landgoed dat ligt in
het Natuurnetwerk Nederland.

Een van de economische speerpunten van de Gooi- en Vechtstreek is zorg. Dus de Medisch
Maatschappelijke bestemming is nog altijd zeer actueel. Het is wel voorstelbaar dat de bestemming
geactualiseerd en verbreed wordt met bijvoorbeeld meer onderzoek, preventie en/of onderwijs.
Uitgangspunt is dat de activiteiten moet passen bij de bestemming Medisch Maatschappelijk. Dit
vraagt een duidelijke focus.
Door de langdurige krapte op de arbeidsmarkt proberen bedrijven in hun strijd om talent, bij een
locatiekeuze in te spelen op de behoefte van werknemers aan een goed bereikbare werkplekken met
voorzieningen in de omgeving (i.p.v. solitaire functies met weinig levendigheid). Deze krapte zal naar
verwachting de komende jaren aanhouden.
De vraag naar kantoorruimte verandert door o.a. hybride werken, digitalisering en de hierboven
genoemde strijd om talent. Bedrijven en werknemers zoeken een multifunctionele en aantrekkelijke
omgeving met ontmoetingsplekken en andere inrichting (meer bel- en vergaderplekken).
In de zorgsector is sprake van een steeds verdere clustering van organisaties. Dit betreft zowel in
campussen van bedrijven in de zorg, productie en industrie als in zorgboulevard van kleinere
organisaties in de gezondheids- en welzijnszorg die zich rond grotere zorginstellingen clusteren.
Aspecten die blijvend belangrijk zijn voor locaties met organisaties in de zorgsector zijn bijvoorbeeld
de goede bereikbaarheid via verschillende vervoersmiddelen en de aanwezigheid van vaardigheden.
Dit laatste aspect is met name belangrijk voor de kleinere, gespecialiseerde bedrijven. Ook vindt er

                                                   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>steeds meer extramuralisering plaats, waarbij het streven is om gelijkwaardige zorg buiten de
intramurale instelling te bieden, bijvoorbeeld in de eigen woning door middel van thuiszorg. Dit biedt
ook weer nieuwe kansen voor innovatie en kruisbestuiving met de media & ICT-sector waar veel
kennis aanwezig is over het verzamelen en interpreteren van data, vertalen naar beeld en geluid in
de vorm van slimme apps en toepassingen naar de doelgroep (van patiënt/gebruiker tot
zorgprofessional en arts).

We zien mogelijkheden voor ondersteunde functies zoals bijvoorbeeld een horecagelegenheid en
ruimte voor logies bijvoorbeeld gericht op herstel. Belangrijk is dat het past in het verhaal van
Zonnestraal. Dit geldt overigens ook voor incidentele activiteiten, waarvoor aanvullend geldt dat
deze ook de ecologische waarden niet mogen aantasten.
Op het landgoed wordt op verschillende plekken gewoond. Een toename van het aantal woningen
enkel bestemd voor wonen is ongewenst. Wel zien we mogelijkheden voor zorggerelateerde
woningen aangevuld met een of meerdere specifieke doelgroepen.

5.4 Analyse sociaal maatschappelijk

Het landgoed vervult een belangrijke sociaal maatschappelijke rol binnen de gemeente Hilversum.
Het biedt ruimte aan o.a. zorgappartementen, een verpleegtehuis en medische verzorging.
In de tuinderij werken mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Ook is het mogelijk om zelf
groenten te oogsten.
Het landgoed trekt veel bezoekers die komen genieten van de natuur en het landschap. Dit levert
enerzijds een bijdrage aan de sociale cohesie en anderzijds draagt het positief bij aan de gezondheid
van de Hilversummers want dat is wat rust, groen en beweging met de mens doet. We vinden het
belangrijk dat deze situatie behouden blijft en waar mogelijk wordt versterkt.

Binnen de gezondheidszorg is een tendens zichtbaar dat voor bemiddelde mensen het veel
gemakkelijker is om aan zorg te komen dan voor mensen met minder inkomen. Wij vinden het
belangrijk dat voorkomen wordt dat binnen het landgoed deze tweedeling zichtbaar wordt.

5.5 Analyse eigendomssituatie

Het grootste deel van het landgoed is in eigendom van Zonnestraal Hilversum B.V. Van de vier
appartementencomplexen zijn de appartementsrechten in drie van de vier gebouwen in handen van
Custodian Vesteda Fund BV. In het vierde appartement zijn appartementsrechten in eigendom van
particulieren. Voor de Zonnehoeve heeft de stichting HilverZorg recht van erfpacht. De woningen op
het landgoed zijn hoofdzakelijk eigendom van Woningcorporatie Het Gooi en Omstreken. Enkele
voormalige corporatiewoningen zijn inmiddels aan particulieren verkocht. Het beleid van de
corporatie is om een deel van de woningen te verkopen. Dit zijn de grote woningen die qua huurprijs
vallen onder de vrije sector.

We vinden het belangrijk dat de eenheid van het landgoed zoveel mogelijk wordt bewaakt en
bewaard. Een verdere versnippering van de eigendommen draagt daar niet aan bij.

5.6 Analyse milieuaspecten

Bodem

Het gebied bestaat met name uit gordeldekzandwelvingen en lokaal landduinen. In het oosten en
onder deze afzettingen bevindt zich een stuwwal. Er wordt hier geen bodemdaling verwacht en
bodem is naar verwachting ook draagkrachtig genoeg. De afgeronde eolische dekzandgronden zijn
over het algemeen iets minder waterdoorlatend. De bodem in deze gebieden bestaat van nature met

                                                 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>name uit podsolgronden en bevatten een dunne humuslaag met hieronder een uitgespoelde laag en
dieper mogelijk oerbanken. Deze bodems zijn over het algemeen weinig vruchtbaar en afhankelijk
van een natuurlijk evenwicht. De oerbanken kunnen lokaal voor een schijngrondwaterspiegel zorgen.
De engen kunnen door het jarenlang gebruik vermoedelijk enkeerdgronden (humusrijke
bruingekleurde laag grond) zijn geworden. Deze gronden bevatten een humusrijke toplaag van
ongeveer 50cm.
In enkele gebieden van het landgoed is bodemonderzoek gedaan. Rond het voormalig sanatorium
zijn over het algemeen lichte verontreinigingen aangetroffen. Er zijn vermoedelijk nog 2
ondergrondse tanks aanwezig. Lokaal komt hier een sterke verontreiniging met zink in het
grondwater voor. Bij enkele andere onderzoeken op het landgoed is ook lichte verontreinigingen
aangetroffen. Bij herontwikkeling hoeft alleen bij nieuwbouw of herbestemming van een
verblijfsgebied bodemonderzoek uitgevoerd te worden.
Bij de drinkwaterwinning Loosdrecht vindt momenteel nog onderzoek plaats om te herleiden waar
een verontreiniging van het grondwater vandaan komt, de bron hiervan is nog niet bekend. Er ligt
binnen het gebied een verdenking op de aanwezigheid van een asbeststort. Er is ooit een melding
gedaan dat er een asbest dak is gesaneerd en ergens is begraven. Exacte ligging hiervan is niet
bekend.
De engen kunnen door het agrarisch gebruik landbouwbestrijdingsmiddelen bevatten.
Er ligt vanuit onze gemeente brede historische kaart geen verdenking op ontplofbare oorlogsresten
in het gebied.

Water en bodem worden sturend in de ruimtelijke ordening. Voor de toekomst van het landgoed is
het belangrijk dat de bodem zo weinig mogelijk wordt aangetast en vervuiling wordt tegengegaan.
Een andere vorm van landbouw kan hier een bijdrage aan leveren.

Water

Het gehele plangebied ligt binnen het grondwaterbeschermingsgebied van de drinkwaterwinning
Loosdrecht. Binnen dit gebied gelden er allerlei beperkingen om vervuiling van het grondwater te
voorkomen.
Grondwaterstand aan de oostrand van het gebied ligt momenteel op maximaal ongeveer
0,55m+NAP, maar heeft in het verleden pieken gehad tot 0,8m+NAP. Het gebied ligt binnen het
invloed gebied van de drinkwaterwinning Loosdrecht. Mocht deze winning gereduceerd worden, dan
moet er rekening gehouden worden met een grondwaterstijging van enkele decimeters. Ook vanuit
de huidige trends wordt een lichte stijging verwacht. Dit kan van invloed zijn op de lagergelegen
delen van het gebied (ligt op ongeveer 1m +NAP), waarbij de grondwaterstand dan enkele
decimeters onder het maaiveld kan komen te liggen. Dit kan belemmerend werken voor bijvoorbeeld
infiltratie van hemelwater en betreden van de akkergebieden met landbouwmachines. Hoger
gelegen gebieden liggen buiten invloed van het grondwater en zijn hierdoor gevoeliger voor droogte,
dit zal niet veranderen bij een hogere grondwaterstand.
De westelijke kant van het gebied heeft een overstromingsrisico (kleine kans op, minder dan een
halve meter water).

Het grootste deel van het landgoed maakt onderdeel uit van de Heuvelrug. Het is voor het regionale
watersysteem belangrijk dat hier het hemelwater zoveel mogelijk in de bodem kan infiltreren. De
sponswerking van de bodem dient te worden hersteld. De grondwaterstand zal structureel worden
verhoogd. De waterkwaliteit moet verbeteren. Vervuiling van welke aard dan ook moet worden
voorkomen.




                                                37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Natuur en cultuur

Het landgoed ligt nabij een Natura-2000-gebied en er zal bij nieuwe ontwikkelingen een
stikstofdepositieonderzoek moeten worden uitgevoerd en er is een voortoets flora en fauna nodig.
Vanwege de archeologische en geomorfologische waarden mag de bodemstructuur niet worden
aangetast en gelden beperkingen.


Vliegveld en wegen

Gezien de nabijheid van het vliegveld gelden er voor delen van het landgoed beperkingen vanwege
geluid en externe veiligheid en voor de bouwhoogte.
Ook in de nabijheid van wegen zoals de Rading en de Van Ghentlaan gelden beperkingen vanwege
verkeersgeluid.




                                                38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>6. Keuzes en sturing

Sinds 2018 hebben de huidige eigenaren de nodige investeringen gedaan om het landgoed zichtbaar
en beleefbaar te maken. Door uitgevoerd onderhoud, beheer en restauraties is Zonnestraal vooral
met betrekking tot bestaande monumenten grotendeels technisch gereed voor de toekomst. Om het
landgoed toekomstbestendig te maken is een integraal toekomstplan en een geactualiseerd
bestemmingsplan gewenst. We willen waar mogelijk ruimte bieden om een duurzame ontwikkeling
van het landgoed mogelijk te maken.

6.1 Overwegingen

De opgave voor Zonnestraal is het behouden en passend duurzaam ontwikkelen van Landgoed
Zonnestraal aan de hand van de bijzondere waarden zodat het landgoed toekomstbestendig wordt
en blijft en goede aansluiting houdt met zijn omgeving.
Wat betekent dit?

Bouwmogelijkheden en verbreding functies

We vinden het belangrijk dat de vele monumentale gebouwen op het landgoed een goede
wisselwerking houden met het landschap. Dit betekent dat nieuwe bebouwing rondom
monumentale panden cultuurhistorisch moet passen en grootschalige nieuwe bebouwing
onwenselijk is. Iets dat in het huidige bestemmingsplan onvoldoende geregeld is. Zo liggen er nog
bebouwingsmogelijkheden in de buurt van de Pampahoeve en het Duiker ensemble. Met de huidige
kennis zou om die reden de Zonnehoeve nooit op deze plek zijn gerealiseerd. We staan positief
tegenover een verplaatsing binnen het landgoed. Belangrijk is dat binnen NNN-gebieden geen extra
bebouwing is toegestaan. Een uitruil en een wijziging van de NNN-contouren behoren onder
voorwaarden wel tot de mogelijkheden en zijn het onderzoeken waard. Het is daarbij zaak om zo slim
mogelijk gebruik te maken van de beschikbare ruimte. Het geldend bestemmingsplan binnen de
bestemming ‘Medisch-Maatschappelijk’ biedt nog bebouwingsmogelijkheden in het gebied nabij de
Pampahoeve en het ensemble. Om te voorkomen dat hier gebouwd wordt, staan wij in beginsel
positief tegenover een verplaatsing van deze bouwrechten naar een ander deel van het landgoed.
We houden vast aan de bestaande bestemmingen op het landgoed. Wel zien wij mogelijkheden
binnen de bestemming ‘Medisch-Maatschappelijk’ voor een verbreding met bijvoorbeeld
gezondheid, preventie en onderzoek en of ondersteunende functies zoals horeca en kantoor. Focus
en passend in het verhaal zijn daarbij belangrijk. Wij vinden het belangrijk dat de zorgfuncties waar
mogelijk publiektoegankelijk blijven. Wij houden vast aan de bestemming ‘Medisch-Maatschappelijk’
voor de zorgwoningen in de appartementencomplexen op het landgoed. Een uitbreiding van de
woonbestemming is op het landgoed niet gewenst.

Bijzondere waarden

Hoewel Zonnestraal niet voor de werelderfgoedlijst van UNESCO is voorgedragen is en blijft het
landgoed een internationaal icoon. Het is daarom belangrijk dat de eenheid van het landgoed met
alle bijzondere waarden behouden blijven. Bij de bijzondere waarden gaat over de geschiedenis, het
landschap, de natuurwaarden, de bebouwing en het verhaal. We verwachten van de Toekomstvisie
dat dit document naast behoud ook aandacht heeft voor renoveren, onderhoud en beheer.
Het verhaal van Zonnestraal is op veel onderdelen nog altijd zeer actueel. We kunnen ons voorstellen
dat hier zoveel mogelijk bij wordt aangesloten maar we staan open voor
aanpassingen/verbetering/modernisering mits dit geen gevolgen heeft voor de bijzondere waarden
van het landgoed.
We vinden het belangrijk dat de verschillende tijdslagen in de ondergrond en het landschap
behouden blijven.

                                                 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Natuur en Landbouw

Het grootste deel van het landschap is bestemd voor Natuur. De natuurwaarden staan onder grote
druk vanwege het overschot aan stikstof, grondwaterproblemen, klimaatsverandering en recreatieve
druk. Een oplossing van deze problemen ligt deels buiten het bereik van de eigenaren en gebruikers
van het landgoed bijvoorbeeld als het gaat om de stikstof- en grondwateraanpak. Het behouden,
versterken, het anders beheren van gemengde bossen kan deze klimaatbestendig maken, het
tegengaan van monoculturen, het voorkomen van bosbranden en het anticiperen hierop zijn zaken
waaraan gewerkt kan worden. Extensief recreatief gebruik is mogelijk en moet mogelijk blijven. Ter
voorkoming van verstoring van de natuur en de rust zien we beperkte ruimte voor evenementen in
deze natuur.
De natuurwaarden van Zonnestraal reiken verder dan alleen de voor natuur bestemde delen. Grote
delen van het landgoed zijn door de provincie aangewezen tot NNN-gebied. Het gaat hierbij om de
engen, de huidige agrarische delen van het landgoed. De provincie heeft precies omschreven wat op
deze engen in de toekomst mogelijk is. De huidige Tuinderij met zijn regeneratieve landbouw wijkt
hiervan af. Gezien de positieve effecten van dit bedrijf voor water, bodem, biodiversiteit,
voedselvoorziening en het sociale aspect van werkvoorziening voor mensen met een achterstand op
de arbeidsmarkt is wat ons betreft het onderzoeken waard om deze vorm van landbouw als
inspiratiebedrijf voor anderen voor de toekomst te behouden.

Mobiliteit

De prioriteit voor de toekomstige bereikbaarheid van het landgoed zou wat ons betreft moeten
liggen op wandelen, fietsen en OV. De twee dichtstbijzijnde stations liggen op met respectievelijk 3
en 4 km fietsafstand. Wij staan positief tegenover verbeteringen in de fiets- en wandelstructuren
mits dit niet ten kosten gaat van de landschappelijke en natuurwaarden. We vinden het belangrijk
dat het landgoed gezien de functies op het landgoed ook met de bus en voor minder valide mensen
goed bereikbaar blijft.
Wij zijn voorstander om het aantal (geparkeerde) auto’s en autobewegingen op het landgoed te
doen verminderen. Mogelijke oplossingen moeten leiden tot een verbetering van de natuurwaarden
en verkeersveiligheid.

6.2 Conclusie

Voorliggend Gebiedskader vormt het basisdocument voor een toekomstvisie. Dit Gebiedskader bevat
een analyse van bestaande regels zoals het geldend bestemmingsplan en de provinciale verordening,
beleid en afspraken zoals die gemaakt zijn bij het voordragen van het landgoed voor de
werelderfgoedlijst. Aangeven is wat de bijzondere waarden van landgoed Zonnestraal zijn en
behouden moeten blijven.
Ook is voor verschillende thema’s beschreven wat de huidige situatie is en verwacht wordt voor de
toekomst. Dit leidt tot een aantal beschreven keuzes en waar nodig tot sturing.
In hoofdlijnen zijn de belangrijkste mogelijke ruimtelijke wijzigen op het landgoed:
• het waar mogelijk verbreden van de functie ‘Maatschappelijk-Medisch’.
• het verplaatsen van de Zonnehoeve naar een andere locatie op het landgoed;
• het verplaatsen van bebouwingsmogelijkheden tussen de Pampahoeve en het Duikers Ensemble
    naar een andere locatie op het landgoed;
• het herstellen van het landschap na verplaatsing Zonnehoeve;
• extensivering van de landbouw en verbetering van de natuurwaarden;
Participatie is belangrijk en de resultaten ervan zullen worden meegewogen bij de besluitvorming. De
toekomstvisie moet ervoor zorgen dat landgoed Zonnestraal behouden blijft en zich passend en
duurzaam kan ontwikkelen aan de hand van de bijzondere waarden zodat het landgoed
toekomstbestendig wordt en blijft en goede aansluiting houdt met zijn omgeving.

                                                 40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>7. Participatie

Vanuit de gedachte van de Omgevingswet en overeenkomstig beleid van de gemeente zijn de
initiatiefnemers verantwoordelijk voor de participatie. Het is van belang dat de verschillende
belanghebbenden door de eigenaren betrokken worden bij de planvorming. Dit Gebiedskader is een
goede basis voor het verder vorm geven van de toekomstvisie. Bij de beoordeling van de
toekomstvisie zullen de uitkomsten van de participatie worden meegewogen in de uiteindelijke
besluitvorming.




                                              41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Bijlage

Historie Zonnestraal

Aan het begin van de twintigste eeuw was tuberculose wereldwijd een grote bedreiging voor de
volksgezondheid. In Nederland stierven rond 1900 tienduizend mensen aan deze besmettelijke
ziekte. Ondanks de grote stappen die door de Nederlandse staat werden ondernomen zoals de
Gezondheids- en Woningwet van 1901 hield deze zich nagenoeg afzijdig bij de concrete bestrijding
van tuberculose. De aanpak van deze epidemie werd overgelaten aan het particulier initiatief en de
verzuilde liefdadigheid.
Omdat tuberculose zich voornamelijk manifesteerde onder de arbeidersbevolking, kunnen
initiatieven ten aanzien van deze ziekte gezien worden als onderdeel van een bredere
maatschappelijke reactie op de zogenaamde sociale kwestie: vraagstukken rondom de
omstandigheden waarin de arbeidersklasse terecht was gekomen door industrialisatie en
urbanisatie. Hierbij kwamen zaken als volksgezondheid, woon- en arbeidsomstandigheden en sociale
zekerheid aan de orde.
In 1894 werd de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond opgericht om de belangen van de
ruim tienduizend voornamelijk Amsterdamse diamantbewerkers te verdedigen. De focus van de
ANDB lag in eerste instantie vooral op het verbeteren van de beloning en de werkomstandigheden
van de diamantbewerkers. Maar ook financiële ondersteuning in tijden van ziekte of werkeloosheid
ging tot de mogelijkheden behoren.
In de negentiende eeuw werden er talloze ziekenfondsen opgericht voor met name arbeiders ter
ondersteuning in tijden van ziekte. Ook de ANDB voorzag hierin. De ANDB, door de hoge
organisatiegraad en professionaliteit ook wel de eerste moderne vakbond van Nederland genoemd,
ging hierin echter veel verder. Waar veel ziekenfondsen zich beperkten tot het vergoeden van de
huisarts en de apotheker ging de ANDB over tot het realiseren van een eigen arbeids- en
nazorgkolonie ten behoeve van de terugkeer in de maatschappij van door tbc getroffen
diamantbewerkers.
Tuberculose was een ziekte die veel diamantbewerkers trof. In 1905 richtte ANDB-vakbondsman Jan
van Zutphen daar om de stichting Diamantbewerkers Koperen Stelenfonds “Nieuwe Levenskracht”
(KSF) op. Doel was om geld bijeen te brengen om sanatoria te kunnen stichten voor de arbeiders die
aan tuberculose leden. Het KSF overtuigde diamantbewerkers om de koperen stelen, een
afvalproduct van het diamantbewerkingsproces, gezamenlijk in te zamelen en te verkopen ten
behoeve van het fonds voor hun zieke collega’s. Ook de werkgevers droegen bij aan dit fonds. In
1917 verveelvoudigden de inkomsten voor het fonds toen het mogelijk werd om het afvalproduct
boort (diamantslijpsel) terug te winnen.
Het bijzondere aan dit sociale initiatief was dat het grotendeels van onderop door de arbeiders zelf
onder het motto ‘De Sterken voor de Zwakken’, georganiseerd was. Dit in tegenstelling tot veel
andere initiatieven voor de bestrijding van tuberculose die weliswaar voor tbc-patiënten en arbeiders
georganiseerd werden maar nooit door en met deze doelgroepen zelf werden opgezet.

Met deze middelen kon het KSF in 1919 het landgoed met het landhuis Pampahoeve in Hilversum
aankopen voor de stichting van, volgens het eerste idee, een sanatorium. Een studiecommissie, waar
ook de architecten Duiker en Bijvoet deel van uitmaakten, boog zich over aanpak en uitwerking van
het beoogde sanatorium. Deze commissie kwam na uitgebreid onderzoek en na studiereizen tot het
inzicht dat tbc-patiënten onvoldoende geholpen waren met de reguliere behandeling, namelijk een
rustkuur. Besloten werd dat gekozen moest worden voor een andere, vernieuwende, aanpak.
Hiervoor moest een nieuw type instelling gerealiseerd worden dat fungeerde als schakelpunt tussen
zorg en maatschappij. Het werd een arbeidskolonie voor tuberculoselijders waar met arbeidstherapie
niet enkel gewerkt werd aan genezing maar vooral ook aan het herstel van de arbeidskracht en
volledige re-integratie in de maatschappij. Uitgangspunt hierbij was een holistische benadering van

                                                 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>de mens, waarbij niet alleen fysieke, maar ook geestelijke en sociale factoren bij de genezing een rol
spelen. Nazorg was hiervan een essentieel onderdeel en werd zowel op het terrein zelf als door de
stedelijke GGD’s en nazorgcomités vormgegeven. Op 16 september 1925 werd hiertoe de
Vereeniging ‘Zonnestraal’ opgericht, de Nederlandsche Vereeniging tot het oprichten van
Arbeidskolonies voor tuberculoselijders in Nederland. De arbeids- en nazorgkolonie Zonnestraal was
geboren en het complex werd gerealiseerd in de periode 1928-1931 met toevoegingen als
nazorgwoningen in de daaropvolgende jaren.

Bij het maken van de plannen voor het terrein stonden licht, lucht, een natuurlijke omgeving en
hygiëne voorop. Zonnestraal werd uitgevoerd als een ‘Healing Machine’ in een ‘Healing
Environment’. Het ontwerp van het hoofdgebouw en de paviljoens vormde de vertaling van de toen
geldende inzichten van de ziektebehandeling en het programma van eisen van de betrokken medici.
Omdat zonlicht, lucht, hygiëne en ruimte de belangrijkste remedie waren tegen tbc, moest dit
gematerialiseerd worden in de gebouwen van Zonnestraal. Door een betonskelet toe de passen kon
architect Duiker de constructie tot het minimaal noodzakelijke terugbrengen. Hierdoor kon het
glasoppervlak maximaal zijn waardoor een optimale uitwisseling tussen binnen en buiten ontstond
en er een zo groot mogelijke toetreding van zonlicht mogelijk was. Het glas werd gevat in ranke
stalen profielen die blauw geschilderd werden waardoor ze samensmolten met de kleur van de lucht.
De paviljoens werden voorzien van eenpersoonskamers wat revolutionair was voor de tijd. Er werd
gekozen voor eenpersoonskamers omdat uit nieuwe geneeskundige inzichten bleek dat dit herstel
bevorderend werkt: alleen rust je beter uit omdat je beter slaapt en minder stress ervaart. Daarnaast
kunnen de eenpersoonskamers gezien worden in het licht van enerzijds de emancipatie van de
arbeider en anderzijds het belang van gelijkheid dat nadrukkelijk het uitgangspunt was in de opzet en
aanpak van Zonnestraal.

Op Zonnestraal had de arbeider recht op een mooie, aangename en gezonde omgeving om te
verbeteren op alle fronten en daarbij moest iedereen in gelijke mate toegang krijgen tot de helende
middelen zon, lucht en ruimte.
Zonnestraal werd gerealiseerd in een omgeving die optimaal bijdroeg aan herstel en re-integratie. De
gebouwen werden ingebed in het landschap en gericht op toetreding van zonlicht met openheid aan
de zuid- en zuidoostzijde. De omringende natuur speelde een belangrijke rol voor de geest, het
ervaren van rust en een gezonde omgeving ter bevordering van het herstel. Op het landgoed werden
dennenbomen aangeplant waarvan verondersteld werd dat deze bijdroegen aan gezonde lucht. De
ligging ten opzichte van de heersende windrichting en het geïsoleerde karakter van de kolonie waren
niet alleen van belang voor de patiënt, maar ook voor de ventilatie en infectiepreventie.

Verder werd gestreefd naar een verspreide opzet, waardoor patiënten veel in de buitenlucht zouden
zijn, al was het maar de wandeling naar de eetzaal. Er was daarom niet langer sprake van één
bouwvolume, maar van meerdere. Elke stap in het herstel kreeg een eigen ruimte en betekende een
stap verder in het verwerven van eigenwaarde en zelfstandigheid, met uiteindelijk de terugkeer naar
huis. Zo begon de patiënt in zijn eigen kamer waarna hij geleidelijk zijn actieradius kon uitbreiden via
steeds grotere wandelingetjes. Om de patiënten langzaam werkkracht te laten opdoen kregen zij een
therapeutisch op hun specifieke gezondheidstoestand afgestemd programma van bezigheden en
arbeid. Voor de arbeidstherapie werden werkplaatsen ontworpen, zowel in het bos als aan de
oprijlaan naar het hoofdgebouw. Naarmate het herstel vorderde zou men dan in zogenaamde
boshutjes kunnen verblijven. Voor ontspanning kon men op Zonnestraal terecht in het aangelegde en
nog steeds bestaande openluchttheater in het bos. De eetzaal deed bovendien ook dienst als
theaterzaal. Aan de Zonneheide zou een klein theehuis worden toegevoegd (de bodemplaat is
gerealiseerd en nog aanwezig). De bouw van het openluchttheater in 1923 werd mogelijk gemaakt
door werklozen uit Hilversum in te zetten. Dit regime van verschillende stadia van herstel was
zichtbaar in de plattegrond van Zonnestraal.


                                                  44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Deze denkwijze leverde uiteindelijk op Zonnestraal een baanbrekend en monumentaal ontwerp op.
In 1927 werd gestart met de bouw van het hoofdgebouw en de eerste twee paviljoens. In 1928
konden hoofdgebouw en Ter Meulenpaviljoen in gebruik genomen worden. De eerste patiënten, die
in villa De Pampahoeve verbleven, konden toen worden overgeplaatst. In 1931 werd het
Dresselhuyspaviljoen voltooid. Langs de Bosweg stonden de werkplaatsen en bij de villa De
Pampahoeve een twaalfhoekig dienstbodenhuis met de naam De Koepel. Nazorgwoningen werden in
1938 bij de entree van het terrein gebouwd. De centrale gebouwen werden geplaatst op de
zuidgrens van het vroegere Loosdrechtse Bos, één van de vleugels van het Dresselhuyspaviljoen in
het verlengde van de stuifwal van ná 1683. De voormalige laan langs de zuidzijde van ‘de ruit’ werd
daarmee nu een zichtas op één van de paviljoens. Het hoofdgebouw en de paviljoens stonden nu
bovendien direct tegen een stuifzandgebied aan. Daar bestond de mogelijkheid om tussen de
duintjes slingerende wandelpaden aan te leggen. Aan de westzijde van het terrein lagen bouwlanden
die werden verhuurd. In het westelijk deel van het terrein van Zonnestraal hadden ook een aantal
nutsfuncties een plek, zoals het hoenderpark, een varkensstal en bijenkorven. Ook werd de oude
kwekerij van Smidt verder uitgebreid. Daar konden de bewoners hun arbeidsuren besteden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog liet de Wehrmacht in 1942 elf bunkerwoningen voor officieren en
een officiersmess bouwen aan de noordzijde van het landgoed. In 1949 werden ze onder
architectuur van Bijvoet verbouwd tot dubbele nazorgwoningen. Verder werden tijdens de oorlog
bunkers en betonplaat aangelegd. Tenminste een deel van de oude bos opstand blijven bestaan,
want er komen naast verspreide forse uitgelopen hakhoutstoven ook nog enkele forse beukenlanen
uit (vermoedelijk) de 19e-eeuwse landgoedfase voor.

Na de ontdekking van penicilline in 1944 raakten sanatoria geleidelijk aan buiten gebruik. De
gebouwen van Zonnestraal kwamen in handen van het reguliere ziekenhuis van Hilversum.
In 1957 werd het een erkend Algemeen Ziekenhuis, en in 1969 sloot de arbeids- en nazorgkolonie
definitief de deuren. Ten behoeve van de ziekenhuisfunctie werd er ingrijpend bijgebouwd. Zonder
duidelijk ruimtelijk ontwerp werden er barakken en noodgebouwen bijgeplaatst en werd er bos
gekapt. Het was juist het bos dat in de oorspronkelijke opzet de rug van de gebouwen dekte.
Daarnaast verdichtte het bos aan de zuidzijde zich juist. De Zonneheide groeide daardoor geleidelijk
dicht, terwijl de structuur rond villa De Pampahoeve veranderde.

Een ingrijpende doorbraak van de oude structuur kwam in 1988 tot stand, toen Zonnehoeve werd
gebouwd. Er kwam een doorbraak in de lanenstructuur. Veel beukenlanen verdwenen, ook die langs
de Bosweg. Meerdere parkeerterreinen werden in die periode toegevoegd. Aan het begin van de
21ste eeuw werden zorgappartementen toegevoegd in het gebied.

Vanaf 2013 werd gestart met de uitvoering van het landschappelijk herstelplan. Het terrein werd
‘opgeruimd’. Asfalt maakte plaats voor halfverharding, nieuw meubilair werd in de buitenruimte
geplaatst en de parkeerplaatsen werden opnieuw ingedeeld. Aangrenzend werden wandelpaden
opgeknapt en ecologische verbindingen aangelegd. Bovendien werd de tuin van de villa De
Pampahoeve opgeknapt en opnieuw ingericht, en een zichtas, een voormalig pad, langs de 17e-
eeuwse wal werd vrijgemaakt. De ingreep die het meest in het oog springt is het herstel van de open
zuidzijde en de beplante noordzijde van het complex van hoofdgebouw en paviljoens.




                                                 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>