<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                  Voorlopige
                                  Versie 0.5
Aan deze nog niet geconsulteerde versieStrategie
           Concept   Regionale  Energie kunnen geenMidden-H
                                                      rechtenlland
                                                              worden ontleend 1
                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Geachte lezer,
Voor u ligt de eerste duiding van de energetisch-ruimtelijke opgaven van de regio Midden-Holland
en de eerste schetsen van denkrichtingen over hoe onze regio invulling kan geven aan de zogeheten
Regionale Energie Strategie (RES) richting 2030 en verder.
Het biedt een weergave van de gezamenlijke regionale zoektocht van de betrokken partijen en
daarmee de actuele stand van het denken, onderzoeken en praten hierover.
Het is nadrukkelijk een voorlopige, nog niet politiek geconsulteerde versie van de Concept RES. Een
duiding en ontwerp op hoofdlijnen, zoals vanuit het Nationaal Programma RES (NP RES) ook is
gevraagd.
Niettemin is de Concept RES een serieuze positiebepaling waarmee wij vijf doeleinden proberen te
realiseren. Wij beogen een inhoudelijk vertrekpunt te bieden aan:
        de lokale colleges, raden en besturen voor verdere regionale en lokale discussie, keuzen en
        uitwerking richting een RES 1.0 (medio 2021)
        de regionale stuurgroep voor dialoog in en uitbouw van het regionale netwerk en allianties,
        die nodig zijn om de RES ook feitelijk te gaan realiseren
        de bovenregionale netbeheerders voor analyse van de impact op netinfrastructuur
        de provinciale partners voor een bovenregionale analyse van de verschillende RES-en in de
        provincie Zuid-Holland (en daarbuiten bijv. in de aan Midden-Holland grenzende provincies
        Utrecht, Noord-Brabant)
        de nationale partners en in ieder geval NP RES en PBL voor een analyse van de mate waarin
        en wijze waarop de 30 RES-en in Nederland op elkaar aansluiten en tezamen bijdragen aan
        de nationale opgaven op het gebied van de energietransitie.
Omdat de Concept RES uitgangsposities en denkrichtingen aanreikt en derhalve bewust nog niet is
dichtgetimmerd, leent het zich uitstekend voor de volgende fase, namelijk die van regionale dialoog
en participatie over de energietransitie in Midden-Holland
Wij zien uit naar een succesvol vervolg van een langjarig samenwerkingsproces in de regio Midden-
Holland en met de bovenregionale partners zoals de provincie, netbeheerders en waterschappen.
Namens de stuurgroep, de colleges van Gedeputeerde Staten, waterschappen en gemeenten.
Gezina Atzema,
bestuurlijk trekker RES Midden-Holland
                        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          2
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> INHOUDSOPGAVE CONCEPT REGIONALE ENERGIE STRATEGIE
                                             MIDDEN-HOLLAND
Voorwoord ........................................................................................................................ 2
1. Samenvatting ................................................................................................................. 6
   Opwek van hernieuwbare elektriciteit .......................................................................................... 6
   Aanwending van warmte ............................................................................................................7
   Ruimtelijke kwaliteit ...................................................................................................................7
   Aanpassingen netinfrastructuur ...................................................................................................7
2. Aanleiding en context ..................................................................................................... 8
   2.1 Waarom een Concept RES Midden-Holland ............................................................................ 8
   2.2 Duurzame versterking regionale samenwerking ...................................................................... 8
   2.3 Route naar de Concept RES M-H ............................................................................................ 9
   2.4 Leeswijzer voor de Concept RES M-H ....................................................................................10
3. Afbakening en vergezicht 2050 ....................................................................................... 11
   3.1 Kenmerken van de Concept RES M-H .................................................................................... 11
   3.2 Specifieke uitgangspunten Concept RES ................................................................................ 11
   3.3 Bewust van het integrale karakter .........................................................................................12
   3.4 Vergezicht 2050...................................................................................................................12
   3.5 Wat gaat er na de Concept RES gebeuren? ............................................................................. 13
4. Netwerk, participatie en draagvlak ................................................................................. 14
   4.1 Kenmerken netwerkvorming RES Midden-Holland .................................................................14
   4.2 Samenwerking tussen overheden.......................................................................................... 15
   4.3 Besluitvorming over de Concept RES .....................................................................................16
   4.4 Maatschappelijke betrokkenheid - fasering van participatie..................................................... 17
      Lokale maatschappelijke betrokkenheid en participatie ......................................................... 17
      Regionale maatschappelijke betrokkenheid en participatie .................................................... 17
   4.5 Maatschappelijke partners in de Concept RES ........................................................................18
5. Opwek van hernieuwbare elektriciteit ............................................................................. 19
   5.1 Bestaande regionale opwek en geplande projecten .................................................................19
   5.2 Besparingsopgave .............................................................................................................. 22
   5.3 Denkrichtingen en potentie-gebieden ................................................................................... 22
      5.3.1 BASIS ......................................................................................................................... 24
      5.3.2 Denkrichting BASIS PLUS............................................................................................ 25
      5.3.3 Denkrichting CONCENTRATIE ..................................................................................... 25
      5.3.4 Denkrichting SPREIDING ............................................................................................. 25
      5.3.5 Overige overwegingen en vervolg ................................................................................ 26
   5.4 Kleinschalig zon-op-dak ...................................................................................................... 26
                            Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                               3
                                                    -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>6. Aanwending van warmte ............................................................................................... 32
   6.1 Warmtevraag ...................................................................................................................... 33
      6.1.1 Woningen .................................................................................................................... 33
      6.1.2 Publieke en commerciële dienstverlening .................................................................... 34
      6.1.3 Industrie ...................................................................................................................... 35
      6.1.4 Agrarische sector ......................................................................................................... 35
      6.1.5 Ontwikkeling warmtevraag ......................................................................................... 36
   6.2 Warmte-aanbod ..................................................................................................................36
      6.2.1 Geothermie ................................................................................................................. 37
      6.2.2 Aquathermie .............................................................................................................. 38
      6.2.3 Zonthermie ................................................................................................................ 38
      6.2.4 Lokale restwarmte ...................................................................................................... 38
      6.2.5 Overzicht van lopende en afgeronde studies ................................................................ 39
   6.3 Brongebruik ....................................................................................................................... 40
      6.3.1 Inzet van warmte-alternatieven ................................................................................... 40
      6.3.2 Broninzet.................................................................................................................... 40
      6.3.3 Warmte Koude Opslag .................................................................................................41
   6.4 Regionale Structuur Warmte ............................................................................................... 42
      6.4.1. Regionaal warmtetekort............................................................................................. 42
      6.4.2 Uitwerking van de RSW ............................................................................................... 42
   6.5 Conclusies en vervolgacties ..................................................................................................43
7. Effecten ten aanzien van ruimtegebruik .......................................................................... 44
   7.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik .............................................................. 44
   7.2 Combineren van opgaven .................................................................................................... 45
   7.3 Gebiedskenmerken van Midden-Holland en het Groene Hart .................................................. 45
   7.4 Ruimtelijke kwaliteit richting RES 1.0 ................................................................................... 46
8. Energie Systeem Efficiëntie ........................................................................................... 47
   8.1 Regionale energievraag en -aanbod ...................................................................................... 47
   8.2 Energie-infrastructuur oplossingen en impact ........................................................................ 47
BIJLAGEN........................................................................................................................ 54
   Bijlage I - Kwalitatieve analyse netbeheerders ............................................................................ 55
   Bijlage II - Technische specificaties ............................................................................................ 59
   Bijlage III - Richtlijnen en voorkeuren ......................................................................................... 60
      Richtlijnen Wind en Zon....................................................................................................... 60
      Voorkeuren Wind en Zon ..................................................................................................... 60
      Energie na 2030: Kernenergie en Waterstof .......................................................................... 61
   Bijlage IV - Tabel achtergrond BASIS ......................................................................................... 62
                            Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                                4
                                                    -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Bijlage V - Overzicht warmtebronnen .........................................................................................63
   Aquathermie ....................................................................................................................... 63
   Biomassa ............................................................................................................................ 63
   Bodemwarmte .................................................................................................................... 63
   Geothermie ........................................................................................................................ 63
   (Geïmporteerde) restwarmte ............................................................................................... 64
   Luchtwarmte ...................................................................................................................... 64
   Biogas ................................................................................................................................ 64
   Warmte-Koudeopslag (WKO) .............................................................................................. 64
   Waterstof ........................................................................................................................... 64
   Zonthermie......................................................................................................................... 64
Bijlage VI - Aanbiedingen maatschappelijke partners .................................................................. 66
   Reacties gezamenlijke maatschappelijke organisaties ...........................................................67
   Aanbieding Duurzaamheidsplatformen Midden-Holland (DPM-H) .........................................74
   Aanbieding LTO Noord ........................................................................................................76
   Aanbieding Natuur en Milieu federatie Zuid-Holland .............................................................79
   Reactie Techniek Nederland .................................................................................................81
Bijlage VII - Afkortingen/begrippen en hun betekenis ................................................................... 84
                           Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                               5
                                                   -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>1. Samenvatting
De regio Midden-Holland - bestaande uit de gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Gouda,
Krimpenerwaard, Waddinxveen en Zuidplas - is één van de 30 regio’s in Nederland waarin
overheden, netbeheerders en maatschappelijke partners samenwerken aan een regionaal
energieplan, de zogeheten Regionale Energie Strategie (RES). Met een RES wordt op hoofdlijnen
gezamenlijke keuzen gemaakt in toekomstige energieoplossingen en de ruimtelijke inpassing
daarvan in de regio.
Het voorliggende document is een voorlopige versie van de Concept RES en heeft momenteel nog
geen formele status en is niet bindend. Voor 1 oktober 2020 dient de Concept RES wel formeel te
zijn vastgesteld door de gemeenten, waterschappen en provincie.
De Concept RES is een eerste stap in een meerjarige cyclus van planvorming en uitvoering, zoals ook
is vastgelegd in het Klimaatakkoord. Na oplevering van de Concept RES werkt de regio verder aan
het concretiseren van de strategie in een RES 1.0 (1 juli 2021). In deze periode zal ook de
maatschappelijke participatie door inwoners, organisaties en bedrijven verder vorm krijgen.
De RES heeft 2030 als richtjaar maar bevat ook strategische paden die naar 2050 doorgetrokken
kunnen worden. In het plan wordt een kwantitatieve ambitie voor de opgave hernieuwbare
elektriciteit op land en een indicatie van de warmtevraag en -bronnen gegeven. Hierbij wordt
aandacht gegeven aan ruimtegebruik, draagvlak en een efficiënt energiesysteem.
Opwek van hernieuwbare elektriciteit
Een regionale stuurgroep van overheden en maatschappelijke partners heeft als ambitie en
streefwaarde voor de Concept RES geformuleerd om in 2030 een jaar-opwek aan hernieuwbare
elektriciteit van 0,435 TWh (1,567 PJ) te hebben gerealiseerd. Dat is 1,24% van de landelijke
opgave van 35 TWh (127 PJ) zoals die in het Klimaatakkoord is vastgelegd. Om de regionale ambitie
in te vullen, is ongeveer 544 hectare aan zonnevelden of zijn ongeveer 67 windturbines1 nodig. In
praktijk zal het een mix tussen die twee worden. In de regio Midden-Holland wordt nu
0,057 TWh (0,206 PJ) per jaar hernieuwbaar opgewekt en naar verwachting komt hier de komende
jaren nog 0,091 TWh (0,326 PJ) bij uit al geplande projecten.
In deze Concept RES worden mogelijke oplossingen voor de opgave gepresenteerd in de vorm van
drie denkrichtingen. De geschetste denkrichtingen met hun potentie-gebieden worden pas in de
RES 1.0 verder uitgewerkt in één of meerdere scenario’s, maar voor nu ligt nog niets definitief vast.
De drie denkrichtingen bevatten dezelfde BASIS met elektriciteitsopwekking op de meest
wenselijke en kansrijke locaties wat voor een belangrijk deel aansluit bij het huidige overheidsbeleid.
Met enkel de opwek uit BASIS wordt richting 2030 de streefwaarde van de regio niet gerealiseerd,
dus zoekt de regio oplossingen in de drie denkrichtingen:
         Bij de denkrichting BASIS PLUS wordt ‘wind langs infrastructuur’ toegevoegd.
         In de denkrichting CONCENTRATIE worden door de aanleg van één of meer grootschalige
         opwek-locaties voor wind- en/of zonne-energie, ook wel energielandschappen genoemd,
         grote delen van de regio ruimtelijk ontzien.
         En voor de denkrichting SPREIDING geldt juist een lokaal uitgangspunt, waarbij initiatieven
         vanuit de samenleving en verspreid over de hele regio worden gerealiseerd.
1 Uitgaande van windturbines (molens) van 3 MW met een ashoogte van circa 110 meter.
                        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                            6
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Aanwending van warmte
Het huidige warmtegebruik in de regio is 12 PJ waarvan slechts een fractie duurzaam wordt
opgewekt. Dit gebruik is voor 11% toe te delen aan utiliteitsgebouwen, 11% aan industrie, 44% aan
de agrarische sector en 34% wordt gebruikt door woningen. Door te isoleren naar gemiddeld label B
neemt de warmtevraag van bestaande woningen af, maar door uitbreiding van het aantal woningen
zal de warmtevraag nagenoeg gelijk blijven.
Een overzicht van beschikbare duurzame warmtebronnen in Midden-Holland is in ontwikkeling,
waarbij onderzoeken naar mogelijke bronnen zoals geothermie, aquathermie, zonthermie en
restwarmte worden meegenomen. Voor uitwisseling van warmte heeft de regio nu nog geen
bovengemeentelijke infrastructuur en laten de reeds bekende warmtebronnen geen lokale
overschotten zien. Naar verwachting is restwarmte van buiten de regio nodig om de toekomstige
warmtevraag in Midden-Holland te kunnen afdekken. Dit wordt verder uitgewerkt in een eerste
schets van de Regionale Structuur Warmte in de RES 1.0.
Voor de warmteopgave geldt dat in Nederland vóór 2050 alle gebouwen goed geïsoleerd moeten
zijn en voorzien van duurzame energie. De regie voor deze opgave ligt buiten de RES bij elke
gemeente afzonderlijk en wordt uitgewerkt in zogeheten Transitievisies Warmte, waarin ook
individuele oplossingen een plek krijgen.
Ruimtelijke kwaliteit
De regio Midden Holland, gelegen midden in het Groene Hart, kenmerkt zich door een open
landschap met natuur-, weide- en akkerbouwgebieden. Daarnaast is de regio redelijk centraal
gelegen in Nederland, wat zich ruimtelijk vertaalt in veel grootschalige verkeersinfrastructuur. Naast
ruimtegebruik door natuur en landschap, mobiliteit en gebouwde omgeving betekent het
inpassen van opwekcapaciteit voor wind- en/of zonne-energie en van een warmte-infrastructuur een
aanvullend beslag op de ruimte. Uitgangspunt in de Concept RES is de lijn van zuinig en zoveel
mogelijk meervoudig ruimtegebruik en het combineren van opgaven zoals bodemdaling. In de
uitwerking naar de RES 1.0 wordt het behoud van ruimtelijke kwaliteit zeker meegenomen.
Aanpassingen netinfrastructuur
De regionale energievraag en het aanbod gaan veranderen. Dit komt door ontwikkelingen zoals de
toename van elektrisch vervoer, verduurzamen van de warmtevraag en het lokaal opwekken van
duurzame elektriciteit. Hiervoor moet de netinfrastructuur aangepast worden, wat om een integrale
afweging van impact en efficiency in termen van doorlooptijd, kosten en ruimte vraagt. Naar
inschatting van de netbeheerders is de ambitie van de regio voor 2030 haalbaar, indien de kansen
die de beschikbare netinfrastructuur biedt, optimaal worden benut. In dat licht bezien zijn de
denkrichtingen BASIS PLUS en CONCENTRATIE weliswaar efficiënter en goedkoper dan de
denkrichting SPREIDING, maar dat is slechts op basis van een kwalitatieve toets door de
netbeheerders. Wanneer alle drie de denkrichtingen in de RES 1.0 nader uitgewerkt zijn in
scenario’s, kunnen de netbeheerders een kwantitatieve netimpactanalyse uitvoeren met daarin een
gedetailleerd overzicht van de impact.
                       Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                            7
                                        -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>2. Aanleiding en context
Nederland gaat grootschalig duurzame elektriciteit opwekken en stapt over op schone, duurzame
warmtebronnen. Deze overstap noemen we de energietransitie. De energietransitie is noodzakelijk
voor het afremmen van de huidige klimaatverandering. De oorzaak van klimaatverandering ligt
volgens het overgrote deel van de wetenschappers bij de mens. We hebben de concentratie van
broeikasgassen in de atmosfeer in korte tijd spectaculair verhoogd, met name door het verbranden
van fossiele brandstoffen en het kappen van oerwouden. De voorspelde effecten die horen bij
opwarming door broeikasgassen worden nu daadwerkelijk waargenomen. Een energietransitie
draagt bij aan het afremmen van klimaatverandering en zorgt ervoor dat Nederland uiteindelijk
duurzamer wordt. Nederland streeft naar minder kosten op termijn, meer comfort en
onafhankelijkheid van olie en gaswinning. Kortom, we zorgen voor een betere toekomst voor ons en
onze kinderen.
Er zijn landelijk en internationaal afspraken gemaakt om klimaatverandering af te remmen en om
de energietransitie in gang te zetten. Deze afspraken zijn vastgelegd in het Energieakkoord (2013),
Akkoord van Parijs (2015), Klimaatwet (mei 2019), nationaal Klimaatakkoord (ondertekend door alle
decentrale overheden, november 2019). In Nederland betekent dit een vermindering van de CO2-
uitstoot van tenminste 49% in 2030 en van 95% in 2050 ten opzichte van het niveau in 1990.
Nederland is verantwoordelijk voor ongeveer 0,7 procent van de wereldwijde uitstoot van CO2.
Deze doelstelling moet ervoor zorgen dat de aarde met niet meer dan twee graden Celsius
opwarmt. De maatregelen en afspraken die hiervoor genomen moeten worden zijn opgenomen in
het nationale Klimaatakkoord.
2.1 Waarom een Concept RES Midden-Holland
In het nationale Klimaatakkoord is benoemd dat van gemeenten, provincies en waterschappen
wordt verwacht dat zij in regionaal verband invulling geven aan hun deel van de nationale opgave.
De decentrale overheden maakten in het Interbestuurlijke Programma (februari 2018) al de afspraak
om een meerjarige programmatische nationale aanpak uit te werken met landsdekkende regionale
energiestrategieën (RES). Zij spraken ook af dat deze strategieën ruimtelijk geborgd worden via het
omgevingsbeleid van gemeenten, provincies en Rijk en via het beleid van de waterschappen. De
inspanningen die decentrale overheden daarvoor moeten leveren, zijn daardoor groter en minder
vrijblijvend dan voorheen.
De Regionale Energie Strategie (RES) is een regionaal plan waarin staat vastgelegd welke
maatregelen de regio treft om een bijdrage te leveren aan de energietransitie tot 2030, met een
doorkijk naar 2050. In de RES worden de nationale afspraken uit het Klimaatakkoord, die gemaakt
zijn aan de sectortafels voor Elektriciteit en Gebouwde omgeving, in praktijk gebracht. De opgave
om een RES op te stellen is echter niet alleen een bestuurlijk-juridische, technische of financiële
uitdaging. Het uitvoeren van het energiebeleid is vooral een maatschappelijke opgave. Gemeenten,
waterschappen en provincie spelen hierin een cruciale rol. Dit vraagt samenwerking tussen de
verschillende overheden op regionaal niveau voor een opgave waar tot nu toe met name vanuit
eigen rollen en ambities aan werd gewerkt.
2.2 Duurzame versterking regionale samenwerking
De RES-regio Midden-Holland is een langjarige participatieve samenwerking gestart om invulling te
geven aan een gezamenlijk en gedragen regionaal energieplan. Het is een samenwerking tussen de
vijf gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Gouda, Krimpenerwaard, Waddinxveen en Zuidplas, de drie
waterschappen Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard, Hoogheemraadschap
van Rijnland en Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, de provincie Zuid-Holland, de
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        8
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>netbeheerders Stedin en Alliander en verschillende maatschappelijke partners vanuit het
bedrijfsleven, het onderwijs, de zorg en ook burgerinitiatieven.
Alle betrokken partijen hebben, vanuit hun eigen rol, ambities en doelstellingen voor
energiebesparing en verduurzaming. Regionaal wordt al jaren op dit thema de samenwerking
gezocht. In het verleden is dit gedaan door convenantafspraken te maken met vele regionale
partijen. Nu wordt dat gedaan door het opstellen van een Concept RES en later een RES 1.0.
Leidend principe in die samenwerking is: gezamenlijk optrekken om meerwaarde te creëren, lokaal
uitwerken wat lokaal kan2. De regio kiest er daarbij voor om een gezamenlijk bod te ontwikkelen
met oog voor de onderlinge samenhang, een gezamenlijke aanpak waarbij partijen oog hebben voor
elkaars belangen en belemmeringen en op zoek zijn naar meerwaarde. De samenwerking is
praktisch en flexibel, waarbij plannen lokaal worden uitgewerkt waar en wanneer dat kan. Op die
manier werkt de regio aan een goede basis voor een langjarige samenwerking op dit thema. De RES
kan de regionale samenwerking in Midden-Holland een flinke impuls geven.
2.3 Route naar de Concept RES M-H
De regio Midden-Holland is op basis van een Plan van Aanpak en een Programmaplan tot de
voorliggende Concept RES gekomen. Dit Programmaplan is vastgesteld op 11 oktober 2019 door de
Stuurgroep RES en alle colleges en er is kennis van genomen door de gemeenteraden.
Om de raden te betrekken en hen in staat te stellen hun rol als volksvertegenwoordiging goed uit te
oefenen, hebben meerdere bijeenkomsten plaatsgevonden. Naast lokale commissie-avonden en
werkgroepen in verschillende gemeenten, zijn op meerdere momenten regionale
raadsinformatieavonden gehouden. Deze zijn later uitgebreid tot regionale bijeenkomsten voor alle
volksvertegenwoordigers. De regionale informatieavonden voor raadsleden zijn gehouden in
januari, mei en september 2019. In februari 2020 was de eerste regionale bijeenkomst voor alle
volksvertegenwoordigers en in maart stond eenzelfde, meer verdiepende, bijeenkomst gepland.
Deze kon echter geen doorgang vinden vanwege landelijke maatregelen rondom COVID-19. Bij het
opstellen van deze Concept RES en de daarin opgenomen denkrichtingen, zijn met name de
opbrengsten van de bijeenkomst voor volksvertegenwoordigers van 6 februari 2020 betrokken.
2 Tekst overeenkomstig Programmaplan RES Midden-Holland    versie 11 oktober 2019
                        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         9
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2.4 Leeswijzer voor de Concept RES M-H
De regio Midden-Holland levert als Concept RES een zogenaamde versie 0.5 op. Om af te bakenen
waar de Concept RES over gaat - en vooral ook waar niet over - wordt in Hoofdstuk 3 de afbakening
beschreven. In Hoofdstuk 4 zetten we nader uiteen hoe we in het samenwerkingsproces vorm en
inhoud hebben gegeven aan netwerkvorming, participatie en draagvlak.
In deze versie 0.5 formuleert de regio verder zo concreet mogelijk de volgende aspecten:
         Doelstellingen van de regio Midden-Holland, gebaseerd op een gekozen richtgetal.
         Denkrichtingen voor mogelijke ruimtelijke invulling van een regionaal bod voor de opwek
         van hernieuwbare elektriciteit op land.
         De eerste contouren van een aanpak om te komen tot een Regionale Structuur Warmte
         Beschrijving van de integrale afwegingen tussen kwantiteit, ruimtegebruik, maatschappelijk
         en bestuurlijke draagvlak en energie-systeemefficiëntie voor zowel elektriciteit als warmte
De regio heeft een richtgetal gekozen als doelstelling voor hernieuwbare elektriciteit. Dit is
gebaseerd op het aandeel van het huidig elektriciteitsverbruik van de RES-regio Midden-Holland ten
opzichte van het landelijk verbruik, namelijk 1,24%. Ofwel Midden-Holland heeft een doelstelling
van 1,567 PJ (0,435 TWh) voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit. In Hoofdstuk 5 wordt op
hoofdlijnen een aantal denkrichtingen gepresenteerd waarlangs de doelstelling wordt onderbouwd.
Voor warmte geldt dat regio Midden-Holland eerste indicaties geeft voor de (toekomstige) vraag,
aanbod, bronvoorkeur en infrastructuur voor warmte in de regio. Een nadere toelichting hierop
volgt in Hoofdstuk 6. Belangrijk aspect hierin is dat de individuele gemeentelijke Transitievisies
Warmte (TVW’s) input gaan vormen voor verdere concretisering van de warmte paragraaf richting
een RES 1.0 en daarna. Wel wordt een beeld van de vraag naar warmte in Midden-Holland
geschetst, inclusief een afwegingskader om in de vraag te voorzien middels warmteopties.
De oplossingen voor het energievraagstuk hebben een duidelijke ruimtelijke component, daarom
wordt in Hoofdstuk 7 op hoofdlijnen stilgestaan bij de manier waarop de ruimtelijke kwaliteit wordt
meegewogen. Ook wordt rekening gehouden met de gevolgen voor de infrastructuur van
netbeheerders. Deze afwegingen worden behandeld in Hoofdstuk 8.
Veelgebruikte termen in dit document worden zo veel mogelijk afgekort. In Bijlage VII -
Afkortingen/begrippen en hun betekenis staan deze termen gebundeld ter referentie.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         10
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>3. Afbakening en vergezicht 2050
In dit hoofdstuk staan de hoofdkenmerken en inhoudelijke uitgangspunten voor deze Concept RES
beschreven en volgt een uiteenzetting van wat dit concept al wel en wat het nog niet omvat en
‘regelt’. Dat wordt tevens bezien tegen de achtergrond van koppelingen met andere opgaven. Het
vergezicht naar 2050 wordt daarna ook kort aangestipt.
3.1 Kenmerken van de Concept RES M-H
Het voorliggende document:
          is een concept, hetgeen letterlijk betekent een eerste opzet, voorlopig ontwerp en schets;
          schetst de stand van denken, een stadium in dit geval 0.5, hetgeen betekent dat er nog
          nadere keuzes en uitwerkingen moeten volgen om tot een definitief 1.0 stadium te komen;
          beschrijft een strategie, geen tactiek of gedetailleerde operatie;
          geeft daarmee op hoofdlijnen een eerste opzet voor een toekomstig systeem voor
          hernieuwbare energie en ruimtelijke inpassing in Midden-Holland;
          biedt daartoe een aantal denkrichtingen - waarvan de elementen gecombineerd kunnen
          worden - en nog geen vastomlijnde scenario’s waartussen gekozen moet worden;
          richt zich op de horizon van 2030 maar bevat strategische paden die naar 2050
          doorgetrokken kunnen worden;
          richt zich op duurzame opwek van elektriciteit en aanwending van beschikbare warmte;
          beperkt zich vooralsnog tot de bronnen die binnen deze tijdshorizon beschikbaar en
          realiseerbaar zijn: voor elektriciteit zijn dat zon en wind en voor warmte restwarmte, geo-
          en aquathermie en biomassa en -gas;
          gaat dus (nog) niet in op bronnen/technologieën die naar verwachting niet binnen tien jaar
          voor bredere toepassing in de regio beschikbaar komen (zoals waterstof) of die niet tot de
          bevoegdheid van de regio worden gerekend (zoals kernenergie).
3.2 Specifieke uitgangspunten Concept RES
De RES-regio Midden-Holland heeft de volgende uitgangspunten aangehouden bij het opstellen van
de Concept RES M-H:
          Het eindproduct is een regionale strategie voor vraag, besparing en aanbod van
          hernieuwbare warmte en elektriciteit op regionaal niveau voor de (in 2030 gerealiseerde)
          gebouwde omgeving.
          De benodigde infrastructuur, opslagcapaciteit en het duurzaam opwekvermogen van
          bekende bronnen en realistische technieken (tot 2030) in beeld brengen (zie Bijlage III -
          Richtlijnen en voorkeuren).
          De planningshorizon is 2030 gebaseerd op de huidige stand der techniek, met een doorkijk
          naar 2050. Iedere twee jaar vindt aanpassing van de RES plaats, waarbij zaken als innovatie,
          nieuwe inzichten en een gewijzigde elektriciteits- en/of warmtevraag worden meegenomen.
          Het nemen van concrete maatregelen (aanwijzen van locaties voor windturbines,
          zonnevelden en warmte alternatieven) volgt een regionale aanpak om meerwaarde te
          creëren, maar gebeurt lokaal waar en wanneer dat kan.
          De regio bouwt voort op reeds gezette stappen voor verduurzaming. De lokale en regionale
          ambities, doelen en initiatieven laten zien dat de regio niet vanaf ‘nul’ begint.
          Landbouw wordt buiten beschouwing gelaten met uitzondering van de glastuinbouw. In de
          regio heeft men gekozen de energievraag en het -aanbod van de glastuinbouw mee te
          nemen in de RES.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         11
                                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>         Het effect van CO2 uitstoot door veenoxidatie (en de bodemdaling die dat tot gevolg heeft)
         is in de regio zeker een aandachtspunt waar buiten de RES (via de Regiodeal Bodemdaling)
         aan wordt gewerkt.
         Het wegverkeer en de binnenscheepvaart worden meegenomen voor wat betreft de
         energievraag die het genereert. CO2 uitstoot maakt ook hier geen onderdeel uit van de RES.
         De RES dient als inhoud voor het omgevingsbeleid van de gemeenten en wordt uiteindelijk
         in zijn geheel opgenomen in een Omgevingsplan.
         De huidige opzet van de RES voorziet niet in een organisatiestructuur voor doorlopende
         controle van de uitvoering van gekozen maatregelen. Vanuit het Klimaatakkoord wordt hier
         landelijk op aangestuurd. De zogeheten ‘governance’ vormt daarom geen onderdeel van de
         huidige opdracht en werkzaamheden.
3.3 Bewust van het integrale karakter
De regio is zich ervan bewust dat de Concept RES niet op zichzelf staat. Ontwikkelingen op het
gebied van warmte en elektriciteit in Midden-Holland hebben niet alleen impact op het
energiesysteem in de regio, maar raakt ook de omliggende regio’s. Daarnaast kan de RES niet los
worden gezien van andere grote, vaak regio-overstijgende, projecten en programma’s. De RES staat
in verbinding met andere beleidsontwikkelingen (o.a. Klimaatakkoord, Omgevingswet, Warmtewet,
TVW en Programma Aanpak Stikstof (PAS)), maar ook met opgaven in andere domeinen. Zoals
bijvoorbeeld mobiliteit (verduurzaming van vervoer), economie (kansen voor lokaal MKB), zorg
(levensloopbestendig wonen), water (klimaatadaptatie) en het sociaal domein (woonlasten-
neutraliteit, maatschappelijk eigenaarschap en het voorkomen van energiearmoede).
Deze koppelingen vragen om een integrale benadering, op zowel nationaal, regionaal als lokaal
niveau. Daarom zal in de RES, daar waar mogelijk, de relatie met andere opgaven worden
meegenomen. In de verdere uitwerking van de Concept RES naar een RES 1.0 wordt nauwlettend in
de gaten gehouden welke maatregelen voor bijvoorbeeld mobiliteit, industrie, circulaire economie,
bedrijventerrein, landbouw en CO2-reductie uit veenweidegrond uitgewerkt worden en wat de
invloed daarvan is op de RES. Deze context dient de regio niet uit het oog te verliezen en moet ook
goed in beeld zijn bij de onvermijdelijk te maken integrale (gebieds)keuzes.
3.4 Vergezicht 2050
Het Klimaatakkoord gaat uit van de doelstellingen zoals die in Parijs zijn afgesproken. Dat betekent
voor heel Europa in 2030 een verlaging van de CO2 uitstoot van 49% ten opzichte van de uitstoot in
1990. Om dit doel te bereiken is berekend dat in Nederland 35 TWh hernieuwbare energie op land
(naast een opwek op zee van 49 TWh) nodig is.
De Concept RES die Midden-Holland aan het NP RES voorlegt, schetst het eerste beeld van het
regionale aandeel in de opgave en ontwikkelrichting naar 2030. Deze dient echter in samenhang
gezien te worden met de doelstellingen van de regio voor 2050. Hoeveel er in totaal in 2050
duurzaam opgewekt moet worden in Nederland is nog niet doorgerekend en hangt af van de
resultaten die tot 2030 worden geboekt. Kortom, deze Concept RES schetst een eerste beeld van
opwekken van duurzame elektriciteit en warmte tot 2030, waarbij de RES 1.0 een verdere doorkijk
zal geven tot 2050.
Door het ondertekenen van een convenant in april 2018 heeft de regio Midden-Holland zich echter
wel al gecommitteerd aan een doelstelling om in 2050 klimaat- en energieneutraal en bijna vrij van
fossiele brandstoffen te zijn. Het doel om energieneutraal te worden in 2050 is veel ambitieuzer dan
de doelstelling die thans door het NP RES wordt voorgesteld en die vooral is gericht op elektriciteit
en de gebouwde omgeving.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         12
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>3.5 Wat gaat er na de Concept RES gebeuren?
De Concept RES is een eerste product in een meerjarige cyclus van planvorming en uitvoering, zoals
ook is vastgelegd in het Klimaatakkoord. Na de oplevering van de Concept RES, vóór 1 juni 2020,
werkt de regio verder aan het concretiseren van de volgende stap in deze cyclus: de RES 1.0. Als
opmaat voor deze volgende stap levert het NP RES op basis van een zogeheten ‘appreciatie proces’
in de zomer terugkoppeling, advies en input op basis van de Concept RES van Midden-Holland en de
RES-en van de andere RES-regio’s. De volgende aspecten worden uitgewerkt voor de RES 1.0:
        Concretisering, in termen van scenario’s met zoekgebieden, van een regionaal bod voor de
        opwek van hernieuwbare elektriciteit op land, met eventuele randvoorwaarden voor een
        hoger bod.
        Verdere uitwerking van de Regionale Structuur Warmte, met eventuele randvoorwaarden
        Overzicht van afspraken over de uitvoering van de projecten en het tijdpad met de vertaling
        van de plannen naar het omgevingsbeleid.
        Beschrijving van hoe de RES en de TVW’s interacteren en welke partijen betrokken zijn.
        Beschrijving van de integrale afwegingen tussen kwantiteit, ruimtegebruik, maatschappelijk
        en bestuurlijke draagvlak en energie-systeemefficiëntie voor zowel elektriciteit als warmte
Ook betekent het dat de volgende opvolging en verbreding plaats gaat vinden voor representatie
en participatie:
        Betrekken van inwoners: tot aan de Concept RES heeft geen directe participatie door
        inwoners plaatsgevonden. Wel heeft vertegenwoordiging (representatie) door
        maatschappelijke partijen in de stuurgroep plaatsgevonden. Het is de bedoeling dat ten
        behoeve van en in het ontwikkelproces naar een RES 1.0 (na de zomer van 2020), gericht
        invulling wordt gegeven aan directe participatie door inwoners en andere
        belanghebbenden. Hoe, wanneer en waar (lokaal of regionaal) dat gebeurt, wordt nog nader
        bepaald.
        Betrekken van volksvertegenwoordigers: met de griffiers en raden wordt nog bepaald hoe
        raden en raadsfracties het best kunnen worden betrokken tot aan de RES 1.0 en wat
        aanvullend op de lokale momenten en vormen hiervoor regionaal wenselijk is.
                        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         13
                                        -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>4. Netwerk, participatie en draagvlak
In dit hoofdstuk wordt het regionale netwerk van de verschillende organisaties en partijen verder
beschreven. Ook wordt ingegaan op het type participatie, de timing en het benodigde draagvlak
waarvoor gekozen wordt.
4.1 Kenmerken netwerkvorming RES Midden-
Holland
Voorafgaand aan het RES-proces is de regio Midden-Holland een van de vijf landelijke pilot-regio’s
voor de energietransitie geweest. In deze periode (2016-2018) is onder meer:
         de energieopgave van de regio in beeld gebracht;
         een “Verkenning Energietransitie Midden-Holland” opgeleverd (mei 2017);
         een vastgesteld bestuurlijk convenant ondertekend met daarin een gezamenlijke ambitie;
         een breed maatschappelijk platform gecreëerd bestaande uit diverse partijen.
Bovenstaand breed maatschappelijk platform is in 2019 geformaliseerd en verstevigd, door middel
van de stuurgroep RES Midden-Holland. In deze stuurgroep zijn vertegenwoordigd:
         Decentrale overheden: Provincie Zuid-Holland, de gemeenten Bodegraven-Reeuwijk,
         Gouda, Waddinxveen, Zuidplas en Krimpenerwaard en de waterschappen Schieland en de
         Krimpenerwaard, Rijnland en Stichtse Rijnlanden.
         De netbeheerders Stedin en Alliander.
         Diverse regionale en lokale maatschappelijke partners: energiecoöperaties,
         duurzaamheidsplatformen van bedrijven, boeren en tuinders, natuur- en milieuorganisaties,
         onderwijs, woningcorporaties en zorginstellingen.
Met deze stuurgroep is een brede maatschappelijke betrokkenheid georganiseerd, waarmee het
een afspiegeling vormt van het samenwerkingsproject wat de RES in feite is. De stuurgroep is
daarbij geen statisch beslis- en overlegorgaan maar beweegt mee met de dynamiek en fasen van de
RES. Voor de fase tot en met de Concept RES heeft de betrokkenheid van verschillende partijen in
de stuurgroep bijgedragen aan een stevig fundament voor communicatie, participatie en draagvlak
in het vervolg.
Vanuit de pilotfase heeft de regio Midden-Holland - in tegenstelling tot andere regio’s - geen apart
RES-startdocument opgesteld. Wel is in opdracht van en overleg met de stuurgroep in 2019 een
programmaplan RES opgesteld. In 2019 is veel aandacht besteed aan vaststelling van dit
programmaplan. Eind 2019 is de agenda en discussie meer inhoudelijk geworden en is toegewerkt
naar strategische lijnen voor de Concept RES en het meer en meer betrekken van de
volksvertegenwoordigers (overheden) en achterbannen (maatschappelijke partners).
Vanaf januari 2020 zijn de regionale maatschappelijke partners elkaar meer gaan opzoeken en
hebben (eigen / gezamenlijke) bijeenkomsten georganiseerd en initiatief genomen om tot
afstemming en gezamenlijke inbreng te komen.
De betrokkenheid van de netbeheerders bestaat onder andere uit:
         Inbreng van visie, kennis en deskundigheid, data en modellen.
         Participatie in de werkgroepen.
         Anticipatie en meedenken over de energetische en ruimtelijke gevolgen voor de
         netinfrastructuur en -capaciteit.
         Een aanbod voor doorrekening van de gevolgen van de extra productie hernieuwbare
         energie op het elektriciteitsnet in de regio.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        14
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Het Hoogheemraadschap Schieland en de Krimpenerwaard vertegenwoordigt de drie
waterschappen in deze regio en koppelt op gezette tijden bestuurlijk en ambtelijk terug naar het
Hoogheemraadschap van Rijnland en het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden.
Onder de stuurgroep functioneert een programma-organisatie met de volgende
organisatiestructuur:
         Een kerngroep onder leiding van een (externe) programmamanager.
         Drie werkgroepen, te weten: Elektriciteit, Warmte en Communicatie en Besluitvorming.
Conform het programmaplan ziet de programmaorganisatie er als volgt uit:
                             Afbeelding 1 - Programmaorganisatie RES Midden-Holland
In de werkgroepen nemen medewerkers van alle betrokken partners uit de stuurgroep deel.
Bijzondere vermelding hierbij verdient de inzet van de Omgevingsdienst Midden-Holland (ODMH),
die in het proces een belangrijke bijdrage heeft geleverd middels de inzet van kennis en kunde ten
aanzien van onder andere dataverwerking, inhoudelijke expertise, aanlevering van kaartmateriaal
en afstemming met netbeheerders.
4.2 Samenwerking tussen overheden
Binnen de RES Midden-Holland zijn de provincie, de gemeenten en de waterschappen drie van de
vele spelers. Echter in het netwerk vervullen zij vaak zowel een initiërende (voorkant) als een
besluitvormende (achterkant) en daarmee centrale rol.
Voor de overheden is de RES een dubbele samenwerkingsopgave: zij moeten zich enerzijds op
nieuwe participatieve manieren tot de maatschappelijke partners in de regio verhouden en
anderzijds ook tot elkaar als overheden.
Daarbij komt dat de rollen en ook de belangen van de provincie, gemeenten en waterschappen niet
altijd dezelfde zijn en dat zij met verschillende stakeholders te maken hebben. Niettemin moeten zij
uiteindelijk wel tot overeenstemming komen over hoe zij samen met de partners in de regio de
toekomstige energie- en ruimtelijke opgaven van de regio gaan inrichten.
Om dit te bereiken nemen de overheden elk zitting in de stuurgroep en hebben zij daar, en waar
nodig ook buiten de vergaderingen om, frequent overleg en afstemming. Tevens delen en leveren zij
hun bijdragen in de regionale werkgroepen in de vorm van visie, aansturing, kennis, deskundigheid
en capaciteit en middelen.
In de fase van de Concept RES heeft afstemming met de Rijksoverheid voornamelijk
plaatsgevonden met en via het Nationaal Programma RES (NP RES). Er is via BZK enige
interprovinciale en interregionale afstemming over de RES in relatie tot het Groene Hart waar de
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        15
                                             -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>regio Midden-Holland in ligt, maar verder is er nog weinig rechtstreeks contact geweest met deze of
andere departementen. Dit contact zal in het vervolg daar waar mogelijk meer gezocht worden.
De voornoemde stuurgroep is een vitaal platform voor de RES maar heeft publiekrechtelijke vorm
noch status. Formele besluitvorming over de RES ligt bij de drie decentrale overheden, te weten de
gemeenten, provincie en waterschappen.
4.3 Besluitvorming over de Concept RES
In Midden-Holland is omwille van de aspecten ‘betrokkenheid’ en ‘draagvlak’ aanvankelijk besloten
dat (ook) de Concept RES door de gemeenteraden wordt vastgesteld. Als gevolg van de coronacrisis
is vaststelling door raden lastiger geworden. Desondanks zijn raden wel nauw betrokken geweest bij
de totstandkoming van de Concept RES. Binnen de provincie zal besluitvorming over het toesturen
van de Concept RES aan het NP RES plaatsvinden in het College van Gedeputeerde Staten (GS). GS
stuurt de Concept RES ter kennisname op aan de Provinciale Staten (PS). Dit laatste geldt ook voor
de waterschappen, het college stelt vast en geleidt de Concept RES door naar het algemeen
bestuur.
Om de raden, staten en algemeen bestuurders (i.c. de volksvertegenwoordigers) mee te nemen in
het ontwikkelproces van de RES en hen stap voor stap in staat te stellen een besluit te nemen, is
vanaf het najaar 2018 een aantal regionale bijeenkomsten voor volksvertegenwoordigers
georganiseerd. Ook leden van PS en de algemeen besturen van de waterschappen waren welkom.
In mei en september 2019 en februari 2020 zijn ook weer bijeenkomsten voor
volksvertegenwoordigers georganiseerd. De geplande RES-avond van 12 maart 2020 is door de
situatie rond COVID-19 niet doorgegaan. Op deze avond hadden met name de denkrichtingen voor
de opwek van hernieuwbare elektriciteit uit zon en wind besproken moeten worden.
De regionale bijeenkomsten hadden verschillende doelen, zoals de volksvertegenwoordigers:
         elkaar regionaal laten ontmoeten en leren kennen;
         op een vergelijkbaar bewustwordings- en kennisniveau brengen;
         hun politieke visies en meningen te laten uitwisselen;
         te ondersteunen om lokale verschillen en overeenkomsten en regionale
         gemeenschappelijkheden te identificeren;
         te ondersteunen bij de invulling van hun controlerende en volksvertegenwoordigende rol en
         uiteindelijk kaderstellende en besluitvormende rol.
De bijeenkomsten stonden steeds in het teken van beeld- en oordeelsvorming en waren
nadrukkelijk niet besluitvormend van aard. Overigens ook omdat de formele (staats- en
publiekrechtelijke) basis daarvoor ontbreekt.
Naast de regionale bijeenkomsten hebben de afzonderlijke betrokken partners de ruimte en
verantwoordelijkheid om hun achterbannen te informeren en actief bij de RES te betrekken. In het
bijzonder hebben de colleges en meer in het bijzonder de wethouders, gedeputeerde en
hoogheemraden de verantwoordelijkheid om dit naar hun politieke organen te doen.
Naarmate besluitvorming eind 2019 dichterbij kwam, heeft het lokale samenspel in de gemeenten
tussen portefeuillehouder/college en gemeenteraad steeds meer aandacht, vorm en inhoud
gekregen. Dit vond ofwel plaats in een bestaande commissie of door het instellen van
raadswerkgroepen of programmacommissies. In eerste instantie richtte afstemming zich op het
proces, maar later ook steeds intensiever op de inhoud. Ook bij de provincie is inmiddels een
statenwerkgroep in het leven geroepen.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       16
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>4.4 Maatschappelijke betrokkenheid - fasering van
participatie
Naast een samenwerkingsproces is de RES bovenal een participatieproces waarbij het van belang is
inwoners, maatschappelijke organisaties en marktpartijen vroegtijdig te betrekken.
Lokale maatschappelijke betrokkenheid en participatie
Alle betrokken gemeenten hebben de afgelopen tijd lokaal hun participatieprocessen vorm en
inhoud gegeven, veelal op duurzaamheid in brede zin. De energietransitie maakt daar, bijvoorbeeld
via de TVW’s, onderdeel van uit.
De betrokkenheid van inwoners en particulier initiatief krijgt lokaal op projectniveau vorm en
inhoud door de maatschappelijke partners in de stuurgroep (zie paragraaf 4.1 voor een opsomming
van de vertegenwoordigde maatschappelijk partners). Door deze partners zijn al diverse
energieprojecten gerealiseerd en opgestart, waarmee kansen en mogelijkheden voor lokaal
particulier (gedeeld) eigendom van de productie van hernieuwbare opwek in de regio ook verder
invulling krijgt.
Regionale maatschappelijke betrokkenheid en participatie
In de opzet van de participatie rondom de RES is door de stuurgroep onderscheid gemaakt tussen
indirecte (door vertegenwoordiging) en directe participatie.
Eind 2019 is geoordeeld dat het abstractieniveau van de RES zich - in de fase naar de Concept RES -
nog onvoldoende leent voor intensieve, directe inwonersparticipatie. Ook de relatief beperkte,
resterende tijd speelde daarbij een rol. Op lokaal niveau (hoewel lang niet in elke gemeente) werden
bovendien al informatieavonden rond de TVW georganiseerd. Het had voor inwoners tot verwarring
kunnen leiden wanneer de regio vanuit RES-perspectief ook nog regionale bijeenkomsten had
georganiseerd.
Daarbij is geconstateerd dat zowel de overheden als de maatschappelijke organisaties via de
stuurgroep voor dit moment voldoende zijn aangehaakt en dat daarmee indirecte betrokkenheid en
participatie door inwoners en ondernemers voldoende is geborgd.
Daarom is door de stuurgroep besloten om voor de RES Midden-Holland een tweetrap ten aanzien
van participatie te hanteren.
    I.    Tot en met de Concept RES: nadruk op indirecte regionale participatie middels
          vertegenwoordiging in de stuurgroep én organisatie directe lokale participatie
    I.    Vanaf de Concept RES richting definitieve RES 1.0: naast indirecte regionale participatie
          via vertegenwoordiging ook organiseren van directe participatie. Hiervoor wordt
          momenteel een participatieplan ontwikkeld. Daarin wordt nader bepaald hoe, wanneer en
          wat aanvullend op de lokale momenten en vormen regionaal mogelijk en wenselijk is.
Aan de hand van gesprekken moet nog nader worden bepaald hoe de participatiecoalitie 3, in het
proces van Midden-Holland het best kan worden benut. De participatiecoalitie bestaat uit vijf
maatschappelijke organisaties van, voor en door bewoners. Zij bieden van 2019-2021 in het kader
van het Klimaatakkoord een landelijk ondersteuningsprogramma bewonersparticipatie, waarvan
ook in het RES-proces gebruik gemaakt kan worden.
3 https://departicipatiecoalitie.nl/wat-is-de-pc/
                           Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       17
                                              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>4.5 Maatschappelijke partners in de Concept RES
Naast hun inbreng in de stuurgroep en werkgroepen hebben maatschappelijke partners gedurende
het proces van de totstandkoming van de Concept RES zelf hun belangen, visies, ideeën en inbreng
explicieter gemaakt. Een aantal van die partijen heeft elkaar opgezocht en is met elkaar in gesprek
geraakt over of en hoe zij tot een gezamenlijke inbreng voor de Concept RES kunnen komen.
Van de volgende partijen is een schriftelijke bijdrage ontvangen, die in de aangeleverde vorm als
bijlagen (zie Bijlage VI) aan deze Concept RES zijn toegevoegd:
         Een gezamenlijke reactie van de maatschappelijke organisaties RES M-H
         (Duurzaamheidsplatformen M-H, Energiecoöperaties M-H, Natuur en Milieufederatie Zuid-
         Holland en LTO-Noord).
         Daarnaast de individuele bijdragen van de volgende partijen:
         Duurzaamheidsplatformen Midden-Holland.
         LTO.
         Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland (NMZH).
        Techniek Nederland.
Met het in zijn geheel toevoegen van deze bijdragen aan de Concept RES worden de inhoudelijke
bijdragen in het vervolgproces gebracht en kunnen zij expliciet bij de verdere uitwerking richting de
RES 1.0 en de regionale participatieprocessen die na de Concept RES worden gestart worden
betrokken.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        18
                                        -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>5. Opwek van hernieuwbare elektriciteit
De regio Midden Holland heeft de ambitie om 0,435 TWh (1,567 PJ) aan hernieuwbare elektriciteit,
oftewel elektriciteit die duurzaam wordt opgewekt met wind- of zonne-energie, te realiseren. Dit is
1,24% van de landelijke opgave van 35 TWh (127 PJ). Deze 1,24% is gebaseerd op de huidige
elektriciteitsvraag van de regio ten opzichte van de landelijke elektriciteitsvraag. Dit hoofdstuk
geeft inzicht in de manier waarop de regio denkt het aandeel in de landelijke opgave in te kunnen
vullen. Op dit moment heeft de regio de ambitie op het niveau van het eigen aandeel in het
landelijke totaal bepaald. De manier waarop de regio die ambitie denkt te kunnen invullen is nog
niet bepaald.
 In deze Concept RES worden mogelijke oplossingen gepresenteerd in de vorm van
 'denkrichtingen'. Dat zijn nadrukkelijk nog geen vaststaande oplossingen of scenario’s. De
 denkrichtingen worden richting RES 1.0 verder uitgewerkt en geconcretiseerd in één of meerdere
 ruimtelijke scenario's. Er zijn op dit moment ook nog geen doorrekeningen gemaakt.
De ODMH heeft wel een analyse uitgevoerd naar de potentie voor wind- en zonne-energie in de
regio4. In die analyse is rekening gehouden met Bijlage III - Richtlijnen en voorkeuren (wet- en
regelgeving en een aantal beleidsmatige uitgangspunten - zie hiervoor ook Bijlage III - Richtlijnen en
voorkeuren), maar een gewenst ruimtelijke scenario en/of standpunten van overheden en
maatschappelijke partijen zijn daarin dus nog niet meegewogen. Op basis van deze eerste grove
analyse lijkt de ambitie haalbaar.
5.1 Bestaande regionale opwek en geplande
projecten
De elektriciteit die op dit moment al door zonnepanelen en windturbines wordt opgewekt in de
regio Midden-Holland is 0,057 TWh (0,206 PJ)5. Het gaat hier om diverse grote daken met
zonnepanelen, vier windturbines in de gemeente Waddinxveen langs de A12 en één windturbine in
de gemeente Gouda. De verwachting is dat de komende jaren hier nog 0,091 TWh (0,326 PJ) aan
wordt toegevoegd door grootschalige zonne-energieprojecten die al gepland zijn6, zie hiervoor
Afbeelding 2 en 3. Op dit moment zijn geen geplande nieuwe projecten met windturbines in de regio
bekend. Wel loopt regio overschrijdend een eerste verkenning naar de eventuele mogelijkheden
voor windturbines elders langs de A12 en langs de N11.
4 De rapportage bevindt zich momenteel nog in de afrondende fase.
5 Opgesteld vermogen wind en ‘zon op bedrijven’ uit de klimaatmonitor (2018) plus de o.b.v. de SDE+ subsidie
gerealiseerde projecten in 2019.
6 Overzicht samengesteld op basis van informatie over SDE+ subsidie aanvragen bij RVO, informatie van
energiecoöperaties over projecten met Regeling Verlaagd Tarief en informatie van waterschappen over
geplande projecten.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                              19
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Gerealiseerde projecten grootschalige
                              opwek
                                                Projecten                       Projecten door energiecoöperaties
                                                 o.b.v. SDE+ subsidie            o.b.v. Regeling Verlaagd Tarief
                                                 Productie in TJ                 Productie in TJ
                                                          ≤ 1,1                           ≤ 1,1
                                                          ≤ 2,8                           ≤ 2,8
                                                          ≤ 7,4                           ≤ 7,4
                                                          ≤ 21,2                          ≤ 21,2
                                                          ≤ 45                            ≤ 45
   ¯ 0   1    2         4        6
                                  Kilometers     Kadaster, Esri, HERE, Garmin, INCREMENT P, USGS, METI/ NASA
       Afbeelding 2 - Kaartweergave gerealiseerde wind en zon op land
     Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                           20
                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Pijplijn projecten grootschalige opwek
                                                  Projecten                       Projecten door energiecoöperaties
                                                   o.b.v. SDE+ subsidie             o.b.v. Regeling Verlaagd Tarief
                                                   Productie in TJ                 Productie in TJ
                                                            ≤ 1,1                            ≤ 1,1
                                                            ≤ 2,8                            ≤ 2,8
                                                            ≤ 7,4                            ≤ 7,4
                                                            ≤ 21,2                           ≤ 21,2
                                                            ≤ 45                             ≤ 45
    ¯   0   1    2         4       6
                                     Kilometers    Kadaster, Esri, HERE, Garmin, INCREMENT P, USGS, METI/ NASA
       Afbeelding 3 - Kaartweergave geplande projecten wind en zon op land
        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                          21
                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Het uitbreidingsplan voor een extra windturbine langs de A12 bij Waddinxveen is eind 2018
gestaakt. Daarnaast is vervanging van de eerdergenoemde bestaande vijf windturbines (in
Waddinxveen en Gouda) door krachtiger windturbines (ook wel ‘re-powering’ genoemd) niet
voorzien. Het geheel van de bestaande opwek en de reeds bekende geplande projecten staat in
navolgende tabel samengevat.
                                                                               TWh     TJ
                  Gerealiseerd totaal                                          0,057 0,206
                          -grootschalig zonne-energie                          0,029 0,106
                          -windenergie7                                        0,028 0,100
                  Projecten in de pijplijn8                                    0,091 0,326
                  Re-powering                                                    0     0
                  Totaal                                                       0,148 0,532
                                Tabel 1 - Samenvatting bestaande en geplande opwek
5.2 Besparingsopgave
Vanuit het NP RES wordt geen energie-besparingsopgave voorgeschreven. Echter vindt de regio het
wel belangrijk hier in de uitvoeringsstrategie aandacht voor te hebben: alles wat bespaard wordt,
hoeft immers niet extra opgewekt te worden. Bovendien is besparing hard nodig bij de te
verwachten toename in all-electric warmte-oplossingen en elektrische auto’s. Energiezuinigere
machines en besparende maatregelen bij bedrijven zorgen wel voor energiebesparing, alleen is het
lastig te meten hoeveel die besparing is. Het kwantificeren van een besparingsdoelstelling op
regionaal niveau is mede daarom niet gedaan.
Richting de RES 1.0 wordt besproken of de besparingsopgave met een regionale component wordt
uitgewerkt of alleen onderdeel wordt van de lokale uitvoeringsstrategieën. De regio voert sowieso
wettelijke besparingsnormen door. Onder andere door zogeheten Meerjarenafspraken Energie-
efficiëntie (MJA3/MEE) plannen en door de Informatieplicht Energiebesparing binnen de Wet
Milieubeheer na te leven. Voor dat laatste werken ODMH en DPM-H samen om te stimuleren dat
ondernemers aan deze verplichting gaan voldoen.
5.3 Denkrichtingen en potentie-gebieden
De gestelde opgave is complex. Wind en zon op land kan op veel verschillende locaties worden
geplaatst, maar niet elke locatie is even wenselijk of geschikt. In meerdere sessies (zoals
werkgroepen, stuurgroepvergaderingen en bijeenkomsten voor volksvertegenwoordigers) zijn
diverse mogelijkheden met elkaar vergeleken. Voor windturbines en zonnepanelen zijn
verschillende typen locaties in overweging meegenomen. Bij het indelen in typen locaties is
rekening gehouden met geldende richtlijnen en voorkeuren9. Met andere woorden, wat is op dit
moment wettelijk gezien onmogelijk en wat is minder wenselijk.
Deze typen locaties zijn besproken in de bijeenkomst voor volksvertegenwoordigers op 6 februari
2020. Hier hebben de deelnemers in kleinere groepen - vier voor wind en vier voor zon - aangegeven
op welke typen locaties en in welke mate volgens hen ingezet moet worden richting 2030. De
7 Voor wind is gerekend met 2200 vollasturen
8 Pijplijn SDE+ MWh is berekend aan de hand van de rekenregel van de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) voor vollasturen. Deze hanteert ongeveer 947 vollasturen voor zon.
9 De richtlijnen en voorkeuren staan in Bijlage I toegelicht.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                      22
                                             -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>resultaten van de voorkeuren zijn vervolgens vergeleken en gebundeld gerangschikt van hoge naar
lage mate van gewenste inzet richting 2030.
Dat heeft geresulteerd in onderstaande rangschikkingen. De typen locaties voor zon en wind zijn
apart geprioriteerd; dit betekent dat nog niet met de volksvertegenwoordigers besproken is hoe de
voorkeuren voor typen locaties voor zon en wind zich tot elkaar verhouden. Is bijvoorbeeld wind
langs infrastructuur net zo wenselijk als zon op grote daken, of is dit in verhouding minder
wenselijk? Daarnaast geeft vanuit technisch oogpunt een combinatie van wind en zonne-energie de
beste balans op het elektriciteitsnet wat de noodzaak van energieopslag verkleint en de
betaalbaarheid en financiële haalbaarheid verbetert.
Omdat de totale ladder van duurzame elektriciteit nog niet bij de volksvertegenwoordigers is
teruggelegd, worden in Tabel 2 ook de twee bouwstenen getoond: de initiële prioritering wind en
zon. In Tabel 2 zijn deze twee bouwstenen samengevoegd.
     Zon op grote daken                                               Wind langs infrastructuur
     Zon in gebouwde omgeving (klein dak)                             Wind bij industrie- en bedrijventerreinen,
                                                                      glastuinbouw
     Zon op overkappingen                                             Kleine windturbines op boerenerf
     Zon langs infrastructuur                                         Wind in landbouwgebied met en zonder
                                                                      opgave
     Zon in glastuinbouwgebied                                        Wind bij sportparken
     Zon op stortplaatsen                                             Wind in open water, natuur- en
                                                                      recreatiegebieden
     Zon in dorps- en stadsranden
     Zon in landbouwgebied met een opgave
     Zon op water
     Zon in natuur- en recreatiegebieden
     Zon in landbouwgebied zonder opgave
                                             Tabel 2 - Rangschikking typen locaties
                             Zon op grote daken
                             Zon in gebouwde omgeving (klein dak10)
                             Zon op overkappingen
                             Wind langs infrastructuur
                             Wind bij industrie- en bedrijventerreinen, glastuinbouw
                             Kleine windturbines op boerenerf
                             Wind in landbouwgebied met en zonder opgave
                             Wind bij sportparken
                             Zon langs infrastructuur
                             Zon in glastuinbouwgebied
                             Zon op stortplaatsen
10 Een klein dak is (in de meeste gevallen) een dak van een woonhuis waar maar weinig zonnepanelen op geplaatst kunnen
worden waardoor relatief weinig elektriciteit opgewekt kan worden.
                              Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                    23
                                                  -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                         Zon in dorps- en stadsranden
                         Zon in landbouwgebied met een opgave
                         Zon op water
                         Zon in natuur- en recreatiegebieden
                         Zon in landbouwgebied zonder opgave
                         Wind in open water, natuur- en recreatiegebieden
                                    Tabel 3 - Rangschikking typen locaties totaal
De typen locaties met een lage voorkeur hebben een hoge maatschappelijke waarde die lastig
verenigbaar is met elektriciteitsopwekking. Locaties waar reeds woonwijken en nieuwe
natuurgebieden zijn gepland, hebben ook een lage voorkeur, hoewel deze locaties wel in de NP RES
analysekaarten als potentie-gebieden staan. De typen locaties Zon op stortplaatsen en Wind bij
Sportparken zijn voor het moment niet meegenomen bij het uitwerken van de denkrichtingen,
vanwege hun marginale bijdrage aan de opgave in de regio Midden-Holland, wat overigens niet wil
zeggen dat deze typen locaties nu voor eens en voor altijd zijn uitgesloten.
De rangschikking uit Tabel 3 is gebruikt bij de uitwerking van een aantal denkrichtingen voor
zogenaamde potentie-gebieden. De werkgroep Elektriciteit heeft de eerste schetsen van de
'denkrichtingen' uitgewerkt, waarbij de gestelde ambitie van de regio en verschillende
mogelijkheden tot ruimtelijke inpassing van opwekcapaciteit mee is genomen. De ambitie kan,
gegeven de typen locaties en beschikbare ruimte, op zeer verschillende manieren worden ingevuld.
En soms kan het nodig blijken ook op minder gewenste locaties de opwek te plannen. Dat zijn
keuzes die binnen de regio in onderling overleg gezamenlijk moeten worden gemaakt. De schetsen
van de denkrichtingen en bijbehorende overwegingen zijn bedoeld om te helpen in dat keuzeproces.
In de volgende paragrafen worden de denkrichtingen nader toegelicht. De technische specificaties
die voor wind en zon daarbij als uitgangspunt zijn gehanteerd zijn terug te vinden in Bijlage II-
Technische specificaties.
  Onderstaande denkrichtingen zijn globale schetsen en bewust (nog) geen concreet uitgewerkte
  “scenario’s” waarvan straks één gekozen moet worden. De verschillende elementen van de
  denkrichtingen kunnen en zullen richting 1.0 ‘modulair’ gecombineerd moeten gaan worden om
  tot de meest wenselijke configuratie te komen. Daarbij geldt dat, daar waar lokaal of regionaal
  een politieke afkeur bestaat ten aanzien van bijvoorbeeld wind, dit in principe met zon moet
  worden ingevuld en vice versa. Dit principe wordt in de uiteindelijke Concept RES verwerkt en is
  al zo veel mogelijk in onderstaande denkrichtingen tot uitdrukking gebracht.
  Bij het berekenen van de mogelijke opbrengsten van de verschillende (onderdelen van) de
  denkrichtingen is geprobeerd een zo realistisch mogelijke inschatting van de potentiële
  opbrengst te doen. Daarom staat aangegeven van welke aantallen turbines/ha zon is uitgegaan.
  In de praktijk zal dit hoger of lager uit kunnen gaan vallen.
5.3.1 BASIS
BASIS bevat de meest wenselijke en kansrijke locaties. Dit sluit daarmee voor een belangrijk deel
aan bij de beschreven prioritering en past binnen het huidige overheidsbeleid. Uitgangspunt is dat
natuur- en recreatiegebieden en landschappelijk kenmerkende en waardevolle gebieden worden
ontzien.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       24
                                              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>De ambitie van de regio is groter dan wat aan opwek met BASIS richting 2030 gerealiseerd kan
worden, zoals tevens blijkt uit Bijlage IV - Tabel achtergrond BASIS. Daarnaast vraagt de realisatie
van BASIS om een stevige impuls en stimulering vanuit overheden (gemeenten, provincie en Rijk).
Zo zijn bij grote daken meerdere belanghebbenden betrokken, kunnen dakconstructies niet sterk
genoeg zijn en moeten investeerders verleid worden de noodzakelijke meer-investeringen te doen
om meer opwek mogelijk te maken dan alleen het eigen verbruik. Dit kan onder andere via een
gunstiger terugverdientijd met subsidie gerealiseerd worden. De SDE+ is hiervan de meest bekende,
maar deze blijkt niet in alle gevallen toepasbaar of toereikend. Als alternatief voor een
verleidingsstrategie denkt de regio bijvoorbeeld aan gericht onafhankelijk advies vanuit
gespecialiseerde bedrijven. Afbeelding 4 toont het kaartbeeld van BASIS.
5.3.2 Denkrichting BASIS PLUS
De denkrichting BASIS PLUS bevat alle typen locaties die in Tabel 3 - Rangschikking typen locaties
totaal groen gekleurd zijn en in die rangschikking de hoogste voorkeur genieten. Dit betekent dat
aanvullend op de elementen uit BASIS, type locatie ‘wind langs infrastructuur’ aan de legenda is
toegevoegd. Mogelijk kan type locatie ‘wind bij industrie en bedrijventerreinen en in
glastuinbouwgebied’ ook nog voor maximaal circa 71 TJ bijdragen aan de potentie met
inachtneming van de richtlijnen. Echter is na uitvoerig overleg besloten dit type locatie niet op te
nemen, omdat ruimtelijk gezien het merendeel vermoedelijk landt in gebied waar windturbines niet
gewenst zijn.
In Afbeelding 5 staan de kenmerken die van toepassing zijn bij deze specifieke denkrichting. De
mogelijke locaties voor wind langs infrastructuur liggen zo veel mogelijk langs snelwegen, zodat
provinciale wegen waar mogelijk worden ontzien. Deze denkrichting conflicteert op veel plaatsen
nog wel met huidig geldende richtlijnen. Dit alles vraagt om veel (boven)regionale samenwerking,
waarop in de denkrichting CONCENTRATIE verder wordt ingegaan.
5.3.3 Denkrichting CONCENTRATIE
Aanvullend op hetgeen in BASIS staat, focust de denkrichting CONCENTRATIE zich op een aantal
grootschalige opwek-locaties. Deze denkrichting gaat uit van het ruimtelijk ontzien van grote delen
van de regio door de aanleg van één of meer energielandschappen. De zoekgebieden voor wind en
zon vallen samen met andere opgaven, zoals bodemdaling en verzilting. Een energielandschap, met
daarin de combinatie van zon en wind óf alleen zon, heeft als voordeel dat dit samen met de
ontwikkeling van bijvoorbeeld natuur en recreatie gerealiseerd kan worden. Ook het kiezen voor
grootschalige wind langs infrastructuur is in deze denkrichting opgenomen. In Afbeelding 6 is een
aantal suggesties voor mogelijke energielandschappen opgenomen.
Het realiseren van hernieuwbare opwek langs infrastructuur, zoals de A12, A20 en N11, heeft een
RES-regio overstijgend karakter, omdat deze samen met gemeenten als Woerden (voor A12),
Rotterdam (voor A20) en Alphen aan den Rijn (voor N11) onderzocht dienen te worden. Hierbij
wordt ook gekeken naar kansen die op de lange termijn de kwaliteit van het landschap kunnen
borgen. Regio-overstijgende samenwerking is hierbij belangrijk. Er wordt niet gedacht vanuit
grenzen maar vanuit de opgave met een vooruitziende blik naar 2050.
Deze denkrichting past niet binnen de bestaande richtlijnen en voorkeuren. Deze moeten in overleg
aangepast worden om de potentiële opbrengsten daadwerkelijk te kunnen realiseren. Dat vraagt
om een goede afweging en gedegen onderzoek of en hoe deze potentie-gebieden als oplossing
ingezet kunnen worden. Daarbij is het voor het behalen van de ambitie richting 2030 niet nodig álle
uitgetekende energielandschappen na te streven.
5.3.4 Denkrichting SPREIDING
In aanvulling op de in BASIS weergegeven uitgangswaarden, kent de denkrichting SPREIDING een
lokaal uitgangspunt, waardoor opwek verspreid door de regio plaatsvindt en zichtbaar wordt. Dit
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          25
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>heeft een beduidend ander effect op de ruimtelijke en landschappelijke kwaliteit dan de
denkrichting CONCENTRATIE. Met deze denkrichting zijn gemeenten meer afhankelijk van
initiatieven vanuit de samenleving. Dit betekent dat er vanuit de gemeenten een verminderde regie
op de ambitie ligt, maar er mogelijk wel meer maatschappelijk draagvlak ontstaat. De verminderde
regie kan ondervangen worden door steviger samenwerking op te starten met ontwikkelaars en
energiecoöperatie. In deze denkrichting wordt als type locatie ook de zogeheten dorpsturbine
geïntroduceerd als kleinere variant op een windturbine. Omdat opwek en vraag in deze denkrichting
dicht bij elkaar liggen, kan een kleinere turbine al voorzien in de lokale vraag. Zie Afbeelding 7 voor
het kaartbeeld van de denkrichting SPREIDING.
5.3.5 Overige overwegingen en vervolg
Met BASIS als uitgangspunt alleen haalt de regio de geformuleerde ambitie voor hernieuwbare
elektriciteit niet. De aanvullende denkrichtingen laten zien dat op dit moment, ten opzichte van de
BASIS elementen, nog diverse alternatieve of extra potentie-gebieden beschikbaar zijn. Komende
periode gaat de regio de denkrichtingen delen en bespreken om richting de RES 1.0 toe te werken
naar een samengestelde denkrichting. De uitdagingen en kansen om de potentie-gebieden te
benutten zijn divers:
          Re-powering van bestaande locaties is vooralsnog niet voorzien in de vorm van opschaling,
          omdat het binnen de huidige (wettelijke) kaders onvoldoende winst oplevert. Grotere
          turbines langs de A12 lijken niet mogelijk en vervanging van de bestaande turbines van
          3 MW is een investeringsbeslissing die vanuit de markt moet komen.
          Natuur- en stiltegebieden en recreatieschappen kennen de nodige uitdagingen.
          De bodemdaling problematiek in de regio vormt een specifieke uitdaging en biedt tegelijk
          ook kansen. Zo kan minder goede landbouwgrond juist ingezet worden voor zonnevelden.
In het vervolgtraject worden ook de resultaten van de zogenaamde 'net-impactanalyse' van de
netbeheerders meegenomen. In deze analyse komt te staan wat de verwachte effecten van de
verschillende denkrichtingen op het elektriciteitsnet zijn. Over het aansluiten van de verschillende
voorzieningen op het elektriciteitsnet heeft de regio nog geen concrete afstemming met de
netbeheerder gehad. Daadwerkelijke doorrekening kan men uiteraard pas bij concrete
projectlocaties maken. Verzwaring van onderstations en aanleg van nieuwe, is in de komende 3-5
jaar is wel al voorzien.
Oplossingen die gecombineerd opgepakt kunnen worden, zoals opwek in combinatie met
ontwikkeling van natuur, en de timing van aanpak van infrastructuur zijn belangrijke factoren waar
rekening mee gehouden dient te worden. De netbeheerders hebben een eerste kwalitatieve analyse
verricht voor de Concept RES. Wanneer de regio meer duidelijkheid heeft over de denkrichtingen
en de haalbaarheid van potentie-gebieden in de praktijk, zal afstemming plaatsvinden over de
aansluiting op het elektriciteitsnet. In Hoofdstuk 8 (Energie Systeem Efficiëntie) staat in meer detail
beschreven welke afstemming tot nu toe heeft plaatsgevonden.
5.4 Kleinschalig zon-op-dak
Op de voorlichtingsbijeenkomst voor volksvertegenwoordigers op 6 februari 2020 hebben de
aanwezigen aangegeven dat zij actief in willen zetten op kleinschalig zon-op-dak. Deze maatregel is
zonder meer binnen energiebeleid en -strategie toe te passen. Het is namelijk een dubbelfunctie in
ruimtegebruik en nog veel daken zijn onbenut. De potentie van deze categorie is 0,284 TWh / 1.022
TJ.11
11 NP RES Viewer 2.0 via Geodan toont een potentie van 1.098 TJ, maar volgens klimaatmonitor (2018) ligt er
al 76 TJ zonnepanelen op daken van woningen (=klein dak). De groeipotentie is daarom: 1.098 - 76 = 1.022 TJ
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                              26
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Door NP RES is bepaald dat alleen extra opwekvermogen dat boven de autonome groei uitkomt
mee mag worden gerekend als bijdrage aan de hernieuwbare opwek. Data uit de Klimaatmonitor
laat zien dat de regio achterloopt op de autonome groei in de realisatie van kleinschalig zon-op-dak.
De getallen in de Klimaatmonitor uit 2018, zijn wellicht niet helemaal representatief voor de laatste
stand van zaken. Tussentijds zijn in de regio meerdere acties geweest om kleinschalige opwek te
stimuleren. Deze extra opwekcapaciteit is echter veelal niet meer dan wat de eigenaar voor eigen
consumptie nodig heeft en wordt daardoor nog altijd tot autonome groei gerekend.
Hoewel inzet op kleinschalig zon-op-dak qua prioritering dus hoog scoort, is het huidige beeld dat
de regio, zelfs met forse investeringsmaatregelen op kleinschalige opwek, niet boven de autonome
groei uit zal komen. Vooralsnog is gekozen om deze categorie buiten de Concept RES M-H te laten.
Desalniettemin blijft ook dan de realisatie van kleinschalig zon-op-dak van belang. Niet alleen om de
achterstand in te halen, maar ook vanwege de positieve beeldvorming die dit heeft in de richting
van inwoners. Hun investeringen op dit vlak wordt dus zeker aangemoedigd en gewaardeerd, maar
buiten de Concept RES ambitie meegerekend.
                        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          27
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> Afbeelding 4 - BASIS voor de opgave hernieuwbare opwek op land
Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland              28
                    -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Afbeelding 5 - Denkrichting BASIS PLUS voor de opgave hernieuwbare opwek op land
        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       29
                             -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Afbeelding 6 - Denkrichting CONCENTRATIE voor de opgave hernieuwbare opwek op land
          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       30
                              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Afbeelding 7 - Denkrichting SPREIDING voor de opgave hernieuwbare opwek op land
        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                      31
                             -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>6. Aanwending van warmte
In tegenstelling tot de opgave voor hernieuwbare elektriciteit, geldt voor warmte geen
gekwantificeerde opgave van de jaarlijkse hoeveelheid duurzame warmte die de regio in 2030 moet
produceren. Wel moeten in Nederland voor 2050 7 miljoen huizen en 1 miljoen gebouwen goed
geïsoleerd zijn en voorzien van duurzame energie. De regie voor deze opgave ligt bij de gemeenten
en moet landen in de Transitievisie Warmte (TVW), die voor het einde van 2021 moet zijn
vastgesteld. In de TVW moet elke gemeente aangeven welke buurten en wijken al voor 2030 worden
afgekoppeld van aardgas en wat het warmte-alternatief in deze buurten wordt. Van de totale
landelijke opgave moeten in 2030 reeds 1,5 miljoen gebouwen zijn verduurzaamd. Parallel aan die
opgave moet een oplossing gevonden worden voor industriële bedrijven die hoge temperaturen
nodig hebben in het productieproces.
Hoewel het proces van de warmtetransitie dus met name een lokale aangelegenheid is, is regionale
afstemming en samenwerking aangaande de herkomst van hernieuwbare warmte zeker van belang.
Niet elke gemeente heeft dezelfde mogelijkheden om lokale bronnen te gebruiken voor de
warmtetransitie. Gemeentelijke bronnen die meer potentie hebben dan waar lokaal behoefte aan is,
kunnen worden ingezet om tekorten in andere gemeenten aan te vullen. Voor de Concept RES
betekent dit dat er een heldere indicatie is van de toekomstige warmtevraag en dat de aanwezige
lokale bronnen in kaart moeten worden gebracht. In RES-verband stemmen de deelnemende
partijen af op welke wijze onderling warmte kan worden uitgewisseld. In de RES 1.0 volgt hieruit een
eerste schets van Regionale Structuur Warmte (RSW). In eerste instantie nog globaal en indicatief,
in opvolgende RES’en toewerkend naar een steeds concreter plaatje.
Er is een grote wisselwerking tussen enerzijds de TVW’s en anderzijds het warmtedeel van de RES.
De toekomstige warmtevraag is immers afhankelijk van de mate waarin besparingsmaatregelen
succesvol kunnen worden gerealiseerd. Voor de gebouwde omgeving is dit afhankelijk van de
ambitie die individuele gemeenten aan de dag leggen. Vooralsnog wordt voor het bepalen van de
toekomstige warmtevraag van woningen gerekend met een gemiddeld energielabel B12. Dit kan in
toekomstige RES’en veranderen en lokaal gaan verschillen. Bijvoorbeeld omdat in bepaalde wijken
deze ambitie niet haalbaar blijkt vanwege de aanwezigheid van monumenten of beschermde dorps-
en stadsgezichten. Of omdat in andere buurten juist een hogere isolatiegraad gerealiseerd kan
worden.
De keuzes die gemaakt worden in de TVW’s, staan niet op zich. De beschikbaarheid of juist
afwezigheid van bronnen in de nabije omgeving is bepalend voor de keuze die in de TVW gemaakt
kan worden. Anderzijds kunnen er situaties bestaan waarbij de aanleg van een collectief warmtenet
onhaalbaar blijkt, waardoor beschikbare bronnen niet kunnen worden ingezet. Ook heeft de keuze
voor een warmte-alternatief mogelijk consequenties voor aanpalende energie-infrastructuur. Een
keuze voor een all electric-alternatief heeft bijvoorbeeld grote invloed op de benodigde hoeveelheid
elektriciteit en daarmee de dimensionering van elektriciteitsnetten. Juist deze afwegingen vinden
op dit moment lokaal plaats in aanloop naar de TVW’s. Omgekeerd bieden de gesprekken over de
RSW, gelegenheid voor gezamenlijk vervolgonderzoek naar de kwantitatieve potentie van
verschillende bronnen in de regio, de regionale verdeling daarvan en de hiervoor benodigde
investering in regionale infrastructuur.
12 In de Startanalyse Aardgasvrije Woningen (oktober 2019) heeft PBL de beschouwde
warmte(aanbod)technieken voor alle strategieën doorgerekend met een minimum schillabel B
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                      32
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>6.1 Warmtevraag
Het huidige warmtegebruik in de regio is 12 PJ13 waarvan momenteel slechts een fractie wordt
opgewekt vanuit hernieuwbare bronnen. Het betreft dan voornamelijk biomassaketels die gebruikt
worden in de landbouw en sfeerverwarming met bijvoorbeeld houtkachels in woningen. De opgave
om over te schakelen op hernieuwbare warmtebronnen ter vervanging van aardgas is daarmee
aanzienlijk. Opvallend is de relatief grote vraag van de gemeenten Waddinxveen en Zuidplas, die
samen goed zijn voor ruim de helft van de totale warmtevraag in de regio. Op sectorniveau springt
de grote warmtevraag in de landbouw in het oog. Beide constateringen zijn te verklaren door de
aanzienlijke glastuinbouwsector in de Zuidplaspolder.
                WARMTEGEBRUIK PER SECTOR                                                   WARMTEGEBRUIK PER GEMEENTE
                                                                                                                  Bodegraven-
                                                                                                                 Reeuwijk; 8,9%
                                                      Woningen; 34%
                                                                          Zuidplas; 40,2%                                        Gouda; 20,9%
 Landbouw; 44%
                                                       Publieke diensten;                                                       Krimpenerwaard;
                                                              4%                                                                     13,0%
                                             Commerciële
                         Industrie; 11%      diensten; 7%                                           Waddinxveen;
                                                                                                       16,9%
               Grafiek 1 - Warmtegebruik per sector                                       Grafiek 2 - Warmtegebruk per gemeente
6.1.1 Woningen
Van de totale warmtevraag in 2017 komt een derde voor rekening van de 99.57014 woningen in de
RES-regio Midden-Holland. Ongeveer de helft van deze woningen heeft een geldig 15 energielabel.
De verdeling hiervan is te zien in onderstaande tabel (klimaatmonitor 2019). Indien deze woningen
worden geïsoleerd tot gemiddeld label B neemt de totale warmtevraag van woningen af met
ongeveer 13%16.
13  Berekening Rijkswaterstaat 2017 volgens Klimaatmonitor
14  CBS StatLine, cijfer per 1-1-2018
15 Vanaf 2015 is het verplicht bij de verkoop van een woning een energielabel te overleggen. De helft van de
woningen in de RES-regio heeft inmiddels een definitief label. Dit label is 10 jaar geldig. Het in 2015 aan alle
woningeigenaren verstrekte voorlopige energielabel is geen geldig label.
16 Data uit Energietransitiemodel (ETM) van Quintel, ‘woningen’ isoleren tot label B (o.b.v. Klimaatmonitor-
data uit 2016). ETM-data op basis van de cijfers uit 2017 is momenteel nog niet beschikbaar.
                                   Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                           33
                                                       -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                              Geldige energielabels woningen RES Midden-Holland
                                                             (2019)
                 18000
                                                         32%
                 16000
                 14000
                 12000
                                     21%
                 10000
                  8000                                            15%
                                               13%
                  6000
                                                                                10%
                  4000
                                                                                          5%
                                                                                                       4%
                  2000
                     0
                                  A t/m A++         B        C           D            E         F              G
                       Grafiek 3 - Energielabels per woning regio Midden-Holland (bron: Klimaatmonitor)
Tegelijk is bekend dat het aantal woningen in de regio Midden-Holland tot 2050 toe zal nemen met
naar verwachting 25%. Dankzij aangescherpte nieuwbouweisen17 zal het warmteverbruik van deze
nieuwbouwwoningen18 aanzienlijk lager komen te liggen dan de vraag van reeds bestaande
woningen. Desondanks zal de toename in het aantal woningen de nog te realiseren besparingen
voor een groot gedeelte tenietdoen, waardoor de warmtevraag voor woningen per saldo nagenoeg
gelijk zal blijven. Wil de regio een afname van de warmtevraag van de woningvoorraad realiseren,
dan zal in de TVW’s een ambitieus besparingsprogramma moeten worden opgenomen.
6.1.2 Publieke en commerciële dienstverlening
Behalve de 99.570 woningen, herbergt de regio, industrie uitgezonderd, nog 11.405
utiliteitsgebouwen 19 die vallen onder de publieke of commerciële dienstverlening (zie Grafiek 4).
Samen zijn zij verantwoordelijk voor 11% van de regionale warmtevraag. Van deze vraag is 4,1%
voor rekening van de publieke dienstverlening en 6,7% voor de commerciële dienstverlening.
                                         UTILITEITSGEBOUWEN MIDDEN-HOLLAND
                                                    (EXCLUSIEF INDUSTRIE)
                                                                   1.604
                                                                                             Winkel
                                                                                   1.181     Kantoor
                                                                                             Logies
                                                                                             Bijeenkomst
                             5.751                                                           Gezondheidszorg
                                                                                      766
                                                                                             Onderwijs
                                                                                             Sport
                                                                                    702
                                                                                             Meerdere functies
                                                                               253
                                                                            150              Overig
                                                                          128
                                                                 870
                               Grafiek 4 -Utilitietsgebouwen Midden-Holland (exclusief Industrie)
Ook in deze sectoren is de komende jaren een besparing te verwachten. Het Activiteitenbesluit
milieubeheer verplicht bedrijven en instellingen om alle energiebesparende maatregelen met een
17 Per 1 januari 2021 moet alle nieuwbouw          voldoen aan de BENG-eisen (Bijna Energieneutrale Gebouwen).
18 O.b.v.  6,75 GJ ruimteverwarming cf. BENG-1 en 9 GJ warm tapwater per huishouden.
19 CBS Statline, cijfer per 1-1-2018
                              Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                 34
                                                     -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>terugverdientijd van 5 jaar of minder uit te voeren. Dit is de energiebesparingsplicht. Deze geldt
voor bedrijven en instellingen die per jaar vanaf 50.000 kWh of 25.000 m3 aardgas of een equivalent
daarvan verbruiken. Voor kantoorgebouwen geldt dat deze per 1 januari 2023 verplicht zijn
minimaal een energielabel C te hebben. De handhaving van deze maatregelen ligt bij gemeenten.
ODMH voert voor de gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Gouda, Waddinxveen en Zuidplas de
Bouw- en Woningtoezicht taken uit, deze kunnen in de toekomst uitgebreid worden met de
handhaving op de label-C-verplichting. Voor nieuwbouw geldt dat utiliteitsgebouwen, net als de
woningbouw, per 1 januari 2021 moet voldoen aan de eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen
(BENG).
Het totaal aan besparingsmaatregelen tot label B kan enerzijds een besparing opleveren van 11%20.
De toevoeging van nieuwe gebouwen als gevolg van bijvoorbeeld gebiedsuitbreiding, leidt
anderzijds tot een stijging van de warmtevraag. Per saldo is de gerealiseerde besparing dan 6%.
6.1.3 Industrie
De industrie in Midden-Holland is verantwoordelijk voor 11% van de totale warmtevraag, waarvan
het grootste deel is gevestigd in Gouda. De warmtevraag in de industrie wordt voor een klein deel
aangewend voor ruimteverwarming. Een fors deel wordt gebruikt in het daadwerkelijke
productieproces. Afhankelijk van het type industrie zijn vaak temperaturen nodig die fors hoger
liggen dan de temperatuur die nodig is voor ruimteverwarming, zoals bij smeltprocessen of het
indrogen van producten. Standaard warmteoplossingen zoals deze voor de gebouwde omgeving
voorhanden zijn, zullen voor deze bedrijven niet volstaan. Voor de verduurzaming van deze
bedrijven is maatwerk noodzakelijk, waarbij de industrie zelf een grote verantwoordelijkheid draagt.
Anderzijds biedt de restwarmte van de industrie een mogelijke alternatieve warmtevoorziening in
de gebouwde omgeving. Daar zal in de verkenning naar de RES 1.0 nader onderzoek voor nodig zijn.
Overigens heeft de regio Midden-Holland relatief weinig industrie.
Met name voor de proceswarmte ligt een afname van de warmtevraag niet voor de hand. Het beeld
van de ontwikkeling van de industriële warmtevraag in de afgelopen jaren21 laat ook een constant
beeld zien.
6.1.4 Agrarische sector
Bijna de helft (44%) van de regionale warmtevraag komt uit de agrarische sector en is vrijwel geheel
toe te schrijven aan de glastuinbouwsector in de Zuidplaspolder (gemeenten Waddinxveen en
Zuidplas). Een belangrijke kanttekening daarbij is dat in het kassengebied tot een kwart van het
gasverbruik voor de productie van elektriciteit via warmtekrachtkoppeling (WKK) wordt
aangewend. Een deel van deze elektriciteit wordt gebruikt in het eigen bedrijf, maar een deel wordt
ook geleverd aan het net in tijden met piekverbruik. Niet het volledige gasgebruik wordt dus
omgezet in warmte. De huidige netto warmtevraag wordt door de sector ingeschat op 3.100 TJ.
Voor de balans op het elektriciteitsnet zal de inzet van WKK-installaties nog een lange periode nodig
blijven. Dit signaal uit de glastuinbouwsector wordt gedeeld door de netbeheerders.
De glastuinbouwsector zal in de regio Midden-Holland qua oppervlakte niet verder groeien. Het is
op voorhand echter moeilijk om aan te geven hoe deze sector zich zal ontwikkelen en welke
innovaties er in de komende decennia te verwachten zijn op het gebied van energie-efficiëntie. Juist
deze factoren zijn van grote invloed op de toekomstige energievraag en moeten in aanloop naar de
RES 1.0 verder onderzocht worden. Wel heeft de sector zelf een stevige ambitie op enerzijds het
doorvoeren van besparingsmaatregelen en anderzijds door steeds meer over te schakelen
opduurzame energie. De glastuinbouwsector ambieert in 2040 klimaatneutraal te zijn met een
resterende netto-warmtevraag van 2.200 TJ, wat neerkomt op een besparing van 29%.
20 Data uit Energietransitiemodel (ETM) van Quintel, ‘gebouwen’ isoleren tot label b (o.b.v. Klimaatmonitor-
data uit 2016)
21 Klimaatmonitor, data 2010-2018
                           Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                35
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>De glastuinbouwsector is zich bewust van de eigen verantwoordelijkheid en pakt deze samen met
de betrokken overheden actief op in de Warmte Samenwerking Oostland (WSO). Dit is een
samenwerkingsverband van LTO Glaskracht Nederland en de betreffende gemeentelijke overheden
in het Oostland. Naast Waddinxveen en Zuidplas zijn dit de gemeenten Lansingerland, Pijnacker-
Nootdorp en Zoetermeer. Het betreft hier bovenregionale samenwerking die zich uitstrekt over de
RES-regio’s Midden-Holland en Rotterdam-Den Haag.
WSO heeft de ambitie de glastuinbouwsector in het Oostland te voorzien van een duurzaam
alternatief voor het huidige gasverbruik. Het westelijk deel van het Oostland, liggend in de RES-
regio Rotterdam-Den Haag, heeft de beschikking over een aanzienlijk aantal geothermiebronnen
waarmee een deel van de eigen warmtevraag kan worden afgedekt. Voor de glastuinbouwsector in
de regio Midden-Holland lijkt - gezien de afwezigheid van grote geothermiebronnen - de inzet van
bovenregionale (rest-)warmte noodzakelijk. Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar de inzet van
industriële restwarmte uit het Rotterdamse havengebied. Deze warmte kan via een aftakking van
een Leiding over Oost - een warmtetransportleiding die het Rotterdamse Havengebied moet
verbinden met Leiden - aangesloten worden op het kassengebied in de Zuidplaspolder.
Op bestuurlijk en ambtelijk niveau vinden gesprekken plaats tussen de WSO-partners, de Provincie
Zuid-Holland en de gemeente Rotterdam over de mogelijkheid een Leiding over Oost te realiseren.
Hiervoor geldt dat een hogere warmtevraag leidt tot een gunstigere businesscase. Om die reden
wordt naast de warmtevraag uit de glastuinbouwsector ook gekeken welke wijken en buurten
rondom de glastuinbouwgebieden op deze restwarmte aangesloten kunnen worden. In de loop van
dit jaar moet hierover meer duidelijkheid ontstaan.
6.1.5 Ontwikkeling warmtevraag
                      Ontwikkeling Warmtevraag Midden-Holland (TJ)
             14.000
             12.000
             10.000
              8.000
              6.000
              4.000
              2.000
                  0
                                      Huidig                                  Warmtevraag 2050
                    Woningen    Publieke en commerciële dienstverlening Industrie   Landbouw   WKK
                             Grafiek 5 -Ontwikkeling Warmtevraag Midden-Holland (TJ)
6.2 Warmte-aanbod
Voor de Regionale Structuur Warmte is het noodzakelijk om naast de vraag ook het aanbod goed in
beeld te hebben. De beschikbare warmtebronnen in Midden-Holland zijn op dit moment nog niet
volledig in kaart gebracht. In onderstaand kaartbeeld zijn de reeds bekende potentiële
warmtebronnen in de regio weergegeven. Voor de RES 1.0 wordt nader kwantitatief onderzoek
gedaan naar de warmtevraag en potentiële warmtebronnen.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        36
                                               -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                Afbeelding 8 -Warmtebronnen Midden-Holland
6.2.1 Geothermie
Lange tijd is aangenomen dat vanwege diepte van de watervoerende pakketten in de ondergrond er
in de regio Midden-Holland nauwelijks potentie was voor geothermie. In totaal zijn er drie
opsporingsvergunningen die geheel of gedeeltelijk vallen in het grondgebied van de regio. Het gaat
dan om de velden Waddinxveen 2, Zuidplas en Bleiswijk 6. In alle gevallen is de
opsporingsvergunning in handen van Wayland Energy.
                     Afbeelding 9 - Kaart opsporingsvergunningen Geothermie (bron: NLog)
                      Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         37
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Om een beter inzicht in de potentie van geothermie in beeld te krijgen, hebben de Provincie Zuid-
Holland en de regiogemeenten een aanvullend onderzoek uitgezet naar mogelijkheden van
geothermie. Uit een in 2016 opgeleverde studie van IF Technology bleek dat de dieperliggende
grondlaag Trias mogelijk interessant kan zijn voor warmtewinning in de regio Midden-Holland. In
het nieuwe onderzoek wordt de potentie van de hoger liggende Delft/Alblasserdam-laag en de
dieperliggende Trias-laag nader in beeld gebracht. De uitkomsten van deze studie worden in de loop
van de totstandkoming van de Concept RES verwacht. Waar geothermie tot nu toe vooral in de
glastuinbouwsector in de praktijk is gebracht, kijkt Midden-Holland nadrukkelijk ook naar de
mogelijkheid deze techniek in te zetten voor verwarming van de gebouwde omgeving. Factoren als
bebouwingsdichtheid en type bebouwing, in relatie tot de isoleerbaarheid, hebben daarbij een grote
invloed op de inzetbaarheid van dit type warmtebron.
6.2.2 Aquathermie
Als waterrijke regio heeft Midden-Holland een aanzienlijke potentie voor de winning van thermische
energie uit oppervlaktewater (TEO). Lokaal is al een aantal studies naar de inzet van aquathermie
gedaan. Daarnaast hebben Syntraal en Deltares een landelijke studie uitgevoerd naar de potentie
van verschillende vormen van aquathermie. Naast het oppervlaktewater zijn daarbij ook
rioolgemalen, oppervlaktewatergemalen en rioolwaterzuiveringsinstallaties in beeld gebracht. Deze
gegevens zijn voor zo ver bekend meegenomen in de Concept RES. Bij de toepasbaarheid van
aquathermie speelt de afstand tussen bron en eindafnemer een rol. Ook moet in ogenschouw
genomen worden dat aquathermie gepaard gaat met een aanvullende elektriciteitsvraag voor zowel
ruimteverwarming als tapwater.
6.2.3 Zonthermie
Een aanvullende vorm van lokale warmtewinning kan gerealiseerd worden door middel van
grootschalige zonthermische velden. Ten aanzien van zonthermie gaat de ruimtelijke opgave ook
spelen in combinatie of in concurrentie met grootschalige zonnevelden voor opwek van
hernieuwbare elektriciteit. Anderzijds is de energetische opbrengst van zonthermie per hectare
hoger dan de opbrengst van zonnepanelen. Hoe hiermee om te gaan is een vraag die ook op
landelijk niveau beantwoord moet worden. De RES-regio Midden-Holland heeft deze vraag
neergelegd bij NP RES.
6.2.4 Lokale restwarmte
Uit een eerste inventarisatie blijkt de potentie voor de uitwisseling van lokale restwarmte gering. De
omvang van industrie met een groot warmteoverschot is beperkt. Eventuele inzet van deze warmte,
mits al te ontsluiten, zal naar verwachting dan ook met name lokaal worden ingezet en moet dan
een plaats krijgen in de TVW’s. De invloed daarvan op de Regionale Structuur Warmte lijkt op dit
moment dan ook gering. Ook omdat bedrijven zelf actief zijn in het verder optimaliseren van hun
eigen bedrijfsprocessen en daarmee de beschikbare restwarmte kan afnemen.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          38
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>6.2.5 Overzicht van lopende en afgeronde studies
In de regio Midden-Holland zijn op provinciaal en gemeentelijk niveau diverse studies gedaan naar
potentiële warmtebronnen. In onderstaand schema zijn deze studies weergegeven.
 Onderwerp                                     Gebied                      Uitvoerder    Status22
 Beschikbaarheid en mogelijkheden              Provincie Zuid-Holland      Greenvis      Afgerond
 restwarmte
 Vervolgstudie obv Greenvis studie naar        Gouda                       Greenvis      Afgerond
 warmtenet Refractories en Carmeuse
 Geothermie potentie rond Croda (bij           Gouda                       Tellus Golda  Lopend
 gebrek aan restwarmte)
 Deskstudie geothermie M-H                     Provincie Zuid-Holland      IF Technology Lopend
                                                                                         (april 2020)
 Warmte uit Rotterdamse Haven (Leiding
 over Oost):
           Hoe warmte inzetten voor            WSO                         WSO           Afgerond
           glastuinbouw en woningen?
           Bovenregionaal                      Provincie Zuid-Holland      Gasunie       Afgerond
           warmteonderzoek
 Aquathermie onderzoeken:
           Landelijke studie                   Nederland                   Syntraal +    Afgerond
                                                                           Deltares
           3 lokale studies                    Bodegraven-Reeuwijk         IF Technology Afgerond
           Gemaal Gouderak                     Krimpenerwaard              Witteveen en  Lopend
                                                                           Bos
           Aquathermie Zuidplaspolder          Zuidplas                    ROM3D /       Afgerond
                                                                           InEnergy
           Spoorzone                           Gouda                       DWA           Afgerond
           Gemaal voor nieuwbouw               Waddinxveen                 IF Technology Afgerond
                                    Tabel 4 - Lopende en afgeronde studies
Voor de uitwerking van de RSW in de RES 1.0 zullen de exacte potentie en locatie van inzetbare
bronnen nog verder moeten worden aangevuld en op een hoger detailniveau worden uitgewerkt.
Dat geldt ook voor het moment van beschikbaarheid en inzetbaarheid van specifieke bronnen.
Daarmee kan toegewerkt worden naar een regionale infrastructuur waarmee warmte uitwisseling
tussen gemeenten mogelijk wordt. Naast een studie naar de economische haalbaarheid zal dan ook
22 Peildatum 31-3-2020
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         39
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>de ruimtelijke impact en de benodigde ruimtelijke reservering voor deze infrastructuur verder
worden onderzocht en uitgewerkt.
6.3 Brongebruik
De keuze voor specifieke warmtebronnen is afhankelijk van diverse factoren. Zo moet de
aanlevertemperatuur van een warmtebron corresponderen met de behoefte en de mogelijkheden
van de eindgebruiker. Een monument dat moeilijk te isoleren valt, heeft weinig aan een warmtebron
van lage temperatuur. Industrie die warmte nodig heeft in het productieproces, zal vaak hogere
temperaturen nodig hebben dan zelfs met diepe geothermie geleverd kan worden. En in de
bebouwde omgeving hangt de kansrijkheid van een warmtenet onder andere af van de
bebouwingsdichtheid en de afstand tussen de bron en gebruiker. En dit is nog maar een globale
greep uit de vele afwegingen die ten grondslag kunnen liggen aan de inzet van warmtebronnen. Dat
maakt de transitie naar duurzame warmte complex en sterk lokaal gericht. Dat vraagt ook gedegen
communicatie om draagvlak voor de transitie te creëren en te behouden.
6.3.1 Inzet van warmte-alternatieven
Op de regionale bijeenkomst voor volksvertegenwoordigers op 6 februari 2020 is met leden van
gemeenteraden, Provinciale Staten en Algemene Besturen van waterschappen gesproken over de
verschillende warmtebronnen. Hoewel de daadwerkelijke inzet van bronnen afhankelijk is van
diverse factoren, werd wel een aantal globale denkrichtingen meegegeven:
         De inzet van collectieve systemen voor warmtedistributie in dichter bebouwde kernen
         wordt als positief beschouwd. Als mogelijke bronnen worden daarbij met name geothermie
         en aquathermie genoemd. De tweede optie kent een additionele elektriciteitsvraag
         vanwege de benodigde warmtepompen.
         Collectieve systemen kunnen ook worden gevoed met zonthermie. Vanwege de ruimtelijke
         consequenties van thermische zonnevelden, bovenop de impact van de realisatie van
         hernieuwbare elektriciteitsopwek, wordt deze optie als minder aantrekkelijk gevonden.
         De grootschalige uitrol van individuele elektrische oplossingen wordt als minder wenselijk
         gezien, met name indien collectieve oplossingen haalbaar zijn. Dergelijke individuele uitrol
         maakt netverzwaring namelijk onvermijdelijk. Daarmee is niet gezegd dat deze oplossingen
         buiten beeld zijn: bij meer verspreide bebouwing met een voldoende hoge isolatiegraad en
         bij nieuwbouw zijn individuele all-electric oplossingen wel degelijk te overwegen. Ook voor
         bedrijventerreinen kan een warmtepomp een oplossing zijn voor de ruimteverwarming,
         bijvoorbeeld in combinatie met zonthermie in de directe omgeving en ondergrondse opslag
         van warmte.
         Biovergisting voor de productie van groen gas (biogas) wordt als interessante optie
         beschouwd. De beperkte inzetbaarheid ervan wordt erkend. Dit komt door de beperkte
         beschikbaarheid van lokaal vergistingsmateriaal. Ook is er concurrentie van de
         transportsector en de industrie die vanwege de hoge energiedichtheid en
         ontbrandingstemperatuur ook een beroep zullen doen op deze energiedrager. Dit geldt ook
         voor groene waterstof. Tijdens piekmomenten op koude dagen kunnen beide voor
         collectieve warmtesystemen een rol spelen, wanneer de warmtevraag hoger is dan de
         basislast die het collectieve warmtesysteem kan bieden. De inzet van biogas of groene
         waterstof als individuele oplossing in de gebouwde omgeving is dan ook beperkt.
         Tot slot werd de grootschalige inzet van biomassa nadrukkelijk als onwenselijk bestempeld.
         Genoemde argumenten zijn de luchtkwaliteit, de stikstofuitstoot en de toenemende twijfel
         over de daadwerkelijke duurzaamheid van biomassa.
6.3.2 Broninzet
Aan de keuze voor een alternatieve warmtebron in de gebouwde omgeving gaat een afweging
vooraf die verder gaat dan de vraag wat wenselijk is. Beschikbaarheid, nabijheid en de technische en
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         40
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>economische haalbaarheid zijn aanvullende factoren die bepalen op welke warmtebron de keuze zal
vallen. Deze keuzes worden per buurt of wijk in de TVW’s gemaakt. Desalniettemin is er voor de
gebouwde omgeving een globale beslisboom op te stellen die inzicht geeft in de keuze die per wijk
of buurt gemaakt kan worden.
                               Afbeelding 10 -Afwegingskader warmtebronnen
Bovenstaand schema is gebaseerd op de huidige kennis en stand van zaken en zal in opvolgende
RES’en worden geactualiseerd. In individuele situaties kunnen andere afwegingen gemaakt worden.
6.3.3 Warmte Koude Opslag
Warmte-oplossingen in de zin van aquathermie en all-electric worden in het kader van de te
ontwikkelen TVW’s vooralsnog op gemeentelijk niveau opgepakt. Voor de inzet van bodemwarmte
en aquathermie betekent dit dat warmte die in de zomer wordt gewonnen, door middel van Warmte
Koude Opslag (WKO) in de bodem moet worden opgeslagen.
Een voornaam knelpunt is dat delen van de Krimpenerwaard bestempeld zijn als
drinkwaterbeschermingsgebied en er gesproken wordt over het uitbreiden van deze gebieden.
Volgens de huidig geldende richtlijnen mogen in deze gebieden geen ingrepen in de bodem gedaan
worden, waaronder het boren naar geothermie en de aanleg van bodemlussen en WKO-doubletten.
Het gebruik van de Krimpenerwaard voor de energie-, water- en warmtevoorziening staat hiermee
dan ook op gespannen voet en geeft extra aanleiding om voor de warmtevoorziening niet alleen
naar regionale, maar ook naar bovenregionale oplossingen te kijken.
                      Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         41
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                        Afbeelding 11 -Grondwaterbeschermingsgebieden Midden-Holland
6.4 Regionale Structuur Warmte
Deze Concept RES biedt nog geen uitwerking van een regionale warmte-infrastructuur. Op dit
moment is bovendien nog geen bovengemeentelijke infrastructuur aanwezig. Op lokaal niveau
heeft alleen de wijk Weideveld in Bodegraven-Reeuwijk een klein warmtenet. Ook in de
glastuinbouwsector bestaan enkele kleinschalige warmtenetten. Op dit moment wordt door de
glastuinbouwsector onderzocht of aansluiting op het warmtenet van Bleiswijk mogelijk is. De
warmtebronnen die op dit moment in Midden-Holland bekend zijn, laten geen lokale overschotten
zien die binnen de eigen regio uitgewisseld kunnen worden.
6.4.1. Regionaal warmtetekort
Uit de nu bekende gegevens blijkt dat de lokale vraag in elk van de vijf gemeenten de op dit moment
bekende potentie aan lokale bronnen ver overschrijdt. Afstemming over de inzet van bovenlokale
bronnen is tot nu toe dan ook niet aan de orde geweest. De lopende onderzoeken naar geothermie
kunnen hier wellicht verandering in brengen, al is de verwachting dat de regio als geheel ook met
deze resultaten nog altijd een warmtetekort laat zien.
Het is dan ook waarschijnlijk dat restwarmte uit andere RES-regio’s noodzakelijk zal blijven om de
toekomstige warmtevraag in Midden-Holland te kunnen afdekken. Van groot belang is in dit geval
de mogelijke ontwikkeling van een Leiding Over Oost (zie ook paragraaf 6.2.4). Deze leiding is een
mogelijk startpunt voor de ontwikkeling van een bovenregionale warmtestructuur. Warmte-
oplossingen op basis van geothermie en restwarmte van buiten de regio moeten op
(boven)regionale schaal invulling krijgen. Omdat de op dit moment bekende bronnen de regionale
warmtevraag niet afdekken, is import van warmte van evident belang.
6.4.2 Uitwerking van de RSW
In aanloop naar de RES 1.0 moet op basis van aanvullende gegevens toegewerkt worden naar een
eerste schets van de Regionale Structuur Warmte. Dit doen de gemeenten, waterschappen en
provincie samen met stakeholders en maatschappelijke partners en in samenhang met de lokale
Transitievisies Warmte. Als mogelijke vervolgstap kunnen bijvoorbeeld denkrichtingen met
regionale warmte-oplossingen tot en met én na 2030 geschetst worden. De ontwikkeling van lokale
                       Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          42
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>warmtebronnen in diverse vormen en kleinschalige warmtesystemen die in de toekomst aan elkaar
gekoppeld kunnen worden, is een onderdeel daarvan. Hiermee wordt een robuustere warmte-
infrastructuur gecreëerd. Uit de analyse van vraag en aanbod blijkt dat het ontwikkelen van een
RSW ook van groot belang is om eventuele warmte van buiten de regio onderling uit te kunnen
wisselen. Uitgangspunt is wel dat de afstand tussen lokale bron en eindvraag bij voorkeur zo klein
mogelijk gehouden wordt, om daarmee een zo efficiënt mogelijk en betaalbaar systeem te
waarborgen.
6.5 Conclusies en vervolgacties
Hieronder worden puntsgewijs conclusies en vervolgacties op een rij gezet die in dit hoofdstuk naar
voren zijn gekomen.
         De huidige en toekomstige warmtevraag in de regio is inzichtelijk.
         Met de TVW’s zal de lokale warmtevraag en het moment van overschakeling op duurzame
         warmte per buurt of wijk scherper in beeld komen.
         Het beeld van de potentie van lokale bronnen is nog niet compleet. Midden-Holland is in
         afwachting van de uitkomsten van de studie naar geothermie en het onderzoek naar de
         bovenregionale warmtevraag dat door de Provincie Zuid-Holland is uitgezet. De resultaten
         van deze onderzoeken worden meegenomen in aanloop naar de RES 1.0. Voor de TVW’s
         zullen de daadwerkelijke mogelijkheden voor de benutting van aquathermische bronnen in
         een aantal gevallen verder onderzocht moeten worden.
         Uit de reeds beschikbare gegevens valt te concluderen dat lokale bronnen onvoldoende
         potentie hebben om de regionale warmtevraag af te dekken.
         Hieruit volgt dat import van bovenregionale warmte noodzakelijk zal zijn om in de totale
         toekomstige warmtevraag te kunnen voorzien. Daarvoor is in de regio Midden-Holland de
         beschikbare industriële restwarmte uit het Rotterdamse Havengebied nadrukkelijk in beeld.
         Om besparing in de gebouwde omgeving te realiseren is een ambitieus
         besparingsprogramma voor de bestaande woningvoorraad noodzakelijk.
         De glastuinbouw in de regio heeft een forse warmtevraag. Met de WSO bestaat een apart
         samenwerkingsverband dat zich richt op verduurzaming van deze warmtevraag.
         Voor industriële bedrijven met een grote warmtevraag ten behoeve van hun
         productieproces is een individuele aanpak nodig. Dit valt in beginsel buiten de scope van de
         RES.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         43
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>7. Effecten ten aanzien van ruimtegebruik
De regio Midden Holland, gelegen midden in het Groene Hart, kenmerkt zich door een open
landschap met koeien in de wei, akkerbouwgebieden en bijzondere weidevogel- en natuurgebieden
(Natura 2000). Daarnaast is de regio centraal gelegen in Nederland. Ruimtelijk vertaalt de centrale
ligging zich naar veel grootschalige verkeersinfrastructuur, waaronder de A12, A20, een tiental N-
wegen en spoorverbindingen van Utrecht naar Rotterdam, Den Haag en Leiden.
De gebouwde omgeving, mobiliteit en een open landschap vragen allemaal ruimte waardoor
inpassing van oplossingen uit de energietransitie in ruimtelijke zin een extra uitdagende opgave is.
De regio heeft in beginsel wel veel mogelijkheden voor wind en zon, maar ook andere
energiebronnen lijken kansrijk.
Belangrijk is dat bedrijven en inwoners energie altijd kunnen gebruiken waar en wanneer dat nodig
is. In het kader van de ruimtelijke ordening is de doorlopende uitdaging een balans te vinden tussen
het huidige ruimtegebruik en de doelstelling om zoveel mogelijk lokale en schone energie op te
wekken.
De input voor dit hoofdstuk komt uit diverse lokale en regionale onderzoeken, en van wat is
opgehaald uit de regionale bijeenkomst voor volksvertegenwoordigers op 6 februari 2020.
7.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig
ruimtegebruik
De ruimtelijke opgave is een integraal onderdeel van de kaartbeelden en denkrichtingen die tot
dusver zijn ontwikkeld. Deze paragraaf geeft verder inzicht in:
      1. het ruimtebeslag van de opgave,
      2. het combineren van functies oftewel dubbel ruimtegebruik,
      3. de voorkeursvolgorde voor diverse soorten locaties, zoals in de wind- en zonneladder,
      4. de clustering van elektriciteitsopwek.
De mate waarin bovenstaande punten tot dusver zijn onderzocht verschilt sterk. In dit hoofdstuk
wordt, voor zover mogelijk, ingegaan op bovenstaande punten.
      1. Ruimtebeslag van de opgave
Tot dusver is enkel op regioniveau gekeken naar het ruimtegebruik van de ambitie voor
hernieuwbare opwek van elektriciteit. Voor de totale elektriciteitsopgave dienen 67 windturbines
van 3 MW te worden geplaatst, of dienen zonnepanelen op 544 hectare te worden geplaatst. Het
aantal hectare hangt voornamelijk af van de ruimte die wordt gelaten tussen de panelen voor
bijvoorbeeld een gezonde bodem en biodiversiteit. De verwachting is dat een combinatie van
windturbines, zonnevelden en zonnepanelen in de gebouwde omgeving uiteindelijk de ambitie voor
hernieuwbare opwek van elektriciteit gaan invullen. Voor de warmtevraag kan hier nog geen
uitspraak over worden gedaan. Tot dusver zijn zonneboilers en hun ruimtegebruik nog niet
meegenomen in de onderzoeken en gevoerde gesprekken. Naar verwachting gebeurt dit pas
wanneer er meer duidelijkheid is over de warmtebronnen die deze regio ter beschikking staan.
      2. Dubbel ruimtegebruik
Juist in deze regio waar erg zuinig met het landschap wordt omgegaan, wordt dubbel ruimtegebruik
als cruciaal gezien. De voorkeur voor inzet op zon-op-dak is daar het voorbeeld van. Daarnaast gaat
de voorkeur uit naar energieopwekking langs infrastructuur, zoals snelwegen en spoorlijnen, omdat
dit bestaande contouren in het landschap zijn. Ook zon boven parkeerplaatsen is vaak genoemd als
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         44
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>voorkeur. Het plaatsen van zonnepanelen, zeker op grondgebonden locaties, heeft als bijkomend
voordeel dat een combinatie met wateropvang en stimulering van biodiversiteit mogelijk is.
    3. Wind- en zonneladder
Prioritering van locaties voor wind- en zonne-energie waren een belangrijk onderdeel van de
bijeenkomst voor volksvertegenwoordigers op 6 februari 2020. Belangrijk punt is dat hierbij ook
maatschappelijke partners aan tafel zaten en de opbrengst van deze avond dus niet enkel van
volksvertegenwoordigers komt.
De voorkeursvolgorde voor zon (zie Tabel 2 in Hoofdstuk 5) zoals deze naar voren kwam, komt sterk
overeen met de volgorde zoals deze in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is opgenomen. Deze
volgorde is vervolgens meegenomen bij het uitwerken van de denkrichtingen (zie vanaf Hoofdstuk
5, paragraaf 5.3). Daarnaast is ook een voorkeursvolgorde gemaakt voor wind (zie Tabel 2 in
Hoofdstuk 5).
    4. Clustering van elektriciteitsopwek
In Hoofdstuk 5 (Opwek van hernieuwbare elektriciteit) is de denkrichting CONCENTRATIE
opgenomen. Of en welke elementen uit deze denkrichting een plek krijgen in toekomstige
scenario's wordt pas richting de RES 1.0 en verder duidelijk. Keuze voor een aantal
energielandschappen zal aansluiting op het netwerk waarschijnlijk vergemakkelijken, maar heeft
lokaal wel een grote ruimtelijke impact. Ruimtelijk gezien gaat de voorkeur op dit moment met
name uit naar het gebruik van dakoppervlak van particulieren, bedrijven en maatschappelijk
vastgoed zoals scholen, culturele centra en sportaccommodaties.
Ten aanzien van zonnevelden werkt een aantal gemeenten binnen de regio aan het opstellen van
beleid. Dit is een iteratief proces dat in samenloop met maar ook naast het RES-proces plaatsvindt.
7.2 Combineren van opgaven
De opgave van de energietransitie is goed te combineren met andere opgaven. Dit is echter binnen
de regio vooralsnog in beperkte mate besproken. Naast woningbouw, klimaatadaptatie en
biodiversiteit, heeft de regio Midden-Holland ook specifieke uitdagingen, waar binnen de RES
rekening mee dient te worden gehouden en die mogelijk juist ook kansen bieden. Denk daarbij aan
zaken als bodemdaling, restveen, verzilting en uitstoot van stikstof. In het geval van zonnevelden
kan een stimulans aan de bodemkwaliteit en biodiversiteit worden gegeven.
Ook een samenloop van de RES met de Omgevingswet, hoewel deze qua tijdslijnen niet geheel
synchroon loopt, lijkt tot de mogelijkheden te behoren. Belangrijk uitgangspunt voor de regio is dan
ook dat het combineren van opgaven de voorkeur geniet. Maatwerkoplossingen voor specifieke
locaties en individuele projecten worden dankzij het RES-proces makkelijker vanuit een gezamenlijk
perspectief bekeken.
In de uitwerking van de denkrichtingen is ook rekening gehouden met het op elkaar aan laten sluiten
van vraag en aanbod en deze (ook in de tijd gezien) met elkaar te verbinden. De meer inhoudelijke
beschrijving op dit punt wordt later in Hoofdstuk 8 toegelicht.
7.3 Gebiedskenmerken van Midden-Holland en het
Groene Hart
Het Groene Hart neemt voor onze regio, maar ook omliggende regio’s een uitzonderlijke positie in.
Het is een internationaal uniek gebied, bestaande uit een diversiteit aan landschappen met
bijzondere kwaliteiten. De aanwezigheid van groene ruimte in het Groene Hart, als tegenhanger van
de stedenring, is belangrijk voor de leefbaarheid en het vestigingsklimaat in het gehele gebied van
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       45
                                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>de Randstad. Zowel in provinciaal beleid als in de NOVI wordt het belang van dit gebied benadrukt.
Het Groene Hart strekt zich uit over drie provincies en zeven RES-regio’s.
De energietransitie vraagt om een integrale benadering en om een passende weging van belangen.
Dat speelt nog meer in gebieden die qua ruimtelijke kwaliteit uniek en kwetsbaar zijn, zoals het
Groene Hart. De energietransitie in het Groene Hart vraagt daarom om een zorgvuldige afweging
die kwaliteit voorop stelt en een samenhangende uitvoering moet bevorderen. De RES-regio’s in het
Groene Hart zien het als hun gezamenlijke verantwoordelijkheid om keuzes die regio-overstijgende
effecten kunnen hebben onderling af te stemmen. Deze afstemming is gericht op een goede
kwaliteit van de leefomgeving en het voorkomen van afwenteling.
Met de regio’s die (deels) in het Groene Hart liggen wordt daarom in samenwerking met het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, coördinatiebureau Groene Hart en
Rijkswaterstaat gewerkt aan gedeelde uitgangspunten voor hernieuwbare energieopwekking
(primair uit zon en wind) in het gehele Groene Hart.
Deze uitgangspunten worden meegenomen in de ontwerpstudie die op dit moment vanuit
coördinatiebureau Groene Hart wordt ingezet. De uitkomsten van deze studie kunnen vervolgens
benut worden bij de nadere invulling van hernieuwbare energieopwekking in onze potentie-
gebieden. Deze gebieden krijgen uiteindelijk een concreter beslag in de RES 1.0 en verder en in het
omgevingsbeleid.
7.4 Ruimtelijke kwaliteit richting RES 1.0
Binnen de bredere context van optimaal ruimtegebruik is inpassing van wind en grootschalige
zonnevelden vanwege richtlijnen en voorkeuren een belangrijk onderwerp van afstemming. Het
meewegen van ruimtelijke kwaliteitsprincipes is binnen het ontwikkelen van de denkrichtingen
meegenomen door het perspectief van ruimtelijke ordening mee te nemen.
Maar veel vragen zijn op dit moment ook nog helemaal niet scherp en zullen in het toewerken naar
een RES 1.0 beantwoord moeten worden. Wat is bijvoorbeeld de ruimteclaim van verschillende
potentiële oplossingen? En hoe spelen verkeerslawaai en aanvliegroutes een rol bij het inpassen van
oplossingen met betrekking tot wind en zon langs infrastructuur?
Bij het aanpakken van (infrastructurele) oplossingen kampen uitvoerders soms ook met onverwacht
langere doorlooptijden, doordat instanties soms nog teveel ‘binnen de eigen hekken’ blijven. De
samenwerking tussen verschillende overheidsinstanties kan nog verbeterd worden. Dit is zeker ook
een aandachtspunt wanneer de regio het gaat hebben over de inzet van gronden van gemeenten,
provincies, waterschappen en Rijksvastgoedhoudende diensten.
Het doorlopen van een Milieueffectrapportage (MER) is in de huidige fase reeds door de ODMH als
aandachtspunt benoemd. In de uitwerking naar een RES 1.0 wordt hier pas een formeel besluit over
genomen.
In de volgende fase richting de RES 1.0 zal de regio de snelheden en beleidsrichtingen van lokale
ontwikkelingstrajecten in het kader van de Omgevingswet en in het bijzonder de omgevingsvisies
en -plannen inventariseren. Op basis daarvan wordt nagegaan of regionale afstemming gewenst is
en in hoeverre dat mogelijk en noodzakelijk gaat zijn.
                        Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        46
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>8. Energie Systeem Efficiëntie
Dit hoofdstuk is opgesteld samen met de netbeheerders. Het geeft vanuit hun perspectief een
eerste kwalitatieve waardering van de in deze Concept RES beschreven zaken. In bijlage I is hun
totale advies te lezen.
8.1 Regionale energievraag en -aanbod
De totale energievraag van de regio is 23.823 TJ (2017). Deze bestaat uit een warmtevraag van
11.918 TJ (2017), een elektriciteitsvraag van 4.030 TJ (2017) en uit energie uit voertuigbrandstoffen
7.875 TJ (2017).
Zoals eerder beschreven, heeft de regio Midden-Holland de ambitie om in 2030 1,567 PJ aan
hernieuwbare elektriciteit op te wekken. Dit is 39% van de elektriciteitsvraag (2017). Ook is de
ambitie om in 2030 gebruik te maken van duurzame warmte door middel van de in het gebied
aanwezige bronnen. Hoe groot deze laatste component wordt is nog onduidelijk en zal in de RES 1.0
verder uitgewerkt worden.
De energievraag en de verhouding tussen warmte, elektriciteit en brandstoffen zal in de toekomst
gaan veranderen. Voor een goede afstemming tussen energievraag en -aanbod is het noodzakelijk
om een inschatting te maken van de toekomstige energievraag. De verwachte energievraag in 2030,
zal uitgewerkt worden in de RES 1.0. Ontwikkelingen die effect hebben op de energievraag zijn:
         Toename van elektrisch vervoer.
         Bedrijven en huishoudens realiseren energiebesparing.
         Een deel van de woningen past individuele all-electric oplossingen voor warmte toe.
Wel is al duidelijk dat het lokale hernieuwbare elektriciteitsaanbod in 2030 klein is vergeleken met
het elektriciteitsverbruik (39% o.b.v. energievraag 2017). De afstemming tussen vraag en aanbod
van hernieuwbare elektriciteit is dan eenvoudiger en levert geen groot knelpunt op. Wel moet
onderzocht worden of het elektriciteitsnetwerk deze capaciteit aan kan (zie paragraaf 8.2).
8.2 Energie-infrastructuur oplossingen en impact
De energie-infrastructuur van de regio Midden-Holland bestaat uit een gasnetwerk en een
elektriciteitsnetwerk. Stedin en Liander (laatstgenoemde alleen in Moerkapelle en Zevenhuizen)
beheren het gasnetwerk. Kleine delen van het gasnetwerk moeten de komende jaren vervangen
worden, zoals in de binnenstad van Gouda en Schoonhoven. Er vindt afstemming plaats tussen de
netbeheerder en de betreffende gemeenten over de vervanging hiervan in relatie tot de
warmtetransitie. Verder is in sommige delen van het landelijk gebied geen gasnet aanwezig.
Het elektriciteitsnetwerk bestaat uit een netwerk van kabels en diverse midden- en tussenspanning
elektriciteitsstations. In de gemeente Zuidplas bouwen Stedin, Liander en TenneT een nieuw
tussenspanning station (gereed over ongeveer 5 jaar) om in de energievraag van de te bouwen
woningen en het energieaanbod van duurzame elektriciteit te voorzien. De elektriciteitsstations in
Midden-Holland en net daarbuiten, inclusief het nieuwe station in Zuidplas, zijn hierna (in
Afbeelding 12) op kaart weergegeven.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          47
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                             Afbeelding 12 - Elektriciteitsstations Midden-Holland en omstreken
Afhankelijk van de locaties en de hoeveelheid opgewekte elektriciteit kan het noodzakelijk zijn om
het elektriciteitsnet en de elektriciteitsstations uit te breiden. Belangrijk aandachtspunt bij het
benutten van de bestaande infrastructuur is dat de wijze van aansluiten op het elektriciteitsnet
verschilt voor verschillende vermogens van opwekinstallaties. De tabel hieronder geeft dat weer.
 Type                                                        Vermogen (MW)                Netvlakken
 Zon op dak (500 – 5000 panelen)
                                                                                             Middenspanning-Ring
 - Boerderijen, bedrijventerreinen                                  0,175 - 1,75
                                                                                                   10 - 13 - 23kV
 - Zon op land tot max 2 hectare
 Zon op land tussen 2 en 10 hectare
                                                                                            Middenspanning station
                                                                     >1,75 - 10
                                                                                                   10 - 13 - 23kV
 Wind op land tot max 3 windturbines
 Zon op land > 10 hectare
                                                                                            Tussenspanning station
                                                                       10 - 100
                                                                                                  25 - 50 - 66kV
 Wind op land > 3 windturbine
           Tabel 5 - Aansluiting op het elektriciteitsnet voor verschillende typen vermogens van opwekinstallaties
De netbeheerders hebben middels een kansenkaart inzicht geboden in de beschikbare
netcapaciteit. Voor deze regio geldt dat op korte termijn (< 3 jaar) 35 MW beschikbaar is voor het
aansluiten van nieuwe duurzame opwek. Het is mogelijk deze capaciteit uit te breiden tot 350 MW.
Voor middenspanning stations is dit mogelijk op een termijn van 3 jaar en voor tussenspanning
stations op een termijn van 5 jaar. Het totaal beschikbare vermogen komt hiermee op 350 MW.
                            Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                     48
                                                   -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Indien optimaal gebruik gemaakt wordt van de kansen van bestaande infrastructuur betekent dit
dat er op een termijn van 5 – 7 jaar 350 hectare zonne-energie óf 116 windturbines (3 MW) óf een
combinatie daarvan, kan worden aangesloten. In Tabel 6 - Opbrengst bij verschillende vermogens is
uitgerekend hoeveel opbrengst dit in TWh en PJ zal opleveren.
              Beschikbare vermogens (> 3 en > 5 jaar)                        TWh    PJ
              Beschikbaar vermogen (> 3 jaar) is 35 MW
              Opbrengst windenergie (o.b.v. 2200 vollasturen)                0,077  0,277
              Opbrengst zonne-energie (o.b.v. 950 vollasturen)               0,033  0,120
              Beschikbaar vermogen (> 5 jaar) is 350 MW
              Opbrengst windenergie (o.b.v. 2200 vollasturen)                0,770  2,772
              Opbrengst zonne-energie (o.b.v. 950 vollasturen)               0,333  1,197
              Ambitie regio Midden-Holland                                   0,435  1,567
                                 Tabel 6 - Opbrengst bij verschillende vermogens
In hoofdstuk 5 worden drie denkrichtingen beschreven voor het opwekken van duurzame
elektriciteit met elk een andere impact op de energie-infrastructuur. Deze denkrichtingen zijn geen
concrete scenario’s en bevatten onvoldoende informatie voor de netbeheerders om een
kwantitatieve impactanalyse uit te kunnen voeren. Na uitwerking van de denkrichtingen in concrete
scenario’s gaan de netbeheerders verschillende scenario’s doorrekenen. Dan wordt duidelijk of de
verwachte opwekcapaciteit aangesloten kan worden op het elektriciteitsnet, en wat de precieze
doorlooptijd, het effect op het zogeheten ruimtebeslag en bijbehorende investeringen zijn.
Afbeelding 13 laat zien wat uitbreiding per type elektriciteitsstation betekent in termen van ruimte,
tijd en geld.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         49
                                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                  Afbeelding 13 - Kosten energie-infrastructuur23
Enkele aandachtspunten om de doorlooptijd, het ruimtebeslag en de kosten zo laag mogelijk te
houden:
        Benut bestaande netcapaciteit zo goed mogelijk door onder andere een evenredig deel
        zonne-energie en windenergie te plaatsen. Gebruik hiervoor de kansenkaart in
        samenwerking met de netbeheerder.
        Breng vraag en aanbod zoveel mogelijk bij elkaar.
        Cluster aanvragen tot grotere vermogens en een beperkt aantal locaties in plaats van
        versnippering over de regio.
        Houd rekening met uitbreidingen richting 2050.
Een kwantitatieve impactanalyse is op dit moment niet mogelijk, maar samen met de
netbeheerders is wel een kwalitatieve analyse uitgevoerd. Dit is gedaan voor het BASIS
uitgangspunt en de drie denkrichtingen zoals die in paragraaf 5.3 staan uitgewerkt.
BASIS
Hierbij wordt een basishoeveelheid elektriciteit opgewekt in de vorm van vooral zonne-energie. Dit
is geen efficiënte inpassing, want het betekent dat de opgewekte elektriciteit alleen overdag wordt
geleverd. Dit resulteert in een piek voor het energieaanbod. Daarnaast wordt gestimuleerd om
zonnepanelen op bedrijfsdaken en parkeerplaatsen te installeren. Vooral in het buitengebied
moeten hiervoor de kabels behorende bij een middenstation (MS-ringen) verzwaard worden. De
benodigde doorlooptijd hiervoor bedraagt ca. 2-3 jaar. De afstemming over de planning van
23 Rapport Basisinformatie over energie-infrastructuur,  Netbeheer Nederland oktober 2019
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       50
                                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>werkzaamheden is hierbij essentieel. Zonnepanelen op geluidsschermen en de eventuele re-
powering van de bestaande windturbines kunnen worden aangesloten zonder aanpassingen van het
elektriciteitsnet.
BASIS aangevuld met BASIS PLUS
Bij de denkrichting BASIS PLUS wordt aan het systeem windturbines toegevoegd langs
infrastructuur. Door de toevoeging van windenergie zal het elektriciteitsaanbod veel beter verdeeld
zijn over de tijd en hoeven netuitbreidingen niet voor een korte piekperiode worden over-
gedimensioneerd. Daarbij bevinden de zoekgebieden voor windturbines langs infrastructuur zich in
de nabijheid van elektriciteitsstations met beschikbare capaciteit waardoor hier goede
mogelijkheden zijn voor aansluiting van de beoogde opwekinstallaties.
BASIS aangevuld met CONCENTRATIE
Bij de denkrichting CONCENTRATIE wordt ingezet op een aantal grootschalige opwek-locaties.
Over het algemeen geldt dat de geconcentreerde plaatsing van zonnepanelen en/of windturbines
zeer kostenefficiënt kan zijn. Bijvoorbeeld wanneer de locaties dichtbij bestaande stations liggen,
zoals bij deze zoekgebieden, en gekozen wordt voor een combinatie van windturbines en
zonnepanelen zorgt dit voor optimaal gebruik van de capaciteit van het netwerk.
Zoals hierboven beschreven is de geschatte doorlooptijd van het realiseren van uitbreidingen op het
elektriciteitsnet 5 - 7 jaar. Voor de mogelijke grootschalige opwek-locaties uit deze denkrichting is
onderzocht óf ze aangesloten kunnen worden en wat de precieze doorlooptijd daarvoor kan zijn:
      Voor de windturbines langs infrastructuur geldt hetzelfde als in denkrichting BASIS PLUS: De
      locaties langs infrastructuur bevinden zich in de nabijheid van elektriciteitsstations met
      beschikbare capaciteit waardoor hier goede mogelijkheden zijn voor aansluiting van de
      beoogde opwekinstallaties.
      Het energiebos polder Achterhof ligt op de grens tussen het werkgebied van Liander en Stedin.
      Deze locatie kan (geclusterd) aangesloten worden op het nieuwe tussenspanning station
      Zuidplaspolder na 2024.
      Het energielandschap Gouweknoop kan worden aangesloten aan het nieuwe tussenspanning
      station Zuidplaspolder na 2024.
      Het energielandschap Krimpenerwaard kan worden aangesloten op tussenspanning station
      Lageland en middenstations Krimpenerwaard en Kortenoord na 2024.
      Het energielandschap Diepe droogmakerij kan worden aangesloten op het bestaande
      middenspanning station Broekvelden na 2023.
BASIS aangevuld met SPREIDING
Bij de denkrichting SPREIDING wordt verspreid over de regio elektriciteit opgewekt door lokale
initiatieven (zonne- en windenergie). Door de grote spreiding van de opweklocaties over de gehele
regio is deze denkrichting lastig te realiseren voor de netbeheerder doordat veel werkzaamheden
moeten plaatsvinden op meerdere netvlakken (laagspannings- en middenspanningsnetten). Goede
afstemming van de planning van werkzaamheden is hierbij noodzakelijk om dubbele
werkzaamheden en hiermee benodigde investeringen te beperken.
Voor de dorpsturbines van 40 meter geldt dat deze tot maximaal 1,75 MW (zie Tabel 7 - Advies
netbeheerders) ingepast kunnen worden op de middenspanning ring. In de buurt van
elektriciteitsstations kunnen grotere turbines zoals de 3 MW turbine van 100 meter geplaatst
worden. Grotere initiatieven in de buurt van middenstations (5-10 MW) of tussenstations (10-100
MW) hebben bij deze denkrichting de voorkeur.
                           Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         51
                                           -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>In onderstaande tabel is het advies van de netbeheerder en de effecten op kosten, doorlooptijd,
ruimtegebruik en hinder24 in de openbare ruimte samengevat. De criteria ‘relatieve kosten’ en
‘relatieve hinder openbare ruimte’ zijn gescoord ten opzichte van het BASIS uitgangspunt.
  Denkrichting          Uitleg               Relatieve           Doorloop- Ruimte-        Relatieve
                        netbeheerder         kosten              tijd      gebruik        hinder
                                                                                          openbare
                                                                                          ruimte
  BASIS PLUS            Efficiënte           lager               5-7 jaar  Verzwaring     lager
                        inpassing door                                     nodig - veelal
                        combinatie van                                     binnen
                        zonne- en                                          bestaand
                        windenergie.                                       station op te
                                                                           lossen
  CONCENTRATIE          Zeer efficiënte      veel lager          5-7 jaar  Verzwaring     veel lager
                        inpassing door                                     nodig - veelal
                        clustering van                                     binnen
                        opwek en een                                       bestaand
                        combinatie van                                     station op te
                        zonne- en                                          lossen
                        windenergie.
  SPREIDING             Geen efficiënte      hoger               5-7 jaar  Verzwaring     veel hoger
                        inpassing door                                     nodig - veelal
                        versnipperde                                       binnen
                        opwek.                                             bestaand
                        Uitbreiding van                                    station op te
                        net op veel                                        lossen
                        locaties nodig.
                                         Tabel 7 - Advies netbeheerders
Zoals eerder geconcludeerd, is de ambitie van de regio (0,435 TWh) haalbaar indien de kansen die de
beschikbare netinfrastructuur biedt optimaal worden benut. Voor een gedetailleerder inzicht in de
impact voor het elektriciteitsnet en de haalbaarheid van de ambitie is het noodzakelijk om een
kwantitatieve netimpact-analyse te laten uitvoeren in het proces richting de RES 1.0. Bovenstaande
denkrichtingen worden dan verder ontwikkeld en mogelijk gecombineerd tot één of meerdere
scenario’s. Hierbij is het streven om zoveel mogelijk:
         de exacte locatie van projecten aan te geven;
          het verwachte vermogen van projecten (bijvoorbeeld 1x 25 MW en 5x 5 MW) aan te geven;
         de fasering van projecten aan te geven per jaar, rekening houdend met de realisatietermijn
         van nieuwe infrastructuur en het spreiden van deze opgaven.
8.3 Bovenregionale infrastructurele afstemming
Energievraag en -aanbod beperkt zich niet tot de grenzen van regio Midden-Holland. Op diverse
manieren vindt er bovenregionale afstemming plaats met andere organisaties.
24 Met ‘hinder’ wordt gedoeld op de mate waarin burgers gedurende de werkzaamheden die door de
netbeheerder uit moeten worden gevoerd enige overlast kunnen ervaren van opengebroken wegdelen,
leveringsonderbrekingen etc.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         52
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Vooral de warmtetransitie kan de regio niet zonder de inzet van externe bronnen realiseren. De
gemeenten Zuidplas en Waddinxveen nemen deel aan de Warmte Samenwerking Oostland. Hierin
wordt gekeken hoe ze gezamenlijk invulling geven aan het verduurzamen van de warmtevraag
(vooral gericht op glastuinbouw, zie m.n. ook paragraaf 6.2.4). Ook de studie van de provincie Zuid-
Holland naar de bovenregionale warmte uit het Havengebied in Rotterdam draagt hieraan bij.
Wanneer een deel van de regio in de toekomst aangesloten kan worden op een warmteleiding in
plaats van een individuele all-electric oplossing, zorgt dit voor een kleinere groei van de
elektriciteitsvraag en lagere maatschappelijke kosten.
De afstemming over elektriciteit en het bijbehorende netwerk verloopt via de netbeheerders.
Wanneer de beschreven denkrichtingen concretere vormen aan gaan nemen zullen projecten (zeker
op de grensgebieden) afgestemd worden met naastgelegen regio’s.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        53
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>BIJLAGEN
Bijlage I - Kwalitatieve analyse netbeheerders
Bijlage II - Technische specificaties
Bijlage III - Richtlijnen en voorkeuren
Bijlage IV - Tabel achtergrond BASIS
Bijlage V - Overzicht warmtebronnen
Bijlage VI - Aanbiedingen maatschappelijk partners
         Gezamenlijke reactie maatschappelijk partners
         Aanbieding DPMH
         Aanbieding LTO
         Aanbieding NMZ-H
Bijlage VII - Afkortingen en begrippen
                           Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland 54
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Bijlage I - Kwalitatieve analyse netbeheerders
                                                                 1
              Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland   55
                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                   2
Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland   56
              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                                   3
Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland   57
              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland 58
              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Bijlage II - Technische specificaties
              Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland 59
                            -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Bijlage III - Richtlijnen en voorkeuren
Zoals in Hoofdstuk 5 aangegeven gelden voor toepassing van verschillende typen locaties richtlijnen
(onder andere vanuit wet- en regelgeving), welke in acht zijn genomen. De richtlijnen waarmee is
gerekend worden in onderstaande tabellen toegelicht.
Voor windturbines gelden richtlijnen. Het is hierbij belangrijk onderscheid te maken tussen eisen die
zijn opgelegd door wetgeving en richtlijnen van netbeheerders. Een windturbine moet voldoen aan
de eisen gebaseerd op wetten, maar hoeft niet te voldoen aan de wensen vanuit netbeheerders.
Voor de richtlijnen zijn de veiligheidsafstanden van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO, 2014) aangehouden en wettelijke kaders met betrekking tot slagschaduw en geluidsoverlast.
In de praktijk is maatwerk vaak mogelijk, wanneer voldoende draagvlak is voor plaatsing van een
windturbine op een beoogde locatie.
Voor zonne-energie gelden minder richtlijnen dan voor windenergie. Voor grondgebonden zonne-
energiesystemen is vrijwel altijd een omgevingsvergunning nodig. Gemeenten zijn bevoegd gezag
voor de verlening van een omgevingsvergunning. Wanneer de omvang van een zonnepark groter is
dan 50 MW kan deze vallen onder de Rijkscoördinatieregeling (RVO, 2015).
Richtlijnen Wind en Zon
  Windenergie        Type                                      Veiligheidsafstand
                     Spoorwegen                                68 meter
                     Rijks en provinciale wegen                60 meter
                     Hoogspanningslijnen                       198 meter
                     Gebouwde omgeving                         198 meter
                     Onder en bovengrondse leidingen           198 tot 588 meter
                     Kwetsbare terreinen en gebouwen           300 meter
                     Vaarweg                                   60 meter
                     Bestaande windturbines                    600 meter
  Zonne-energie
                     Spoorwegen                                2,5 meter
                     Rijks en provinciale wegen                2,5 meter
                     Gebouwde omgeving                         50 meter
Naast de richtlijnen is een aantal voorkeuren aangehouden voor landschapstypen waar bij voorkeur
geen windturbines en zonnevelden gerealiseerd worden. Net als bij de richtlijnen is met behulp van
maatwerk, wanneer aan een aantal voorwaarden wordt voldaan, veelal een inpassing te vinden die
recht doet aan de voorkeuren. Nader onderzoek per locatie blijft echter altijd noodzakelijk, ook in
verband met bestemmingsplannen en geplande projecten.
Voorkeuren Wind en Zon
  Voorkeuren         Type
                     Kroonjuwelen
                     Natura 2000
                     Natuur Netwerk Nederland
                     Natuurgebieden (nieuw)
                     Weidevogelgebieden
                     Recreatiegebied
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         60
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Energie na 2030: Kernenergie en Waterstof
De RES dient nu inzichtelijk maken hoe de duurzame elektriciteitsvoorziening er in 2030 uit moet
zien. De procedures rondom en de bouw van een kerncentrale kosten ten minste 15 jaar en kunnen
dus niet vóór 2030 gereed zijn. Hiermee speelt kernenergie geen rol in de Concept RES en RES 1.0.
Op verzoek van de Tweede Kamer en zes Provinciale Staten wordt momenteel nader onderzoek
gedaan naar de rol van kernenergie in de energietransitie. Ook heeft het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat aangekondigd met een standpunt te komen over kernenergie. Deze
ontwikkelingen en het voortschrijdende maatschappelijke debat over kernenergie kunnen van
invloed zijn op de rol van kernenergie in de energietransitie in de periode na 2030.
Vooralsnog bestaat voor kernenergie weinig maatschappelijk en politiek draagvlak, en zijn er geen
goede businesscases voorhanden.
Waterstof is nu, en zeer waarschijnlijk ook op langere termijn, beperkt beschikbaar voor de
gebouwde omgeving. Voor het gebruik van waterstof ligt de prioriteit bij industrie, daarna bij
mobiliteit en pas als laatste bij verwarming of elektriciteit. Binnen het deel dat in de toekomst voor
verwarming overblijft komen piekcentrales van warmtenetten op de eerste plaats. De zogeheten
groene waterstof vraagt bij de productie ervan veel hernieuwbare elektriciteit, wat in de regio zelf
ook in de toekomst vermoedelijk onvoldoende voorradig is.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          61
                                         -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Bijlage IV - Tabel achtergrond BASIS
Type locatie           Maximale       Bron              Toelichting
                       potentie
                       (TJ)
Zon op grote daken     circa 791      NP RES            Daken groter dan 285 m2,
(incl. agrarische                                       benuttingspercentage 30%, binnen
bebouwing)                                              beschermd stads- en dorpsgebied 12,5 %
Zon op                 circa 38       ODMH              Expert judgement: Binnen en buiten
parkeerterreinen door                                   bebouwde kom, 22 parkeerterreinen van
aanbrengen                                              0,5 ha.
overkapping
Zon op bestaande       circa 5        NP RES            Op bestaande geluidschermen
geluidschermen
(spoor en weg)
Kleine windturbines    circa 71       ODMH              Expert judgement: 600 boerenbedrijven,
bij boeren bedrijven                                    1 windturbine per bedrijf van ca. 15 hoog,
                                                        specificaties EAZ windmolen
Re-powering            0              Gemeente          Onderzoek: Solidwinds voor gemeente
bestaande windlocatie                 Waddinxveen       Waddinxveen, 2018
Waddinxveen
Totaal BASIS           circa 905
                     Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                         62
                                   -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Bijlage V - Overzicht warmtebronnen
Aquathermie
Bij aquathermie wordt in de zomer, warmte uit water gehaald. Dat kan thermische energie zijn uit:
         oppervlaktewater (TEO), zoals kanalen, rivieren en meren;
         afvalwater uit het riool (TEA);
         drinkwaterleidingen (TED).
Deze warmte wordt opgeslagen, bijvoorbeeld in een WKO-installatie en kan in de winter via een
warmtenet woningen verwarmen.
De opgeslagen warmte heeft een lage temperatuur en moet dus altijd worden verhoogd met een
warmtepomp. Dit kan per individueel huishouden, maar ook collectief. In beide gevallen leidt
aquathermie tot extra elektriciteitsverbruik ten opzichte van andere warmtebronnen, maar minder
dan all-electric oplossingen. Vanwege de lage afgiftetemperatuur moeten de woningen en
gebouwen goed geïsoleerd zijn en is een aangepast warmteafgiftesysteem (zoals vloerverwarming
of lage temperatuur-radiatoren) nodig.
Biomassa
Warmte uit biomassa ontstaat door de verbranding van vaste biomassa zoals houtsnippers en
houtpellets. Biomassa kan op grote schaal worden toegepast in combinatie met een warmtenet.
Een dergelijke biomassacentrale kan naast warmte ook elektriciteit produceren. Voor individuele
woningen bestaan pelletkachels die op het CV-circuit aangesloten kunnen worden. Vanwege de
hoge ontbrandingstemperatuur zijn isolatiemaatregelen niet noodzakelijk, maar uit oogpunt van
duurzame inzet wel wenselijk.
Er is veel discussie over biomassa. Bij de verbranding van biomassa komt CO2 vrij. Bij gebruik van
duurzaam hout wordt biomassa als duurzaam beschouwd, omdat deze CO2 recent is vastgelegd.
Ook zorgt de verbranding van biomassa voor uitstoot van stikstof en fijnstof.
Bodemwarmte
Met een bodemwarmtepomp wordt warmte onttrokken aan de bodem. Deze warmte wordt met
een warmtepomp verhoogd tot een afgiftetemperatuur van circa 35 °C. Voor individuele woningen
kan dat met een zogenoemde bodemlus; voor grote gebouwen of clusters van gebouwen kan dit
met een warmte-koudeopslag-systeem (zie WKO). Het gebruik van bodemwarmte leidt tot een
hoog extra elektriciteitsverbruik ten opzichte van andere warmtebronnen, maar minder dan all-
electric oplossingen. Vanwege de lage afgiftetemperatuur moeten de woningen en gebouwen goed
geïsoleerd zijn en is een aangepast warmteafgiftesysteem (zoals vloerverwarming of lage
temperatuur-radiatoren) nodig.
Geothermie
Geothermie, ook vaak aardwarmte genoemd, is warmte die uit de diepe ondergrond gehaald wordt.
De mogelijkheden voor winning van deze warmte zijn afhankelijk van onder andere de diepte en de
doorlaatbaarheid van watervoerende pakketten in de ondergrond. In Nederland wordt meestal
warmte opgepompt uit lagen tussen de 2 en de 3 km diep, waarbij water van ca 80 °C wordt
aangeboord. De opgepompte warmte wordt via een warmtenet verspreid naar woningen en
gebouwen. Door de hoge temperatuur zijn geen isolatiemaatregelen noodzakelijk, maar uit het
oogpunt van duurzame inzet wel wenselijk. Het aantal woningen dat op één boorput aangesloten
kan worden ligt tussen de 4.000 - 10.000 woningen.
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                        63
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>(Geïmporteerde) restwarmte
Restwarmte is warmte die overblijft als gevolg van een bedrijfsmatig proces, bijvoorbeeld bij
elektriciteitscentrales, afvalverbranding, datacentra of bij industriële processen waarbij hoge
temperaturen nodig zijn. Deze warmte kan via warmtetransportleidingen aangesloten worden op
warmtenetten om huizen en gebouwen te verwarmen.
Bij geïmporteerde restwarmte is de restwarmte afkomstig van buiten de regio Midden-Holland.
Doorgaans heeft industriële restwarmte een hoge temperatuur, waardoor geen isolatiemaatregelen
noodzakelijk zijn, maar uit oogpunt van duurzame inzet is dit wel wenselijk.
Luchtwarmte
Een luchtwarmtepomp onttrekt per woning warmte uit de buitenlucht en verhoogd deze tot een
afgiftetemperatuur van circa 35 °C. Het gebruik van de luchtwarmtepomp leidt tot een hoog extra
elektriciteitsverbruik. Vanwege de lage afgiftetemperatuur moeten de woningen en gebouwen
goed geïsoleerd zijn en is een aangepast warmteafgiftesysteem (zoals vloerverwarming of lage
temperatuur-radiatoren) nodig.
Biogas
Biogas (methaan) wordt gemaakt door planten- of dierenresten in een vat te laten vergisten. Biogas
kan opgewaardeerd worden tot dezelfde kwaliteit als aardgas. De productie van biogas wordt
gelimiteerd door de hoeveelheid organische stof. Daarom is de kans groot dat biogas alleen wordt
toegepast op plaatsen waar het lastig is een alternatief te vinden voor aardgas, zoals bepaalde
industriële toepassingen, transport, de verwarming van monumenten of als piekvoorziening bij
andere warmtesystemen. De productie van biogas kost geen elektriciteit. Vanwege de hoge
ontbrandingstemperatuur zijn isolatiemaatregelen niet noodzakelijk, maar uit oogpunt van
duurzame inzet wel wenselijk.
Warmte-Koudeopslag (WKO)
WKO is een methode om energie in de vorm van warmte of koude tijdelijk op te slaan in de bodem.
Een WKO bestaat uit twee grote reservoirs onder de grond. In de zomer wordt deze gebruikt om
warmte (uit bijvoorbeeld aquathermie, zonthermie, geothermie of restwarmte) op te slaan om in de
winter te gebruiken en omgekeerd. Met een WKO-installatie kan een gebouw dus in de winter
verwarmd en in de zomer gekoeld worden. Via een klein warmtenet wordt de warmte of de koude
naar woningen en gebouwen geleid. Vanwege de lage temperatuur moeten de woningen en
gebouwen goed geïsoleerd zijn en is een aangepast warmteafgiftesysteem (zoals vloerverwarming
of lage temperatuur-radiatoren) nodig.
Waterstof
Waterstof is een zeer licht ontvlambaar gas en wordt gemaakt van (duurzaam opgewekte)
elektriciteit. Bij deze omzetting gaat circa 30% energie verloren. Duurzaam geproduceerde
waterstof (groene waterstof) is beperkt beschikbaar. Daarom is de kans groot dat waterstof alleen
wordt toegepast op plaatsen waar het lastig is een alternatief te vinden voor aardgas zoals bepaalde
industriële toepassingen, transport, de verwarming van monumenten of als piekvoorziening bij
andere warmtesystemen. Vanwege de hoge ontbrandingstemperatuur zijn isolatiemaatregelen niet
noodzakelijk, maar uit oogpunt van duurzame inzet wel wenselijk.
Zonthermie
Bij zonthermie wordt de warmte van de zon door middel van zonnecollectoren omgezet in heet
water en opgeslagen in een zonneboiler. Dit wordt gebruikt voor verwarming en warm leidingwater.
De zonnecollectoren liggen op het dak of op een veld net als zonnepanelen. Op het dak van een
woning is er in de winter onvoldoende warmte en moet het water met behulp van een cv-ketel of
                         Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                       64
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>warmtepomp op de juiste temperatuur gebracht worden. De warmte van een zonthermie-veld
wordt in de zomer opgeslagen in een groot opslagvat in de grond en in de winter via een lokaal
warmtenet verspreid voor de verwarming van woningen en gebouwen. Zonthermie levert een hoge
temperatuur warmte waardoor isolatiemaatregelen niet noodzakelijk zijn. Uit oogpunt van
duurzame inzet blijven deze maatregelen echter wel wenselijk.
                       Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                      65
                                      -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Bijlage VI - Aanbiedingen maatschappelijke partners
     Reacties gezamenlijk maatschappelijke organisaties
     Aanbieding DPMH
     Aanbieding LTO Noord
     Aanbieding NMZ-H
     Reactie Techniek Nederland
                   Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland 66
                                  -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Reacties gezamenlijke maatschappelijke organisaties
           Maatschappelijke organisaties RES MH
           Aan:              Raden gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Gouda, Krimpenerwaard,
                             Waddinxveen en Zuidplas
           Datum: 25 maart 2020
           Onderwerp:        voorlopig standpunt maatschappelijke organisaties mbt concept RES 1.0
           Van:              Teun van Bokhove (DPM-H), Jan Bouwens (EC-MH), Alex Ouwehand (NMF-ZH), Ton
                             van Schie (LTO-Noord)
           Geachte stuurgroep RES MH,
           Het RES MH proces is voortvarend van start gegaan. De planning is krap, de opgave is zowel politiek-
           bestuurlijk als inhoudelijk aanzienlijk. Om een maatschappelijk gedragen RES MH willen we als direct
           betrokken maatschappelijke organisaties de denk en doe-kracht van de samenleving inbrengen in het
           proces van beraadslagingen en besluitvorming in de raden van de vijf Midden Holland gemeenten.
           Deze notie bevat op hoofdlijnen datgene dat de maatschappelijke gezamenlijk onderschrijven.
           Daarnaast heeft elke organisatie haar eigen speerpunten en belangen. Daarom bestaat deze notitie
           uit twee onderdelen: gezamenlijke standpunten en, in de bijlagen, organisatie specifieke
           standpunten. Deze notitie is bedoeld voor de raden bij de behandeling van de concept RES 1.0.
           Gezamenlijke standpunten
                ●  De maatschappelijke organisaties onderschrijven de noodzaak tot een voortvarende
                   energietransitie. Bewezen technieken (zon en wind) verdienen de voorkeur boven
                   technologieën die nog in ontwikkeling zijn. Tegelijkertijd wordt daarmee niet deur gesloten
                   voor nieuwe technieken.
                ●  De keuze van de stuurgroep RES MH om als uitgangspunt te kiezen voor het regionale
                   elektriciteitsverbruik als opgave voor duurzame opwek (35 TWh in 2030) wordt
                   onderschreven. De regionale opgave wordt in de regio opgelost. NIMBY is een onwenselijk
                   uitgangspunt.
                ●  Het tempo van de energietransitie is sterk gebaat bij, zelfs afhankelijk van, maatschappelijk
                   draagvlak van burgers en (agrarische) bedrijven. We bepleiten dat burgers en bedrijven in
                   een vroeg stadium kunnen participeren. Het streven naar 50% lokaal eigendom zoals dat in
                   het Nationaal Klimaatakkoord is vastgelegd is een instrument om lokaal draagvlak te creëren.
                ●  Initiatieven moeten een aantrekkelijke businesscase bieden. Financiële steun van overheden
                   in de vorm van financiële regelingen en subsidies e.d voor een langere periode is daarbij
                   onontbeerlijk. Constructieve samenwerking met netwerkbeheerders is voorwaardelijk.
                ●  Het GH-landschap is gevarieerd en biedt een veelheid aan natuurwaarden die beperkingen
                   én kansen bieden voor verduurzaming. Ga uit van de kracht van het gebied.
                                                                                                                 1
                           Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                      67
                                                  -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Bijlage 1: Uitgangspunten en visie voor Energie Coöperaties MH
In de RES-regio Midden Holland zijn momenteel acht energie coöperaties actief. In totaal zijn daarin
ca 1000 leden actief betrokken bij de energietransitie in de regio. De missie van de coöperatieve
aanpak heeft haar basis in het Klimaatakkoord en bestaat voor de grootschalige opwek van
duurzame energie uit twee onderdelen:
•       Procesparticipatie op alle treden van de participatieladder (informeren, betrekken, co-
        creatie). Bestuurlijk draagvlak deels onderdeel betreft volle breedte lokale omgeving
•       Financiële participatie: streven naar 50% lokaal eigendom (van eigendom tot
        omgevingsfonds). Niet alleen de lasten maar ook de baten. Mensen met laag inkomen
        moeten kunnen meeprofiteren.
De energie coöperaties MH worden ondersteund door de landelijke koepel Energie Samen waarin ca
600 coöperaties samenwerken en de Participatiecoalitie (samenwerking van Energie Samen, Natuur
en Milieufederatie, Hier Opgewekt, LSA en Buurkracht en ministerie van BZK).
Uitgangspunten
De energie coöperaties MH willen een bijdrage leveren aan de energietransitie door het lokaal
realiseren van zon en windprojecten. Daarbij wordt een ladder gehanteerd: zon op daken (inclusief
agrarische daken), zon op land en wind. De realisatie van de opgave is onzes inziens alleen mogelijk
in een combinatie waarbij draagvlak, goede ruimtelijke inpassing en ondernemerschap centraal
staan.
In 2019 zijn ca 2500 zonnepanelen door de coöperaties gerealiseerd, voor 2020 zijn ca 3000 panelen
gepland. Voor wind zit ca 37 MW in de pipeline. De samenwerking met gemeenten, ODMH en
provincie ZH is een sleutelfactor. De coöperaties MH hebben per brief aan het provinciebestuur
laten weten dat de beperkingen uit het coalitieakkoord voor het Groene Hart een realistisch RES bod
belemmeren.
Vervolgstappen:
•       De samenwerking met netbeheerders wordt verder uitgebouwd om de plannen van de
        coöperaties af te stemmen met het investeringsbeleid van Stedin.
•       We zoeken de samenwerking met LTO Noord om 1naast het installeren van zonnepanelen en
        kleinschalige wind ook de het resterende dakoppervlak te benutten.
•       Lokaal wordt de samenwerking met gemeente, dak eigenaren en grondeigenaren
        geïntensiveerd.
                                                                                                     2
                Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                     68
                                      -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Bijlage 2: Uitgangspunten en visie voor RES MH vanuit DPM-H
Introductie
Vanuit het samenwerkingsverband van de Duurzaamheid Platforms van het bedrijfsleven in Midden
Holland (verder DP-MH) zijn de uitgangspunten vastgesteld voor de inbreng en bijdrage vanuit het
bedrijfsleven in Midden Holland. De RES zal een substantiële impact hebben op het bedrijfsleven in
Midden Holland. Het betreft zowel een ruimtelijke opgave als een opgave om bedrijven onderdeel te
laten zijn van de bredere energietransitie die in 2050 de regio CO2 neutraal moet laten zijn. Daarvoor
worden voor 2030 al concrete doelstellingen aangegeven. Iedere onderneming zal hier mee te
maken krijgen.
De energietransitie vraagt niet alleen om aanpassingen van de energievoorziening, het biedt ook
kansen voor nieuwe bedrijvigheid in de regio. Het is de ambitie van DP-MH om deze beide kanten
van de transitie zo goed mogelijk te faciliteren. Daarbij willen we graag aansluiten bij initiatieven
vanuit triple-helix overleg en Groene Hart Werkt en sterk inzetten op een parallelle ontwikkeling van
het beroepsonderwijs.
Om dit proces richting te geven worden in deze notitie een aantal uitgangspunten vastgelegd die
leidend zullen zijn voor onze verdere inbreng.
Uitgangspunten
Hernieuwbare elektriciteit (voorlopige opgave MH – 0,472 TWh). In tegenstelling tot de notie in het
coalitieakkoord van de provincie Zuid-Holland gaan we ervan uit dat het invullen van de opgave niet
kan zonder gebruik te maken van wind energie en zonneparken. Echter we kiezen ervoor om de inzet
van zon-PV op ca. 50% van de bedrijfsdaken als uitgangspunt te nemen voor het bepalen van de
resthoeveelheid duurzame elektriciteit die dient te worden opgewekt via zonne- en windparken
De ruimtelijke inpassing daarvan (Z+W) kan potentieel worden geclusterd in de nabijheid van
bedrijventerreinen om zodoende optimaal gebruik te kunnen maken van de beschikbare
infrastructuur. Buiten deze 3 genoemde opties zien wij geen alternatieven die substantieel kunnen
bijdragen aan de duurzame elektriciteitsopgave.
Hernieuwbare warmte
Voor de ontwikkeling van hernieuwbare warmte, als alternatief voor aardgas, zien we slechts een
beperkt aantal opties die daarvoor in deze regio in aanmerking komen. Er bestaat in de regio
nauwelijks potentie voor restwarmteprojecten uit de industrie (mogelijk bij Croda, maar dat zal dan
waarschijnlijk worden verbonden met een woonwijk). Indien de “leiding over Oost” door zou gaan
dan biedt dat mogelijk wat soelaas voor de glastuinbouw in Zuidplas en Waddinxveen.
We noemen hieronder de meest waarschijnlijke opties met de daarbij behorende specifieke
karakteristieken: Geothermie (geen UDG): door EBN wordt de komende 2 jaar in kaart gebracht
welke mogelijkheden voor geothermie er potentieel zijn in MH. Indien beschikbaar, kan dit worden
ingezet voor:
•        De glastuinbouw gebieden in Zuidplas en Waddinxveen
•        Woonwijken in combinatie met mogelijk aangrenzende kantorenparken (via cascadering van
         de warmte)- systeem omvang van ca. 4-8.000 woning-equivalenten
                                                                                                      3
                Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                      69
                                     -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Bij inzet van geothermie dienen altijd extra duurzame warmtebronnen beschikbaar te zijn. Dan kan
zijn: grootschalige warmtepompen, restwarmte, bio-energie installaties (vast of gas- voor de
piekbelasting).
Aquathermie / Collectieve WKO: kan in combinatie met collectieve warmtenetten (midden of laag
temperatuur) en warmtepompen. Schaal moet goed worden afgestemd op bedrijventerrein niveau
bij dichte bebouwing (indien dat überhaupt kan leiden tot een positieve businesscase). Bij
onvoldoende dichte bebouwing is de warmtevraag op bedrijven terreinen waarschijnlijk veel te
gering voor een rendabel warmtenet(je).
Individuele elektrische warmtepompen, eventueel in combinatie met individuele WKO: deze optie zal
waarschijnlijk, vanwege de bebouwingsdichtheid op bedrijventerreinen en de relatieve geringe
warmtevraag het meeste worden ingezet. Dit stelt eisen aan de capaciteit van de elektriciteit
infrastructuur en dient planmatig te worden aangepakt (zoveel mogelijk aansluiten bij de natuurlijke
onderhoudsmomenten infrastructuur op de bedrijven terreinen).
Bronnen die vooralsnog niet in aanmerking komen voor de duurzame warmte toepassing zijn:
Waterstof: de toepassing van CO2-vrije waterstof voor verwarming in de gebouwde omgeving is voor
de termijn tot 2040 een illusie . Er zal zeker tot 2030 nauwelijks productie zijn van CO2 vrije waterstof
en daarna zal de vraag uit de industrie (o.a.feedstock) en de transportsector (zwaar transport,
scheepvaart, etc) dermate groot zijn (want weinig alternatieven), dat het niet is te verwachten dat
waterstof grootschalig in de gebouwde omgeving zal worden toegepast.
Groen gas: hiervoor geldt ongeveer dezelfde redenering. De hoeveelheid groen gas die in Nederland
kan worden geproduceerd is beperkt (tot 2050 oplopend tot ca. 2-3 bcm, terwijl de gebouwde
omgeving momenteel ca. 11 bcm gas verbruikt). Bovendien zal de vraag uit andere sectoren erg
groot zijn waardoor de geringe hoeveelheid nog verder onder druk komt te staan.
Energiebesparing
Energiebesparing staat niet genoemd als een apart doel, maar is evident dat bedrijfsgebouwen en
processen energiezuiniger en efficiënter kunnen zijn. Hiervoor gelden de nieuwe (en waarschijnlijk
verder aangescherpte) normen voor de U-bouw naar 2030. Verder zal de wet milieubeheer verdere
efficiency in bedrijfsprocessen aanjagen. DP-MH zal bedrijven zo goed mogelijk assisteren in deze
ontwikkelingen.
Energie-intensieve industrie
In Midden Holland is het aantal energie-intensieve bedrijven beperkt. Omschakeling naar andere
vormen van energie dan aardgas is maatwerk. De meest relevante opties zullen zijn: elektrificatie van
warmteprocessen (zogenaamde power-2-heat) en inzet van waterstof op termijn. Voor deze
ontwikkeling zijn in dit stadium geen standaard aanbevelingen te doen omdat ze bedrijfsspecifiek
zijn.
Vervolgstappen
                                                                                                        4
                Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                        70
                                       -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Op basis van bovenstaande uitgangspunten is een verdere kwantificering mogelijk voor de bedrijven
terreinen in midden Holland. Dit vraagt wel om beschikbaarheid van (geaggregeerde) data om deze
analyses te maken. Daarnaast zijn er een aantal specifieke vragen die op korte termijn een antwoord
nodig hebben:
Vragen aan de netbeheerder:
•       Om zo snel mogelijk zicht te krijgen op de beschikbare potentiele zon PV, met name
        geïnstalleerd op bedrijfsdaken is inzicht nodig per bedrijfsterrein in MH van de beschikbare
        netcapaciteit, tegen de achtergrond van de huidige voorstellen van het ministerie van BZK
        inzake N-1 redundantie , gebaseerd op een 50% benutting van het beschikbare oppervlak
        van de platte daken.
•       Dezelfde vraag voor netcapaciteit geldt voor het verkrijgen van inzichten voor inzet van PV
        op stallen in het buitengebied.
•       Planning voor eventuele verzwaring van het E-net per gebied.
•       Vragen aan de netbeheerder / ODMH
•       Inzicht per bedrijven terrein van de E en G verbruiken, bij voorkeur gecorreleerd aan de
        oppervlakte van het betreffende bedrijven terrein.
•       Inzichten in de verschillende bedrijfsprofielen op de bedrijventerreinen + overzicht van de
        bedrijventerreinen en beschikbare dakoppervlakken.
                                                                                                     5
               Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                      71
                                      -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Bijlage 3: Ambitie van LTO Noord
De land- en tuinbouwsectoren wekken anno 2020 voor 85% aan het eigen energieverbruik zelf op,
door middel van de opwek van zonne- en windenergie. LTO Noord definieert de opgave om als land-
en tuinbouwsector in 2030 energieneutraal te produceren en in 2050 voor 125% energieleverend te
zijn door het volledig benutten van alle agrarische daken en bouwblok voor zonne-energie,
aangevuld met een boerderijmolen (max 35 meter ashoogte) ondersteund door flexibele
energiesystemen.
De knelpunten
Knelpunten om onze ambitie waar te maken zijn in vele (landelijke) gebieden de capaciteit van het
netwerk om terug te kunnen leveren en de planologische ruimte voor het plaatsten van een
boerderijmolen. In veel gevallen stijgen de aansluitkosten van energiesystemen op het net tot boven
de €50.000 tot € 100.000 per onderneming. Hierdoor neemt de terugverdientijd tot ruim 10 jaar
waardoor investeren in opwek van duurzame energie niet wordt doorgezet. Door een knellend net,
weinig planologische ruimte en teruglopen financiële ondersteuningen wordt deze maatschappelijk
gedragen potentie van zonnedaken en boerderijmolens niet gehaald.
De bijdrage van de overheid
Elke gemeente, RES regio en provincie kan direct aan de slag met het helpen wegnemen van de
knelpunten. De potentie van agrarische daken en boerderijmolens is reeds door diverse LTO Noord
afdelingen aan veel gemeenten aangeboden. We gaan er van uit dat deze potentie mee wordt
genomen in het concept bod van de RES. Daarbij is notitie geleverd waarin de knelpunten nader
worden toegelicht.
Niet alleen energie
De sectoren willen een helpende hand bieden aan de maatschappelijke opgave, vastgelegd als
doelstelling van de RES’sen om in 2030 35 TWh aan hernieuwbare en duurzame energie op te
wekken. Sectoren willen zelf en actief aan het roer staan om agrarisch gebied te benutten voor
opwek van energie, en niet te fungeren als kleurplaat voor maatschappelijke
organisatie/commerciële partijen.
Sectoren kiezen voor maatschappelijke geaccepteerde vormen, waarbij op regionaal niveau
gebiedsaanpakken worden opgesteld om energie, natuur en landbouw in synergie te laten opereren.
Momenteel zijn verschillende gebiedsaanpakken met lokale overheden gestart en wordt gewerkt aan
blauwdrukken voor nieuwe energiesystemen.
                                                                                                   6
               Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                    72
                                      -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Bijlage 4: NMF-ZH Ga uit van de kracht van het gebied
Uitgangspunten
Het GH is rijk aan natuurwaarden, biedt ruimte voor recreatie, wonen en bedrijvigheid. Het
landschap is in meer of mindere mate geschikt voor duurzame opwek. Open ruimte in principe alleen
benutten voor de RES als de toegevoegde waarde aantoonbaar is. Te denken valt aan landschappen
in verandering zoals toekomstige woon- en werkgebieden, gebieden met sterke bodemdaling.
De participatie is van wezenlijk belang voor het draagvlak. Voor ondernemers en grondeigenaren is
een goede businesscase voorwaardelijk.
Suggestie: zonnepanelen in relatie tot Hollandse Waterlinie.
                                                                                                  7
                Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                  73
                                      -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Aanbieding Duurzaamheidsplatformen Midden-Holland (DPM-H)
             DPM-H - Samenwerkingsverband van de Duurzaamheid Platforms van het bedrijfsleven in Midden-Holland
           NOTITIE:                    Bod voor Concept RES M-H vanuit DPM-H
           Aan:                        Stuurgroep RES / Programmateam RES M-H
           Van:                        DPM-H
           Datum:                      17 maart 2020
           Introductie
           In opvolging van onze eerdere notitie van 13 december 2019 inzake de uitgangspositie voor de Concept RES
           Midden-Holland vanuit de Duurzaamheid Platformen van het bedrijfsleven in Midden-Holland (verder DPM-H)
           bieden wij op een aantal onderdelen een nadere uitwerking aan. Deze treft u onderstaand.
           Samenvatting
               §    Wij schatten in dat, onder de juiste condities, ca 35% van de geschikte bedrijfsdaken tot 2030 kunnen
                    worden ingezet voor de opwekking duurzame elektriciteit door zonne-energie. Tot 2050 zou dat
                    kunnen oplopen tot ca. 50%. Dit zou dan (op basis van info ODMH) leiden tot 0,55PJ of ca. 140 GWh in
                    2030 en 0,8PJ of ca. 205 GWh in 2050.
               §    Voor de warmtetransitie dient tijdig (minimaal 10 jaar van te voren) te worden aangegeven wanneer
                    een bedrijf geconfronteerd zal worden, met een aanpassing van de warmtebron zodat hierop tijdig en
                    proactief kan worden geïnvesteerd.
               §    Maak een onderscheid in verbruik van aardgas voor industriële processen en voor ruimteverwarming
                    om een optimale volgorde van aanpak te organiseren.
               §    Een adequate ondersteuning voor het bedrijfsleven is van eminent belang om enerzijds bedrijven
                    voldoende (financieel) te verleiden tot het plegen van gewenste investeringen en daarnaast hen in dat
                    proces deskundig te begeleiden.
           Toelichting
           Hernieuwbare elektriciteit, bod DPM-H: 140 GWh in 2030 en perspectief van 205 GWh in 2050
           Voor de invulling van de hernieuwbare elektriciteitsproductie zien wij de navolgende ruimte voor inzet van
           bedrijfsdaken. E.e.a. is gebaseerd op het door ODMH ingeschatte oppervlak van bedrijfsdaken waarvan
           maximaal theoretisch 50% ingezet zou kunnen worden (op termijn). Dit zou dan uitkomen op een duurzaam
           opgewekte elektriciteit productie van 0,8 PJ. Wij zien dit maximaal potentieel, onder de juiste voorwaarden
           haalbaar richting 2050. Voor 2030 zouden wij de serieuze ambitie willen poneren om ca. 35% van het voor PV
           geschikte dakoppervlak van bedrijfsdaken te realiseren. Dat impliceert dan, op basis van ODMH-informatie, een
           inzet van ca. 0,55PJ of ca. 140 KWh in 2030.
           Voorwaarden om te komen tot snelle en toegesneden inzet van zonne-energie op bedrijfsdaken:
               - Ondernemers zullen een duidelijk belang moeten herkennen om de bedrijfsdaken ter beschikking te
                    stellen voor eigen duurzame opwekking, maar ook vooral voor externe levering. Dit impliceert dat er
                    voor de bedrijven een positieve businesscase moet zijn waarin alle kostenelementen zijn
                    verdisconteerd, waaronder ook eventuele verzwaring van dakconstructie en vergroting van de
                    elektrische netaansluiting.
               - Eventuele bouwkundige aanpassingen die noodzakelijk zijn behoren binnen deze business case
                    financierbaar te zijn.
               - Projecten dienen eenvoudig - bijvoorbeeld via een aanbod van financiële en/of fiscale instrumenten
                    zoals (achtergestelde) leningen, aftrekposten of subsidies - financierbaar te zijn.
               - Er dient tijdig (in 2020) bekend te zijn of er voor de relevante bedrijventerreinen maar vooral ook voor
                    individueel aan te sluiten bedrijven een toereikende elektriciteit infrastructuur beschikbaar is. Mocht
                    dat niet het geval zijn, dan dient dat z.s.m. door de netbeheerder te worden aangegeven wanneer die
                    beschikbaar zal zijn.
               - Om ondernemers adequate te informeren en te adviseren dient hiervoor een deskundig helpdesk te
                    worden ingericht dat specifiek ten dienste staat van deze doelgroep (kan ook worden ingezet voor de
                    duurzame warmtetransitie activiteiten)
                                                                                                                         1
                            Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                              74
                                                    -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>   DPM-H - Samenwerkingsverband van de Duurzaamheid Platforms van het bedrijfsleven in Midden-Holland
Voor het resterende deel van de duurzame elektriciteitsopgave zien wij voornamelijk kansen voor windenergie
rond de infrastructuur A20/A12 en zonne-energie op die gebieden die geringe natuur of (landbouw)
productiewaarde kennen.
Hernieuwbare warmte, aansluiting op TVW
Vanwege de vaak aanzienlijke bedrijfsmatige investeringen in een duurzaam warmtesysteem is het van groot
belang dat bedrijven zeer tijdig inzicht hebben in de tijdsplanning van de transitie en de toekomstige geplande
duurzame warmtevoorziening.
Voor de ontwikkeling van hernieuwbare warmte onderscheiden we een situatie op bedrijventerreinen en een
situatie bij individuele (MKB) bedrijven.
     - Individuele bedrijven:
          De individuele bedrijven (buiten bedrijventerreinen) zullen uiteraard aansluiten op de acties volgend
          uit de Transitievisies Warmte die in 2020/2021 door alle gemeenten worden opgesteld. Daarvoor
          komen dan opties als elektrificatie (warmtepompen, WKO’s etc), bio-energie/pellet kachels of groen
          gas (indien beschikbaar) in aanmerking.
     - Bedrijventerreinen:
          Voor de bedrijven op bedrijventerreinen is het van essentieel belang dat zij tijdig weten wanneer er
          van hen een aanpassing van de warmtevoorziening voor de bedrijfsverwarming wordt verwacht. Dit is
          van belang om bij eventuele vervangingsinvesteringen van verwarmingssystemen tijdig te kunnen
          anticiperen, zodat er geen onnodige desinvesteringen zullen plaatsvinden. Daarbij is het relevant of er
          op een bedrijventerrein alleen bedrijven zijn gevestigd die momenteel voornamelijk aardgas gebruiken
          voor verwarming of dat er op een bedrijventerrein ook bedrijven zijn gevestigd met een aanzienlijk
          gebruik van gas voor bedrijfsprocessen (anders dan ruimteverwarming). In het eerste geval lijkt het
          logisch dat die bedrijventerreinen in volgorde eerder worden aangepakt, dan de terreinen waar ook
          veel industrieel gebruik van aardgas plaatsvindt. Dit vanwege de verwachtte complexiteit van het
          aanpassen van die processen middels alternatieve duurzame oplossingen daarvoor.
          Ten aanzien van de keuze tussen een collectieve- of een individuele (bedrijf) warmtevoorziening op een
          bedrijventerrein zal tijdig een economische afweging moeten plaatsvinden vanuit de optiek van de
          investerende ondernemer. Daarbij spelen uiteraard de beschikbaarheid van de verschillende duurzame
          alternatieven een rol, maar ook de wijze waarop een eventuele collectieve warmtevoorziening is
          georganiseerd en voor lange termijn kan worden gegarandeerd. Uiteraard speelt ook hier de
          beschikbaarheid van een adequate energie infrastructuur een belangrijke rol.
Energie-intensieve industrie
In Midden-Holland is het aantal energie-intensieve bedrijven beperkt. Echter enkele bedrijfsterreinen kennen
een aantal echte grootverbruikers. Omschakeling naar andere duurzame vormen van energie dan aardgas is
maatwerk. De meest relevante opties zullen zijn: elektrificatie van warmteprocessen (zogenaamde power-2-
heat) en inzet van waterstof op termijn. Voor deze ontwikkeling zijn in dit stadium geen standaard
aanbevelingen te doen omdat ze bedrijfsspecifiek zijn.
Vervolgstappen / informatie verzameling
Op basis van bovenstaande herhalen wij onze eerdere vragen die moeten leiden tot een verdere kwantificering.
We ontvangen graag (geaggregeerde) data om verdere analyses te maken.
Vragen aan de netbeheerder / ODMH:
     • Om inzicht te krijgen op de beschikbare potentie zon-PV geïnstalleerd op bedrijfsdaken is inzicht nodig
          per bedrijfsterrein in Midden-Holland van de beschikbare netcapaciteit en een indicatie van al dan niet
          voldoende zwaarte van individuele aansluitingen; dit gebaseerd op een maximale 50% benutting van
          het beschikbare oppervlak van de platte daken.
     • Planning voor eventuele verzwaring van het Elektriciteitsnet per gebied voor bovengenoemd doel.
     • Inzicht (data) per bedrijventerrein van het elektriciteit- en gasverbruik, bij voorkeur gecorreleerd aan
          de oppervlakte van het betreffende bedrijventerrein en indien mogelijk gedifferentieerd naar gebruik
          voor gebouwverwarming en inzet bij industriële processen.
                                                                                                               2
                  Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                              75
                                          -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Aanbieding LTO Noord
                   Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland 76
                                 -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Tabel
                                                               Midden Holland
                                               Berekende
                                                                    Berekend                   Berekende
                                               gerealiseerde                                                              Totale
                               Aantal                               onbenutte potentie         onbenutte potentie
 Gemeente                                      zonne-energie                                                              energieproductie
                               bedrijven                            zonne-energie              kleine molens
                                               opwekking                                                                  (MWh)
                                                                    (MWh)                      (MWh)
                                               (MWh)
 Bodegraven-Reeuwijk                    167                6677                       19306                      5010                 30993
 Krimpenerwaard                         269               10756                       31098                      8070                 49923
 Waddinxveen                              46               1839                        5318                      1380                  8537
 Zuidplas                               119                4758                       13757                      3570                 22085
 Totaal                                 601              24.030                      69.479                    18.030               111.538
*Voor sommige gemeenten beschikt LTO Noord over onvoldoende cijfers vanuit de ledenraadpleging, vandaar dat deze niet zijn
meegenomen. De potentie van de bedrijven in deze gemeente is daarom ook niet meegenomen.
**Realisatie van windturbines is tevens niet meegenomen, al zijn de wensen in de sectoren aanwezig om met deze energietoepassingen
aan de slag te gaan..
*** Vanwege het gebruik maken van CBS cijfers uit het jaar 2018, verschil met 2019 is verwaarloosbaar, kunnen aan deze cijfers geen
rechten worden ontleend.
In de tabel is per RES-gebied, onderverdeeld naar gemeente, de potentie opgenomen voor beide
energietoepassingen. De potentie voor zonne-energie is bepaald aan de hand van de resultaten van de
ledenraadpleging die LTO Noord in 2018 heeft uitgevoerd. Respondenten is gevraagd aan te geven of het dak is
belegd met panelen, hoeveel panelen dit zijn en of de intentie is om het dak (of de rest van het dak) komende
jaren te gaan benutten. Hierbij een korte toelichting per kolom:
- Aantal bedrijven: per gemeente is opgezocht hoeveel agrarische bedrijven er gevestigd zijn met utizondering
     van glastuinbouwbedrijven, gebaseerd op de CBS-cijfers uit 2018.
- Berekende gerealiseerde zonne-energie opwekking: op basis van de ledenraadpleging is een doorvertaling
     gemaakt naar alle agrarische bedrijven in een gemeente. In de ledenraadpleging is berekend hoeveel
     panelen er op een gemiddeld agrarisch dak zijn gelegd in West-Nederland.
- Berekend onbenutte potentie zonne-energie: op basis van de ledenraadpleging is berekend hoeveel dak een
     gemiddeld agrarisch bedrijf heeft, waarbij de oppervlakte die al benut is, is verrekend.
- Berekende onbenutte potentie kleine molens: voor elk agrarisch bedrijf is berekend dat in potentie één
     boerderijmolen wordt geplaatst. Er is per gebied een inschatting gemaakt van de gemiddelde opbrengst per
     molen. De bruto-opbrengsten per molen zijn bepaald aan de hand van het marktonderzoek dat LTO Noord in
     2020 heeft afgerond.
In de tabel is de optelling gemaakt van de totale potentie van de agrarische sectoren op basis van
maatschappelijk gewenste energietoepassingen. Er is (nog) geen beeld gegeven van de potentie voor
ontwikkeling van windturbines. Daar waar voldoende draagvlak bestaat middels burgerparticipatie ziet LTO Noord
kansen om windturbines in het landelijk gebied in te passen. Hierbij wordt een schappelijke vergoeding voor de
grondeigenaar en omliggende grondeigenaren vastgesteld. De grondeigenaren rond de turbine kunnen het eigen
verbruik verduurzamen en de resterende productie aan burgers aanbieden.
Ongewenst effect
Met het opstellen van de eerste versies van de RES-plannen is duidelijk geworden dat agrarische ondernemers
en sectoren niet altijd baat hebben bij de opwek van duurzame energie. Een aantal toepassingen wordt gezien
als bedreiging voor het voortbestaan van de sectoren.
In veel RES-plannen worden grootschalige toepassingen van grondgebonden zonnepanelen in agrarisch
productiegebied ingetekend, terwijl maatschappelijk gewenste andere opties nog niet volledig benut zijn. Er is
onvoldoende maatschappelijk draagvlak voor het realiseren van deze toepassingen en ontwikkelingsruimte voor
de landbouw wordt afgenomen. Agrarische gronden zijn van noodzakelijk belang vanwege verschillende
doelstellingen waaronder extensiveren van bouwplannen, toepassen van weidegang en verminderen van
bodemgebonden emissies.
                                                                                                                                    2
                    Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                                                      77
                                                  -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland 78
              -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Aanbieding Natuur en Milieu federatie Zuid-Holland
          Aan:             Stuurgroep RESMH, programmateam RESMH
          Van:             NMZH
          Datum:           31 maart 2020
                     NMZH, maatschappelijke partner in RES Midden-Holland
          De Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland (NMZH) heeft de afgelopen maanden als bestuurlijk
          partner samen met de andere RES partners zich ingespannen om de opgave voor de Regionale
          Energie Strategie Midden-Holland (RESMH) scherp te krijgen en inhoud te geven aan een aantal
          denkrichtingen voor de concept RESMH. Naast deelname aan de stuurgroep heeft de NMZH ook een
          bijdrage geleverd in de werkgroep Elektriciteit. De NMZH staat klaar om ook deel te gaan nemen aan
          de werkgroep Participatie en Communicatie.
          We kijken terug op een goede samenwerking bij de totstandkoming van de concept RESMH. Dit
          concept is ook voor de NMZH een prima uitgangspunt voor de regionale dialoog en basis om de
          denkrichtingen verder uit te gaan werken en de participatie daarbij te organiseren. Midden-Holland
          staat de komende decennia voor een enorme transitieopgave op het gebied van klimaat en energie.
          Deze opgave is complex en de ruimtelijke impact zal groot zijn. Bij de vertaling naar locaties en
          projecten worden ook de maatschappelijke en ruimtelijke consequenties en dilemma s meer
          zichtbaar Het opstellen van alleen een concept RESMH neemt de e dilemma s niet weg.
          De vervolg aanpak is alleen succesvol als er breed maatschappelijke draagvlak wordt gecreëerd en
          participatie integraal onderdeel uitmaakt van de aanpak en actief wordt georganiseerd. Het waarom
          van de RESMH moet goed en met overtuigingskracht worden gebracht naar de Gemeenteraden,
          Provinciale Staten, maar ook aan inwoners, bedrijven en andere organisaties. Niet alleen om
          weerstand te voorkomen, maar ook om participatie, eigenaarschap en samenwerking los te trekken
          en te kunnen realiseren. Hierdoor komt de transitie pas echt van de grond. Het zijn immers de
          effecten van de acties van iedereen samen die de mate van succes bepalen voor de uitvoering van de
          RESMH. De overheid kan dit niet alleen. Als NGO en direct betrokkene maatschappelijke partner
          willen wij ook in de volgende fase van het RES proces onze inzet en inbreng blijven leveren.
          Inbreng NMZH
          De concept RESMH heeft na de vaststelling een meervoudige functie. Vanuit de nationale afspraken
          in het Klimaatakkoord zijn de energiedoelstellingen nu voor Midden-Holland benoemd en zullen de
          denkrichtingen verder uitgewerkt moeten worden en voorzien van een uitvoeringsagenda en
          planning. Ook is het een belangrijk instrument om op basis van de regionale dialoog en uitwerking
          tot ruimtelijke inpassing en maatschappelijke betrokkenheid te komen. Maar het is ook een basis om
          de meerjarige samenwerking tussen regionale partijen verder te organiseren.
          De NMZH wil bij deze verdere stappen uitblijven gaan van de kracht van het gebied zelf. Zoveel als
          mogelijk willen wij hierbij tot gezamenlijke kaders en afspraken komen. Om tot breed gedragen
          uitvoeringsplannen te komen.
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                 79
                                                -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>     1. Participatie en communicatie
De NMZH wil samen met de RES partners een uitnodigend proces creëren waarin de participatie van
maatschappelijke groepen, bedrijven en bewoners is verankerd. Door zo aan de voorkant bij de
verder uitwerking en regionale dialoog communicatie en participatie meer centraal te stellen en de
lokale en regionale belangen die spelen een duidelijke plek te geven in het proces van afweging en
keuzes maken, zal dit het RES proces verder versterken en het uiteindelijke draagvlak voor de te
nemen maatregelen vergroten. Handelingsperspectief geven en de inwoners van Midden-Holland
meenemen in dit transitieproces geeft een grotere betrokkenheid bij de opgave en creëert kansen
die mensen zelf kunnen oppakken. In de concept RESMH is al aangegeven hoe maatschappelijke
betrokkenheid en participatie georganiseerd moet worden.
Wat kan de NMZH hierbij inbrengen:
Bijdrage leveren in de totstandkoming van het communicatie- en participatieplan en de uitvoering
daarvan. De NMZH is ook partner in de participatiecoalitie. Samen met HIER Klimaatbureau,
Buurkracht, Energie Samen (koepel van lokale en regionale energiecoöperaties) en LSA bewoners
willen wij onze ervaring, kennis en verbinding met inwoners inbrengen en verbinden met de RES
Midden Holland. De participatiecoalitie heeft een gezamenlijk ondersteuningsprogramma uitgewerkt
voor 2019-2021 met betrekking tot de participatie voor duurzame energieopwekking op land en de
warmtetransitie.
     2. Zorgvuldige en evenwichtige ruimtelijke afweging en inpassing
Een belangrijke opgave in de verdere uitwerking van de concept RESMH is het zorgvuldig
ontwikkelen en inpassen van grootschalige duurzame energieopwekking in natuur en landschap. Dit
soort projecten creëren een aanzienlijke impact op de leefomgeving en beleving maar zijn net zo
goed onmisbaar als het gaat om vaart maken in de energietransitie en de klimaatdoelstellingen
binnen bereik te houden. Het is belangrijk om de verdere uitwerking vroegtijdig in samenspraak met
de (lokale en regionale) gemeenschap te doen. Het uitgangspunt zou moeten zijn om gezamenlijk tot
locatievoorkeuren te komen en de randvoorwaarden hiervoor te bepalen. De NMZH heeft hiervoor al
(beleids-) tools en instrumenten ontwikkeld, zoals o.a. de Checklist Natuurbelangen bij Windenergie
op land de Gedragscode draagvlak en participatie windenergie op land en de Constructieve
Zonneladder
Wat kan de NMZH hierbij inbrengen:
Bijdrage leveren in het organiseren van dit proces. Inbrengen van gebiedskennis en kennis van flora
en fauna bij de verdere uitwerking van de concept RESMH. Door het verbinden van de opgave met
ons netwerk van lokale en regionale natuur en milieuorganisaties in de regio Midden-Holland bij de
regionale dialoog en verdere uitwerking. Ondersteunen van de regio of individuele gemeenten bij
specifieke locatiekeuzes en ruimtelijke afwegingen richting verdere besluitvorming.
Bijlagen: Menukaart en 50% lokaal eigendom participatiecoalitie
                Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                  80
                                     -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Reactie Techniek Nederland
              Zoetermeer 22 april 2020
              Tel: 06 22 79 08 33
              Geachte commissie,
              Techniek Nederland maakt graag gebruik van de gelegenheid om feedback te geven op de
              stuurgroepversie van de conceptRES. Daarbij volg ik de volgende indeling in mijn
              opmerkingen:
                  1. Aanzet RSW
                  2. Aandacht voor arbeidsmarkt en scholing
                  3. Aanvulling op 6.6 Conclusies en vervolgacties
                  1.        Aanzet RSW
              Om te kunnen anticiperen op de veranderingen die de warmtetransitie in de gebouwde
              omgeving brengt, is een consistent, meerjarig, samenhangend beleid met heldere doelen
              onontbeerlijk. Dit vraagt om gefaseerde en afgewogen plannen in de RES en in de
              gemeentelijke Transitievisies Warmte (TVW). De conceptRES is een goede start om de
              energietransitie in de regio ook voor ondernemers planbaar te maken. Techniek Nederland
              hoopt dat de deelnemende gemeenten dit tempo vasthouden bij het opstellen van hun
              Transitievisies Warmte en plannen vaststellen die duidelijk maken in welk tempo wijken van
              het aardgas afgaan en wat dan de alternatieve warmtevoorziening in die wijken wordt. Die
              duidelijkheid maakt dat ondernemers voldoende houvast hebben om te investering in nieuw
              personeel, nieuwe opleidingen, nieuwe technieken en nieuwe samenwerkingen.
              Verder valt het volgende op aan de tekst van de conceptRES
                  -    Bij de duurzame warmtebronnen op p. 35 wordt bodemwarmte/WKO niet genoemd
                       naast geothermie, aquatermie, zonthermie en lokale restwarmte (terwijl deze
                       techniek wel in de bijlage voorkomt). In 6.4.3 wordt aangegeven dat de
                       Krimpenerwaard niet geschikt is voor WKO, maar uiteindelijk is dat maar een deel
                       van de regio en lijken slechts delen van de Krimpenerwaard niet geschikt te zijn
                       vanwege hun bestemming als drinkwaterwingebied.
                  -    De beslisboom voor de keuze voor duurzame warmtebronnen (afbeelding 9) geeft
                       een nogal grove benadering waarop bovendien het een en ander is af te dingen. Is
                       het niet beter om aan te geven dat voor de bepaling van de warmte-optie voor een
                       wijk het model wordt gebruikt dat het PBL in opdracht van het expertisecentrum
                       warmte heeft opgesteld ten behoeve van gemeenten?
                  -    Heel goed dat de decentrale warmtesystemen wel worden genoemd op p. 41. Deze
                       zijn onderbelicht gebleven in deze versie van de RES en verdienen aandacht in de
                       verdere zoektocht naar duurzame warmte aanbod in de regio.
                  -    Is het een idee om uit te leggen wat er wordt bedoeld met ‘hotspots’ (p. 41)?
                          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                             81
                                                -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>Datum:                     Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.
Pagina:                    2 van 3
      2.      Aandacht voor arbeidsmarkt en scholing
Uit de conceptRES blijkt dat de RES deelnemers zich bewust zijn van het integrale karakter
van de energietransitie opgave. Techniek Nederland wijst nog op een belangrijk
beleidsterrein dat in de conceptRES nog niet is genoemd, namelijk arbeidsmarkt en
scholing. Zonder de mensen die werken in de nieuwe energiesectoren zal het niet lukken
om de doelstellingen in de RES te halen. Voorkomen moet worden dat een tekort aan
vakmensen met green skills een bottleneck wordt en uiteindelijk het tempo gaat bepalen.
Markt en overheid hebben een gezamenlijk belang in het haalbaar en betaalbaar uitgevoerd
krijgen van de strategie. Daarbij gaat het om behoud van mensen die nu in die sector
werkzaam zijn en mensen die voor wie werk in duurzame energieactiviteiten een nieuw
perspectief gaat bieden. De nieuwe banen sluiten niet naadloos aan op het werk dat
mensen nu doen, of de opleidingen die mensen nu (kunnen) volgen.
De energietransitie, klimaatadaptatie en circulair bouwen hebben grote impact op de
arbeidsmarkt die door de coronacrisis plotseling is opgeschud. Er zijn al veel goede
initiatieven om knelpunten op te lossen, maar deze tellen nog niet op. Er is toekomstgericht
beleid nodig voor arbeidsmarkt en scholing in relatie tot de energietransitie. Techniek
Nederland stelt daarom een regionale programmatische aanpak voor, waarin per regio de
arbeidsmarkt wordt gekwantificeerd en daarop wordt gestuurd.
Zeeland is een mooi voorbeeld van een RES regio waarin is gekozen voor een integrale
benadering. Daar kiest men ervoor om gerichte maatregelen op het gebied van
arbeidsmarkt en scholing te koppelen aan de klimaatopgave en neemt die maatregelen op
in de RES zelf.
•         Vertaal de plannen in de RES MH naar een prognose van de benodigde
arbeidscapaciteit in de regio. Maak een zogenaamde gapanalyse in kwalitatieve en
kwantitatieve zin. Hoeveel werk zal de energietransitie opleveren, hoeveel extra technici zijn
hiervoor nodig en in hoeverre zijn er faciliteiten om op te leiden. Wat moeten vakmensen die
over een paar jaar nodig zijn kennen en kunnen?
•         Kies voor samenhang tussen de maatregelen in de vorm van een duidelijke, breed
gedragen arbeidsmarktagenda gericht op de klimaatopgave.
•         Daag ondernemersverenigingen, brancheorganisaties, techniekcoalities, vakbonden
en OenO fondsen uit om voorstellen te doen die realistisch en haalbaar zijn en waaraan zij
zich namens hun achterbannen committeren.
•         Zeker in de periode na de coronacrisis is het van belang dat mensen uit
krimpsectoren de overstap maken naar de bouw- en technieksector. Minstens even
belangrijk is dat mensen in de technische sector die hun baan zijn kwijtgeraakt, behouden
blijven voor de sector en daarin opnieuw aan de slag kunnen. Laat de arbeidsmarktagenda
op zij-instroom en behoud gericht zijn, naast maatregelen met betrekking tot de vergroting
van instroom. Geef daarnaast impulsen aan programma’s die leiden tot een Leven Lang
Ontwikkelen.
3.        Aanvulling op 6.6 Conclusies en vervolgacties
            Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                 82
                                  -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Datum:                   Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.
Pagina:                  3 van 3
     -  Gemeenten kunnen een belangrijke rol spelen in de terugdringing van de
        warmtevraag door het eigen vastgoed te verduurzamen. De conceptRES raamt het
        aandeel in de warmtevraag van de utiliteit ten behoeve van publieke dienstverlening
        op 4,1%. De RES-gemeenten zouden hierin gezamenlijk kunnen optrekken.
        Daarmee geeft men ook een goed voorbeeld in wat er van burgers en bedrijven
        wordt verwacht.
     -  Een andere maatregel met potentie is het inregelen van de cv-installatie. Omdat dit
        zowel tot een energiebesparing als kostenbesparing leidt maar nog weinig bekend is
        onder gebouweigenaren, zou het onderdeel kunnen zijn van het ambitieuze
        besparingsprogramma waar de conceptRES over rept.
     -  Zorg in de beginfase van de transitie voor projecten waar de bouw- en
        technieksector van kan leren en zorg dat de lessen ook buiten de kring van
        deelnemende partijen gedeeld worden. Zorg dat onderwijs- en
        onderzoeksorganisaties meedoen.
     -  In het vervolgonderzoek naar duurzame warmtebronnen: ook in kaart brengen op
        welke plekken de bodem wel geschikt is voor bodemenergie (naar het voorbeeld
        van de conceptRES Drenthe).
Met vriendelijke groet,
Ing. E.A.Smits
Regiomanager Zuid-Holland, Zeeland en Noord-Brabant
          Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                                83
                                -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Bijlage VII - Afkortingen/begrippen en hun betekenis
Onderstaand overzicht is bedoeld als naslagtabel voor veel gebruikte afkortingen en begrippen in de
Concept RES M-H. Het beoogt niet om lezers een uitputtend overzicht van termen te bieden.
 Afkorting of begrip        Volledig uitgeschreven en/of uitleg
 Concept RES M-H            Concept Regionale Energie Strategie Midden-Holland
 Denkrichting               Een richting waarin mogelijke oplossingen geschetst worden om in
                            gezamenlijkheid van gedachten te wisselen over wenselijkheid en
                            haalbaarheid
 DPM-H                      Duurzaamheidsplatform Midden-Holland (samenwerkingsverband)
 GS                         het College van Gedeputeerde Staten
                            (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gedeputeerde_Staten)
 Klimaatakkoord             Het Klimaatakkoord is een pakket aan maatregelen en afspraken
                            tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden om
                            gezamenlijk de uitstoot van broeikasgassen in Nederland in 2030
                            ongeveer te halveren (vergeleken met 1990).
 MER                        Milieueffect Rapportage
 NOVI                       Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft het Rijk een
                            langetermijnvisie op de toekomst en de ontwikkeling van de
                            leefomgeving in Nederland.
 NP RES                     Nationaal Programma Regionale Energie Strategie
 ODMH                       Omgevingsdienst Midden-Holland
 Omgevingswet               De Omgevingswet is gericht op vereenvoudiging en samenvoeging
                            van regels voor ruimtelijke ontwikkeling, zodat het bijvoorbeeld
                            makkelijker wordt om bouwprojecten te starten. Naar verwachting
                            treedt de Omgevingswet in 2021 in werking.
 PAS                        Het Programma Aanpak Stikstof (PAS) is een beleidskader uit 2015
                            van de Nederlandse overheid om de natuur te beschermen in de door
                            Nederland aangewezen natuurgebieden van het Europese Natura
                            2000 programma.
 Potentie-gebied            Gebied waarin mogelijk oplossingen gerealiseerd kunnen worden die
                            bijdragen aan de regionale ambitie voor hernieuwbare opwek van
                            elektriciteit.
 PS                         de Provinciale Staten
                            (https://nl.wikipedia.org/wiki/Provinciale_Staten_(Nederland))
 PZH                        Provincie Zuid-Holland
                     Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                          84
                                        -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Rijksvastgoedhoudende   Instanties zoals Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer,
diensten                het Rijksvastgoedbedrijf en ProRail
RSW                     Regionale Structuur Warmte
RVO                     De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland is een agentschap van
                        het ministerie van Economische Zaken en Klimaat dat belast is met
                        uitvoering van onder andere subsidieprogramma’s op het gebied van
                        klimaat.
TVW                     Transitie Visie Warmte - Elke gemeente moet eind 2021 een TVW
                        opleveren, met daarin voorstellen voor duurzaam aardgasvrij
                        verwarmen en koken. De TVW geeft richting in de aanpak en bevat
                        een wijk-voor-wijk stappenplan.
WSO                     Warmte Samenwerking Oostland
                   Concept Regionale Energie Strategie Midden-H lland                     85
                                   -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                                                                                       Colofon
                                                  Ontwerp cover en huisstijl: D.Sign by Sandra
                                            Tekst, opmaak en beeld: RT-M B.V. (www.rt-m.nl)
                                                                                        © 2020
Deze Concept RES is opgesteld door RT-M B.V. in opdracht van de regio Midden-Holland. Niets uit
deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden gebruikt zonder voorafgaande toestemming van
                                         deze partijen.
                  Concept Regionale Energie     Strategie Midden-H lland                        86
                                    -- voorlopige versie --
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>