<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Klei w e gkw a r t ie r
product			Cultuurhistorische Verkenning
opdrachtgever		 Gemeente Rotterdam
status          Definitief
versie			       08 juni 2018
auteurs			      Lara Voerman & Evelien van Es
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>  voorblad
  Impressie door Co Brandes van het Staten-
  laankwartier, 1929.
  Stadsarchief Rotterdam
                                            colofon
                                            onderzoek
                                            Joost Emmerik, stedenbouwkundige
2                                           Evelien van Es, architectuurhistoricus
                                            Lara Voerman, architectuurhistoricus
                                            opdrachtgever
                                            Gemeente Rotterdam
                                            begeleiding
                                            Marie José van Ansem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>In h ou d
          Inleiding                             5
          1. Biografie van het Kleiwegkwartier  6
          2. Analyse van het Kleiwegkwartier    26
          3. Waardering van het Kleiwegkwartier 36
          4. Aanbevelingen                      52
          Bronnen                               53
          Bijlage                               54
                                                   3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>4</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inl e idin g
Aanleiding                                                                Het literatuur- en archiefonderzoek heeft z’n weerslag gekregen in een
Sinds 2007 brengt de gemeente Rotterdam de geschiedenis, waardevol-       overzicht van de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied. Om inzicht
le architectuur en ruimtelijke karakteristieken van haar deelgebieden in  te krijgen in het huidige ruimtebeeld van de wijken is veldwerk verricht.
beeld door middel van cultuurhistorische verkenningen. Deze historische
verkenningen met hun waarderingen en aanbevelingen worden gebruikt        Leeswijzer
als afwegingskader bij (her-)ontwikkelingen en als input voor bescher-    De cultuurhistorische verkenning bestaat uit drie onderdelen; de his-
mende maatregelen in bestemmingsplannen. Ten behoeve van het be-          torische ontwikkeling, de ruimtelijke analyse en de waardering van het
stemmingsplan Kleiwegkwartier is door Bureau monumenten en cultuur-       Kleiwegkwartier.
historie van Stadsontwikkeling gemeente Rotterdam opdracht gegeven        In het eerste deel, de historische ontwikkeling, is inzichtelijk gemaakt hoe
voor het maken van een cultuurhistorische verkenning van het bestem-      het middeleeuwse polderlandschap in de periode 1921-1940 transfor-
mingsplangebied. De uitkomsten van deze cultuurhistorische verkenning     meerde tot een forensenwijk. Geschetst wordt hoe dit in z’n werk ging en
zullen als afwegingskader meegenomen worden bij het opstellen van het     wat de gemeente Hillegersberg als planningsinstrument in handen had
bestemmingsplan Kleiwegkwartier.                                          om de groei te sturen.
Deze cultuurhistorische verkenning is opgesteld volgens het Handboek      In het tweede deel is het ruimtelijk beeld van de huidige wijk Kleiweg-
opstellen en borgen Cultuurhistorische Verkenningen. Kennen, borgen       kwartier nader geanalyseerd. De stedenbouwkundige structuur wordt
en benutten van gebouwd Rotterdams erfgoed als ontwikkelkracht voor       geduid en er wordt een beeld van de bebouwing gegeven. Dit wordt
de stad’ In het handboek is een standaard voor het proces en het opstel-  onder andere gedaan door een beschrijving van de verschillende bouw-
len van cultuurhistorische verkenningen en het vertalen van de benoem-    periodes die te onderscheiden zijn.                                          5
de waarden en aanbevelingen naar ruimtelijke plannen vastgelegd.          In het derde deel zijn de structuurelementen en de bebouwing cultuur-
                                                                          historisch gewaardeerd. Op basis van de waardering worden een aantal
Aanpak                                                                    aanbevelingen gedaan. Hiermee is een afwegingskader tot stand geko-
Voor deze verkenning is uitgebreid veldwerk, literatuur- en archiefonder- men voor de bepaling van de waarde van de stedenbouwkundige struc-
zoek verricht. Bureau Oudheidkundig Onderzoek van Gemeentewerken          tuur en de architectuur van de wijk. De waardering en aanbevelingen zijn
Rotterdam (BOOR) voorzag het onderzoek van input op het gebied van        bedoeld voor de borging van cultuurhistorische waarden in het bestem-
archeologie en bracht de historische en huidige cartografische gegevens   mingsplan en bieden concrete uitgangspunten voor herontwikkeling.
in beeld.
Het onderzoek in het Stadsarchief Rotterdam en het Nationaal Archief
in Den Haag heeft een schat aan informatie opgeleverd, zoals oude
kaarten die een indruk geven van de laatmiddeleeuwse inrichting van
het gebied, negentiende-eeuwse kadastrale kaarten die de verkavelings-
structuur van de voormalige polders en bebouwing nauwkeurig laten
zien, particuliere stratenplannen, stedenbouwkundige ontwerpen en een
grote hoeveelheid oude foto’s die inzicht geven in hoe de wijk tot stand
is gekomen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  1 . Bi ogr af ie va n h e t K l e i w e g k wa rti e r
                                              Terwijl aan het begin van de twintigste eeuw op      akkerbouw en veeteelt door het graven van sloten
                                              de Rotterdamse zuidelijke Maasoever gestaag een      ontgonnen waardoor de veenvorming stopte. Bewo-
                                              arbeidersstad groeide, faciliteerden de noordelijke  ning concentreerde zich langs waterlopen als de Rotte
                                              randgemeenten een andere ontwikkeling. De dan        en ontginningsassen als de Kleiweg en de Straatweg.
                                              nog zelfstandige dorpen Hillegersberg, Schiebroek    Als gevolg van de kunstmatige ontwatering kwam
                                              en Overschie investeerden juist in woningbouw voor   het maaiveld steeds lager te liggen. De laaggelegen
                                              gegoede Rotterdammers. In de polders tussen de       gebieden waren kwetsbaar voor overstromingen. Het
                                              noordelijke uitbreidingswijken van Rotterdam en de   Schiegebied werd in de twaalfde eeuw regelmatig ge-
                                              veenplassen van Hillegersberg ontwikkelde zich in de teisterd door stormvloeden. Door overstromingen als
                                              eerste decennia van de twintigste eeuw het Kleiweg-  gevolg van de zware stormvloeden in 1134 en 1163
                                              kwartier, een forensenwijk die kon ontstaan door de  werd in grote delen van het Schiegebied opnieuw een
                                              tram die via de Bergweg en Straatweg naar Hillegers- kleipakket afgezet. De klei heeft oudere sporen van
                                              berg reed, door de halte langs de spoorlijn Rotter-  bewoning en ontginning afgedekt.
                                              dam-Gouda en door het station aan de spoorlijn
                                              Rotterdam-Den Haag. Het Rotterdamsch Nieuwsblad      Na de overstroming die door de stormvloed in de-
                                              berichtte in 1927: ‘Het wonen aan den buitenrand der cember 1163 was veroorzaakt, namen de graven van
                                              stad komt steeds meer in trek. Het gevoel, dat lucht Holland de leiding in het herontginnen van het Schie-
6                                             en licht van onberekenbaren invloed zijn op de ge-   gebied. Haaks op de waterlopen en ontginningsassen
                                              zondheid in de eerste plaats van jonge kinderen, be- werden opnieuw sloten gegraven die het land ontwa-
                                              weegt telkens weer gezinnen zich te verplaatsen naar terden en er werden dijken aangelegd. In de loop van
                                              de woonwijken aan de peripherie, waar de huizen      de dertiende eeuw breidden de bedijkingen zich uit
                                              lager zijn en meer in het groen staan’.1 Het gebied  en werd tenslotte de Schielands Hoge Zeedijk aange-
                                              waar rond 1900 sporadische lintbebouwing langs de    legd, waardoor de dijken in de oude dijkengordel hun
                                              Kleiweg stond, was aan de vooravond van de Tweede    waterkerende functie verloren. Rond 1300 was het
                                              Wereldoorlog uitgegroeid tot een forensenwijk met    Schiegebied gekoloniseerd en opgedeeld in ambach-
                                              een bijna stedelijk aanzien.                         ten. Het huidige Kleiwegkwartier ligt in de voormalige
                                                                                                   polders Berg Polder en Oost-Blommerdijkse Polder.
                                              Het landschap als basis                              De polders vielen onder de ambachtsheerlijkheden
                                              Bewoning van het gebied waar nu het Kleiwegkwar-     van Schiebroek en Hillegersberg. Een ambacht was
  1. Rotterdamsch nieuwsblad, 2 augustus
                                              tier ligt gaat tenminste terug tot de vroege Middel- een lokaal gerechtsdistrict waarin een schout het
     1927.
  2. Uit archeologisch onderzoek in het kader
                                              eeuwen.2 In de achtste en negende eeuw bestond       landsheerlijk gezag vertegenwoordigde en het be-
     van HSL bij de Kleiweg is gebleken langs de bodem van het Schiegebied uit klei-op-veen en     stuur en de lage rechtspraak uitoefende.
     de geulen en op de geulafzettingen van   op de kleioevers van rivieren en veenstromen ont-
     het Kleiwegtracé bewoningssporen vanaf   stonden nederzettingen. In de tiende en elfde eeuw   Ondanks de bemaling van de polders werd het
     de Late IJzertijd kunnen voorkomen.      werden de klei-op-veengebieden ten behoeve van       gebied door voortgaande inklinking te drassig voor
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                 Schieland bestond in het midden van
                                                 de 18de-eeuw uit veenplassen waarin
                                                 lange, smalle stroken land steken (ribben)
                                                 waarop de turf te drogen werd gelegd.
                                                 Uitsnede kaart van Schieland-Krimpener-
                                                 waard door Isaak Tirion, 1745.
                                                 Nationaal Archief
                                                                                            7
Het huidige Kleiwegkwartier ligt in de voorma-
lige Berg Polder en Oost-Blommerdijkse Polder.
Goed zichtbaar zijn de Cleyweg en de Berchweg.
Uitsnede kaart van Schieland, Jan Jansz. Stampi-
oen de Oude, 1684.
Nationaal Archief
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>  akkerbouw en moesten de agrariërs overgaan op vee-      De Cleyweg en de Berchweg
  teelt. Uiteindelijk werd turfwinning de meest lucratie- De Kleiweg volgt een oude kreekrug - een met zand
  ve economische activiteit in dit gebied. Vanuit de stad gevulde getijdegeul - tussen de Schie en de Rotte.
  Rotterdam bestond namelijk een grote vraag naar turf    Parallel aan de kreekrug liep mogelijk een dijk die
  als brandstof. In de zeventiende en achttiende eeuw     deel uitmaakte van de dijkengordel die in de twaalfde
  ontstond door slagturfwinning een uitgestrekt plas-     en dertiende eeuw werd aangelegd. Deze dijk zou via
  sengebied, ook wel de Kleine Plassen in Schieland.      de Kootsekade hebben aangesloten op de oudste,
  Op de kaart uit 1745, van uitgever Isaak Tirion, is     veronderstelde dam in de Rotte. Voor zover bekend,
  goed te zien hoe Schieland door de ‘waterwolf’ was      wordt de Kleiweg voor het eerst in 1419 genoemd:
  aangevreten: het gebied van Schieland en Krimpe-        Cleyweg.
  nerwaard bestaat uit een grote hoeveelheid plassen
  met gekartelde oevers, het meeste land is verdwenen.    Langs de Kleiweg lagen enkele agrarische nederzet-
  Het gebied had alle kenmerken van een laagveen-         tingen en er ontwikkelde zich twee concentraties van
  landschap; het bestond uit veenplassen waarin lange,    bebouwing. Buurtschap De Koot ontwikkelde zich
  smalle stroken land steken (ribben) waarop de turf te   rond de molen De Koot (uit 1776, in 1905 gesloopt)
  drogen werd gelegd. Zelfs in het Kleiwegkwartier, ter   aan de Rotte en het veerhuis annex café Het Baarsje.
  hoogte van de Gladiolesstraat, Lisbloemstraat en de     Op de oever van de Rotte ontwikkelde zich ambach-
8 Van Slingelandtlaan lagen enkele late turfwinningsge-   telijke bedrijvigheid. In 1840 werd een scheepswerf
  bieden (late achttiende eeuw).                          opgericht waar platbodemschepen voor tuinders en
                                                          later ook zeilboten en woonboten werden gebouwd.
  Het lag in de bedoeling om het land weer terug te       In de loop van de negentiende eeuw en in de eerste
  winnen op het water. In 1772 werd een begin ge-         helft van de twintigste eeuw was de bedrijvigheid
  maakt met de droogmaling van de Schiebroekse            uitgebreid met de limonadefabriek waar Royal Club
  Polder door een molengang naar de Bergse Ach-           Tonic werd gemaakt, de Hillegersberse Houthandel
  terplas aan te leggen en het gebied te bedijken. De     en de Verenigde Blikfabrieken.
  Erasmussingel en de Ringdijk vormen de rand van de
  droogmakerij. De late turfwinningsgebieden in het       In het gebied tussen de rand van de droogmakerij
  Kleiwegkwartier zijn vlak voor de aanleg van de woon-   en de Kleiweg ontwikkelde zich de bewoningskern
  wijken dichtgegooid. De uitgeveende Bergse Achter-      Schiebroek. De meeste lintbebouwing zou in de jaren
  plas en Bergse Voorplas bleven behouden, omdat de       twintig en dertig gesloopt worden om het Kleiweg-
  gemeente Hillegersberg tijdig inzag dat de plassen      kwartier te accommoderen voor de forensen. Van de
  voor een aantrekkelijk woonmilieu van onschatbare       lintbebouwing langs de Kleiweg resteren enkele laat
  waarde waren.                                           negentiende-eeuwse tuinderswoningen, landarbei-
                                                          derswoningen en arbeiderswoningen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                         Rondom de Kleiweg ontwikkelde zich
                                         de bewoningskern Schiebroek, 1915.
                                         Stadsarchief Rotterdam
Buurtschap De Koot ontwikkelde zich rond                                                                            9
de molen De Koot aan de Rotte, 1900.
Stadsarchief Rotterdam
                                                                            De Straatweg (tot 1916 Bergweg) was een
                                                                            ontginningsas en van oudsher de weg van
                                                                            Rotterdam naar Hillegersberg, 1900.
                                                                            Stadsarchief Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                  De Straatweg (tot 1916 Bergweg) was een ontgin-           tram-omnibus voeren gestadig de reizigers van Rot-
                                                  ningsas en van oudsher de weg van Rotterdam               terdam naar Hillegersberg en terug.’3
                                                  naar Hillegersberg. In 1387 werd de Straatweg voor
                                                  het eerst genoemd als Berchweg. Langs deze weg            Vogelvrij
                                                  ontwikkelde zich lintbebouwing. In eerste instantie       In 1904 kwam het Hillegersbergse grondgebied ten
                                                  agrarische bebouwing, vanaf de achttiende eeuw            zuiden van de Ceintuurbaan in handen van de ge-
                                                  buitenplaatsen van welgestelde Rotterdammers. De          meente Rotterdam. De weilanden ter weerszijden van
                                                  oudste buitenplaatsen bestonden uit een woonhuis          de Bergweg vulden zich gestaag met grootstedelijke
                                                  en bijgebouwen met een industriële functie zoals was-     woonblokken. Al snel kregen bouwgrondspeculanten
                                                  serijen, blekerijen, ververijen, azijnplaatsen enzovoort. de nog grotendeels onbebouwde gronden langs de
                                                  De negentiende-eeuwse buitenplaatsen hadden               Hillegersbergse Bergweg (nu de Straatweg) in het
                                                  vooral een recreatieve functie en bestonden uit een       vizier. Dit gebied was aantrekkelijk: het lag dichtbij
                                                  woonhuis met grote tuin en vaak een theekoepel.           de stad, de grond was een stuk goedkoper en er lag
                                                                                                            nog geen uitbreidings- of stratenplan vast. De ver-
                                                  In de tweede helft van de negentiende eeuw werd           bindingen waren uitstekend: vanaf 1882 reed over de
                                                  het plassengebied een toeristische attractie. De          Bergweg en Straatweg een paardentram, de spoorlijn
                                                  Straatweg was voor veel Rotterdammers een wan-            Rotterdam naar Gouda had een halte Hillegersberg
10                                                delplaats bij uitstek en met de paardentram was het       (nu station Noord), die in 1899 opende en de in 1908
                                                  plassengebied snel te bereiken. Door de sporadische       geopende spoorlijn tussen Rotterdam Hofplein naar
                                                  bebouwing langs de Straatweg hadden de wande-             Den Haag met een halte aan de Kleiweg maakte ook
                                                  laars een schitterend uitzicht op de Bergse Achterplas    deze zijde van het Kleiwegkwartier goed bereikbaar.
                                                  en Bergse Voorplas. De wandelingen eindigden stee-        Om enige richting aan deze ontwikkeling te geven
                                                  vast in een bezoek aan een van de theeschenkerijen        stelde de gemeente Hillegersberg eind 1907 een stra-
                                                  of  pleziertuinen die op de terreinen van de buiten-      tenplan vast voor een gedeelte van de polder Blom-
                                                  plaatsen lagen: ‘Een geliefkoosde wandeling van           mersdijk, gelegen tussen de Straatweg, Kootsekade,
                                                  vele Rotterdammers is de Bergweg. Heerlijk wordt          de Rotte en de Ceintuurbaan.4 Op basis van dit zeer
                                                  hij beschaduwd door een dubbele rij boomen. Aan           eenvoudige plan - een assenkruis van wegen verdeel-
                                                  weerskanten liggen mooie vila’s met keurig aange-         de het gebied in vier bouwblokken – vestigden zich
                                                  legde tuinen. Verscheidene speeltuinen geven gele-        een aantal bedrijven langs de Rottekade en kwam de
                                                  genheid tot verfrissing en vermaak. (…) Tot roeien is     eerste arbeiderswoningbouw langs de Kootsekade en
   3. J. Stout, Omgeving en Geschiedenis. Rot-
      terdamsche Historieschetsen voor school
                                                  er eveneens gelegenheid, roeien op de uitgestrekte        de Willem van Hillegaersbergstraat tot stand.
      en huis, Rotterdam 1897.                    Bergsche plassen. ‘s Winters vermaken zich duizen-
   4. Rotterdamsch nieuwsblad, 1 augustus         den schaatsenrijders op de spiegelgladde banen. De        De rest van het Hillegersbergse grondgebied was
      1907.                                       grootste tuin van vermaak ligt aan het einde van den      echter vogelvrij. Direct over de gemeentegrens nam
   5. Rotterdamsch nieuwsblad, 8 februari 1909.   Bergweg in het dorp Hillegersberg. Een tram en een        grondeigenaar J.E. Dulfer begin 1909 de gok en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                  11
Het eerste gemeentelijke stratenplan, 1907.
Stadsarchief Rotterdam
                                            J.E. Dulfer transformeerde begin 1909 zijn landelijke
                                            kavel aan de Straatweg tot een ‘villa-kolonietje’.
                                            Rotterdamsch Nieuwsblad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                              transformeerde zijn landelijke kavel aan de Straatweg  weg’ (de huidige Elektroweg).8 In 1910 presenteerden
                                              tot een ‘villa-kolonie-tje’. Op het driehoekige stuk   zij hun plan. Het was volgens de ontwerpers uitge-
                                              grond bouwde hij veertien royale stadsvilla’s rondom   sloten dat Hillegersberg ‘het luxe kwartier bij uitne-
                                              een klein plantsoen (de straatnaam is nog altijd Vil-  mendheid’ zou worden, vooral vanwege de drukke
                                              lapark). Het was een succes. Dulfer had de wens van    Straatweg en de bedrijvigheid langs de Rotte, een
                                              een groeiende groep Rotterdammers om in de stad        van de industriële aders van Rotterdam. Wel zou hier
                                              te werken, maar ‘buiten’ te leven goed ingeschat.5     ‘een van de meest aardige buitenwijken van Rotter-
                                              Hillegersberg zelf kreeg ook door dat de ontwikke-     dam […] kunnen ontstaan waar de burgers die van
                                              ling naar woonplaats voor welgestelde forenzen voor    buiten wonen houden zeer gaarne zullen gaan wo-
                                              de gemeente de juiste was. Ze had ten opzichte van     nen’.9 Het uitbreidingsplan gaf hier een eerste aan-
                                              haar buurgemeenten Schiebroek en Overschie – die       zet toe. Er was een duidelijk onderscheid in karakter
                                              een zelfde koers nastreefden – een tweetal belang-     tussen de gebieden ten westen en ten oosten van de
                                              rijke troeven in handen: de aantrekkelijke en weidse   Straatweg. In het westelijk deel lag de lat het hoogst.
                                              Bergse plassen en de uitstekende tram- en treinver-    Hier werd ingezet op de bouw van royale woonhuizen
                                              bindingen. Van aanzienlijk mindere kwaliteit achtte de met voortuinen in een zogenaamde open bebouwing
                                              gemeente daarom de in diezelfde periode ingekomen      – een bebouwing met een beperkt aantal geschakel-
                                              bouwvergunningen voor twee fabrieken en voor een       de woningen, het precieze aantal zou later bepaald
6. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-   diep woonhof met smalle kavels, alle langs de Straat-  worden. Als referentie gaven Kok en Hermans de
   chieven van het ambacht en de gemeente
                                              weg.6 De plannen werden afgekeurd. De urgentie         Rood het in aanbouw zijnde villapark Honingen in
   Hillegersberg, inv. nr. 4402, Memorie van
                                              was nu duidelijk: ‘het gevaar voor minderwaardige      Kralingen, een van de meest gewilde woonlocaties
   Toelichting, behoorende bij het ont-
   werp-uitbreidingsplan Hillegersberg, 1910.
                                              en dikwijls zeer ongewenschte bebouwingen [is] niet    van dat moment. Ter weerszijden van de Kleiweg zou
7. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-   gering te achten, waardoor dit gedeelte onherstel-     de bebouwing een gesloten gevelwand voor deze
   chieven van het ambacht en de gemeente     baar bedorven zou kunnen worden’.7 Er was een          hoofdroute vormen. Voor de zone ten oosten van
   Hillegersberg, inv. nr. 4402, Memorie van  uitbreidingsplan nodig; toen een relatief nieuw plan-  de Straatweg werd het in 1908 vastgestelde straten-
   Toelichting, behoorende bij het ont-       ningsinstrument dat precies aangaf op welke plekken    plan overgenomen – enkel werden de straten wat
   werp-uitbreidingsplan Hillegersberg, 1910. er gebouwd kon worden, met welke bestemming en         versmald. Ten noorden ervan zetten de ontwerpers
8. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-   in welke uiterlijke vorm.                              het eenvoudige stratenpatroon, dat zich baseerde op
   chieven van het ambacht en de gemeente                                                            de onderliggende poldersloten, door. Het verschil in
   Hillegersberg, inv. nr. 4402, Memorie van
                                              ‘Een van de meest aardige buitenwijken van Rot-        ambitieniveau is frappant. Hier was slechts plek voor
   Toelichting, behoorende bij het ont-
                                              terdam’                                                fabrieken, opslagplaatsen en ‘eenvoudige woonhui-
   werp-uitbreidingsplan Hillegersberg, 1910.
9. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-
                                              In oktober 1909 gaf de gemeente de architecten         zen’ in vrijwel gesloten bouwblokken. In 1912 werd
   chieven van het ambacht en de gemeente     A.J.Th. Kok en J. Hermans de Rood opdracht tot het     het plan officieel vastgesteld. Met name de strook
   Hillegersberg, inv. nr. 4402, Memorie van  ontwerpen van een uitbreidingsplan voor het gebied     langs de Rotte herinnert echter nog aan dit allereerste
   Toelichting, behoorende bij het ont-       tussen de Bergse Plassen, de Rotte, de Ceintuurbaan    Hillegersbergse uitbreidingsplan. Het stratenpatroon -
   werp-uitbreidingsplan Hillegersberg, 1910. en ‘de wetering ten zuiden van den tol op de Klei-     waarin de poldersloten en de kromming van de Rotte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                          Uitbreidingsplan voor Hillegersberg, A.J.Th. Kok
                                          en J. Hermans de Rood, 1910.
                                          Stadsarchief Rotterdam
                                                                                           13
Afgekeurd bouwplan voor een diep woonhof,
1912.
Stadsarchief Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                 weerklinken – en de wonderlijke menging van indus-     ten zuiden van de Achterplas werd bestemd voor
                                                 trie en woonhuizen bepalen nog altijd het karakter. De vrije huizen voor de beter gesitueerden, net als in het
                                                 plannen voor een tweede ‘Park Honingerdijk’ aan de     uitbreidingsplan uit 1910. Een nieuw element was een
                                                 andere zijde van de Straatweg zijn nooit uitgevoerd,   extra oost-westroute: de latere Juliana van Stolberg­
                                                 al herinneren de luxe woonhuizen aan het zuidelijk     laan. Om het doorgaande verkeer zo veel mogelijk
                                                 uiteinde van de Straatweg nog wel degelijk aan dat     van de Bergweg en de Straatweg af te leiden, werd
                                                 ideaalbeeld.                                           er westelijk van de plassen een brede verkeersweg
                                                                                                        geprojecteerd (de Ringvaart). Een opvallend element
                                                 Toekomstvisies                                         was een forse industriehaven met daaromheen terrei-
                                                 Vanaf 1920 werd gewerkt aan een uitbreidingsplan       nen voor industrie, gekoppeld aan de scheepvaart- en
                                                 dat het gehele gemeentelijke grondgebied besloeg.      spoorverbinding aan de zuidrand. Hier zou namelijk
                                                 Naast de herziening van het plan voor het Kleiweg-     het Noorderkanaal gegraven worden (het besluit tot
                                                 kwartier uit 1910 werden nu ook uitbreidingsplannen    aanleg was al in 1906 genomen, pas in 1933 werd
                                                 voorbereid voor het Molenlaankwartier – waar in        gestart) een scheepvaartverbinding tussen de Rotter-
                                                 de laaggelegen Boterdorpsche Polder een ‘Hille-        damse Schie en de Rotte. Direct om dit havenbekken
                                                 gersbergsch Tuindorp’ moest verrijzen – en voor het    waren vrije arbeiderswoningen gedacht.
                                                 gebied direct rondom de oude dorpskern. Het is         Het idee van een industriehaven werd al snel terzijde
14                                               waarschijnlijk aan de contacten van architect A.J.Th.  geschoven. In 1923 verscheen een herziene versie van
                                                 Kok te danken – die immers het plan uit 1910 had       het uitbreidingsplan: de haven had plaatsgemaakt
                                                 ontworpen – dat de opdracht bij het architectenbu-     voor een industrieterrein. De diagonale Rozenlaan
                                                 reau Granpré Molière, Verhagen en Kok terechtkwam,     deed zijn intrede, net als een aanzet tot het strakke
                                                 een bureau dat zich in 1920 op de kaart zou zetten     stratenplan van de toekomstige Bloemenbuurt.
                                                 door hun werk aan de grootste tuinstad van Europa:
                                                 Vreewijk. ‘Het is ons uitgangspunt geweest het plan    Vanaf midden jaren twintig werd ontwerper H. van der
                                                 niet alleen te richten op de plaatselijke behoeften    Kloot Meijburg stedenbouwkundig supervisor van de
                                                 van Hillegersberg als gemeente op zich zelf, maar      gemeente (en lid van de Schoonheidscommissie). In
                                                 vooral ook op de toekomstige voorstad van het alles    de omgeving van het oude dorp en in het Molenlaan-
                                                 overgroeiende naburige Rotterdam’, schreven de         kwartier borduurde hij in zijn opeenvolgende steden-
                                                 ontwerpers in de toelichting op het Hillegersberg-     bouwkundige plannen uit 1925, 1934 en 1939 voort
                                                 se plan.10 Voorop stond allereerst het behoud van      op de uitgangspunten van bureau Granpré Molière,
                                                 nagenoeg alle grote wateroppervlakten, aldus het       Verhagen en Kok. Voor het Kleiwegkwartier bete-
   10. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-  bureau, met hun bestaande contouren en omgeving        kende de komst van de supervisor dat met name ten
       chieven van het ambacht en de gemeente    door ontworpen plantsoen, een open bebouwing en        zuiden van de lijn Juliana van Stolberglaan/Kleiweg
       Hillegersberg, inv. nr. 4402, Memorie van wandelwegen, ‘die tot een verblijf van korte en lange  een meer realistische benadering werd gehanteerd.
       Toelichting, 1921.                        duur op of aan het water uitlokken’. De zone direct    De terreinen bestemd voor villabouw direct naast de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Referentie voor het uitbreidingsplan was villapark
Honingen in Kralingen, een van de meest gewilde
woonlocaties van dat moment, foto 1905.
Stadsarchief Rotterdam
                                                                                                                                               15
                                               De luxe woonhuizen aan het zuidelijk uiteinde
                                               van de Straatweg herinneren aan het ideaal-   Uitbreidingsplan Hillegersberg, architectenbureau
                                               beeld van een luxe villawijk, foto 1920.      Granpré Molière, Verhagen en Kok, 1921.
                                               Stadsarchief Rotterdam                        Nieuwe Rotterdamsche Courant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                 industrieterreinen langs de Ceintuurbaan maakten in   Juliana van Stolberglaan tot aan de oever van de
                                                 1925 plaats voor de bestemming ‘half open en geslo-   Achterplas behield haar vanaf 1912 gedachte karakter
                                                 ten bebouwing’.                                       als uitzonderlijk woonmilieu. Twee grote bouwplan-
                                                                                                       nen bepalen het beeld. Allereerst dat van de van de
                                                 Particuliere exploitanten aan zet                     ‘N.V. C. Berger en Zns Houthandel’ voor de bouw van
                                                 De invulling van het uitbreidingsplan was geen ge-    woonhuizen op twee terreinen aan de Achterplas:
                                                 meentelijke taak: het wachten was op concrete bouw-   tussen de Emmalaan en de Schiebroeksesingel (toen
                                                 plannen van particuliere exploitanten. Granpré Moli-  nog gelegen in de gemeente Schiebroek) en tussen
                                                 ère, Verhagen en Kok waarschuwden in 1921 al voor     de Wilhelminalaan en de Heiligerleelaan. In oktober
                                                 het goedkeuren van te veel en te kleine afzonderlijke 1924 vroeg Berger toestemming voor de exploitatie
                                                 plannen: ‘dan alleen heeft de gemeente waarborg       van deze terreinen, nadat in februari van dat jaar hun
                                                 in de hand tot een goed en bevredigend geheel te      houthandel daar tot op de grond toe was afgebrand.
                                                 komen. Dan alleen kan zij er voor waken, dat aan de   Als architect van de woonblokken, elk bestaand uit
                                                 belangrijke wegen, met groote zorg door de Over-      vier woningen met ‘voortuin en haag of heg’, werd de
                                                 heid aangelegd en onderhouden, niet eene bebou-       lokale Adr. C. Lengkeek aangetrokken.
                                                 wing verrijst, die spot met deze zorg.’11 Over het
                                                 algemeen werd de waarschuwing ter harte genomen       Het tweede plan is dat van het zogenaamde Staten-
16                                               en is het Kleiwegkwartier met verschillende relatief  laankwartier, gelegen tussen de Kleiweg, Straatweg
                                                 grote bouwplannen ingevuld, wat een aantal herken-    en de oevers van de Achterplas. De Maasbode van
                                                 bare woonbuurtjes opleverde. Uitzonderingen zijn de   11 september 1929 berichtte over het fraaie plan
                                                 Baroniestraat en de Jan Willem Frisostraat met een    en drukte een plattegrond af. Architect Co Brandes
                                                 wat rommelig straatbeeld, maar ook de Kleiweg die     ontwierp in opdracht van de N.V. Mij. tot exploitatie
                                                 net buiten alle bouwplannen viel en een aaneenscha-   van onroerende goederen ‘Debeto’ het stratenplan
                                                 keling laat zien van kleinere bouwinitiatieven.       voor het ‘villapark’. Rondom het centraal gelegen
                                                                                                       Statenplein stond een keur aan ‘heerenhuizen met
                                                 Goed wonen aan de oevers van de plas                  voor- en achtertuin’, deels ontworpen door Brandes
                                                 Een van de eerste grootschalige bouwplannen was       zelf, deels door ontwerpers J.P.L. Hendriks, Alb. Otten
                                                 het complex woningen ter weerszijden van de Juliana   en de Hillegersbergse architect Adr. C. Lengkeek.
                                                 van Stolberglaan, waar de gronden waren aangekocht    Brandes had naam gemaakt met vele villa- en woning-
                                                 door de N.V. tot exploitatie van onroerende goederen  bouwontwerpen in de omgeving van zijn woonplaats
                                                 ‘Aan- en Verkoop’. Precies zoals het uitbreidingsplan Wassenaar, zoals het Haagse villapark Marlot. Het
   11. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-  het voorschreef kwam hier in 1922 een half open       Statenlaankwartier laat eenzelfde hoge ruimtelijke
       chieven van het ambacht en de gemeente    bebouwing: blokken van vier of vijf geschakelde       kwaliteit zien. Door de gekromde straten – die in het
       Hillegersberg, inv. nr. 4402, Memorie van woningen met een zorgvuldige architectuur en een      Kleiwegkwartier enkel hier voorkomen – en de sa-
       Toelichting, 1921.                        eigen voortuin. Ook het gebied ten noorden van de     menhang tussen architectuur en openbare ruimte is
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                              De Incassobank aan de Straatweg, met links een
                                              van de eerste grootschalige ter weerszijden van
                                              de Juliana van Stolberglaan: blokken van vier of
                                              vijf geschakelde woningen met een zorgvuldige
                                              architectuur en een eigen voortuin, foto 1933.
                                              Stadsarchief Rotterdam
                                                                                               17
In 1923 verscheen een herziene versie van het
uitbreidingsplan.
Stadsarchief Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                              hier een uniek woongebied ontstaan. Een bijzonder        vierhonderd woningen werden vanaf 1928 gebouwd
                                              element in het plan was de Rooms Katholieke Christus     langs de brede Rozenlaan en in de zijstraten. Het wa-
                                              Koningkerk met pastorie en school, ontworpen door        ren overwegend beneden-bovenwoningen, een wo-
                                              de Rotterdamse architect H. de Vries.                    ningtype waarvoor in deze periode meer animo was
                                                                                                       dan de dure geschakelde burgerwoningen. Bouwte-
                                              Een andere wereld                                        keningen van de woningen zijn gevonden in het ar-
                                              Ten zuiden van de Kleiweg ontstond een geheel            chief van architectenbureau Sutterland, de Oranjekerk
                                              andere woonomgeving. Dit kan met recht de wereld         aan de Rozenlaan is een ontwerp van Krijgsman. Het
                                              van A. Poot genoemd worden, directeur van de N.V.        bebouwen van dit terrein was geen sinecure. Al bij de
                                              ‘Tertius’, een projectontwikkelaar avant-la-lettre. Poot behandeling van het plan in 1926 merkte B&W op dat
                                              zou in 1931 het populaire openluchtzwembad De            een groot deel het gebied bestond uit gedempte wa-
                                              Wilgenplas in Schiebroek ontwikkelen, maar startte       terplassen, een erfenis van de achttiende-eeuwse tur-
                                              vanaf 1923 met het bebouwen van terreinen in het         fafgravingen. De bodem was extreem slap. Ze schreef
                                              Kleiwegkwartier. Ter weerszijden van de Lisbloem-        voor om in het stratenplan onder de weg rijshout-
                                              straat en tussen de Rozenlaan, Kleiweg, Bergpolder-      matten aan te brengen, die het zetten van de bodem
                                              plein, Electroweg en Margrietstraat verrees in dat jaar  tegen zouden gaan.13 Het mocht niet baten: zowel het
                                              een wooncomplex naar ontwerp van de plaatselijke         complex aan de Lisbloemstraat, als de Bloemenbuurt
18                                            architect L.N. Krijgsman. De open bebouwing die het      kregen te maken met extreme verzakkingen, die tot
                                              uitbreidingsplan uit 1921 op deze plek voorschreef       op de dag van vandaag voor problemen zorgen.
                                              verruilden Poot en Krijgsman voor de veel lucratievere
                                              portieketagewoningen, in een hoogstedelijke Am-          Schiebroek ziet haar kans schoon
                                              sterdamse School-architectuur (inclusief plat dak!) die  Er is één gebied binnen het Kleiwegkwartier dat zich
                                              in de nieuwe uitbreidingswijken van buurgemeente         gelijktijdig met de Hillegersbergse bouwhausse vol-
                                              Rotterdam niet zouden misstaan.                          gens een geheel eigen logica ontwikkelde: de huidige
                                                                                                       Edelstenenbuurt, tussen de Kleiweg en de Erasmus-
                                              Vervolgens bouwde Poot in 1926 twaalf woonhuizen         singel. Deze strook grond was immers eigendom van
                                              aan het Bergpolderplein, die later ook een winkelbe-     de gemeente Schiebroek, niet van Hillegersberg. De
                                              stemming zouden krijgen. Woonhuizen aan de Jan           Kleiweg was de historische dorpskom van Schiebroek,
                                              Willem Frisostraat en de Prins Mauritsstraat (nu Baro-   waar tot 1929 het gemeentehuis stond. Het uitbrei-
                                              niestraat) volgden.                                      dingsplan gold hier niet. Vanaf 1922 werd evenwijdig
                                                                                                       aan het spoor van de Hofpleinlijn gebouwd langs de
                                              In 1926 vroeg Poot vergunning aan voor ‘het grootste     ‘Stationsweg’ (nu Diamantstraat), een op de singel
                                              bouwplan ooit in Hillegersberg uitgevoerd’ tussen        doodlopend straatje vlakbij de ‘Halte Schiebroek’ van
   12. Rotterdamsch nieuwsblad, 1 maart 1926. de Kleiweg en de Kunstzijdefabriek ENKA aan de           het spoor naar Scheveningen. Met de grootscheepse
   13. Rotterdamsch nieuwsblad, 1 maart 1926. Ceintuurbaan (de latere Bloemenbuurt).12 Maar liefst     ontwikkelingen in Hillegersberg zag de kleine ge-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                               19
Architect Co Brandes ontwierp in opdracht
van de N.V. Mij. tot exploitatie van onroeren-
de goederen ‘Debeto’ het stratenplan voor
het villapark Statenlaankwartier, 1929.
De Maasbode
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                    meente haar kans schoon en gaf in 1926 goedkeuring      vestigde de N.V. Spronk en Zn machinefabriek zich
                                                    aan het ‘stratenplan Verwaal’, een eenvoudig ontwerp    aan de Ceintuurbaan. En er bevonden zich enkele ko-
                                                    dat voorzag in de aanleg van nog eens zeven straten     lenhandels, waarvan de terreinen door liepen tot aan
                                                    haaks op de Kleiweg. Aan de hand van veel kleine        de achtertuinen van de Juliana van Stolberglaan.
                                                    bouwplannen vulde het terrein zich gestaag met wo-
                                                    ningen, bedrijvigheid, scholen en winkels, de reden     Omschakelen
                                                    dat dit gebied nog altijd een wat heterogeen ruimte-    Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog
                                                    lijk karakter heeft.                                    was het meest zuidelijk deel van de gemeente Hil-
                                                                                                            legersberg vrijwel geheel bebouwd. De historische
                                                    Industrie en bedrijvigheid                              routes Kleiweg en Straatweg waren uitgegroeid tot
                                                    Er werd niet alleen gewoond in het Kleiwegkwartier:     grootstedelijke woon- en winkelstraten. Daartussen
                                                    zoals eerder beschreven waren als in de eerste uitbrei- lagen woonbuurtjes met elk een eigen karakter: een
                                                    dingsplannen omvangrijke industrieterreinen gepland     gevarieerd woon/werkgebied op de oevers van de
                                                    langs de Rotte, langs de Ceintuurbaan en langs de       Rotte, een luxe woonkwartier met villa’s en herenhui-
                                                    Hofpleinlijn. De aanwezigheid van grootschalige         zen tegen de oevers van de Achterplas en ten zuiden
                                                    industrie- en bedrijfsbebouwing, en de verwevenheid     van de Kleiweg buurtjes met boven- en benedenwo-
                                                    van wonen en werken in die zones, onderscheidt het      ningen voor middenstand en arbeiders. Kortom: het
20                                                  Kleiwegkwartier van niet alleen de andere buurten in    resultaat van meer dan dertig jaar planmatig bouwen
                                                    Hillegersberg, maar ook van de meeste andere Rot-       in het Kleiwegkwartier was een prettige woonwijk
                                                    terdamse noordelijke woonwijken.                        voor alle maatschappelijke klassen. Het was niet naar
                                                    Langs de Rotte had zich sinds de 18e eeuw (ambach-      ieders smaak. De omschakeling van vrije woningen
                                                    telijke) industrie ontwikkeld. De Rotte fungeerde       naar etagebouw beantwoordde weliswaar aan een
                                                    destijds als belangrijke transportroute. Op de oever    groeiende vraag naar betaalbare woonruimte, maar
                                                    vestigden zich scheepswerven, een houthandel, de        representeerde een omslag in het denken over de
                                                    limonadefabriek en het drinkwaterleidingbedrijf. In     geplande identiteit van Hillegersberg. In 1927 werd in
                                                    de loop van de 20e eeuw werd ook het voormalige         de gemeenteraad bijvoorbeeld gediscussieerd over
   14. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-     emplacement langs de spoorlijn Rotterdam-Gouda          nieuwe bouwvoorschriften. Eén gemeenteraadslid wil-
       chieven van het ambacht en de gemeente       ingericht als industrieterrein. De nabijheid van het    de het bouwen van etagewoningen geheel verbieden
       Hillegersberg, inv. nr. 4402, toelichting op
                                                    spoor maakte het gebied rond de Ceintuurbaan een        ‘om tenminste iets van ‘t landelijk karakter der ge-
       het Herzieningsplan 1939 van het Uitbrei-
                                                    aantrekkelijke locatie voor bedrijven. De NV Electri-   meente te bewaren’. In de toelichting bij het herziene
       dingsplan der Gemeente Hillegersberg.
   15. Stadsarchief Rotterdam, Toegang 6-01 Ar-
                                                    citeits Maatschappij Electrostroom vestigde zich in     uitbreidingsplan uit 1939 schreef ontwerper H. van
       chieven van het ambacht en de gemeente       1914 aan de Elektroweg en breidde in latere jaren uit.  der Kloot Meijburg: ‘[Men] koesterde toentertijd de
       Hillegersberg, inv. nr. 4402, toelichting op Aan de Ceintuurbaan werd in 1925 een groot bedrijfs-    verwachting dat Hillegersberg door de aanwezigheid
       het Herzieningsplan 1939 van het Uitbrei-    gebouw met kantoor en aansluitende fabriekshallen       van de prachtige plassen, welke haar een bijzondere
       dingsplan der Gemeente Hillegersberg.        voor de Kunstzijdefabriek ENKA gebouwd. In 1928         aantrekkelijkheid zou verleenen als vestigingsgebied,
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                            21
Het Statenlaankwartier in aanleg, 1929.
Stadsarchief Rotterdam
                                        De Statenlaan, met R.K. Kerk, 1932.
                                        Stadsarchief Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   gezocht zou worden hoofdzakelijk door betere mid-      den gesteld en voorzag het bebouwingsplan vrijwel
   denstand en beter gesitueerden welke daar hun villa’s  uitsluitend in bouwterrein voor woningen en onvol-
   en landhuizen zouden stichten’.14 Hij stelde vast dat  doende voor bijzondere bebouwing. Een belangrijk
   ‘deze verwachting niet is verwezenlijkt en dat Hil-    punt was bovendien dat – hoewel het in het plan uit
   legersberg als randgemeente van Rotterdam meer         1939 al iets was verbeterd – te weinig was gedacht
   en meer is geworden een gezocht vestigingsgebied       aan huisvesting van andere bewoners dan de beter
   van kleine- en gewone middenstand terwijl ook de       gesitueerden.
   arbeidersstand een belangrijk deel der bevolking
   uitmaakt’.15                                           In het uitbreidingsplan van 1950 werd nadrukkelijk
                                                          aandacht besteed aan de ligging van de toekomstige
   Naoorlogse ontwikkelingen: Uitbreidingsplan in         woongebieden ten opzichte van de werkgebieden,
   Hoofdzaak ‘Hillegersberg’                              waarbij de gronden die binnen de zogenaamde ‘20
   In 1950  verscheen het Uitbreidingsplan in Hoofdzaak   minuten zone’ (de zone waarin de woning en de
   ‘Hillegersberg’. Dit ontwerp verving de herziening uit werkplek binnen 20 minuten reizen van elkaar liggen)
   1939 en enkele gedeelten van het plan uit 1933. In     voorrang hadden. De gronden waarover het uit-
   grotere mate dan voorheen weerklonk in dit uitbrei-    breidingsplan van Hillegersberg zich uitstrekt vallen
   dingsplan het inzicht dat de ontwikkeling van Hille-   grotendeels in deze zone. Desondanks werd er in het
22 gersberg beheerst zou worden door factoren ‘welke      plan uit 1950 opnieuw naar gestreefd om ‘het karakter
   de structuur van Groot-Rotterdam bepalen’. Hillegers-  van het bestaande Hillegersberg zoveel mogelijk te
   berg was in 1941 geannexeerd. Met het uitbreidings-    behouden’.
   plan voor Hillegersberg trachtte de gemeente Rot-
   terdam de stad te verbinden met de randgemeenten       De naoorlogse periode heeft in het Kleiwegkwartier
   Schiebroek, Overschie en Schiedam. Deze gebieden       beperkte sporen nagelaten. De meest ingrijpende
   zouden moeten uitgroeien tot één groot, nauw ver-      was de realisatie van het Rozenlaanviaduct in 1954
   bonden en op elkaar ingesteld woonwerkcomplex.         waarmee niet alleen de Bloemenbuurt in het Kleiweg-
                                                          kwartier een directe verkeersaansluiting met de stad
   De annexatie van de randgemeenten was tevens           kreeg, maar ook de nieuwe wijken Schiebroek en 110
   noodzakelijk omdat door het voor de binnenstad         Morgen een extra ontsluiting kregen. Nieuwbouw be-
   opgemaakte wederopbouwplan een deel van de ver-        perkte zich tot een markant woongebouw boven een
   woeste panden elders herbouwd dienden te worden.       benzinepompstation aan de Uitweg, een rijtje etage-
   Het uitbreidingsplan voor Hillegersberg uit 1933-      woningen met een typisch naoorlogse groenstrook
   1939 bood echter niet de ruimte om met de inzet        aan de Zonnebloemstraat, bedrijfsgebouwen langs
   van nieuwe stedenbouwkundige inzichten de stad te      de Rotte en aan de Ceintuurbaan, etagewoningen en
   vernieuwen. Zo beantwoordde het wegenstelsel niet      een nieuwe kerk op voormalige bedrijfslocaties in De
   meer aan de eisen zoals die op dat moment wer-         Koot.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                 23
Ten zuiden van de Kleiweg ontstond een geheel
andere woonomgeving. De open bebouwing die
het uitbreidingsplan voorschreef werden verruild
voor de veel lucratievere portieketage- en
beneden-bovenwoningen. Foto’s rond 1925.
Stadsarchief Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>   In de zuidpunt van de in 1772 drooggemalen Polder
   Schiebroek – tot in de jaren zestig een landbouwge-
   bied – werd in 1977 het Melanchtonpark aangelegd.
   Volgens de inzichten van die tijd werd het aangelegd
   als een sober bosgebied, met kronkelende paden,
   hoogteverschillen en waterpartijen. Het initiatief van
   de aanleg – en een deel van het ontwerp - kwam van
   het Initiatief Komite Kleiwegkwartier, een bewoners-
   organisatie. Het gebied ten oosten en ten noorden
   van het park was vanaf de jaren ‘60 ingericht met
   voetbal- en tennisvelden en sporthal De Wilgenring.
   Midden jaren tachtig werden daaromheen – langs de
   Van Enckevoirtlaan en de nieuw aangelegde Wessel
   Gansfortweg – rijen eengezinswoningen een blok
   etagewoningen gebouwd.
   Het bouwen van zowel eengezinswoningen als appar-
24 tementencomplexen op oude bedrijfslocaties ging
   door tot de bankencrisis in 2007. De stedenbouwkun-
   dige structuur bleef aldoor ongewijzigd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Eén gebied binnen het Kleiwegkwartier ontwikkel-
de zich volgens een geheel eigen logica: de huidige
Edelstenenbuurt, tussen de Kleiweg en de Erasmus-
singel. Foto (huidige) Diamantweg, 1930.
Stadsarchief Rotterdam
                                                                                              25
                                             Met de realisatie van het Rozenlaanviaduct in
                                             1954 kreeg niet alleen de Bloemenbuurt een
                                             directe verkeersaansluiting met de stad maar ook
                                             de nieuwe wijken Schiebroek en 110 Morgen.
                                             Stadsarchief Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>   2 . A naly se va n h e t Klei w e g k wa rti e r
                           Het gebied tussen de noordelijke uitbreidingswijken       woonhuizen en etagebouw met winkels op de begane
                           van Rotterdam, de Rotte en de Bergseplassen is in         grond:
                           een periode van drie decennia op basis van particulie-    een erfenis van de opeenvolgende uitbreidings- en
                           re stratenplannen en stedenbouwkundige ontwerpen          stratenplannen (en daarmee de telkens wisselende
                           bebouwd. Het Kleiwegkwartier is te verdelen in een        toekomstbeelden) voor dit gebied. Door de verschil-
                           aantal gebiedseenheden met een – vanuit de ontwik-        lende plannen heeft de Straatweg een variërende
                           kelingsgeschiedenis verklaarbare – onderscheidende        rooilijn.
                           structuur, bebouwingsbeeld en sfeer. Daarom is er
                           voor gekozen om deze gebiedseenheden afzon-               B. Tussen Straatweg en Rotte: wonen en werken op
                           derlijk als sfeergebieden te kenschetsen. Binnen de       een middeleeuwse verkaveling
                           sfeergebieden zijn echter een aantal overkoepelende       Het stratenplan voor het gebied ten zuiden van de
                           ruimtelijke thema’s te herkennen die bijdragen aan de     Kootsekade stamt uit 1908, ten noorden ervan uit
                           identiteit van het Kleiwegkwartier. Deze worden na de     1912. Uitgangspunt was al vanaf het begin een een-
                           beschrijvingen van de sfeergebieden opgesomd.             voudige woonbuurt, met voldoende ruimte voor in-
                                                                                     dustrie, met name direct langs de Rotte. Het verschil
                           Gebiedseenheden                                           in ambitieniveau met de ten westen van de Straatweg
                           A. Wisselende toekomstbeelden langs de Straatweg          gelegen woonbuurten is frappant. Hier was slechts
26                         De Straatweg (tot 1916 Bergweg) is een oude ontgin-       plek voor fabrieken, opslagplaatsen en ‘eenvoudige
                           ningsas en van oudsher de hoofdroute van Rotterdam        woonhuizen’ in vrijwel gesloten bouwblokken. Het
                           naar Hillegersberg. Bebouwing was tot ongeveer            pragmatische stratenpatroon - waarin de poldersloten
                           1905 schaars: een enkele tuinderswoning herinnert         en de kromming van de Rotte weerklinken – en de
                           nog aan deze periode. Met de toename van het auto-        wonderlijke menging van industrie en woonhuizen
                           verkeer in combinatie met de verstedelijking van het      bepalen nog altijd het karakter. Voordat de meeste
                           Kleiwegkwartier rond de jaren twintig veranderde het      bedrijvigheid uit deze buurt vertrok, was het een com-
                           landelijke karakter van de Straatweg in een stedelijke    pact bebouwde buurt met een menging van functies:
                           verkeersader. De poldersloten ter weerszijden van         grote en kleine bedrijven en voornamelijk kleine
                           de weg werden gedempt en de bomen gekapt. Het             (etage- of beneden en boven)woningen. De meeste
                           Villapark en enkele vrijstaande villa’s aan het zuidelijk bedrijfsgebouwen zijn inmiddels vervangen door ap-
                           uiteinde van de weg (tot aan de kruising Minstreel-       partementencomplexen of nieuwe woonbuurtjes. Nog
                           straat) zijn restanten van de begin twintigste-eeuwse     steeds dominant aanwezig is de grote tramremise. Op
                           ambitie het Kleiwegkwartier te ontwikkelen tot villa-     de oever van de Rotte bevindt zich nog een scheeps-
                           wijk. De bebouwing ter weerszijden van de Straatweg       werf.
                           na deze kruising laat een mengeling zien van gesloten
                           gevelwanden, halfopen bebouwing (met doorzich-
                           ten tussen geschakelde woningen), en afwisselend
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>G
                      F
 E                        B
     D
                        A   27
   C
       Gebiedseenheden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   C. Industrie aan de Ceintuurbaan                         E. De Edelstenenbuurt: een geheel eigen logica
   Het idee om langs het spoor een industriezone in te      Er is één gebied binnen het Kleiwegkwartier dat
   richten stamt al uit 1912. De evenwijdig aan de hoge     zich gelijktijdig met de Hillegersbergse bouwhausse
   spoordijk lopende Ceintuurbaan ontsluit het indus-       volgens een geheel eigen logica ontwikkelde: de
   triegebied. Tussen de spoordijk en de Ceintuurbaan is    huidige Edelstenenbuurt, tussen de Kleiweg en de
   een wat rommelig terrein met een paar kleine loodsen     Erasmussingel. Nergens is de middeleeuwse polder-
   en veel onbebouwd terrein. Aan de overzijde van de       verkaveling en de klassieke opzet van een buurtschap
   Ceintuurbaan staan de grote bedrijfsgebouwen: van        zo duidelijk herkenbaar: de Kleiweg, de Erasmussin-
   utilitaire dozen, functionalistische bedrijfsgebouwen    gel als achterweg, en de haakse kavelrichting op de
   stammend uit de jaren twintig, jaren vijftig en recente- ontginningsas, de Kleiweg. De buurt bestaat uit een
   re toevoegingen, oudere bebouwing die achter plaat-      compacte bebouwing met gesloten bouwblokken,
   materiaal schuilgaat tot het representatieve oude be-    grotendeels tot stand gekomen volgens een eenvou-
   drijfsgebouw van de Kunstzijdefabriek ENKA. Markant      dig stratenplan uit 1926. Aan de hand van veel kleine
   is de historische verwevenheid van wonen en werken:      bouwplannen vulde het terrein zich gestaag met wo-
   achtertuinen grenzend aan grote bedrijfshallen.          ningen, bedrijvigheid, scholen en winkels, de reden
                                                            dat dit gebied nog altijd een wat heterogeen ruimte-
   D. De Bloemen- en Gravenbuurt: eenvoudige, maar          lijk karakter heeft. Langs de Kleiweg – de voormalige
28 prettige woonbuurten                                     dorpskom van Schiebroek – staan enkele laat negen-
   Ten zuiden van de lijn Kleiweg – Juliana van Stolber-    tiende-eeuwse tuinders- en landarbeiderswoningen
   glaan groeide vanaf begin jaren twintig – aan de hand    die aan de oorspronkelijke lintbebouwing herinneren.
   van een aantal particuliere stratenplannen – woon-
   buurten met overwegend boven- en benedenwonin-           F. Luxe wonen aan het water
   gen in gesloten en halfopen bouwblokken. De om-          De buurten die aan de Bergse Achterplas liggen, zijn
   schakeling die in dit gebied zichtbaar werd van vrije    gerealiseerd op basis van evenwichtige stedenbouw-
   woningen naar etagebouw beantwoordde aan een             kundige plannen die zich vertalen in een groen-ste-
   groeiende vraag naar betaalbare woonruimte, maar         delijk karakter, een sterke onderlinge samenhang
   representeerde een omslag in het denken over de          van de bebouwing en de relatie van de buurt met de
   geplande identiteit van Hillegersberg. Twee diagonaal    Bergse Achterplas. De afzonderlijke bouwblokken zijn
   lopende wegen domineren de Bloemen- en Graven-           als één geheel ontworpen en vormen samen grotere
   buurt: de Juliana van Stolberglaan en de Rozenlaan.      architectonische eenheden. Daarmee is er een sterke
   De buurten grenzen aan het industriegebied en raken      samenhang tussen architectuur en stedenbouw tot
   aan de randen iets vermengd.                             stand gekomen, waarbij de gezamenlijke verschij-
                                                            ningsvorm belangrijker is dan die van het individuele
                                                            pand.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>A B C
      29
D E F
G
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>   G. Recreëren in de polder                               De historische routes structureren de wijk. De ont-
   Dit gebied kent een geheel eigen logica. Het is de      worpen hoofdroutes structureren de wijk en de ver-
   zuidpunt van de in 1772 drooggemalen Polder Schie-      schillende buurten. De historische en de ontworpen
   broek – tot in de jaren zestig een landbouwgebied       hoofdroutes vormen samen de dragers van het Klei-
   – waar in de jaren zestig sportterreinen werden aan-    wegkwartier.
   gelegd en in 1977 het Melanchtonpark, met name
   bestemd voor de bewoners van de nieuwe naoorlog-        Openbare ruimten, water en groen
   se woonbuurten in Schiebroek. De Van Enckevoirtlaan     De vormgeving van de openbare ruimte heeft in de
   herinnert aan de Wilgenplaslaan die in 1938 werd        verschillende ontwikkelingsplannen voor het Kleiweg-
   aangelegd als directe verbinding tussen de Schie-       kwartier geen belangrijke rol gespeeld. Slechts twee
   broekse woonbuurten en de oude dorpskom aan de          pleinen zijn bewust vormgegeven als verblijfsruimte
   Kleiweg.                                                en ontmoetingsplek in samenhang met aangrenzende
                                                           bebouwing: het Statenplein (A) en het Villapark (B).
   Structuurelementen, routes, lange lijnen                De overige open ruimtes zijn vanwege hun geringe
   De particuliere ontwikkelaars namen de middeleeuw-      afmetingen restruimtes of niet rendabele kavels. Ze
   se polderstructuur, bestaande uit ontginningsassen      bieden ruimte voor voorzieningen zoals een speel-
   en dicht opeenliggende kavelsloten, als uitgangspunt    plaats of transformatorhuisje: Irisplein (C), Lathyrus-
30 voor de verkaveling van hun stratenplannen. Hier-       plein (D).
   door is een fijnmazig stelsel van straten met gesloten
   bouwblokken ontstaan. De ontginningsassen zijn de       Een opvallende ruimte in het Kleiwegkwartier is het
   historische routes de Kleiweg (1), de Straatweg (2), de Bergpolderplein (E), een plek waar van oudsher maar
   Bergse Rechter Rottekade (3) en de Ringdijk (4). Het    liefst zeven wegen samenkwamen, maar ook twee
   zijn de lange lijnen in het gebied die over de grenzen  gemeenten (Schiebroek en Hillegersberg) en verschil-
   van het Kleiwegkwartier reiken.                         lende stratenplannen (met uiteenlopende ambitieni-
                                                           veaus). Dat is zichtbaar in de ruimte, die gekenmerkt
   In de stedenbouwkundige ontwerpen werd de mid-          wordt door een veelheid aan verdiepingshoogtes,
   deleeuwse polderverkaveling niet langer consequent      rooilijnen, functies en architectuuruitingen.
   gevolgd. De historische routes dienden als uitgangs-    Het Kleiwegkwartier wordt omringd door water: de
   punt; in het stratenpatroon zijn nieuwe routes inge-    Rotte (F), de Bergse Voor- en Achterplas (G en H) en
   voegd die dwars door de oude polderverkaveling          de Ringvaart (I). Vanaf verschillende locaties in de wijk
   heen lopen. Deze ontworpen routes zijn de Rozenlaan     is het water te ervaren door middel van zichtlijnen en
   (5), de Uitweg (6), de Juliana van Stolberglaan (7), de doorkijkjes.
   Statenlaan (8), de Willem van Hillegaersbergstraat (9),
   de Elektroweg (10) en de Ceintuurbaan (11).             De groenstructuur hangt in hoge mate samen met
                                                           het water. Groene zones zijn gelegen langs de Berg-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                      G
                                                H                         H
                                   4
                       M
                                                               A
                                                                       L      2
                         I
                                 6                     8                            K
                                                                                9
                                           1
                                   E
                                                       7
                                     10                                         3
                     J       5                                                    F
                                                                                        31
                           D   C
                                                             B
                                  H
historische route                       Structuurelementen en openbare ruimte
ontworpen hoofdroute
groenstructuur
openbare ruimte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   se Voor- en Achterplas en de Ringvaart. Groen in de    Nassaukerk stond op een prominente locatie, name-
   vorm van plantsoenen en laanbeplanting is zeldzaam,    lijk aan de Kleiweg.). De schoolgebouwen gaan op in
   maar komt wel voor: de Zonnebloemstraat (J), de        de gevelwanden van de woonstraten, maar zijn wel
   Margrietlaan (K) en de Statenlaan (L). Het naoorlogse  architectonisch geprononceerd.
   Melanchtonpark (M) fungeert als wijkpark.
                                                          Bebouwingsfasen
   Bebouwingsbeeld en bebouwingsfasen                     Tot 1921
   De contrasten binnen het bebouwingsbeeld van het       De oudste vorm van bebouwing in het Kleiwegkwar-
   Kleiwegkwartier zijn groot, ook binnen de gebieds­     tier is lintbebouwing met een agrarisch karakter. Daar-
   eenheden: de kleine landarbeiderswoning staat pal      van resteren, met name aan de Kleiweg, nog enkele
   naast een drie bouwlagen tellend woningblok; tuin-     tuinderswoningen en een landarbeiderswoning. Ze
   derswoningen staan naast een grootschalig winkel- en   zijn tussen 1880-1910 gebouwd. Deze kleine wonin-
   woningcomplex dat als stedelijk accent een belang-     gen zijn van het type dwarshuis, dat wil zeggen met
   rijke kruising benadrukt of een galerijflat boven een  de nok evenwijdig aan de straat en de entree in de
   benzinepompstation; kleine arbeiderswoningen staan     voorgevel. De eenvoudige vormgeving baseert zich
   naast de enorme tramremise; aan de Straatweg staan     op de lokale traditionele bouwtrant.
   zowel tuinderwoningen als grote herenhuizen; tussen
32 de bedrijfsgebouwen en opslagloodsen aan de Cein-      In het voormalige buurtschap De Koot staan nog
   tuurbaan staan twee blokken met woningen. Door         enkele arbeiderswoningen die aan de bedrijvigheid
   deze gelaagdheid is de ontwikkelingsgeschiedenis       langs de Rotte waren gerelateerd. Deze woningen
   van het Kleiwegkwartier nog goed leesbaar. De wijk     zijn tussen 1900-1910 gebouwd. Ze bestaan uit een
   is grotendeels tijdens het interbellum aangelegd om    bouwlaag en de eenvoudige vormgeving is geba-
   forensen zo goed mogelijk te kunnen accommoderen,      seerd op de lokale traditionele bouwtrant.
   maar de geschiedenis is daardoor niet geheel wegge-    De bebouwing die complexmatig en volgens de
   vaagd.                                                 vroegste stratenplannen tot stand is gekomen, be-
                                                          staat uit boven- en benedenwoningen met stijlin-
   Het architectuurbeeld laat een voorliefde voor de be-  vloeden van de neorenaissance en het rationalisme.
   houdende bouwstijlen zien, maar varieert wel van de    Gewoonlijk hebben de panden een individuele kap
   Amsterdamse, Rotterdamse tot Haagse School.            met de nok loodrecht op de straat. Het zijn woning-
   Bijzondere bebouwing in het Kleiwegkwartier be-        typen die ook veel in de laat negentiende- en vroeg
   staat uit twee vooroorlogse kerken, een naoorlogse     twintigste-eeuwse uitbreidingswijken van Rotterdam
   kerk en een grote hoeveelheid schoolgebouwen. De       zijn gebouwd. Deze woningen komen veel voor in het
   vooroorlogse kerken staan aan de Rozenlaan en het      gebied tussen de Straatweg en de Rotte en vormen
   Statenplein en fungeren als architectonisch en steden- gesloten bouwblokken.
   bouwkundig ankerpunten (ook de in 1992 gesloopte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                           33
             Periodisering
tot 1921
1921 - 1940
1940 - 1965
1965 - heden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>   Langs de Straatweg werden vrijstaande villa’s, een      woningen. De woningen zijn gebouwd in de stijl van
   villapark en statige herenhuizen gebouwd. Grote,        de Haagse School die door Haagse architect-steden-
   hoge panden in uitgesproken architectuurstijlen: ne-    bouwkundige Co Brandes naar Hillegersberg werd
   orenaissance, Chaletstijl, Jugendstil, rationalisme en  gebracht. De vormgevingselementen van de Haagse
   expressionisme. Door verscheidenheid in stijl, grootte, School zijn bijvoorbeeld de nadrukkelijke horizontale
   type en verkaveling is een schilderachtig beeld langs   accenten, lage vensterstroken en kloeke daken.
   de Straatweg ontstaan.
                                                           1940 - 1965
   1921 - 1940                                             In het Kleiwegkwartier was na de bombardementen in
   Het overgrote deel van de bebouwing in het Klei-        de Tweede Wereldoorlog geen fysieke oorlogsschade
   wegkwartier dateert uit het interbellum. De uitbrei-    en de wederopbouw beperkte zich hier tot verdich-
   dingsplannen projecteerden voornamelijk portiekwo-      ting langs de Straatweg, de Uitweg en de Minstreel-
   ningen en boven- en benedenwoningen in gesloten         straat; woningen aan de nog vrijwel onbebouwde
   bouwblokken. De woningdichtheid werd daarmee            Zonnebloemstraat; en bedrijfsgebouwen langs de
   enorm opgevoerd. De portiekwoningen bestaan uit         Ceintuurbaan en de Rotte. De architectuur uit de we-
   meerdere panden tegelijk gerangschikt achter een        deropbouw kenmerkt zich door de zichtbare toepas-
   doorlopende gevelwand. De boven- en benedenwo-          sing van moderne bouwmaterialen zoals glas, staal en
34 ningen zijn als individuele panden herkenbaar door      beton, en door standaardisatie.
   gekoppelde entrees en erkers. De panden delen een
   kap met de nokrichting evenwijdig aan de straat. De     1965 - heden
   stilistische kenmerken zijn ontleend aan het expres-    Stadsvernieuwing en stedelijke vernieuwing hebben
   sionisme van de Amsterdamse School, het zakelijke       ook in het Kleiwegkwartier hun sporen nagelaten.
   van de Rotterdamse School en het sobere van het         In de jaren tachtig werden bouwvallige woningen
   traditionalisme. Het traditionalisme en de Rotterdam-   vervangen door nieuwbouw en leegstaande bedrijfs-
   se School kenmerken zich door een sobere uitstraling    gebouwen langs de Rotte en de Electroweg maakten
   vanwege het eenvoudige metselwerk en de afwezig-        plaats voor appartementencomplexen. De rand van
   heid van ornamentiek. De Rotterdamse School is een      het Melanchtonpark bood ruimte voor uitbreiding.
   stedelijke stijl en veel gebruikt voor de vormgeving    Daarbij is gelet op de schaal van de omgeving. Bij
   van hele bouwblokken. Het is een strakke, niet-frivole  inpassingsarchitectuur in de woonbuurten is de schaal
   variant op de Amsterdamse School met grote venster-     van de nieuwbouw klein en de architectuur onop-
   openingen en platte daken.                              vallend; de grote schaal van de voormalige bedrijfs­
                                                           terreinen is terug te zien in de grote schaal van de
   In het gebied rond de Bergse Voor- en Achterplas        appartementencomplexen; de uitbreidingsnieuwbouw
   staan woningen voor de beter gesitueerden. Deze         bestaat uit een appartementencomplex en rijen met
   woningen zijn aanzienlijk groter en in kleinere forma-  eengezinswoningen waarbij een geleidelijke overgang
   ties gebouwd; veel voorkomend zijn blokken van vier     van stedelijk naar landelijk is nagestreefd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                          35
tot 1921 1921-1940 1940-1965 1965 - heden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   3 . Wa a rde r in g va n h e t K l e i we g k w a rti e r
                           Toelichting                                            in het bestemmingsplan (tot aan het moment dat ze
                           De waardering is bedoeld als inspiratiebron voor       de monumentenstatus krijgen) zoals ook alle andere
                           nieuwe ontwikkelingen én krijgt een vertaling in het   beeldbepalende objecten. Beeldbepalende objecten
                           bestemmingsplan ter bescherming van waardevol          zijn individuele gebouwen die in hoge mate ken-
                           erfgoed. In deel 2 van deze cultuurhistorische ver-    merkend zijn voor het gebied; representatief voor
                           kenning, de ruimtelijke analyse, zijn de kenmerken     de periode en verkerend in redelijk gave conditie.
                           per gebiedseenheid geïnventariseerd. In deel 3, de     Beeldbepalende objecten hebben geen wettelijke
                           waardering, wordt de ruimtelijke kwaliteit van het     bescherming, maar zijn wel waardevol. Het zijn geen
                           onderzoeksgebied integraal gewaardeerd.                monumenten, maar ze krijgen in principe een planolo-
                           De ruimtelijke kwaliteit van het Kleiwegkwartier wordt gische bescherming in het bestemmingsplan. Behoud
                           bepaald door structuren, de inrichting van de open-    en hergebruik zijn daarbij het uitgangspunt. Een
                           bare ruimte en de bebouwing. Op de waarderings-        waardevol ensemble is een compositorisch geheel;
                           kaart worden alle waardevolle structuurelementen,      het bestaat uit meerdere fragmenten zoals gebouwen
                           openbare ruimte, bebouwing en ensembles aangege-       met annexen, structuurelementen en openbare ruim-
                           ven. Waardevolle structuurelementen zijn de dragers    ten die een onderlinge samenhang hebben. Deze on-
                           van het gebied, de bepalende routes en de lange        derlinge samenhang is historisch gegroeid of binnen
                           lijnen die de ruimte op bepalende wijze vormen.        één stedenbouwkundig ontwerp tot stand gekomen
36                         Waardevolle openbare ruimten zijn belangrijke ont-     en uit zich in een herkenbare ruimtelijke karakteristiek
                           moetingsplekken.                                       die stilistisch en/of functioneel is. Waardevolle ensem-
                                                                                  bles zijn in hoge mate kenmerkend voor het gebied;
                           In het Kleiwegkwartier bevinden zich een aantal wet-   representatief voor de periode en verkeren in redelijk
                           telijk beschermde objecten. Het zijn alle gemeentelij- gave conditie.
                           ke monumenten; er zijn geen rijksmonumenten in dit
                           gebied aangewezen. Er is een aantal objecten door      Waardering algemeen
                           de gemeente geselecteerd om te worden aangewe-         Waardevol is het onderscheid in verschillende sfeer-
                           zen als Gemeentelijk Monument. Tot het moment          gebieden: de woon-winkelgebieden aan de Kleiweg
                           van daadwerkelijke aanwijzing zijn deze objecten       en de Straatweg, het gebied tussen de Straatweg en
                           niet wettelijk beschermd. In deze verkenning zijn ze   de Rotte met een sterke verwevenheid tussen wonen
                           als beeldbepalend benoemd. Naast de toekomstige        en industrie, de chique woonbuurten met lage wo-
                           monumenten worden ook andere beeldbepalende            ningdichtheid aan de oevers van de Bergs Achterplas,
                           objecten, beeldbepalende structuurelementen en         de gewone woonbuurten met hoge woningdichtheid
                           waardevolle ensembles aangegeven. Monumenten           ten zuiden van de Kleiweg, de buurt bij het vroege-
                           zijn wettelijk beschermd. Toekomstige monumenten       re station Schiebroek, en het industrieterrein aan de
                           nog niet, maar die zijn als beeldbepalend benoemd      Ceintuurbaan.
                           en krijgen derhalve een planologische bescherming
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                       37
beeldbepalende structuurlijn      Beeldbepalende structuurelementen en openbare ruimte
beeldondersteunende structuurlijn
beeldbepalende groenstructuur
beeldbepalende openbare ruimte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>   Waardering structuurelementen, routes, lange           veaus) samenkwamen.
   lijnen                                                 De spaarzame open ruimten in de woonbuurten die
   Van waarde zijn de oude linten de Kleiweg, de Straat-  als een klein plein zijn vormgegeven, al dan niet
   weg, de Bergse Rechter Rottekade en de Ringdijk        beplant met één of meerdere mooie bomen, en het
   omdat ze bepalend zijn voor het gehele Kleiwegkwar-    asymmetrische profiel met groenstrook van de Zon-
   tier, een herinnering aan de middeleeuwse polder-      nebloemstraat verzachten het overwegend stenige
   structuur vormen en als lange lijnen in het gebied die karakter van de woonbuurten.
   over de grenzen van de wijk reiken. De verspringende
   rooilijn van de Kleiweg ter plekke van de tuinderswo-  Waardering bebouwingsbeeld
   ningen herinnert aan de oorspronkelijke lintbebou-     Om te kunnen bepalen wat beeldbepalende objec-
   wing.                                                  ten zijn, is gebruik gemaakt van de standaard die de
                                                          Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft ontwik-
   Even waardevol zijn de ontworpen routes de Ro-         keld voor het waarderen van bouwkunst. Met deze
   zenlaan, de Uitweg, de Juliana van Stolberglaan, de    standaard kunnen de monumentale waarden van een
   Statenlaan, de Willem van Hillegaersbergstraat, de     gebouw helder en eenduidig vastgesteld worden. De
   Elektroweg en de Ceintuurbaan omdat ze als hoofd-      standaard is in principe ontwikkeld voor de aanwijzing
   routes de buurten structureren. De oude linten en de   van een gebouw als monument. De rijks- en gemeen-
38 ontworpen hoofdroutes vormen samen de ruimtelijke      telijke monumenten in het onderzoeksgebied zijn
   dragers van het Kleiwegkwartier.                       reeds volgens deze standaard gewaardeerd. Het ligt
                                                          voor de hand om deze standaard ook voor beeldbe-
   Waardering openbare ruimte                             palende objecten te hanteren. De waardering is geba-
   Waardevol voor het Kleiwegkwartier zijn de waterrou-   seerd op vijf hoofdcriteria. De vakgebieden kunst en
   tes de Rotte en de Ringvaart en de veenplassen de      geschiedenis vormen de basis van de waardering van
   Bergse Voor- en Achterplas. In samenhang met de        het gebouwde erfgoed. De hoofdcriteria zijn: cultuur-
   waterroutes en de plassen is ook de groenzone langs    historisch; architectuur- en kunsthistorisch; situationele
   de Bergse Voor- en Achterplas en de Ringvaart waar-    en ensemblewaarden; gaafheid en herkenbaarheid;
   devol.                                                 zeldzaamheid. Daarnaast spelen ook geestelijke, geo-
   De ruimtelijke kwaliteit in het Statenlaankwartier     grafische, sociaal-economische, bestuurlijke en tech-
   wordt bepaald door het Statenplein, het profiel van    nische ontwikkelingen een rol in de waardering, naast
   de Statenlaan met de laanbeplanting en in samen-       gaafheid en zeldzaamheid. Daarom zijn de hoofdcrite-
   hang daarmee de voortuinen.                            ria onderverdeeld in subcriteria (zie bijlage). Zo krijgt
   Van waarde is het Bergpolderplein, de centrale ruim-   ieder monument of beeldbepalend object een eigen
   te in het Kleiwegkwartier waar zeven wegen, twee       palet van waarden.
   gemeenten (Schiebroek en Hillegersberg) en verschil-
   lende stratenplannen (met uiteenlopende ambitieni-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                   39
gemeentelijk monument Monumenten, beeldbepalende objecten en waardevolle ensembles
beeldbepalend object
waardevol ensemble
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>   Rijksmonumenten                                           -- Ceintuurbaan 9/Bergse Rechter Rottekade 1/
   (geen rijksmonumenten)                                       Minstreelstraat 71-71: Limonadefabriek, 1959. Fa-
                                                                briek in functionalistische stijl op de locatie van het
   Gemeentelijke monumenten                                     voormalige Huize Oranjeoord met limonadefabriek
   -- Statenlaan 12: Pastorie en R.K. kleuterschool St.         op het achterterrein. Met representatieve voorgevel
      Antonius door architect H.P.J. de Vries, 1928             aan de Rotte.
   -- Ceintuurbaan 104: overslagloods van de Spoorwe-        -- Ceintuurbaan 183-197: Kunstzijdefabriek ENKA,
      gen, 1899                                                 1926. Zakelijk aandoende fabrieksarchitectuur met
   -- Johan de Wittlaan 5-9: Tarcisiusschool voor R.K. LO       rationele opzet en sobere bakstenen gevels met
      en Bewaarschool door architect H.P.J. de Vries, 1930      horizontale geleding en een accent in de vorm van
   -- Statenlaan 12: Klooster zusters Franciscanessen           een toren.
      door architect H.P.J. de Vries, 1928                   -- Electroweg 13: kantoor en magazijn Electrostroom,
   -- Statenplein 1: RK kerk Christus Koning met pastorie       1914. Utilitair industriegebouw met verfijnde detail-
      door architect H.P.J. de Vries, 1928                      lering. Situering geeft aan tot hoe ver het industrie-
                                                                terrein Ceintuurbaan plaatselijk doorliep.
   Beeldbepalende objecten                                   -- Electroweg 18: School voor LO, 1928. schoolge-
   -- Anthony Duyklaan 5-7: Nassauschool voor Gerefor-          bouw in kubistische stijl met toren en vlaggenmast
40    meerd onderwijs door architect L.N. Krijgsman jr.,        als accent van de hoofdentree.
      1930. Groot schoolgebouw in de stijl van de Haagse     -- Emmalaan 2-4/Stadhouderslaan 1: landhuizen door
      School.                                                   architect C. Brandes, 1928. Van belang als enige
   -- Bergpolderplein 18: transformatorgebouw met               twee woningen die Brandes voor het Statenlaan-
      openbare toiletten, 1920.                                 kwartier heeft ontworpen en door de ligging direct
   -- Bergse Rechter Rottekade 11: ‘Electrische Loonma-         aan de Bergse Achterplas.
      lerij’, 1910. Industrieel gebouw dat de oliemolen De   -- Erasmussingel 17-19: woonhuizen, 1903. twee
      Koot heeft vervangen. Door zijn functie is de loon-       gekoppelde woonhuizen met een oorspronkelijk
      malerij kenmerkend voor het gebied langs de oever         agrarische functie. De woonhuizen staan op een
      van de Rotte.                                             locatie waar tot in de 19e eeuw een boerderij heeft
   -- Bergse Rechter Rottekade 13: veerhuis en café Het         gelegen.
      Baarsje’, 1906. Veerhuis en café in traditionele loka- -- Hillegondastraat 19-21, 23, 25: school voor LO en
      le bouwtrant herinnert aan het veer over de Rotte.        ULO met gymnastieklokaal door architect C.N. van
   -- Bergse Rechter Rottekade 14-23: arbeiderswonin-           Goor, 1927-1929. In de stijl van de Haagse School.
      gen, 1908-1913. Arbeiderswoningen in traditionele         Interessante stedenbouwkundige oplossing op de
      lokale bouwtrant met een sociaaleconomische sa-           hoek van de straat.
      menhang vanwege de situering nabij de oever van        -- Hoofdlaan 35-37: woonhuis, 1925. woonhuis naar
      de Rotte.                                                 typologie van de tuinderswoning.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>-- Hoofdlaan 39-43: bewaarschool met bovenwonin-         -- Kleiweg 270-272: dienstwoning, 1913. dienstwoning
   gen, 1922. Markant gebouw met een bijzondere             (spoorwegpersoneel?) naar typologie van de boer-
   combinatie van functies en opvallende architectoni-      derij.
   sche details als hoekerkers.                          -- Kleiweg 277: tuinderswoning, 1905. tuinderswoning
-- Juliana van Stolberglaan 1: woonhuis, 1923. Vrij-        in traditionele lokale bouwtrant die de herinnering
   staand woonhuis met Haagse School-invloeden.             aan de vroegere lintbebouwing langs de Kleiweg
-- Juliana van Stolberglaan 11-53, 14-52/ Graaf Lode-       levend houdt.
   wijk van Nassaustraat 1-7: een complex met vrijwel    -- Kleiweg 283: tuinderswoning, 1906. tuinderswoning
   identieke boven- en benedenwoningen ontworpen            in traditionele lokale bouwtrant die de herinnering
   door architect A.C. Lengkeek. Variatie zit in details    aan de vroegere lintbebouwing langs de Kleiweg
   (portieken).                                             levend houdt.
-- Kleiweg 85-115: winkels met bovenwoningen, 1930-      -- Kleiweg 289/Hoofdlaan 38: landarbeiderswoning
   1932. Gevelwand van winkels met bovenwoningen            met schuur, 1883. Landarbeiderswoning in traditi-
   in de stijl van de Haagse School.                        onele lokale bouwtrant die de herinnering aan de
-- Kleiweg 121-127: winkels met bovenwoningen,              oorspronkelijke lintbebouwing langs de Kleiweg
   1930. Winkels met bovenwoningen in de stijl van de       levend houdt. Het is één van de oudste gebouwen
   Haagse School.                                           in het Kleiwegkwartier, bovendien vrij zeldzaam in
-- Kleiweg 161-171: tuinderswoningen, 1904-1907.            Rotterdam. Compleet met schuur.                         41
   Tuinderswoningen in traditionele lokale bouwtrant     -- Kootsekade 19: tramremise Hillegersberg, inclusief
   die de herinnering aan de vroegere lintbebouwing         tramrails , ca. 1923. Markant gebouw door grootte
   langs de Kleiweg levend houden.                          en expressionistische bouwstijl.
-- Kleiweg 173/Uitweg 68-72: winkels met bovenwo-        -- Koraalstraat 17-19: school voor LO en bewaarschool
   ningen, 1937. Winkels op de begane grond en              door architect Russcher, 1930 . Schoolgebouw in
   bovenwoningen. Overhoeks geplaatst volume bena-          zakelijke baksteenarchitectuur.
   drukt de ligging aan de kruising.                     -- Lathyrusplein 9: transformatorgebouw, 1927. Cen-
-- Kleiweg 177-187/Uitweg 1-21: winkels met boven-          traal gesitueerd op het plein. In de stijl en typologie
   woningen, 1930. Complex met winkels op de bega-          van de omringende woonbebouwing.
   ne grond en bovenwoningen. Torenachtige opbouw        -- Lisbloemstraat 6-40, 21-41/ Margrietstraat 2-18/
   vormt sterk stedelijk accent aan de kruising; het        Electroweg 2-16/Rozenlaan 1-15/Bergpolderplein
   paviljoen met café aan het uiteinde (Erasmussingel)      11-17: woningbouwcomplex met de bijnaam ‘de
   bood zicht op de ooit landelijke omgeving.               woningen van Poot’, één van de vroegste groot-
-- Kleiweg 239-241, smederij, 1931. smederij naar           schalige ontwikkelingen in het Kleiwegkwartier.
   typologie van de tuinderswoning in traditionele lo-      De architectuur kenmerkt zich door hoogstedelijke
   kale bouwtrant die de herinnering aan de vroegere        invloeden van de Amsterdamse School.
   lintbebouwing langs de Kleiweg levend houdt.          -- Margrietstraat 15/Lisbloemstraat 4: Wilhelmina-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>      school voor Christelijk LO en Bewaarschool door ar-       Co Brandes die de Haagse School naar Hillegers-
      chitect L.N. Krijgsman jr., 1924. schoolgebouwen in       berg bracht. Grote architectonische samenhang.
      sobere baksteenarchitectuur met entrees aan twee          Statenplein met bomen en Statenlaan met fraaie
      verschillende straten.                                    laanbeplanting.
   -- Minstreelstraat 9/Willem van Hillegaersbergstraat      -- Straatweg 1-3: woningen in de stijl van de neore-
      21, Adventkerk voor het kerkgenootschap der               naissance, 1895
      Zevende Dag Adventisten, door architectenbureau        -- Straatweg 2: vrijstaande villa in chaletstijl, 1903
      Asperen en Hallema, 1967-1968. Kerk met markante       -- Straatweg 5-7: woningen in Jugendstil, 1912
      hoofdvorm en zorgvuldige detaillering.                 -- Straatweg 8: villa, 1898. Vrijstaande villa met ken-
   -- Minstreelstraat 23-69: portiekflat, 1960. Blok met        merken van de neorenaissance en invloeden van de
      portiekflats in functionalistische stijl. In samenhang    Chaletstijl (snijwerk) als landelijk accent.
      ontworpen met de limonadefabriek.                      -- Straatweg 9-11: herenhuizen, 1902. dubbel heren-
   -- Prins Bernhardkade 1-16: woonhuizen per vier ge-          huis in een overgangsstijl die zich kenmerkt door
      groepeerd aan de oevers van de Bergse Voorplas,           invloeden van de Chaletstijl en het rationalisme.
      1930                                                   -- Straatweg 13-19: woningen in overgangsstijl, 1915
   -- Rozenlaan 20: Oranjekerk door architect L.N. Krijgs-   -- Straatweg 21-23, herenhuizen, 1919-1921. drie
      man jr, 1933. Kerkgebouw in de stijl van zakelijk         herenhuizen met expressionistische baksteenorna-
42    traditionalisme met steil zadeldak en koperen toren-      mentiek.
      spits manifesteert zich als stedenbouwkundig accent    -- Straatweg 65: winkel-woonhuis, 1903. Dit oude
      langs de doorgaande weg.                                  pand in de stijl van de neorenaissance laat de oor-
   -- Rozenlaan 113-115: kantoorgebouw van Maat-                spronkelijke breedte van de Straatweg zien.
      schappij voor Metaalbewerking ‘Industria’, 1935.       -- Straatweg 67/Statenlaan 1B/Van Slingelandtlaan 2:
      Representatief kantoorgebouw dat qua architectuur         bankgebouw met bovenwoningen,1929. Gebouw is
      opgaat in de gevelwand, maar zich door detaillering       ontworpen in de stijl van de Haagse School met een
      onderscheidt. Industria is bekend door zijn industrië-    representatieve, robuuste gevel op begane grond.
      le lampen en verlichtingsarmaturen.                    -- Straatweg 78-84: woonhuizen 1914-1915. Drie rijk
   -- Saffierstraat 1a-c/Erasmussingel 120: Da Co-              geornamenteerde woonhuizen met diverse stijlin-
      staschool voor LO en bewaarschool door architect          vloeden die een schilderachtig gevelbeeld opleve-
      L.N. Krijgsman jr., 1932. Schoolgebouw met ken-           ren.
      merken van de Haagse School met markant silhouet       -- Straatweg 79: woonhuis, tweede helft 19e eeuw.
      en verfijnde detaillering.                                Woonhuis in traditionele lokale bouwtrant die refe-
   -- Statenlaan 4-44, 3-79/Statenplein 2-10/Caspar             reert aan het oorspronkelijke landelijke karakter van
      Fagellaan 1-3 Heinsiuslaan 2-10, Stadhouderslaan          de omgeving. Achter het woonhuis lag een touwsla-
      2-18. De voornaamste bebouwing van het Staten-            gerij.
      laankwartier naar stedenbouwkundig ontwerp van         -- Straatweg 86-88: woonhuizen, 1920. dubbel heren-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>   huis met invloeden van de traditionalistische stijl.  Waardevolle ensemble Bergse Achterplas
-- Straatweg 90-92: woonhuizen, 1920-1922. dubbel        -- De buurten die aan de Bergse Achterplas liggen,
   herenhuis met invloeden van de traditionalistische       zijn gerealiseerd op basis van evenwichtige ste-
   stijl.                                                   denbouwkundige plannen die zich vertalen in een
-- Straatweg 101: woonhuis ‘Zonnerijk’, 1839. Woon-         groen-stedelijk karakter, een sterke onderlinge
   huis in traditionele lokale bouwtrant met fraaie         samenhang van de bebouwing en de relatie van
   detaillering, dat refereert aan het oorspronkelijke      de buurt met de Bergse Achterplas. De afzonderlij-
   landelijke karakter van de omgeving.                     ke bouwblokken zijn als één geheel ontworpen en
-- Straatweg 138: voormalige politiepost, 1910. Poli-       vormen samen grotere architectonische eenheden.
   tiepost is gebouwd in een overgangsstijl. De alzij-      Daarmee is er een sterke samenhang tussen archi-
   digheid van het gebouw is door de huidige ste-           tectuur en stedenbouw tot stand gekomen, waarbij
   denbouwkundige situatie niet meer goed zichtbaar         de gezamenlijke verschijningsvorm belangrijker is
   (maar nog altijd aanwezig).                              dan die van het individuele pand.
-- Uitweg 4-6: tuinderswoningen, 1910. Tuinderswo-
   ningen in traditionele lokale bouwtrant die refereren
   aan het oorspronkelijke landelijke karakter van de
   omgeving.
-- Uitweg 24-66: galerijflat boven bezinepompstation,                                                          43
   1965. Fraai staaltje van wederopbouwarchitectuur.
   Het summum van vooruitgangsdenken door de
   combinatie van een woongebouw en autoservices-
   tation in een tijd dat de auto voor bredere lagen
   van de bevolking binnen handbereik kwam. De
   gemotoriseerde stad in de vorm van een galerijflat
   op betonnen pijlers met open ruimte voor benzi-
   nepompstation. Markant gebouw langs uitvalsweg
   naar de rijksweg.
-- Van Enckevoirtlaan 10: GEB onderverdeelstation,
   1965. Door de kubistische hoofdvorm en het mar-
   kante silhouet van de ventilatieschachten.
-- Van Slingelandtlaan 7: woonhuis, 1937. Woonhuis in
   de stijl van het traditionalisme.
-- Villapark 1-14: forensenwoningen door architect J.
   van Teefelen, 1909
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>   Be e ldbep a le n de s t r u c tu u re l e me n te n e n op e n b are rui m te
   Bergse Achterplas       Bergse Voorplas              Melanchtonpark          Ringvaart
44
   Bergse Achterplas       Ceintuurbaan                 Prinses Margrietlaan    Ringvaart Erasmussingel
   Oever Bergse Voorplas   Kleiweg                      Ringvaart               Ringvaart Erasmussingel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Rotte      Statenlaan
                       45
Rozenlaan  Statenplein
Statenlaan Straatweg
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>G e m e e n t e lijke m o n u me n te n B e e l d b e p al ende obj ecten
Ceintuurbaan 104          Statenlaan 12 Anthony Duyklaan 5-7        Bergse Rechter Rottekade 13
Johan de Wittlaan 5-9     Statenplein 1 Bergpolderplein 18          Bergse Rechter Rottekade 13
                                        Bergse Rechter Rottekade 11 Bergse Rechter Rottekade 14-23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Ceintuurbaan 9       Electroweg 18       Heinsiuslaan 2-10      Hillegondastraat 25
Ceintuurbaan 183-197 Emmalaan 2-4        Hillegondastraat 19-21 Hoofdlaan 35-37
Electroweg 13        Erasmussingel 17-19 Hillegondastraat 23    Hoofdlaan 39-43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Juliana van Stolberglaan 1 Kleiweg 161-171             Kleiweg 270-272 Kleiweg 289/Hoofdlaan 38 (schuur)
Kleiweg 85-115             Kleiweg 177-187/Uitweg 1-21 Kleiweg 277     Kleiweg 289/Hoofdlaan 38
Kleiweg 121-127            Kleiweg 239-241             Kleiweg 283     Kootsekade 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Kleiweg 177-187/Uitweg 1-21 paviljoen Minstreelstraat 9/Willem van Hillegaersbergs-                   Saffierstraat 1a-c/Erasmussingel 120
                                      traat 21
Margrietstraat 15/Lisbloemstraat 4    Minstreelstraat 23-69                         Rozenlaan 20      Stadhouderslaan ensemble
Margrietstraat 15/Lisbloemstraat 4                                                  Rozenlaan 113-115 Stadhouderslaan 2-18
                                      Lathyrusplein 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   Statenlaan 4-44/3-79                    Straatweg 1-3 Straatweg 8     Straatweg 21-23
50
   Statenplein 2-7                                       Straatweg 9-11  Straatweg 65
                                           Straatweg 2
   Statenplein 8-10 & Caspar Fagellaan 1-3               Straatweg 13-19 Straatweg 67/Statenlaan 1B
                                           Straatweg 5-7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Straatweg 78-84 Straatweg 90-92 Uitweg 4-6            Van Slingelandtlaan 7
                                                                            51
Straatweg 79    Straatweg 101   Uitweg 24-66          Villapark 1-14
Straatweg 86-88                 Van Enckevoirtlaan 10
                Straatweg 138
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>   4 . A an bev e lin ge n
                           De aanbevelingen bieden concrete uitgangspunten       Het Kleiwegkwartier heeft een groot aantal schoolge-
                           voor behoud én (her)ontwikkeling. Hierin zijn sugges- bouwen, omdat de verzuiling tijdens het interbellum
                           ties verwerkt om de beeldbepalende kwaliteiten te     op zijn sterkst was en elk gezindte een eigen school
                           versterken.                                           nodig had. Deze gebouwen zijn groot en bepalend
                                                                                 voor het straatbeeld. Behoud deze gebouwen en laat
                           Behoud het onderscheid tussen de verschillende        transformaties toe zonder dat deze afbreuk doen aan
                           sfeergebieden van het Kleiwegkwartier. Koester het    het beeldbepalende karakter van de gebouwen.
                           onderscheidende bebouwingsbeeld van de verschil-
                           lende sfeergebieden, maar ook de contrasten binnen    Behoud de typologie van het blok met winkels en
                           de sfeergebieden.                                     bovenwoningen aan de Kleiweg.
                                                                                 Het is wenselijk om de onderlinge samenhang binnen
                           In het gebied tussen de Straatweg en de Rotte is het  waardevolle ensembles in stand te houden.
                           wenselijk om de menging van wonen en werken te
                           behouden, en daarmee de verschillende typologieën
                           en korrelgrootten van bebouwing te koesteren.
                           Sterke verwevenheid en aanwezigheid van industrie
52                         is uniek: koester een aantal bedrijfsgebouwen zoals
                           de tramremise, de Kunstzijdefabriek ENKA, de Electri-
                           sche Loonmalerij en de Limonadefabriek.
                           Behoud en versterk het unieke karakter van de oude
                           linten (Kleiweg, Straatweg, Bergse Rechter Rottekade)
                           met elk een eigen ruimtelijke opbouw en bebou-
                           wingsbeeld.
                           Behoud en versterk de zichtrelatie op de waterrou-
                           tes de Rotte en de Ringvaart en de Bergse Voor- en
                           Achterplas.
                           Houd de groenzone langs de Bergse Voor- en Achter-
                           plas en de Ringvaart herkenbaar als een doorlopen-
                           de, openbare groenstrook. Naast een functie op een
                           wijkniveau heeft de groenzone langs de plassen ook
                           een regionale functie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bronne n
         Stadsarchief Rotterdam                                Gesprekken met:
         -- 465-01 Archief van de Gemeentesecretarieafdeling   -- Hans Mani van de Vereniging Stedebouwkundig
            Openbare Werken te Rotterdam                          Wijkbehoud, d.d. 8 maart 2018
         -- 6-01 Archieven van het ambacht en de gemeente      -- Ton Guiran en Astrid Schoonhoven van Bureau Oud-
            Hillegersberg 1506-1941                               heidkundig Onderzoek Rotterdam (BOOR), d.d. 13
         -- 294-01 Archieven van de Commissie Plaat selijke       maart 2018
            Werken en de Dienst van Gemeentewerken te Rot-
            terdam                                             Reactie op concept:
         -- Historische krantendatabase                        -- Bewonersvereniging Het Statenlaankwartier
                                                               -- Vereniging Stedebouwkundig Wijkbehoud
         J. Fens, Gebouwd in de wijk. Monumenten en andere
         historische gebouwen in Hillegersberg, Schiebroek,
         Terbregge, Rotterdam 1983
         J. van Geest, Cultuurhistorische Verkenning Kleiweg-
         gebied. Gebied historische linten Kleiweg en omge-
         ving inclusief Beeldbepalende Objecten, januari 2014,
         In opdracht van Gemeente Rotterdam Stadsontwikke-                                                         53
         ling.
         R.A.D. Renting, ‘De achttiende-eeuwse buitenplaat-
         sen te Hillegersberg’, in: Rotterdams Jaarboekje
         (1961) pp. 153-188
         A. van der Schoor, De dorpen van Rotterdam, van
         ontstaan tot annexatie, Rotterdam 2013
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>   Bijl a ge: w a a rd e r in gs c ri te ri a v oor b ou wk u n s t d o or
   de Rij ksd ie n st vo o r h e t C u l tu re e l E rfg oe d
                              I. Cultuurhistorische waarden                           III. Situationele en ensemblewaarden
                              1. belang van het object/complex als bijzondere uit-    1. betekenis van het object als essentieel (cultuur-
                                   drukking van (een) culturele, sociaal- economische      historisch, functioneel en/of architectuurhistorisch
                                   en/of bestuurlijke/beleidsmatige en/of geestelijke      en visueel) onderdeel van een complex; a. bijzon-
                                   ontwikkeling(en);                                       dere, beeldbepalende betekenis van het object
                              2. belang van het object/complex als bijzondere uit-         voor het aanzien van zijn omgeving; b. bijzondere
                                   drukking van (een) geografische, landschappelijke       betekenis van het complex voor het aanzien van
                                   en/of historisch-ruimtelijke ontwikkeling;              zijn omgeving, wijk, stad of streek;
                              3. belang van het object/complex als bijzondere uit-    2. a. bijzondere betekenis van het complex wegens
                                   drukking van (een) technische en/of typologische        de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in
                                   ontwikkeling(en);                                       relatie tot de onderlinge historisch-ruimtelijke con-
                              4. belang van het object/complex wegens innovatie-           text en in relatie tot de daarbij behorende groen-
                                   ve waarde of pioniers karakter;                         voorzieningen, wegen, wateren, bodemgesteld-
                              5. belang van het object/complex wegens bijzonde-            heid en/of archeologie; b. bijzondere betekenis
54                                 re herinneringswaarde.                                  van het object wegens de wijze van verkaveling/
                                                                                           inrichting/voorzieningen.
                              II. Architectuur- en kunsthistorische waarden
                              1. bijzonder belang van het object/complex voor de      IV. Gaafheid en herkenbaarheid
                                   geschiedenis van de architectuur en/of bouwtech-   1. belang van het object/complex wegens de archi-
                                   niek;                                                   tectonische gaafheid en/of herkenbaarheid van
                              2. bijzonder belang van het object/complex voor het          ex- en/of interieur;
                                   oeuvre van een bouwmeester, architect ingenieur    2. belang van het object/complex wegens de materi-
                                   of kunstenaar;                                          ële technische en/of constructieve gaafheid;
                              3. belang van het object/complex wegens de hoog-        3. belang van het object/complex als nog goed her-
                                   waardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp;       kenbare uitdrukking van de oorspronkelijke of een
                              4. belang van het object/complex wegens het bij-             belangrijke historische functie;
                                   zondere materiaalgebruik, de ornamentiek en/of     4. belang van het complex wegens de waardevol-
                                   monumentale kunst;                                      le accumulatie van belangwekkende historische
                              5. belang van het object/complex wegens de bijzon-           bouw- en/of gebruiksfasen;
                                   dere samenhang tussen exterieur en interieur(on-   5. belang van het complex wegens de gaafheid en
                                   derdelen).                                              herkenbaarheid van het gehele ensemble van de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>    samenstellende onderdelen (hoofd- en bijgebou-
    wen, hekwerken, tuinaanleg e.d.);
6. belang van het object/complex in relatie tot de
    structurele en/of visuele gaafheid van de stedelij-
    ke, dorpse of landschappelijke omgeving.
V. Zeldzaamheid
1. belang van het object/complex wegens absolute
    zeldzaamheid in architectuurhistorisch, bouwtech-
    nisch, typologisch of functioneel opzicht;
2. uitzonderlijk belang van het object/complex we-
    gens relatieve zeldzaamheid in relatie tot één of
    meer van de onder I t/m III genoemde kwaliteiten.
                                                        55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>