<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
                      REGIOPROFIEL
          ROTTERDAM EN REGIO
                          2018
                                   1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Inhoudsopgave
Inleiding                                                      P. 3
Een schets van stad en regio; het ecosysteem                   P. 5
Speerpunten in stad en regio                                   P. 12
Kenmerken van kunst & cultuur in Rotterdam en de regio         P. 16
Ambities voor kunst en cultuur in een grootstedelijke omgeving P. 19
Hoe kunnen Rotterdam, regio en Rijk elkaar versterken?         P. 23
Conclusies                                                     P. 36
                                                                     2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Inleiding
In haar beleidsbrief ‘Cultuur in een open samenleving’ van maart 2018 stelt de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zich ten doel meer ruimte te bieden aan de diversiteit van
verhalen, kunstuitingen en een nieuwe generatie makers. Op deze manier blijft het
cultuurbeleid bij de tijd en het aanbod aantrekkelijk voor de hele bevolking. Om dit te
realiseren bereidt het ministerie van OCW in overleg met steden en provincies de nieuwe
cultuurplanperiode 2021-2024 voor. Samenwerkende gemeenten en provincies zijn
uitgenodigd om, zoveel mogelijk samen met het culturele veld, profielen op te stellen waarin zij
hun gezamenlijke visie op kunst en cultuur in de regio beschrijven, evenals
     - de uitdagingen die zij gezamenlijk zien en willen oppakken;
     - de wijze waarop het rijksbeleid, lokaal beleid en regionale samenwerking kunnen
         bijdragen aan oplossingen voor deze uitdagingen;
     - de wijze waarop een en ander bijdraagt aan het landelijke cultuurbeleid.
Met behulp van de profielen kan, aldus het ministerie van OCW, bij de samenstelling van de
landelijke basisinfrastructuur beter rekening gehouden worden met de samenstelling en de
behoefte van de bevolking, met de identiteit en verhalen uit de regio en met het lokale klimaat
voor de makers en kunstenaars in de verschillende disciplines. De regionale profielen kunnen
ook gebruikt worden als basisdocument voor de verdere afstemmingen en afspraken tussen
Rijk en overige overheden.
Nadrukkelijk stelt het ministerie dat het bevorderen van de aansluiting van het rijksbeleid op de
lokale en regionale contexten een groeiproces is. De profielen die in 2018 opgesteld worden
zijn een eerste stap in dat proces. ‘Een proces met veel ruimte voor eigen inbreng en
maatwerk en waarbinnen alle geledingen en culturele instellingen in de verschillende
disciplines, de gemeente(n) en provincie(s) samenwerken met als streefdoel een gedeeld en
gedragen regionaal cultureel profiel’, aldus het ministerie.
Totstandkoming regioprofiel
In de aanloop naar de totstandkoming van het voorliggende regioprofiel heeft Rotterdam
samen met zeven grotere gemeenten in de zuidvleugel van Zuid-Holland, waaronder Den
Haag, eind 2017 een verkenning uitgevoerd naar de culturele potentie van de regio. Uit de
verkenning is de algemeen gedeelde opvatting naar voren gekomen dat de regio geen
eenduidig profiel heeft. Het sterke punt van dit dichtbevolkte deel van het land is juist de
verscheidenheid aan profielen van de steden. Die bevinding heeft ook geleid tot de conclusie
dat voor Den Haag en omliggende gemeenten en voor Rotterdam en regio afzonderlijke
regioprofielen opgesteld dienden te worden: de twee steden en hun verzorgingsgebied hebben
een te verschillend profiel.
                                                                                                3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Het zuidelijk deel van de Randstad bestaat uit een groot aantal grotere gemeenten met een
grote voorzieningendichtheid van basis tot top. Dit leidt tot een rijk en gevarieerd aanbod.
Kansen voor samenwerking in de regio zijn:
- verdere samenwerking op een aantal inhoudelijke thema’s;
- aandacht voor samenwerking tussen de onderwijsinstellingen en de regio;
- aandacht voor de regelgeving binnen de regio die belemmerend kan werken voor
cultuurdeelname.
Cultuureducatie en publieksbereik/diversiteit zijn benoemd als thema’s voor verdere verdieping
en verkenning van mogelijke samenwerking, met daarnaast thema’s als cultureel
ondernemerschap, talentontwikkeling en collectiemobiliteit. Waar dat niet al gebeurt, worden
de gesprekken over deze thema’s de komende jaren gestart.
Met de uitkomsten van de verkenning in het achterhoofd is het voorliggende regioprofiel
opgesteld. Hierin is Rotterdam de centrale speler is, ook gezien haar verantwoordelijkheid
(soms samen met het Rijk) voor een aantal beeldbepalende, (inter)nationale culturele
instellingen, die voorzien in grootstedelijk aanbod voor de gehele regio. Daarnaast is
Dordrecht als centrale stad voor de Drechtsteden een eigen plaats toegekend. Ten slotte
komen in dit regioprofiel het specifieke karakter, de uitdagingen en de kansen van de regio als
geheel aan de orde.
In Rotterdam is in 2017 in opdracht van de gemeente een advies uitgebracht over de vraag
hoe de stad zich internationaal beter kan positioneren als culturele hotspot. De International
Advisary Board (IABx on Culture), een commissie van internationale experts op het gebied van
kunst en cultuur, toerisme in relatie tot stedelijke ontwikkeling onder voorzitterschap van Jan
Peter Balkenende, heeft het IABx-advies in samenwerking met de culturele sector opgesteld.
Het college heeft het advies overgenomen en een regiegroep ingesteld om de implementatie
hiervan te bewaken. Ook is samen met het Directeurenoverleg van de Rotterdamse culturele
instellingen in 2017 een werkconferentie georganiseerd met als doel visievorming voor het
cultuurbeleid op de middellange en lange termijn. Dit resulteerde onder andere in een aanbod
aan de stad van Directeurenoverleg dat is gepubliceerd in het visiedocument ‘Cultuur draagt
de stad in transitie’. En tot slot heeft de RRKC het advies “Durf te kiezen” aan de nieuwe
coalitie uitgebracht, wat eveneens heeft bijdragen aan de visievorming en onze ambities.
Al deze documenten zijn van grote waarde geweest bij het opstellen van het regioprofiel.
Daarnaast hebben we gesprekken gevoerd met de BIS- instellingen, ongesubsidieerde
makers, de gemeente Dordrecht, de gemeente Schiedam en de provincie Zuid-Holland. In
samenwerking met de agendacommissie van het Directeurenoverleg hebben we sessies
georganiseerd over de thema’s cultuureducatie en -participatie, talentontwikkeling,
internationalisering, nieuwe makers en nieuw publiek, leefomgeving en programmering van de
stad. In totaal hebben meer dan zeventig vertegenwoordigers uit de culturele sector aan de
gesprekken deelgenomen. Adviesbureau LAgroup heeft aanvullend onderzoek verricht naar
het Rotterdamse ecosysteem en de samenwerkingsrelaties in stad en regio. Daartoe is onder
meer een enquête gehouden onder de structureel gesubsidieerde culturele instellingen en
festivals. De resultaten daarvan zijn verwerkt in de tekst.
Leeswijzer
                                                                                                4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
In het voorliggende stuk geven we eerst een algemeen beeld van de regio en beschrijven we
het karakter van de twee steden Dordrecht en Rotterdam, hun geschiedenis, bevolking en hun
culturele ecosysteem. Vervolgens schetsen we de uitdagingen voor Rotterdam en regio en
onze ambities op het gebied van kunst en cultuur. In het laatste deel van dit stuk beschrijven
we aan de hand van de vijf hiervoor genoemde thema’s hoe stad, regio en Rijk elkaar kunnen
versterken in het realiseren van hun ambities. We sluiten af met onze vragen aan het Rijk.
                                                                                               5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Een schets van stad en regio; het ecosysteem
Van bovenaf gezien vormen Rotterdam en haar omliggende gemeenten een verstedelijkt
gebied dat zich uitstrekt van Dordrecht aan de oostkant tot Hoek van Holland aan de westkant.
Daartussen bevindt zich een rivierengebied en ten noorden en zuiden van het stedelijke lint
liggen polders met een rijke geschiedenis.
Deze regio is een wereldwijd uniek gebied, waar grote rivieren bij elkaar komen in een
dynamische agglomeratie. Een gebied met een grote verscheidenheid in landschap, natuur en
cultuur. Een gebied dat een rijkdom aan oude en nieuwe bedrijvigheid bezit, van scheepsbouw
en molens tot petrochemische industrie en voedseltechnologie. Een gebied waar zo’n twee
miljoen mensen wonen, werken en recreëren. Een gebied dat aantrekkelijk is voor toeristen
door de combinatie van heden, verleden en toekomst.
Maar de regio is meer dan dat. Achter dit lint van verstedelijking en bedrijvigheid liggen de
oorspronkelijke, groene gebieden: de Zuid-Hollandse eilanden aan de zuidkant van het water
en de polders aan de noord- en oostkant van de stedelijke bebouwing. Zij vormen het
landschappelijk erfgoed voor de inwoners van de regio.
Het water heeft ervoor gezorgd dat de regio zich heeft ontwikkeld tot een gebied met een
sterke internationale oriëntatie en een internationale bevolking. Dankzij haar diversiteit is de
regio innovatief en een proeftuin voor nieuwe ontwikkelingen. Anderzijds heeft zij daardoor
echter ook te maken met een relatief grote groep kansarmen en de noodzaak daarop in te
spelen met aanbod en voorzieningen die hen de benodigde ondersteuning en
ontwikkelingsmogelijkheden bieden.
Rotterdam en regio hebben een grote rijkdom aan cultureel aanbod en voorzieningen. Van
basis tot top: alle disciplines en thema’s zijn in het gebied te vinden. Wij schetsen ze in dit
hoofdstuk op hoofdlijnen.
Dordrecht
Dordrecht is de meest oostelijke grote stad van de regio, op het kruispunt van Merwede,
Noord en Oude Maas. Begin 2018 had zij ruim 118.000 inwoners. Ze is de centrumgemeente
van de Drechtsteden (Alblasserdam, Hendrik Ido Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht,
Hardinxveld-Giessendam en Zwijndrecht). In totaal tellen de Drechtsteden ongeveer 288.000
inwoners.
Dordrecht heeft een roemrijk verleden. Het is de oudste stad van het graafschap Holland met
stadsrechten sinds 1220; een feit dat in 2020 groots gevierd zal worden. In de zestiende en
zeventiende eeuw was de stad een belangrijke speler op bestuurlijk en religieus gebied. Zo
werd er de basis gelegd werd voor een onafhankelijk Nederland. En het was ook in Dordrecht
dat in 1618 – 1619, precies 400 jaar geleden, besloten werd tot één Statenvertaling van de
Bijbel, waarmee de standaardtaal Nederlands een feit werd. Het vierhonderdjarig jubileum van
deze zogenaamde Dordtse Synode wordt de komende tijd met tal van (inter-)nationale en
lokale activiteiten herdacht.
Door de eeuwen heen was Dordrecht een plek waar kunstenaars woonden en werkten. Dit
roemrijke verleden levert nu een historische stad op met bijna 900 rijksmonumenten, 1.100
                                                                                                 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
gemeentelijke monumenten en enkele musea die het oude en nieuwe Dordrecht in beeld,
geluid, gebruiksvoorwerpen en beeldende kunst belichten.
Met een stevig cultuuraanbod in de basis (bibliotheek, cultuureducatie en –participatie, film,
culturele evenementen) en diverse organisaties die actief zijn in de keten (Kunstmin,
Dordrechts Museum, Bachfestival, Muziektheater Hollands Diep, Poppodium Bibelot,
DordtYart) heeft Dordrecht een belangrijke rol als centrum van het oostelijk gebied van de
regio. Het Dordrechts Museum, het Nationaal Onderwijsmuseum en het cultureel erfgoed in de
stad trekken bovendien ook veel bezoekers van buiten de stad en de regio.
Naast ongeveer twintig structureel gesubsidieerde culturele organisaties kent Dordrecht op
cultureel gebied zo’n dertig culturele amateurorganisaties en verschillende particuliere,
commerciële aanbieders van cultureel aanbod die tezamen het culturele ecosysteem van de
stad vormen. Tussen professionele organisaties onderling en particuliere en
amateurorganisaties wordt samengewerkt op het gebied van publiciteit, kennisdeling en
ondersteuning. Ook bij de organisatie van evenementen worden regelmatig de handen
ineengeslagen, zoals bij viering van mijlpalen als de Dordtse Synode, 800 jaar stadsrechten
en 600 jaar Biesbosch. Bij toekenning van subsidie aan evenementen is samenwerking een
van de toetsingscriteria.
Met name de professionele organisaties in Dordrecht hebben samenwerkingsrelaties met
Rotterdamse partners. Een voorbeeld hiervan is Schouwburg Kunstmin, die bij producties
samenwerkt met Theater Rotterdam, Maas Theater en Dans en de Rotterdamse
kunstvakopleidingen.
Rotterdam
Met ruim 640.000 inwoners (begin 2018) is Rotterdam verreweg de grootste gemeente in het
gebied en daarmee het kloppend hart van de hele regio. Het is de stad waar alles
kan. Rotterdam verandert voortdurend en is nooit af. De stad is jong en ongepolijst. Rotterdam
is de stad van creativiteit, contrast en eigenzinnigheid. Met haar internationale oriëntatie, een
superdiverse, relatief jonge bevolking, meer dan 170 nationaliteiten en grenzeloze
vernieuwingsdrang is de Maasstad het laboratorium voor de toekomst. Zoals de Amerikaanse
journalist A.J. Liebling in 1952 al schreef in een boek over Chicago: daadkracht en de sterke
ambitie om vooruit te willen, is een typisch kenmerk van second-cities.
Dat vindt zijn weerslag in de culturele en creatieve sector.
Rotterdam subsidieert in het kader van het Cultuurplan 2017-2020 een kleine negentig
culturele organisaties. De meeste hiervan behoren tot de ketenvoorzieningen (43), de overige
zijn gelijk verdeeld over top en basis1. Ongeveer 25 procent van de meerjarig gesubsidieerde
1 Tot de basis behoren voorzieningen die dicht bij de bewoners worden georganiseerd; humuslaag van de stedelijke
regio. Er worden verbindingen gemaakt met andere maatschappelijke en economische domeinen. De financiering van
deze instellingen gebeurt voornamelijk uit gemeentelijke middelen. Landelijke bijdragen komen met name in de vorm
van programma’s van het Fonds Cultuurparticipatie.
Tot de keten behoren voorzieningen die zich richten op talent-ontwikkeling, productieklimaat en arbeidsmarkt. Deze
voorzieningenzorgen voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor creatieven(productiehuizen, broedplaatsen,
arbeidsmarkt). Afstemming binnen de stedelijke regio is noodzakelijk. De financiering is door meerdere gemeenten en
de provincie gezamenlijk; in enkele geval-lenligt medefinanciering door het Rijk in de rede, omdat er een landelijk
belang is.
Topvoorzieningen zijn voorzieningen met regionale en/of (inter)-nationale uitstraling passend bij makersklimaat,
publiek en identiteit. Onderdeel daarvan zijn ook BIS-instellingen waarbij het Rijk vanwege het nationale belang (een
deel van) de financiering op zich neemt.
                                                                                                                      7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
organisaties is nieuw in het Cultuurplan en bestaat uit een nieuwe generatie makers die een
nieuw publiek bedienen.
Daarnaast kent de culturele en creatieve sector nog een groot niet-gesubsidieerd of op
projectbasis gesubsidieerd segment, zoals de creatieve industrie, de dancescene en
particuliere aanbieders van cursussen. De omzet en spin-off van de culturele en creatieve
sector, onder andere in de vorm van werkgelegenheid in en buiten de sector zelf, reikt dan ook
veel verder dan de gemeentelijke invloedssfeer.
Festivals vormen een belangrijk deel van het Rotterdamse culturele aanbod. De Stichting
Rotterdam Festivals ondersteunt een groot aantal eenmalige en meerjarige festivals. Dertien
daarvan zijn opgenomen in het Cultuurplan 2017-2020 en zijn op die manier verzekerd van
een meerjarige bijdrage, zoals het Architectuur FilmFestival, Circusstad Festival, Rotterdam
Philharmonic Gergiev Festival, Operadagen Rotterdam, Rotterdam Unlimited en Motel
Mozaïque. Elf festivals behoren tot de top-, zevenentwintig tot de keten- en vierentwintig tot de
basisvoorzieningen. Rotterdam heeft zich met het actieve festival- en evenementenbeleid de
afgelopen jaren nationaal en internationaal sterk geprofileerd als culturele festival- en
evenementenstad.
Ruim 90 Rotterdamse amateurverenigingen ontvangen een jaarlijkse bijdrage voor hun
artistieke ontwikkeling. Daarnaast is in de stad nog een groot aantal organisaties actief dat
activiteiten aanbiedt voor actieve beoefening van kunst en cultuur in de vrije tijd. Het gaat hier
deels om stichtingen, deels om verenigingen en deels om commercieel aanbod.
In Rotterdam zijn acht kunstvakopleidingen gevestigd op verschillende onderwijsniveaus:
postdoctoraal (Piet Zwart Institute), hbo (Codarts, Willem de Kooning Academie), mbo
(Grafisch Lyceum, Albeda Danscollege, Albeda MBO Theaterschool) en vooropleidingen
(Havo/vwo voor Muziek en Dans bij Codarts, Theater-mavo/havo/vwo bij Hofplein Rotterdam).
Ook zijn er enkele niet-geaccrediteerde opleidingen, zoals Zangschool Rotterdam en Theater
Babel. In het unieke RASL (Rotterdam Arts and Science Lab) werken Codarts en Willem de
Kooning Academie nauw samen met de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Voor de cijfermatige informatie over de Rotterdamse culturele sector verwijzen we naar de
bijlage bij het Regioprofiel Rotterdam en regio 2018.
De Rotterdamse culturele instellingen trokken in 2017 gezamenlijk bijna 4,2 miljoen bezoeken.
De festivals die daarin niet meegenomen zijn trokken nog eens 1,3 miljoen bezoeken en de
Bibliotheek Rotterdam 2,3 miljoen. Van het totaal aantal bezoeken aan de Rotterdamse
culturele instellingen is ruim zestien procent afkomstig uit de regio Rotterdam. Bij de
Bibliotheek Rotterdam is dat elf procent en bij de festivals eenentwintig procent. Daarmee
voorziet Rotterdam ook in een deel van het aanbod voor de omliggende gemeenten.
Een kwart van de Rotterdams culturele instellingen en festivals werkt samen met culturele
organisaties in de regio. Van deze samenwerkingsverbanden is 55 procent structureel en 45
procent projectmatig. De samenwerkingen liggen vooral op het gebied van presentatie,
productie, talentontwikkeling en cultuureducatie. De resultaten liggen vooral op het gebied van
                                                                                                   8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
kennisontwikkeling en -deling, het vergroten van het publieksbereik en de zichtbaarheid en
ontwikkeling van talent.
Anders dan in de omliggende gemeenten richt Rotterdam zich vooral op het hedendaagse
erfgoed. Museum Rotterdam vertelt dan wel het verhaal van de stad in de context van het
verleden, maar focust daarbij vooral op het heden en de toekomst. De manier waarop de
hedendaagse stad haar diversiteit, internationale oriëntatie en innovatieve karakter koestert,
staat daarbij centraal. Het zijn dan ook geen tradities, rituelen en zeventiende-eeuwse
monumenten die op de stedelijke, nationale en werelderfgoedlijsten staan, maar de Giovanni
van Bronckhorst Foundation (‘Echt Rotterdams Erfgoed 00043’), Dr. Mau de Sambalman
(‘Echt Rotterdams Erfgoed 00004’), Rotterdam Unlimited/Zomercarnaval (Inventaris
Immaterieel Cultureel Erfgoed Nederland) en de Van Nellefabriek (Werelderfgoedlijst).
Rotterdam en Dordrecht hebben elkaar de afgelopen periode in een aantal opzichten
gevonden. De geografische nabijheid en de verbinding over het water hebben daaraan
bijgedragen maar ook inhoudelijk is er veel wat de steden bindt. Zo is er het concrete plan om
in 2021 gezamenlijk een evenement te organiseren rond de herdenking van de St.
Elisabethsvloed, waarvan de ontwikkeling van een blijvende kunstroute langs de rivieren een
belangrijk onderdeel is.
Dynamische delta
Water is de verbindende factor voor Rotterdam en regio en bepaalt de identiteit van het
gebied. Rotterdam en de overige regiogemeenten zijn zich constant bewust van de noodzaak
om te leven met de kansen en bedreigingen van het water. We hebben het water nodig voor
onze economie, maar we realiseren ons ook in toenemende mate dat de gevolgen van
klimaatverandering voor onze regio zeer ingrijpend kunnen zijn en voorzorgsmaatregelen
vragen.
Het laagste punt van Nederland bevindt zich in de Zuidplaspolder in de noordoosthoek van de
regio. De polder ligt bijna 7 meter onder NAP. Dat maakt het hele gebied kwetsbaar voor
overstromingen. In 2021 is het 600 jaar geleden dat de Sint-Elisabethsvloed het westen van
Nederland teisterde. Deze grote watersnoodramp veroorzaakte dijkdoorbraken en
overstromingen in de graafschappen Holland en Zeeland (tot diep in het huidige Noord-
Brabant), eiste duizenden levens en had grote invloed op het ontstaan van de Biesbosch zoals
we die nu kennen.
Enkele eeuwen later zette de watersnoodramp van 1953 opnieuw grote delen van Zuid-
Holland onder water. Dit was aanleiding voor de ontwikkeling van de wereldberoemde
Deltawerken. In onze regio werden onder andere de Haringvlietdam, de stormvloedkering bij
Krimpen aan den IJssel en de stormvloedkeringen bij Rozenburg en Hoek van Holland
gebouwd; schitterende vormen van hedendaags erfgoed en prachtige voorbeelden van
moderne architectuur en innovatief ontwerpen.
Vanzelfsprekend zijn sporen van deze verbintenis met het water ook in andere vormen te zien
in de regio. Tussen de verstedelijkte gebieden zetten rivierlandschappen, dijken en molens de
toon. Met Kinderdijk voorop zijn ze belangrijke trekpleisters voor (inter)nationale toeristen en
recreanten uit de steden in de regio.
                                                                                                 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Niet alleen het erfgoed is een trekpleister. Ook de haven met het industriële complex
eromheen. Dat is waar de regio groot mee geworden is. De haven met al haar bedrijvigheid is
nog altijd de grootste verbindende factor in Rotterdam en regio. Ze is het kapitaal van de stad
en heeft het karakter van het gebied en de bewoners mede bepaald.
Intussen is de haven letterlijk de stedelijke omgeving ontgroeid. De oorspronkelijke havens in
Rotterdam, Schiedam en Vlaardingen liggen inmiddels merendeels buiten de stedelijke
gebieden, op de Eerste en Tweede Maasvlakte. De schepen worden steeds groter en de
bijbehorende bedrijfsactiviteit is niet alleen navenant in omvang toegenomen maar ook
veranderd. Stuk- en bulkgoed hebben plaatsgemaakt voor containers en olie. Dat past niet
meer in de relatieve kleinschaligheid van de stad. Om te kunnen concurreren met de
ontwikkelingen op wereldschaal is voortdurende vernieuwing en aanpassing in de haven
noodzakelijk. Rotterdam en haar omgeving zijn daar goed in. Mede dankzij oplossingen die in
de creatieve industrie ontwikkeld worden, slaagt de Rotterdamse haven er nog altijd in
koploper te blijven, zowel in omvang, als in innovatief vermogen. En hoewel Delft niet behoort
het gebied dat we in dit regioprofiel beschrijven, kan de belangrijke samenwerking met de TU
Delft in dat licht niet onbenoemd blijven. Een band die overigens ook geografisch gevormd is
door de Schie die Delft met Delfshaven verbindt, de haven die het vertrekpunt vormde voor de
Pilgrim Fathers.
De langzame verschuiving van de haven naar buiten het stedelijk gebied, heeft gevolgen voor
de inrichting van de stad. Rotterdam kiest ervoor ook daar haar innovatieve kracht in te zetten.
Waar eens havenbedrijvigheid te vinden was, komen woningen die gebruik maken van de
aanwezigheid van het water, duurzame energie en milieuvriendelijke bouwmethoden. Ook
komt ruimte vrij voor nieuwe innovatieve vormen van bedrijvigheid.
Deze zijn soms erfgoed gerelateerd, zoals restauratiehavens voor historische schepen. Soms
ook zijn ze gerelateerd aan cultuur, creatieve industrie of andere vormen van maakindustrie
die aantrekkelijk zijn voor bewoners en bezoekers, zoals rond Rijn- en Maashaven, in het
MerweVierhavensgebied en op de RDM-Campus. En soms zijn ze bijna ondenkbaar. Want
wie had ooit gedacht dat Rotterdam letterlijk de thuishaven zou worden van de eerste
drijvende boerderij ter wereld?
Rijke migratiegeschiedenis
Migratie zit in het DNA van veel havensteden; Rotterdam is daarin geen uitzondering. In de
negentiende eeuw breidde de Rotterdamse haven zich snel uit. Als gevolg daarvan trokken
veel boeren en middenstanders uit Zeeland, Noord-Brabant, België en Duitsland naar de stad
om er in de haven aan de slag te gaan. De grotere kans op betere leefomstandigheden lokte
hen.
De aanwezigheid van een grote Chinese gemeenschap in Rotterdam heeft ook te maken met
de haven. Een grote havenstaking in 1911 bracht de eerste Chinese zeelui naar Rotterdam.
Ze waren geworven in Londen en werden na de door hun inzet mislukte staking aangenomen.
In de jaren erna groeide het aantal Chinese Rotterdammers sterk en wed Katendrecht het
Chinatown van de stad. De regio Rotterdam kent nog altijd de grootste Chinese gemeenschap
van Nederland.
In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw vestigden grote hoeveelheden gastarbeiders
zich in de stad, waardoor Rotterdam tegenwoordig nog altijd een grote Turkse en
                                                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Marokkaanse gemeenschap heeft. Zij kwamen hier om te werken in de haven en de industrie,
herenigden zich met hun gezin en vormen inmiddels een belangrijk deel van de bevolking van
stad en regio.
Hetzelfde geldt overigens voor Kaapverdianen: velen van hen ontvluchtten vanaf de jaren
vijftig de armoede en de dienstplicht op hun eilanden en gingen op Nederlandse schepen en in
Rotterdam aan het werk. Sinds de jaren zestig woont de grootste groep Kaapverdianen in
Rotterdam en omliggende gemeenten.
Ook bewoners uit de voormalige Nederlandse kolonies – Suriname, de Antillen en Indonesië –
vonden sinds 1945 om verschillende redenen hun weg naar Rotterdam. En in de jaren
negentig kwamen daar de vluchtelingen uit verschillende landen bij. In geen andere
Nederlandse regio wonen momenteel zoveel ex-Joegoslaven als in de Maasstad.
Maar mensen trokken niet alleen naar Rotterdam om zich in de regio of elders in het land te
vestigen. Rotterdam speelde ook een grote rol in de migratie van Europa naar onder meer de
Verenigde Staten. In 1620 waren het de eerder genoemde Pilgrim Fathers die in Delfshaven
begonnen aan hun overtocht over de Atlantische Oceaan, in de negentiende en twintigste
eeuw was de Wilhelminakade het startpunt van een reis van velen die hoopten elders een
nieuw, beter leven te beginnen. Honderdduizenden emigranten gingen in de haven van
Rotterdam aan boord om uit te zwermen over Canada, de Verenigde Staten, Australië, Nieuw-
Zeeland en andere continenten.
Rotterdam is door dit alles van oudsher een smeltkroes van culturen. Dat heeft de stad en de
regio mede gemaakt tot wat ze nu zijn: ondernemend, dynamisch en internationaal.
Jong, laagopgeleid en superdivers
 In 2030 heeft naar verwachting 60 procent van de Rotterdammers een migratieachtergrond,
maar nu al is Rotterdam een majority-minority-stad. Niet langer bestaat de meerderheid van
de inwoners uit één bevolkingsgroep. Meer dan de helft van de Rotterdamse bevolking bestaat
uit een brede waaier van minderheden en een groot deel van hen is inmiddels in de stad
geboren en getogen. Zestig procent van de inwoners van Rotterdam is jonger dan 45 jaar. En
hoewel de regio ontegenzeglijk te maken krijgt met vergrijzing, blijft Rotterdam een relatief
jonge stad.
Rotterdam is ook superdivers. De diversiteit in de stad wordt niet alleen meer bepaald door de
verschillende etnische bevolkingsgroepen; ook binnen deze groepen zelf zijn grote onderlinge
verschillen waarneembaar, bijvoorbeeld op het gebied van leefstijl, opleidingsniveau, beleving
van religie, gezondheid en werkervaring. Zo ontstaat 'diversiteit binnen diversiteit’. De
smeltkroes die Rotterdam door haar rijke migratiegeschiedenis is geworden, krijgt daardoor
nog een extra dimensie: een enorme rijkdom aan culturen, cultuuruitingen en talenten die zich
ook op hun beurt weer mengen. Het is deze rijkdom die superdiverse steden toleranter,
creatiever, innovatiever en daarmee toekomstbestendiger maakt.
De demografische rijkdom van Rotterdam heeft ook een keerzijde. Gebieden met vergelijkbare
kenmerken (veel etnische minderheden, een historie als havenstad, geen lange geschiedenis
als universiteitsstad) hebben over het algemeen een gemiddeld opleidings- en
inkomensniveau dat relatief achterblijft bij dat van andere steden. Rotterdam staat van
                                                                                              11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
oudsher bekend als arbeidersstad, de stad van de opgestroopte mouwen. In vergelijking met
andere grote Nederlandse steden heeft de stad nog altijd een relatief groot aantal inwoners
met een laag opleidingsniveau.
Maar inmiddels trekt de stad haar been bij. Sinds enkele jaren stijgt het opleidingsniveau. In
2017 vormden mensen met een hoog opleidingsniveau voor het eerst de grootste groep
binnen de stedelijke beroepsbevolking. In totaal waren 116.000 mensen hoogopgeleid, direct
gevolgd door de groep middelbaar opgeleiden met 115.000 personen (bron: EVR 2018). Wat
opleidings- en inkomensniveau is Rotterdam dus goed op weg een stad te worden met een
evenwichtige bevolkingssamenstelling. En nu al is te zien dat dat op zijn beurt een
wisselwerking heeft met het voorzieningenniveau en de aantrekkelijkheid van stad en regio als
vestigingsplaats voor bewoners en bedrijven en reisbestemming voor bezoekers.
Rotterdam-Zuid
Alles wat Rotterdam kenmerkt, komt samen in Rotterdam-Zuid; de veelkleurigheid, de
superdiversiteit, de energie, maar ook de spanningen tussen bevolkingsgroepen, de hoge
werkloosheid en het relatief lage opleidingsniveau. De sociaaleconomische problematiek van
Rotterdam-Zuid is in omvang en intensiteit ongekend voor Nederland. Samen met het Rijk en
een groot aantal andere partijen werkt Rotterdam daarom aan een gezonde toekomst voor
Zuid. Het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid (NPRZ) moet ervoor zorgen dat
opleidingsniveau, arbeidsparticipatie en woonkwaliteit binnen twintig jaar stijgen naar het
gemiddelde van de vier grote steden in Nederland.
Ook cultuur zetten we in voor de versterking van Zuid. De doelstelling is dat het culturele
voorzieningenniveau en de cultuurdeelname op Zuid in 2030 op het niveau van de rest van de
stad ligt. De ontwikkeling van een beeldbepalende culturele hotspot onder de werktitel
Nationaal CultuurWetenschappelijk Instituut (NCWI) moet de katalysator hiervan worden.
Inspiratiebronnen daarvoor zijn onder andere SESC Pompéa in São Paolo en het Centre
Pompidou in Parijs.
Via twee hoofdlijnen werken we de komende jaren toe naar een situatie waarin cultuur een
vanzelfsprekend onderdeel is van de doelstellingen van het NPRZ:
     1. Versterken van de culturele programmering en het lokale makersklimaat (bottom-up)
          met als doel meer cultuurparticipatie, een aantrekkelijker woon- en leefklimaat en
          meer bezoeken van elders uit de stad en uit de regio;
     2. Ontwikkelen van een groot cultureel evenement op Zuid;
Het NCWI zal daar als een logische stap uit volgen. De programmering die het meest aansluit
bij de belangstelling en voorkeuren van de bewoners van Zuid, kan vervolgens een plek
krijgen in deze nieuwe culturele hotspot.
In het kader van de regiodeal vraagt Rotterdam cofinanciering van het Rijk voor deze plannen
voor in totaal € 2 miljoen.
Het nieuwe verhaal van stad en regio
Van de underdog naar hippe woonplaats en reisbestemming: Rotterdam zag afgelopen jaren
een enorme groei in populariteit. Internationale media schreven lovend over de iconen, de
vernieuwingsdrift en het cultuuraanbod van de stad. Het leidde onder meer tot een forse
toename van binnen- en buitenlands toerisme. Bovendien vestigde een recordaantal
                                                                                               12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
(buitenlandse) bedrijven zich in Rotterdam en komt een groeiende groep hoger opgeleiden
naar de stad om er te studeren, te wonen en te werken.
Het nieuwe imago van Rotterdam, de superdiverse bevolkingssamenstelling en de transities
die de stad doormaakt vragen om een nieuw stedelijk narratief. Hoe lang kan Rotterdam nog
een arbeidersstad genoemd worden, nu zij steeds meer hoger opgeleiden aantrekt? Welke rol
speelt de haven nog in de identiteit van Rotterdam, als de havenbedrijvigheid steeds meer
naar de buitenkant van de stad opschuift? En hoe kunnen we de verscheidenheid van de
bevolking vangen in één gezamenlijk verhaal dat geen enkele Rotterdammer uitsluit?
Dat nieuwe narratief is te vinden in het DNA van Rotterdam: de stad die zich kenmerkt door
het internationale, het ondernemende en het ongepolijste.
                                                                                           13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Speerpunten in stad en regio
Sociale transitie
Rotterdam wordt nog vaak getypeerd als havenstad, hoewel stad en regio qua arbeidsmarkt
veel meer te bieden hebben dan alleen het werk in de haven en aanverwante bedrijvigheid.
Vooral in de ICT-, techniek- en creatieve sector groeit de werkgelegenheid hard. Het midden-
en kleinbedrijf – bedrijven met minder dan 200 medewerkers – is daarbij een belangrijke
banenmotor. Zo’n twee derde van de vacatures voor hoger opgeleiden komt uit deze
bedrijven. Daarnaast doet Rotterdam er alles aan om over te brengen dat zij een
aantrekkelijke stad is om in te wonen en werken, met voldoende werkgelegenheid, gevarieerd
woningaanbod en een veelzijdig en kwalitatief hoogwaardig voorzieningenniveau. De eerste
resultaten hiervan worden inmiddels zichtbaar: er is een onmiskenbare trek vanuit andere
regio’s naar Rotterdam en omliggende gemeenten.
Helaas kent de arbeidsmarkt in de regio wel spanning tussen vraag en aanbod. Het zijn vooral
jongeren onder de 25 jaar, lager tot middelbaar opgeleiden en mensen met een
migratieachtergrond die oververtegenwoordigd zijn in de werkloosheidscijfers. Bijna een op de
vijf van hen zat eind 2016 zonder betaald werk. En hoewel het percentage werklozen in de
regio sneller daalt dan landelijk, is de werkloosheid nog steeds hoger dan gemiddeld in
Nederland.
Ontwikkelingen als automatisering en robotisering zorgen intussen voor grote veranderingen
op de arbeidsmarkt. Er ontstaan weliswaar nieuwe beroepen en banen, maar tegelijkertijd
verdwijnt bestaand werk en worden hogere eisen gesteld aan het nieuwe werk. ICT-kennis,
sociale vaardigheden en probleemoplossend vermogen worden steeds belangrijker
competenties.
Rotterdam en de regio staan de komende jaren voor de uitdaging ervoor te zorgen dat vraag
en aanbod op de regionale arbeidsmarkt niet uit elkaar maar naar elkaar toegroeien. Diverse
programma’s, zoals het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid, Feyenoord City en Hart van
Zuid moeten daaraan bijdragen.
Het niet hebben van werk bepaalt in belangrijke mate de sociale problematiek van veel
Rotterdammers. Zo’n achttien procent van alle huishoudens moet rondkomen van een
inkomen op het bestaansminimum (bron: Begroting 2018, gemeente Rotterdam). De gevolgen
hiervan gaan verder dan financiële problematiek: armoede kan leiden tot sociaal isolement en
mentale en fysieke gezondheidsklachten.
Bijna één op de vijf Rotterdamse kinderen onder de zeventien jaar groeit momenteel op in
armoede. Zij zijn op alle terreinen slecht af. Er is bijvoorbeeld (te) weinig geld voor gezond
eten, nieuwe kleren, internet, uitstapjes, vakantie, lidmaatschap van een vereniging, vieren
van een verjaardag, meedoen aan schoolactiviteiten. En hoewel Rotterdam en omliggende
gemeenten met een jeugdtegoed, de Rotterdampas, jeugdfondsen voor sport en cultuur en
soortgelijke oplossingen de gevolgen van armoede zoveel als mogelijk voor hen proberen te
beperken, is het risico op sociale uitsluiting groot.
Het aantal Rotterdammers met problematische schulden moet derhalve de komende jaren
omlaag, evenals het aantal huishoudens dat in langdurige armoede leeft. Kinderen die in
                                                                                               14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
armoede leven, moeten meer mogelijkheden krijgen mee te doen met sport, cultuur of andere
activiteiten.
Ook voor ouderen is sociaal isolement een bedreiging. Soms is de oorzaak armoede, maar
veel ouderen hebben ook niet meer de fysieke mogelijkheden om maatschappelijk te
participeren. In een samenleving waarin langere zelfstandigheid van belang wordt geacht,
lopen deze ouderen letterlijk en figuurlijk het risico om niet meer gezien te worden. Het
Rotterdamse programma Voor mekaar beoogt eenzaamheid onder ouderen te voorkomen. De
culturele sector draagt daaraan bij met activiteiten in de woonomgeving en via acties die het
ouderen makkelijker maken voorstellingen, concerten, tentoonstellingen en andere culturele
activiteiten. te bezoeken.
Superdiversiteit, hiervoor geschetst als een van de schatten van Rotterdam, is niet alleen een
rijkdom maar ook een aandachtspunt. De kloof tussen arm en rijk, de scheiding Rotterdam-
Zuid en -Noord, de betekenis van culturele achtergrond en religie en de generatiekloof zijn
enkele aspecten die een risico vormen voor tweedeling in de samenleving.
Een van de centrale thema’s in het Rotterdamse coalitieakkoord 2018-2022 is mede daarom
het bevorderen van kansengelijkheid. Afkomst, huidskleur, seksualiteit of levensovertuiging
horen er niet toe te doen voor de kansen in het leven, aldus de Rotterdamse coalitiepartijen.
Het college zet in op het verdwijnen van discriminatie, meer tolerantie en gelijke kansen op
onderwijs, werk en woonruimte. In Rotterdam is iedereen gelijkwaardig en wordt iedereen
gelijk behandeld; voor iedereen gelden dezelfde regels en in dezelfde mate.
Energietransitie
Schone energie voor een schone toekomst is een basisuitgangspunt voor de komende jaren.
Rotterdam heeft als prioriteit een duurzame, energiezuinige stad met een betere luchtkwaliteit
te worden. Dat vraagt om een forse energietransitie voor stad en haven met een forse
trendbreuk, maatregelen en investeringen. Ambities zijn onder meer het aardgasvrij maken
van tienduizend bestaande woningen, het bouwen van aardgasvrije en optimaal geïsoleerde
nieuwbouwwoningen, het ontwikkelen van duurzame bedrijven en het halveren van de CO2-
uitstoot uiterlijk per 2030.
In 2019 moet er een Rotterdams Energie- en Klimaatakkoord liggen, waarin gemeente,
bedrijven en maatschappelijke organisaties afspraken vastleggen over het verduurzamen van
de stad. Een investeringsfonds moet helpen de innovatieve en energiebesparende
maatregelen voor gemeente, bedrijven en particulieren financieel mogelijk te maken.
De energietransitie is veel meer dan alleen een technologische uitdaging. Historisch gezien
zijn samenlevingen (voor een groot deel) georganiseerd rond en door de energie die hun
economische en culturele ontwikkeling drijft. Het tijdperk van de fossiele brandstof heeft een
enorme toename van mogelijkheden gegenereerd, die vergaande gevolgen hadden voor
allerlei aspecten van ons leven. Van onze verwachtingen, gevoelens en gewoontes, de manier
waarop we in de wereld staan en door die wereld bewegen, hoe we onszelf positioneren in
relatie tot de natuur en tot elkaar, tot de manier waarop we consumeren en produceren. In
deze zin wordt dan ook gesproken over het tijdperk van het “fossiel expressionisme” en
daarmee is de energietransitie ook een cultureel-maatschappelijke opgave.
                                                                                               15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Tegelijkertijd is de energietransitie een ruimtelijk vraagstuk. De infrastructurele aanpassingen
die nodig zijn voor het opwekken van zonne- en windenergie en voor het inzetten van andere
post-fossiele energiebronnen zullen een groot beslag op de ruimte leggen. Per saldo is het
huidige Nederland te klein voor het realiseren van de energietransitie. De ruimte moet dus
opnieuw verdeeld worden, tussen sectoren en mensen, en tussen mensen en de natuur.
Daarbij moet vooral gewaakt worden voor verdere toename van de sociale ongelijkheid.
In de ‘formule’ energie = ruimte = solidariteit komt dit alles samen: energietransitie is een
sociaal-maatschappelijke (en dus ook culturele) opgave waarbij het opnieuw verdelen en
indelen van ruimte een belangrijke rol speelt.
De energietransitie zal ingrijpende gevolgen hebben voor onze leefomgeving en voor de
manier waarop we ons tot de wereld, de natuur en elkaar verhouden. Dat vereist een actieve
houding ten opzichte van de toekomst. Dat geldt zeker in Rotterdam en de regio, die een
mondiaal knooppunt van de fossiele economie zijn. Daarbij moeten we ervoor waken dat ook
onze culturele waarden een ‘programmatische’ rol (kunnen) blijven spelen. De energietransitie
kan daarom het beste ook gezien worden als een hefboom voor sociaalmaatschappelijke
solidariteit, waarbij cultuur voor de opgave staat een waardig alternatief te ontwikkelen voor de
huidige ‘petrocultuur’ en waarbij sociale duurzaamheid een belangrijke rol speelt. Hierbij
kunnen en moeten (ruimtelijk) ontwerpers een cruciale rol spelen.
De stad wordt de komende jaren niet alleen schoner, milieuvriendelijker en dus aantrekkelijker,
maar wil ook voorloper blijven op het gebied van duurzaamheid. De eerste stappen daartoe
zijn al gezet in het Merwe-Vierhavengebied (M4H), waar onder meer geëxperimenteerd wordt
met stadslandbouw en circulaire productieprocessen. Het Havenbedrijf, de gemeente en de
Internationale Architectuur Biennale Rotterdam hebben hier bijvoorbeeld samen de Test Site
M4H opgezet. In het aanpalende Bospolder-Tussendijken verkent het IABR–Atelier Rotterdam
(een samenwerking van de gemeente, IABR, woningcorporaties, belangenorganisaties en
bewoners) hoe de energietransitie een ‘inclusief stadsproject’ kan zijn, een concreet vliegwiel
voor sociaal-maatschappelijke verandering.
Economische transitie
De energietransitie werkt door in de economische ontwikkeling. Het gaat gepaard met
desinvesteringen in bestaande productieprocessen, maar levert ook nieuwe productievormen
en innovaties op die werkgelegenheid en economische groei met zich meebrengen. De
Economische Verkenning Rotterdam 20182 voorspelt dan ook dat het netto effect van de
energietransitie op den duur positief zal zijn voor de economische ontwikkeling in de regio.
Ook los van de energietransitie staat de regio aan de vooravond van een economische
transitie. De Economische Verkenning Rotterdam constateert een verbreding en diversificatie
van de economische basis in de regio. Zo speelt de haven een beperktere rol in het
aantrekken van de regionale economie en zijn vooral consumenten- en zakelijke diensten
verantwoordelijk voor de groei. Daarnaast leiden automatisering, digitalisering en robotisering
tot grote veranderingen in productieprocessen en daarmee in de aard en omvang van de
werkgelegenheid in het gebied.
2 Gemeente Rotterdam, Economische Verkenningen Rotterdam 2018. Rotterdam, 2018
                                                                                               16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Die effecten van de next economy zien we nu al terug in de regio. Enerzijds hebben
robotisering en automatisering geleid tot het verdwijnen van banen in sectoren als de
petrochemie en metaalindustrie. Anderzijds is in bijvoorbeeld Merwe-Vierhavens de afgelopen
jaren een basis gelegd voor de maakindustrie en zorgde onder andere de vestiging van het
Cambridge Innovation Center (CIC) in het Groothandelsgebouw voor een verlevendiging van
de regionale startupscene. Erasmus Universiteit Rotterdam, Technische Universiteit Delft,
Hogeschool InHolland en Hogeschool Rotterdam zijn op hun beurt eveneens aanjagers van
innovatie en economische transitie. Zo is in de Rotterdam Science Tower een centrum voor
medische innovatie, zoeken ontwerpers en onderzoekers in de Veldacademie samen met
studenten naar onverwachte oplossingen voor vraagstukken in de stad en hebben enkele
mbo-opleidingen op de RDM Campus een plek gekregen. Deze plekken dragen bij aan tal van
experimenten op het gebied van circulaire economie, grootstedelijke opgaven en de
weerbaarheid van de stad. Zodoende dragen zij in grote mate bij aan de economische transitie
in de stad.
De bijdrage van de creatieve industrie aan de Rotterdamse en regionale economie groeit
sterk. 4,2 procent van de werkgelegenheid in Rotterdam wordt gerealiseerd in de creatieve
sector, een groei van dertig procent sinds 2012 (EVR 2018). In de creatieve industrie werden
driemaal zoveel bedrijven gestart als in het maritieme cluster, het belangrijkste cluster in
Rotterdam. Deze nieuwe bedrijven creëerden ook meer werkgelegenheid dan het maritieme
cluster. Wereldwijd stijgende zeespiegels, overstromingen en de aanleg van havens in nieuwe
economieën maken van deze innovatieve kracht van Rotterdam en de regio bovendien een
belangrijk exportproduct.
Architectuur maakt een belangrijk onderdeel uit van de Rotterdamse creatieve sector. In de
stad zijn 900 architectenbureaus gevestigd waar in totaal 11,1 procent van alle architecten in
Nederland werkzaam zijn. Een aantal van deze bureaus is op wereldschaal actief, soms zelfs
met buitenlandse vestigingen.
Ook in de game-industrie heeft Rotterdam een uitgesproken profiel. De nadruk van de game-
ontwikkeling en –productie ligt in de stad vooral op serious gaming. Een aantal Rotterdamse
bedrijven heeft internationale naam en faam in deze groeiende bedrijfstak gekregen met het
ontwikkelen van games die speciaal gericht zijn op leren en kennisdeling.
                                                                                              17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Kenmerken van kunst & cultuur in Rotterdam en de regio
Rotterdam en de haar omringende regio beschikken over culturele voorzieningen die sterk
variëren in aard, omvang en doelgroep. Van basis tot top, in alle segmenten is in de regio
aanbod te vinden dat past bij de interesses en wensen van de bewoners (en soms van publiek
van ver daarbuiten). Het gebied kent een grote voorzieningendichtheid. Alle grotere
gemeenten in de regio beschikken in iedere geval de basisvoorzieningen als bibliotheek en
centrum voor de kunsten en soms over enkele ketenvoorzieningen. Rotterdam en Dordrecht
nemen in de regio een aparte positie in. Door hun geschiedenis en omvang vervullen zij meer
dan de andere gemeenten een centrumpositie en beschikken zij over de culturele
voorzieningen die volgens de definitie van de Raad voor Cultuur gerekend mogen worden tot
de segmenten keten- en topvoorziening.
Dordrecht richt zich daarbij vooral op erfgoed en podiumkunsten en heeft de afgelopen
decennia sterk geïnvesteerd in culturele voorzieningen op dat gebied. Het oude Gemeentelijke
Energiegebouw is bijvoorbeeld ontwikkeld tot het Energiehuis, hét centrum voor de
podiumkunsten in de Drechtsteden. Dat deze investeringen effect hebben blijkt uit de sterke
stijging van Dordrecht op de aantrekkelijkheidsindex van de Atlas voor gemeenten. In tien jaar
tijd is Dordrecht van de dertigste naar de veertiende plek gestegen.
Onderzoek door de Atlas wijst verder uit dat inwoners uit de Drechtsteden voor het culturele
aanbod gericht zijn op Dordrecht, niet op Rotterdam, Het ruimere aanbod in Rotterdam weegt
voor het basis- en ketenaanbod blijkbaar niet op tegen de langere reistijd. Voor de
topvoorzieningen, zoals het Rotterdams Philharmonisch Orkest geldt dat uiteraard niet.
Rotterdam positioneert zich op alle vlakken als proeftuin en laboratorium. De stad omarmt van
oudsher het experiment en biedt ruimte aan innovatieve ontwikkelingen. In de stad waar 'niet
lullen, maar poetsen' het motto is, die altijd vooruit kijkt, die verwoest werd en zichzelf opnieuw
uitvond, en die als tweede stad altijd een stapje extra wil zetten, zijn de inwoners gewend om
bij te dragen, mee te beslissen en invloed uit te oefenen. Dat creëert een energie waarin
daadkracht voorop staat, en trekt nieuwe bewoners met ondernemersgeest en innovatiedrang
aan.
Ook in de Rotterdamse cultuursector is veel fysieke en mentale ruimte om te experimenteren
en te ontwikkelen. Falen is hier niet het einde van de wereld, waardoor er plek is om je 'eigen
ding te doen'. Dat kenmerkt het stedelijke cultuuraanbod: veel nieuwe disciplines en
kunstvormen krijgen in Rotterdam voor het eerst voet aan de grond. De stad wordt dan ook
wel gezien als proeftuin voor opkomende (internationale) stromingen als afro futurisme, street
art en voguing, maar ook nieuwe vormen van opera. De afgelopen jaren ontstong in
Rotterdam zo ook een bloeiende spokenwordscene. Deze ontwikkelde zich in rap tempo: van
een tiental kleine terugkerende evenementen naar een gezamenlijk jaarlijks festival, en
samenwerking met en erkenning van de grote culturele instellingen.
Het kunst- en cultuuraanbod in onze stedelijke regio is divers. Er is een enorme variëteit aan
grote en kleine cultuurinstellingen, grassrootsbewegingen, disciplines en evenementen. Dit is
bijvoorbeeld terug te zien in het festivalaanbod in Rotterdam: van groot en internationaal
(IFFR, Art Week Rotterdam) tot kleinschalig en bottom-up (Get Loose Festival, Roffa Mon
Amour). Enkele festivals maken onderdeel uit van het Rotterdamse Cultuurplan, maar er zijn
                                                                                                  18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
ook tientallen festivals die via projectsubsidies ondersteund worden, al dan niet met
begeleiding vanuit de stichting Rotterdam Festivals (zoals Reggae Rotterdam in het Kralingse
Bos, Festival Magia in Wijkpark Oude Westen). We zien het ook in het Cultuurplan waarin
nieuwe organisaties met nieuwe publieksgroepen een plek gekregen hebben. Met elkaar
vertellen al deze festivals en culturele instellingen het verhaal van de stad en haar inwoners.
Maar het kan beter. Nog altijd zijn nieuwe makers, genres en kunstvormen
ondervertegenwoordigd in het aanbod. En nog altijd vindt een deel van de Rotterdammers
onvoldoende de weg naar het aanbod van veel gesubsidieerde instellingen. De komende jaren
zijn ‘ruimte voor nieuwe makers, nieuwe vormen en nieuwe genres’ en ‘verbreding en
vergroting van het publieksbereik’ dan ook centrale uitgangspunten in het Rotterdamse
cultuurbeleid: hoe zorgen we voor een hoogwaardig, breed cultureel aanbod dat voor zoveel
mogelijk inwoners van Rotterdam en regio aantrekkelijk is.
Een van de aspecten die daarbij een rol spelen, is taal. In een gebied met meer dan 170
nationaliteiten, een relatief laag opleidingsniveau en – mede daardoor – taalachterstanden is
taal een drempel voor participatie. Zo ook in de culturele sector. Dat betekent in de eerste
plaats dat taal een belangrijk onderdeel is van (cultuur)educatie. Bibliotheken spelen daarin
een belangrijke rol, net zoals bijvoorbeeld cultuureducatieve programma’s op het gebied van
spoken word.
De vraag ‘voor wie maak ik dit?’ is voor een groeiend aantal culturele organisaties een
vanzelfsprekend onderdeel van het artistieke proces. Dat leidt steeds meer tot producties en
producten waarin verschillende disciplines vermengd worden en waarin taligheid en
zeggingskracht op een andere manier vorm krijgen. Nieuwe vormen van aanbod voor een
nieuw, grootstedelijk publiek zijn het resultaat.
Inwoners uit de regio zien Rotterdam als centrumgemeente. Zij bezoeken er tentoonstellingen,
concerten, voorstellingen, festivals en andere culturele activiteiten, vooral bij die aanbieders
die tot de keten- en de topvoorzieningen behoren.
Veel culturele spelers in de regio weten elkaar echter goed te vinden en zorgen zo voor
spreiding en een regioaanbod dat breed en toegankelijk is voor de diverse publieksgroepen.
Kennis en ervaring zijn daarbij ondergeschikt aan een gedeelde ambitie en energie.
Gesubsidieerde culturele instellingen en kleine grassrootsinitiatieven zoeken elkaar steeds
vaker op om samen te werken en van elkaar te leren. Vanuit de top van de sector is er een
groeiende erkenning voor kleine spelers. De diversiteit en innovatieve energie die zij met
name de stad bieden, draagt daar zeker aan bij. Nieuwkomers hoeven zich in Rotterdam niet
eerst jarenlang te bewijzen maar worden gezien en gekend.
Veel van de nieuwe talenten starten in de Rotterdamse wijken, werken daar samen met de
bewoners en blijven ook later geëngageerd met hun roots. Ook grote, iconische
cultuurinstellingen zien dat steeds meer als hun taak: waar mogelijk trekken zij de wijken in,
betrekken bewoners bij hun programma’s en zoeken de verbinding met de stad. Het aanbod
dat daaruit ontstaat, is laagdrempelig, fysiek en meer gefocust op hart (gevoel) dan hoofd
(taal). In Dordrecht pakken Schouwburg Kunstmin en Muziektheater Hollands Diep deze rol op
door producties en activiteiten in en met wijken te organiseren. Ook het grassrootsinitiatief
DOOR ontwikkelt zich tot broedplaats voor nieuwe, diverse, multidisciplinaire activiteiten.
                                                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Rotterdamse voorbeelden zijn Theater Zuidplein dat vaak openstaat voor gastprogrammering
vanuit de Marokkaans-, Turks-, Antilliaans- en Hindoestaans-Nederlandse gemeenschappen,
en het eerder genoemde Museum Rotterdam. Dit soort instellingen is daarmee niet alleen van
grote betekenis voor het cultuurbeleid in Rotterdam en omliggende regio, maar ook een
lichtend voorbeeld voor culturele organisaties in binnen- en buitenland.
Hoewel wij het spanningsveld zien dat zich soms voordoet tussen (inter)nationale profilering
en het werken in de humuslaag van de samenleving, juichen we deze ontwikkeling van harte
toe. Het toont aan dat de Rotterdamse culturele instellingen zich verbonden voelen met hun
stad, ook al ligt het speelveld van sommigen van hen voor een groot deel ver buiten de
grenzen van stad en regio. Het geeft ook aan dat Rotterdam op het punt van binding met de
stad en het bereiken van bewoners vaak koploper is. Om de culturele dynamiek in de wijken te
versterken en om (nog) meer bewoners op verschillende manieren en plekken in aanraking te
laten komen met kunst en cultuur, stimuleren en ondersteunen we de lokale culturele
programmering en de cultuurscouts die deze ontwikkelingen mede mogelijk maken.
Met deze aandacht voor de stad en haar bewoners, zouden we bijna over het hoofd zien dat
Rotterdam over organisaties van wereldnaam beschikt. Het Rotterdams Philharmonisch
Orkest, dit jaar honderd jaar jong, is een graag geziene gast op podia over de hele wereld.
Museum Boijmans Van Beuningen heeft een internationale topcollectie waar buitenlandse
musea jaloers naar kijken en soms uit mogen lenen. Zo waren onlangs De toren van Babel
van Pieter Breugel de Oude en negentig andere bijzondere topstukken uit de collectie te zien
in Tokio en Osaka. En wat te denken van gezelschappen als Wunderbaum, Hotel Modern,
Maas Theater en Dans, Conny Janssen Danst en Scapino Ballet Rotterdam? Ook zij bedienen
een groeiende buitenlandse markt met hun voorstellingen en expertise.
Wij koesteren onze iconen en zijn trots op ze. Ze vertellen en tonen het verhaal van de stad,
hebben de cultuur en het profiel van Rotterdam mee vormgegeven en dragen bij aan de
internationale allure. Door nieuwe makers en organisaties de mogelijkheid te geven de
eigenheid van de stad vanuit hun instellingen te representeren, versterken iconen als Theater
Rotterdam, Kunsthal, Luxor Theater en de Doelen bovendien de innovatieve kracht van de
culturele sector als geheel.
                                                                                              20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Ambities voor kunst en cultuur in een grootstedelijke omgeving
We gaven het eerder al aan: het nieuwe imago van Rotterdam, de superdiverse
bevolkingssamenstelling en de transities die de stad doormaakt, vragen om een nieuw
stedelijk narratief dat aansluit bij haar DNA (internationaal, ondernemend en ongepolijst).
Sommige culturele instellingen zetten zich al jaren in om dat nieuwe narratief zichtbaar,
hoorbaar en voelbaar te maken. De sector als geheel heeft onlangs aangegeven de komende
jaren een substantiële bijdrage te willen leveren aan een sterk gezamenlijk verhaal van de
stad, door het aangaan van verbindingen met andere domeinen van het gemeentelijk beleid,
het verder versterken van de onderlinge samenwerking, het openstaan voor alle
Rotterdammers en het zoeken naar nieuwe vormen, nieuw aanbod en nieuw talent.
Onderwerpen die samenkomen in de begrippen interconnectiviteit, inclusiviteit en innovatie.
Interconnectiviteit
De groeiende tendens om nieuwe samenwerkingsverbanden aan te gaan, bruggen te slaan
tussen verschillende werelden en een gezamenlijke verantwoordelijkheid te dragen voor de
opgaven van de stad, wordt gezien als vanzelfsprekend en tegelijkertijd noodzakelijk. De
Rotterdamse culturele sector wil zich de komende jaren nadrukkelijk verhouden tot de
stedelijke uitdagingen die samengaan met de sociale, economische en energietransitie. Dat is
ook te lezen in het visiedocument Cultuur draagt de stad van het Directeurenoverleg van
Rotterdamse kunstinstellingen (2018). De ambitie leeft om cultuur als een essentiële pijler in
de ontwikkeling van Rotterdam te zien: "De invloed en het bereik van kunst en cultuur houden
niet op buiten de deuren van onze culturele instellingen." Ook de International Advisory Board
onderschrijft deze ambitie. Volgens de IABx moet cultuur niet gezien worden als iets wat op
zichzelf staat. Cultuur is het fundament onder de vijf strategische pijlers van het gemeentelijk
beleid: economie, sociaal, infrastructuur/ruimte, milieu en cultuur.
Interconnectiviteit is de komende jaren daarom een van de kernbegrippen voor de
Rotterdamse culturele sector: intensieve samenwerking in alle lagen van de sector, maar ook
met andere stakeholders en sectoren (maakindustrie, start-upgemeenschappen, economie,
zorg, onderwijs, etc.). Dat is een van de belangrijkste conclusies uit het adviesrapport van de
IABx. Het Rotterdamse gemeentebestuur heeft deze conclusie omarmd en neemt deze als
uitgangspunt voor het cultuurbeleid in de komende jaren.
Onderlinge samenwerking is overigens geen nieuw begrip in het Rotterdamse culturele veld.
Uit de inventarisatie van het culturele ecosysteem van Rotterdam blijkt dat alle culturele
instellingen en festivals in enigerlei vorm samenwerken. Van de genoemde samenwerkingen
is 52 procent structureel. Mooie voorbeelden hiervan zijn te vinden in de popsector en op het
gebied van theater. In de popsector bestaat een bijzondere en sterke samenwerkingsrelatie
tussen opleidingen, festivals, podia en aanbieders. Een breed en pluriform aanbod wordt
gerealiseerd op een scala aan podia in plaats van op één dominant en iconisch poppodium.
Muziektalent krijgt daardoor kans zich op diverse plekken in de stad te ontwikkelen en een
boegbeeld van de stad te worden. De spreiding van de podia zorgt bovendien voor een
diverse en kwalitatief goede programmering die bijdraagt aan een aantrekkelijke en levendige
stad. Tegelijkertijd vindt het Rotterdamse publiek hoogwaardig aanbod dichtbij huis.
                                                                                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
De samenwerking op het gebied van theater zien we in de eerste plaats rond Theater
Rotterdam dat als theater van nationale en internationale faam ook ruimte biedt aan lokale
programmering en nieuw talent. Festivals als Motel Mozaïque, Poetry International en IFFR
vinden er een gastvrij huis. Daarnaast heeft Theater Rotterdam gezelschappen als Urland en
Wunderbaum aan zich gebonden en zijn Scapino Rotterdam, Conny Janssen Danst en Maas
Theater en Dans er regelmatige bespelers.
En ook met andere sectoren zoekt de Rotterdamse culturele sector meer en meer de
samenwerking op. De veranderende samenleving vraagt om andersoortige, creatieve
oplossingen voor grootstedelijke vraagstukken als de sociale, economische en
energietransitie, de verduurzaming en de verdichting van de stad. De culturele sector biedt
mogelijkheden om de uitdagingen van deze tijd het hoofd te bieden, daagt uit tot reflectie en
dialoog, draagt bij aan nieuwe perspectieven en innovatie, en versterkt het authentieke verhaal
van de stad. Een levendige cultuursector maakt de stad bovendien aantrekkelijker voor
bewoners, toeristen en bedrijven. Investeren in kunst en cultuur heeft dus niet alleen een
positieve invloed op de sector, maar op allerlei andere facetten van de stedelijke regio. Door in
te zetten op meer samenhang en samenwerking tussen de cultuursector en andere domeinen
van het gemeentelijk beleid (zorg, welzijn, onderwijs, ruimtelijke inrichting, etc.) kan de waarde
van kunst en cultuur optimaal benut worden.
Rotterdam ziet het als een vanzelfsprekendheid de stedelijke culturele sector de komende
jaren in de volle breedte te betrekken bij deze opgaven. In de eerste plaats vanwege de
aanwezige expertise in de sector, maar belangrijker misschien wel omdat kunst, cultuur en
creatieve bedrijvigheid in hoge mate bijdraagt aan de aantrekkelijkheid en levendigheid van de
stad voor bewoners, bezoekers en bedrijven.
Inclusiviteit
Een superdiverse stad vraagt om een kunst- en cultuursector die inclusiviteit centraal stelt.
Ook dit is de komende jaren daarom een van de kernbegrippen voor de Rotterdamse culturele
sector.
Cultuur helpt mensen hun talenten te ontplooien, hun blik op de wereld te verruimen en
anderen beter te begrijpen. Een samenleving waar plek is voor iedereen en waar iedereen
gelijke kansen heeft, heeft dan ook een kunst- en cultuuraanbod nodig waar elke burger zich
in kan herkennen en zijn of haar ei in kwijt kan.
Het bewustzijn over het belang van inclusiviteit groeit: vrijwel iedereen is ervan overtuigd dat
de cultuursector een afspiegeling moet zijn van de diverse bevolkingssamenstelling. Evenzeer
is er de overtuiging dat alle inwoners van de regio toegang moeten hebben tot het
cultuuraanbod zonder financiële, fysieke of mentale drempels. Er bestaat echter niet slechts
één werkwijze of methode om dit te realiseren: het vraagstuk heeft baat bij verschillende
oplossingen, langdurige aandacht en intensieve inzet.
In Rotterdam zijn verschillende ingrediënten voor een omslag naar een inclusievere sector al
aanwezig. Zo maakt een aanzienlijk gedeelte van de levendige grassrootsscene in de stad al
programma's voor een nieuw publiek. Veel grassrootsorganisaties zijn geworteld in hiphop-,
straatcultuur en andere jongerenculturen, waardoor hun achterban een 'gedeelde taal' spreekt,
ongeacht etnische achtergrond, leeftijd of religie. Zij hebben een nieuwe, jonge publieksgroep
                                                                                                 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
aan zich weten te binden. Zij vertegenwoordigen de kracht, de eigenheid en de vernieuwing in
de stad.
De opname van achttien nieuwe organisaties in het Cultuurplan 2017-2020 is ook een
aanwijzing dat de stad zich inspant om nieuw aanbod van nieuwe makers op nieuwe plekken
ruimte te geven. Hetzelfde geldt voor de nieuwe vormen van financiële en praktische
ondersteuning die (beter) aansluiten bij de behoeften van makers dan de huidige subsidie- en
andere ondersteuningsvormen.
Maar voor de regio als geheel is de komende tijd meer inspanning nodig om nieuw publiek te
interesseren en te bedienen, drempels weg te nemen en te zorgen voor kansengelijkheid in
het beoefenen of genieten van kunst en cultuur. Of dat nu is in de eigen gemeente of in
samenwerking met en tussen de centrumgemeenten Dordrecht en Rotterdam.
Innovatie
Het derde kernbegrip van de Rotterdamse culturele sector, innovatie, heeft veel raakvlakken
met inclusiviteit. Een sector die inclusief is, moet zich voortdurend vernieuwen en aanpassen
aan nieuwe omstandigheden en ontwikkelingen. Dat geldt voor de kunsten, maar evenzeer
voor de creatieve industrie.
De creatieve sector is voor Rotterdam en haar omgeving kansrijk. Nu traditionele banen in de
haven en industrie verdwijnen, is de aanwezigheid van creatieve industrie en creatieve
mensen goed voor de werkgelegenheid. Naast grote communicatie-, reclame-, architecten- en
ontwerpbureaus kent Rotterdam een groeiende maakindustrie van zzp’ers en kleine bedrijfjes,
die zich vaak als pop-ups in winkelpanden en leegstaande kantoren vestigen. Er ontstaan
nieuwe broedplaatsen waar serious games ontwikkeld, websites vormgegeven, mode
ontworpen en evenementen georganiseerd worden. De spin-off van deze bedrijvigheid naar
andere sectoren is groot en groeiend. Het trekt op zijn beurt weer andere ondernemers aan:
gelijksoortige bedrijven, afnemers en toeleveranciers.
Nieuwe mogelijkheden liggen er ook in intelligente cross-overs tussen traditionele sectoren en
de creatieve industrie. De verbeeldingskracht en vindingrijkheid van creatieve mensen kan
bijdragen aan de circulaire economie door (her)gebruik van grondstoffen en energiezuinige
productieprocessen. De smog free-producten van Daan Roosegaarde en de LoopedGoods die
worden geproduceerd in BlueCity zijn daar voorbeelden van. Door de aanwezigheid van veel
verschillende bedrijven en een groot aantal creatieven, kan de stad een laboratorium van
innovatieve bedrijvigheid zijn.
Maar niet alleen daar zit de innovatie. Bestaande culturele organisaties ontwikkelen nieuwe
werkwijzen om aan te sluiten bij nieuwe behoeften van nieuwe publieksgroepen en zoeken
samenwerking met nieuwe makers en talenten. Nieuwe cultuurmakers ontwikkelen andere,
vaak discipline-overstijgende genres en maken aanbod voor nieuwe publieksgroepen. Ook dat
is innovatie die Rotterdam omarmt en stimuleert, in veel gevallen samen met of met behulp
van de grote, iconische culturele organisaties. De hele culturele sector is daarmee een
laboratorium voor experiment en innovatie.
                                                                                             23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Hoe kunnen Rotterdam, regio en Rijk elkaar versterken?
Vanuit de overtuiging dat interconnectiviteit, inclusiviteit en innovatie de komende jaren de
kernbegrippen zijn in het denken en handelen van de Rotterdamse culturele sector, is het
cultuurbeleid met de bijbehorende instrumenten primair daarop gericht. In alle thema’s van het
cultuurbeleid zijn de drie begrippen zichtbaar en beleidsbepalend.
Cultuureducatie
Ze komen allereerst samen op het gebied van cultuureducatie. Leerlingen komen in aanraking
met kunst en cultuur, leren zichzelf en de ander kennen, elkaar te begrijpen en te respecteren.
Organisaties in de cultuursector werken samen en met het onderwijs aan de verbreding van
de ontwikkeling van Rotterdamse scholieren. Die gezamenlijkheid krijgt vorm via
vernieuwende methodieken en activiteiten.
Via cultuureducatie kunnen jonge Rotterdammers beter op de toekomst worden voorbereid.
Door middel van cultuur vergroten jongeren hun waarnemings- en inlevingsvermogen, hun
zelfvertrouwen en verbeeldingskracht. Daarmee vergroten zij ook hun persoonlijk leiderschap,
hun flexibiliteit en hun probleemoplossend vermogen. Cultuur heeft binnen het hele onderwijs,
van basisonderwijs tot en met beroeps- en universitaire opleidingen een belangrijke
toegevoegde waarde. Cultuureducatie draagt bij aan meer kansengelijkheid.
Cultuureducatie bevordert ook de brede ontwikkeling van kinderen en jongeren. De
kennismaking met cultuur – naast cognitieve vakken en bewegingsonderwijs – geeft hun de
mogelijkheid andere vaardigheden en talenten te ontdekken en te ontwikkelen. Dat kan
vervolgens weer leiden tot een doorstroom naar andere, in hun ogen minder voor de hand
liggende opleidingen en beroepen in de creatieve sector.
Een van de collegedoelstellingen voor de komende jaren is dat in 2022 alle Rotterdamse
basisschoolleerlingen kwalitatief goed cultuuronderwijs krijgen. We willen dat doel bereiken
door basisscholen te stimuleren minimaal één niveau hoger te komen in het Rotterdamse
Cultuureducatiemodel. We zetten in op cultuuronderwijs met (professionele) docenten op alle
Rotterdamse scholen.
Ook kinderen in de Rotterdamse regio verdienen kwalitatief hoogwaardig cultuuronderwijs.
Regiogemeentes zijn dan ook van harte uitgenodigd aan te sluiten bij het Rotterdamse
Cultuureducatiemodel en hun cultuureducatieve ontwikkelingen te laten begeleiden door het
Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam. De gemeente Barendrecht maakt van deze
mogelijkheid sinds 2017 gebruik.
Dordrecht heeft op het gebied van cultuureducatie een centrumfunctie voor de omliggende
gemeenten. Het Servicebureau Onderwijs en Cultuur, de Dordtse equivalent van het
Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam is penvoerder voor het Dordtse programma
Cultuureducatie met Kwaliteit. Hier hebben de gemeenten Ridderkerk, Papendrecht,
Alblasserdam en Sliedrecht zich bij aangesloten.
Met het Dordtse Cultuurmenu waarin de Dordtse cultuurpartners samenwerken worden alle
basisscholen in die gemeente in staat gesteld hun leerlijn cultuureducatie vraaggericht in te
                                                                                              24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
vullen. Het Dordtse college wil de komende periode cultuureducatie, met name
muziekonderwijs, stevig positioneren in het onderwijs.
Van het Rijk vragen we vooral steun voor het flankerend beleid: toezicht van de
Onderwijsinspectie op de kerndoelen voor kunst- en cultuureducatie, toezicht van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op de besteding van de prestatie-uitkering
voor cultuureducatie ad € 11,87 per leerling in het schooljaar 2018-2019, meer aandacht voor
cultuureducatie in de lerarenopleidingen (vooral op de pabo), kennisbijeenkomsten. We
vragen ook om continuering van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit en van het
Bestuurlijk kader Cultuur en School.
We willen de komende jaren meer dan nu ook in het mbo cultuureducatie aanbieden. Dat past
bij een stad waar het overgrote deel van de zestien- tot twintigjarigen een mbo-opleiding volgt.
Het leidt tot meer inclusiviteit, maar ook tot meer diversiteit in de vervolgopleidingen, de
creatieve beroepspraktijk en de samenstelling van het cultuurpubliek.
We vragen van het Rijk meer aandacht voor cultuureducatie in het mbo en steun voor een
Rotterdamse proeftuin die in het bijzonder bijdraagt aan de verbreding van het culturele talent
in de stad.
Bijzondere aandacht geven we in het kader van het regioprofiel aan media- en
bewegendbeeldeducatie. Jongeren zien meer bewegende beelden dan ooit en het ontbreekt
hun vaak aan de vaardigheden om deze beelden te duiden en competent deel te nemen aan
de gemediatiseerde samenleving. Bewust aandacht besteden aan de taal van bewegend
beeld (en geluid), er kritisch op leren reflecteren en jezelf ermee leren uiten, is in toenemende
mate van belang. De behoefte en urgentie om filmeducatie en mediawijsheid in het
schoolcurriculum te verankeren wordt steeds breder gedragen, niet in de laatste plaats door
het onderwijs zelf.
Volgens de Raad voor Cultuur heeft film vanwege haar grote bereik een gemeenschappelijk
referentiekader binnen het koepelbegrip cultuureducatie, dat nog groter is dan bij andere
kunstdisciplines. Filmtheaters en -festivals zijn bij uitstek aanspreekpunten voor het onderwijs,
vanwege hun specifieke aanbod, de lokale inbedding en het regionale bereik. Versterking van
de lokale en regionale rol van theaters en festivals bij filmeducatie en mediageletterdheid is
dan ook een voor de hand liggend en belangrijk aandachtspunt. De Raad voor Cultuur heeft
recent geadviseerd te zorgen dat er voldoende inbedding in het hele land komt, door middel
van zogenaamde filmeducatiehubs.
Op het gebied van media en bewegend beeld heeft Rotterdam een levendig landschap van
filmtheaters (LantarenVenster, KINO en Cinerama naast het commerciële Pathé), een aantal
filmfestivals (IFFR, Camera Japan, Arab Film Festival), een mediaeducatie-instelling (Digtal
Playground) en het instituut voor instabiele media V2. Dit is – in combinatie met de
aanwezigheid van een kenniscentrum voor cultuureducatie – voor ons reden om vestiging van
de te realiseren regionale filmeducatiehub in onze stad te bepleiten. Uiteraard willen we deze
hub dan realiseren in de vorm van een samenwerkingsverband van de vele culturele
organisaties in de stad en de regio, die zich met film en filmeducatie bezighouden.
                                                                                                25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Wij vragen het Rijk de te ontwikkelen filmeducatiehub voor Rotterdam en regio in Rotterdam te
vestigen.
Ten slotte: cultuureducatie heeft niet alleen binnen school plaats. Rotterdam heeft een groot
aanbod van vrijetijdskunst. Cursussen, workshops, verenigingen en andere vormen van
actieve cultuurparticipatie dragen bij aan de culturele, sociale en persoonlijke ontwikkeling van
Rotterdammers. Dat heeft ook een aanzuigende werking op de vraag vanuit de regio.
Rotterdamse aanbieders van cultuureducatie en -beoefening in de vrije tijd tellen een groot
aantal deelnemers van buiten de stad.
Talentontwikkeling
Cultuureducatie, of dat nou binnen school of in de vrije tijd plaatsheeft, laat kinderen en
jongeren hun talent ontdekken. Talent dat zij als vrijetijdsbesteding of als professie verder
willen ontwikkelen.
Rotterdam barst van het talent. Dat talent wordt lang niet altijd via de traditionele kanalen
ontdekt omdat beoefening van kunst en cultuur niet in alle delen van de bevolking
vanzelfsprekend is. Het komt daarom vaak in weerwil van de omstandigheden tot wasdom,
buiten de gebaande paden en los van de traditionele kunstvakopleidingen.
“In Rotterdam is het lineaire traject minder groot dan het niet-lineaire traject”, aldus een van
onze gesprekspartners.
De authenticiteit van dit nieuwe talent is niet alleen verfrissend, het brengt ook een nieuw
publiek met zich mee. De peer pressure is gering; de groep is open, divers en praktisch. Ze
bevindt zich in de rafelranden van de stad, is interdisciplinair en maakt zich op voor de sprong
naar de grotere presentatieplekken. Een deel van de groep is daar al, anderen zijn hard op
weg, maar voor allemaal geldt: ze zijn ambitieus, trots en hebben een grote drang om in
Rotterdam te wonen, te werken en zich te presenteren.
We willen deze jonge talenten begeleiden, ruimte geven en verder brengen. Rotterdamse
culturele instellingen hebben hierin een verantwoordelijkheid en willen die ook nemen.
Samenwerking met deze nieuwe makers is voor beide partijen leerzaam en draagt bij aan de
inclusiviteit van de sector, voor en achter de schermen. Maar ook coaching, ondersteuning in
praktische zaken en zichtbaar maken wat de mogelijkheden zijn, is van groot belang om
talenten de gelegenheid te geven zich te ontwikkelen tot zelfstandige makers.
Het voorzien in voldoende speelplekken is een essentiële voorwaarde om de keten van
produceren, programmeren en presenteren van nieuw talent mogelijk te maken. Naast de
traditionele instellingen als Theater Rotterdam, concert- en congresgebouw de Doelen en
Museum Boijmans Van Beuningen hebben zich de afgelopen jaren allerlei presentatieplekken
ontwikkeld die zich primair richten op nieuw vormen van aanbod, nieuwe genres en nieuwe
doelgroepen: WORM (Beste Podium van Nederland in 2017), Theater Zuidplein, Rotown en
Roodkapje zijn daarvan maar enkele voorbeelden. Ook in de periferie ontstaan kleinschalige
werk- en presentatieruimten waar talent zich onder begeleiding kan ontwikkelen en tonen aan
het publiek, zoals bij Theater Islemunda en Werkplaats Walhalla.
  Productiewerkplaats Energiehuis
                                                                                                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
  Voor Dordrecht en de Drechtsteden ambiëren we een dergelijke productiewerkplaats als
  proeftuin voor de ontwikkeling van jonge makers in het Energiehuis, dat tot nu toe vooral
  een presentatiepodium is.
  Zoals eerder aangegeven, richt publiek vanuit de Drechtsteden zich voor cultureel aanbod
  vooral op Dordrecht vanwege de bereikbaarheid. Dit geldt ook voor makers en talent. In het
  belang van het bereiken en trekken van nieuwe makers en nieuw publiek moeten er ook
  decentraal in de stedelijke regio Rotterdam productieplaatsen zijn. Organisaties als
  Kunstmin, Bibelot, Hollands Diep, Jeugdtheaterschool en de Popcentrale kunnen hier een
  coördinerende en ondersteunende rol in spelen. Daarnaast kan samengewerkt worden met
  Rotterdamse vakopleidingen. Voor deze ontwikkeling vragen we steun van het Rijk.
Rotterdam-Zuid
In het kader van de versterking van de culturele programmering en de grassroots op Zuid,
ontwikkelt Rotterdam een programma gericht op ontwikkeling en ondersteuning van nieuwe
makers en talenten.
Rotterdam-Zuid is in meerdere opzichten een gebied waar zich veel talent bevindt én waar
zich de mogelijkheden voordoen om de keten van talentontwikkeling ten volle te benutten. Het
is echter ook een gebied waar veel talent onontdekt blijft, omdat het niet gezien wordt of omdat
het zelf de weg niet weet. In het kader van de regio-envelop gaan we op Zuid een programma
opzetten waarin jong talent zich kan ontwikkelen van de basis tot de top. Interconnectiviteit,
inclusiviteit en innovatie zijn opnieuw de steekwoorden. Zuid wordt daarmee de kraamkamer
van talent met ruimte voor dynamiek en als centrale spelers Theater Islemunda, Theater
Zuidplein, Theater Walhalla en Luxor Theater. Naar verwachting sluiten zich daar nog veel
andere partijen bij aan, ook op het terrein van visuele kunsten.
Een van de kernactiviteiten op korte termijn is de versterking van de keten van
talentontwikkeling op Zuid door jonge, vaak autodidacte makers ondersteuning te bieden bij
hun ontwikkeling en verdere professionalisering op het terrein van de podiumkunsten. We
doen dit in de vorm van een aan Theater Islemunda gerelateerd platform voor de begeleiding
van nieuw talent, een plek voor de ontwikkeling van talent op het terrein van de visuele
kunsten en een ondersteuningsvorm om deze jonge talenten te verbinden met
vervolgopleidingen of de (gevestigde) culturele organisaties. Het mes snijdt dan aan twee
kanten: nieuw talent kan zich ontwikkelen en presenteren en een groep Rotterdammers die nu
niet participeert, wordt beter bereikt omdat het aanbod niet van bovenaf wordt aangedragen
maar vanuit de eigenheid van het gebied ontstaat. Deze structuur draagt daarmee bij aan de
culturele én de maatschappelijke infrastructuur van Rotterdam-Zuid.
Campus Coolhaven
Op en rond het Coolhaveneiland willen we een proeftuin gericht op talentontwikkeling starten
onder de naam Campus Coolhaven. Daar verbinden we drie invalshoeken met elkaar in een
samenwerking tussen onderwijs, kunstvakopleidingen en kunstinstellingen op het gebied van
jongerentheater en –dans. Deze proeftuin richt zich op de doorstroom van cultureel talent van
basis- naar voortgezet onderwijs, naar mbo en mogelijk naar het kunstvakonderwijs.
Rotterdam kent een grote populatie kinderen en jongeren die uiteindelijk gaan studeren aan
een van de Rotterdamse mbo-opleidingen. Met Campus Coolhaven willen we een plek bieden
die hen via peer-to-peerervaringen kennis laat maken met nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden
in het culturele veld. Daarnaast moet het een plek worden waar mbo’ers hun talent kunnen
                                                                                               27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
ontwikkelen en kunnen doorstromen naar de beroepspraktijk of een vervolgopleiding. Campus
Coolhaven moet een hotspot worden voor talent- en publieksontwikkeling in de
podiumkunsten.
De unieke combinatie van cultuureducatie, kunstonderwijs (op alle niveaus), productie-
instellingen en presentatieplekken, maken van Coolhaven (en in het verlengde de Müllerpier)
een beloftevolle plek en sprankelende hotspot voor talent- en publieksontwikkeling in de
podiumkunsten. Alle podiumdisciplines zijn er beschikbaar, er kan maatwerk geboden worden
op basis van de persoonlijke ambities en het talentniveau en er kan gebruik gemaakt worden
van tal van cross-over mogelijkheden. In het verlengde hiervan liggen er ook voor
productioneel, technisch en zakelijk talent volop kansen om te participeren en zich vakmatig te
ontwikkelen.
De culturele instellingen, kunstvakopleidingen en het onderwijs in het gebied werken al op
allerlei fronten samen en hebben op zichzelf ook weer verbindingen met de rest van
Rotterdam en de (inter)nationale kunstpraktijk. Verwacht mag worden dat het aanbod en de
uitvoeringspraktijk nog sterker dan nu gekleurd zullen worden door de verhalen van talenten
en bewoners uit Coolhaven. Het gebied biedt daarmee een springplank en belangrijke
nationale en internationale doorstromingskansen voor jonge makers en uitvoerend
kunstenaars én een (vrijwel) dagelijks gevarieerd en vernieuwend ontwikkel-, project- en
voorstellingsaanbod.
De kansen die het landelijk cultuurbeleid op het terrein van stedelijke en regionale profielen op
dit moment biedt, willen we dan ook graag verder uitbouwen en benutten. Zo kunnen we de
potentie van Coolhaven meer zichtbaar maken, uitbouwen en daarmee ook daadwerkelijk
vleugels geven.
Campus Coolhaven start als een samenwerkingsverband van diverse kunstonderwijs- en
kunstinstellingen in Coolhaven: Grounds, Hofplein Rotterdam, Codarts, LMC Voortgezet
Onderwijs, Maas Theater en Dans en SKVR. Samen met andere lokale partners in Delfshaven
bundelen zij hun individuele kracht, expertise en middelen om jong talent op het terrein van de
podiumkunsten een platform te bieden, zichtbaar te maken en kansen te geven.
Het open en professionele netwerk maakt het mogelijk dat interessante nieuwe ketens voor
talentontwikkeling ontstaan, disciplines (theater, dans, muziek en circus) kunnen worden
gemixt en gematcht, nieuwe podiumkunstvormen en daarmee samenhangende
onderwijsmethodes worden ontwikkeld en nieuw publiek wordt bereikt.
Separaat zullen we een meer uitgewerkt, concreet voorstel voor Campus Coolhaven indienen.
Wij vragen het Rijk in het kader van het regioprofiel financiële steun bij de ontwikkeling van
Campus Coolhaven vanuit de middelen voor de proeftuinen met de volgende argumenten:
Uniek samenwerkingsverband, in Nederland en daarbuiten;
Gericht op de ontwikkeling van talent, vooral op mbo-niveau;
Draagt bij aan de ontwikkeling van meer en divers publiek;
Past bij het profiel van Rotterdam;
Kan bijdragen aan de ontwikkeling van werkwijzen elders in het land.
Nieuw aanbod, nieuwe makers, nieuwe genres
                                                                                               28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
“Rotterdam is chocolate city, de bakermat van hiphop en straatcultuur, toonaangevend in
muziek en mode”, zei een van onze gesprekspartners.
Daarmee is de stad in veel gevallen de kraamkamer en het laboratorium van nieuw aanbod en
nieuwe genres. Nieuw talent komt in Rotterdam in toenemende mate voort uit de
bevolkingsgroep met een migratieachtergrond. Veel (internationale) ontwikkelingen, zoals
urban dance, spoken word en afrobeat, komen in Rotterdam als eerste tot bloei en
verspreiden zich daarna pas over de rest van het land.
Ook in het buitenland wordt Rotterdam vaak gezien als laboratorium en incubator. Dan gaat
het in veel gevallen om festivals als Rotterdam Circusstad, Operadagen Rotterdam en het
International Community Art Festival. Naast de grote, al langer bestaande festivals als
International Film Festival Rotterdam, Poetry International Rotterdam, North Sea Jazz Festival
en het Rotterdam Philharmonic Gergiev Festival, kennen zij een internationaal
gerenommeerde programmering. Vanwege hun vernieuwende aanbod, werkwijze en
publieksbereik worden ze veelvuldig bezocht door delegaties en bezoekers uit alle hoeken van
de wereld.
Een kenmerk van de vernieuwing in Rotterdam is de interdisciplinariteit en de
interconnectiviteit die daarmee gepaard gaat. Culturele organisaties werken met elkaar
samen, het maatschappelijk engagement en de verbinding met de stad zijn groot. Het is niet
voor niets dat de term grassrootorganisaties in Rotterdam uitgevonden lijkt. De vernieuwende
makers zijn authentieke verbinders die continu in gesprek zijn met hun achterban. Veel van
hen creëren hun aanbod samen met het publiek. Maar niet alleen de nieuwkomers werken zo,
ook de meer gevestigde instellingen als Maas Theater en Dans, Theater Zuidplein en De
Nieuwe Lichting bevorderen het makersklimaat door publiek en verschillende scenes nauw te
betrekken bij het aanbod.
Omdat taligheid in een stad met meer dan 170 nationaliteiten soms een strukelblok is, zijn
culturele uitingsvormen in Rotterdam vaak op een andere manier gericht op de emotie, het
gevoel. Dans, muziek en niet-talig theater zijn in toenemende mate aanwezig in het culturele
aanbod in de stad. En die nieuwe vormen gaan in een aantal gevallen ook gepaard met
andere gebruiken. Niet altijd is stil zijn of op je plaats blijven zitten meer de norm.
Vanwege de dynamiek van de stad en de culturele sector en de laboratoriumfunctie die we als
stad hebben, willen we de komende jaren meer fysieke, financiële en mentale ruimte creëren
voor de ontwikkeling van nieuwe makers, nieuwe genres en nieuw aanbod. In het Cultuurplan
2017-2020 zijn achttien nieuwe organisaties opgenomen, zoals Got Skills, Future in Dance,
Roodkapje en Urland. Daarnaast zijn maatregelen genomen voor passender ondersteuning
van vernieuwing buiten het Cultuurplan. Maar er is meer nodig zoals
     - verdere flexibilisering van regelgeving en subsidiemogelijkheden;
     - herijking van de kwaliteitsbeoordeling zodat deze past bij de nieuwe vormen van
         maken en presenteren;
     - aanpassen en uitbreiden van de fysieke ruimte (ateliers, broedplaatsen, repetitie- en
         presentatieruimte) zodat vraag en aanbod effectiever op elkaar aansluiten.
                                                                                            29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Broedplaatsen, ateliers, repetitie- en presentatieplekken leveren een positieve bijdrage aan
hun directe omgeving. Doordat ze creatief talent aantrekken, soms ook internationaal, dragen
ze bij aan de uitstraling van de buurt, de wijk en de stad als creatieve plek. We willen met de
uitbreiding of ontwikkeling van deze ruimten de komende jaren dan ook aansluiten bij de
plannen voor de drie prioritaire gebieden van de Rotterdam: de binnenstad, Stadshavens en
Rotterdam-Zuid. Uitgangspunt daarbij is dat functies in de verdichtende stad zoveel mogelijk
gemengd worden, dat de juiste functies op de juiste plekken landen en vooral ook dat
creativiteit niet verdreven wordt naar de randen van de stad.
Wij willen samen met het Rijk en de rijksfondsen werken aan passender
ondersteuningsvormen en werkwijzen om ruimte te maken voor de ontwikkeling van nieuwe
makers, nieuwe genres en nieuw aanbod.
Ook voor de culturele sector zelf ligt hier een aantal opgaven. Zo kunnen nieuwe makers en
initiatieven hun kennis van en ervaring met het werven van niet-traditionele publieksgroepen
delen met de gevestigde organisaties, die daarin op dit moment nog onvoldoende slagen. Aan
de andere kant kunnen die gevestigde organisaties nieuwe makers (meer) ruimte bieden dan
zij nu doen. Interconnectiviteit en innovatie leiden zo tot inclusiviteit.
De gesubsidieerde cultuurinstellingen, grassrootsscene en nieuwe makers in de stad weten
elkaar steeds beter te vinden, waardoor er regelmatig nieuwe partnerschappen gesloten
worden. Zo gaf het architectuurinstituut AIR in 2017 een deel van de programmering van het
jaarlijkse Stadsmakerscongres uit handen aan Concrete Blossom. Dit grassrootsinitiatief
organiseerde er verschillende debatten, paneldiscussies en excursies over onderwerpen als
gentrificatie en dekolonisatie. In de zomer van 2017 kreeg het jonge kunstcollectief Mami
Bricks de sleutels van Showroom MAMA. Zij kregen er enkele weken vrij spel om
filmvertoningen, muziekavonden en een expositie te realiseren, en bereikten daarmee een
jonge, diverse doelgroep die doorgaans niet in de Showroom te vinden is.
Daarnaast is in Rotterdam een aantal sleutelfiguren aanwezig dat een brug slaat tussen
verschillende werelden. Deze professionals hebben zowel kennis van de institutionele wereld
als de grassrootsscene. Zij helpen nieuwe organisatoren en makers bijvoorbeeld met subsidie-
en fondsaanvragen en brengen grote instellingen in contact met scenes waarin interessante
nieuwe genres of disciplines tot bloei komen. Om de toegevoegde waarde van deze vormen
van begeleiding te vergroten, willen we de komende jaren inzetten op de ontwikkeling van een
aantal nieuwe instrumenten die moeten leiden tot versterking van het ondernemerschap van
de grassrootsscene.
Een aspect dat hierbij zeker ook niet vergeten mag worden, is de behandeling en beloning van
(nieuwe) makers en initiatieven. Het Rotterdamse gemeentebestuur heeft in het
coalitieakkoord dat in juli 2018 gesloten werd3, vastgelegd aan te sluiten bij de doelstellingen
en acties uit het landelijk programma Arbeidsmarktagenda Culturele en Creatieve Sector,
waaronder de Fair practice code. Samen met kunstvakopleidingen en culturele instellingen
wordt gekeken hoe Rotterdam het ondernemerschap van (toekomstige) makers kan
versterken. De ontwikkeling van een introductie- en mentorprogramma voor beginnende
3  Gemeente Rotterdam, Nieuwe energie voor Rotterdam. Coalitieakkoord 2018-2022
                                                                                                30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
kunstenaars zal daarvan een onderdeel zijn, maar ook andere instrumenten worden
ontwikkeld.
Hoewel nieuwe makers, nieuwe genres en nieuw aanbod zich vaak ontwikkelen op een groot,
internationaal speelveld, ligt hun engagement en hun directe werkterrein toch vaak op lokaal
en regionaal niveau. En ook BIS-instellingen hebben weliswaar een (inter)nationale opdracht
maar zijn steeds meer lokaal geworteld. Dat heeft gevolgen voor het rijksbeleid.
Zo sluit bijvoorbeeld de spreidingsgedachte voor in het bijzonder de nieuwe makers en het
nieuwe aanbod vaak niet aan op hun werkwijze en hun werk. Hun aanbod is direct verbonden
met de grootstedelijke omgeving waarin het gemaakt is en het zijn inspiratie heeft gevonden.
Grootstedelijk aanbod is bovendien niet in alle delen van het land in dezelfde mate relevant.
Wij willen graag in gesprek met het Rijk over de invulling van het begrip spreidingsgedachte.
Dat begrip is nu nog geografisch bepaald, maar wat ons betreft zou het primair moeten gaan
over publieksspreiding.
Een tweede punt is de ruimte en tijd voor ontwikkeling. Nieuw talent moet ruim de tijd hebben
zich te ontwikkelen en een plaats te vinden in het totale aanbod. Nieuwe makers moeten
daarom meer zekerheid krijgen over die ontwikkelingsmogelijkheid dan op dit moment via
herhaalde eenmalige projectsubsidies het geval is.
Specifiek voor Rotterdam vragen we ten slotte aandacht voor de toegankelijkheid van
rijkssubsidieregelingen voor nieuwe makers en vernieuwend aanbod. Ontwikkelingen in
Rotterdam, die van grote waarde zijn voor het bereiken van nieuwe publieksgroepen, voor
innovatie en inclusiviteit, worden belemmerd door regelingen die niet toegankelijk zijn voor
genres als hiphop, urban en streetart in onze stad.
Publieksverbreding
De snel veranderende bevolkingssamenstelling in Rotterdam en regio leidt ook tot een
veranderde samenstelling van het publiek. Dit wordt op dit moment niet optimaal bediend
omdat de traditionele kunstvormen en –voorzieningen nog geen passend aanbod hebben. Ook
dat is een argument om de komende jaren stevig te investeren in nieuw talent, nieuwe genres
en nieuw aanbod.
We streven naar een cultuuraanbod waarin iedereen zich kan herkennen en iets van zijn of
haar gading kan vinden. We willen dat elke inwoner van Rotterdam en regio zich welkom voelt
om culturele activiteiten te bezoeken of daaraan zelf actief een bijdrage te leveren. Het
cultuuraanbod moet bovendien uitnodigen kennis te maken met het nieuwe en het onbekende.
Rotterdam vervult in dat opzicht nadrukkelijk een centrumfunctie voor de regio.
Innovatie, interconnectiviteit en inclusiviteit vinden elkaar hier.
De verbreding van het publiek zal mede daarom een belangrijk uitgangspunt worden bij de
verdeling van het Rotterdamse Cultuurplanbudget (zie coalitieakkoord Rotterdam 2018-2022).
Rotterdam en de Rotterdamse cultuursector zien deze publieksverbreding als een collectieve
verantwoordelijkheid. Een gezamenlijke werkgroep van gemeente, stichting Rotterdam
Festivals en de meerjarig gesubsidieerde culturele organisaties voert een meerjarig onderzoek
uit naar de samenstelling van het publiek, de behoeften van publiek en non-publiek en de
                                                                                              31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
manieren waarop aan de wensen en behoeften van het publiek en potentiële publiek tegemoet
gekomen kan worden. Rotterdam neemt daarin landelijk een koploperspositie in. Vooralsnog
zijn er in Nederland geen andere gemeenten te vinden waar zo vergaand een gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor publieksverbreding is uitgesproken en waar de basis daarvoor
gebaseerd wordt op sectorbrede, gezamenlijke publieksgegevens.
Als eerste belangrijke stap van het onderzoek delen de instellingen op een gestructureerde
manier kennis over hun publiek, waardoor een sectorbreed inzicht ontstaat in de vraag hoe de
verschillende publieksgroepen bereikt worden. Na verdiepend onderzoek naar de wensen en
drempels bij slecht bereikbare groepen, zullen gezamenlijke strategieën worden ontwikkeld die
de inclusiviteit van de sector moeten vergroten. De resultaten hiervan worden verankerd in het
Cultuurplan 2021-2024.
Leefomgeving
In een grootstedelijke omgeving als de zuidelijke Randstad ligt het gevaar op de loer dat de
menselijke maat verdwijnt en anonimiteit en individualisering de overhand krijgen. Des te
belangrijker zijn in die context de leefbaarheid, de sociale verbanden en een programmering
van de stad die inzet op sociale, economische en ecologische duurzaamheid. Het verhaal van
de stad is een van de leidende thema’s voor de Rotterdamse langetermijnvisie: wie zijn we,
waar komen we vandaan en waar gaan we naartoe? Voor welke uitdagingen staan we, wat
bindt ons richting de toekomst en – heel concreet – hoe komen we daar?
‘Doen’ is daarbij het sleutelwoord. Rotterdam is immers de stad die zichzelf steeds opnieuw
uitvindt, tijdens de Wederopbouw, door de verplaatsing van havenactiviteiten naar de
Maasvlakte en de herbestemming van de stadshavens, en nu weer in de vorm van de
energietransitie. Het is de stad van lef, van het experiment, van het out-of-the-box-denken én
het out-of-the-box-doen.
Net als onderwijs, ruimtelijke ontwikkeling, zorg en erfgoed draagt ook cultuur effectief bij aan
het creatief, verkennend en tegelijkertijd doelgericht omgaan met dit soort vraagstukken.
Cultuur doet dat door ze bespreekbaar te maken, te verbeelden of ter discussie te stellen
(theater, muziek, dans, spoken word, architectuur), door praktische oplossingen te
ontwikkelen (creatieve industrie, stedenbouw en architectuur) of door het erfgoed – onze
geschiedenis – te bewaren als vertrouwde elementen om naar terug te grijpen (collecties,
archieven, rituelen, monumenten), om van te leren voor de toekomst. Cultuur pakt
grootstedelijke opgaven ook aan door haar ‘vrije ruimte’ doelgericht in te zetten voor het
experiment. Niet alleen out-of-the-box-denken maar ook out-of-the-box-doen. Zoals dat
gebeurt in het IABR-Atelier Rotterdam, dat ruimtelijke verkenningen doet als het gaat om
bijvoorbeeld de next economy, de maakindustrie en de energietransitie.
Dit levert een klimaat op waarin vooral een culturele sector goed gedijt, die een belangrijke en
werkelijk concrete bijdrage kan leveren. Zo kunnen opgaven in de leefomgeving niet alleen
worden benaderd als financiële en technologische vraagstukken, maar nadrukkelijk ook als
maatschappelijke uitdagingen waarbij meer dan alleen economische waarden van belang zijn.
Cultuur biedt een andere manier van kijken, benaderen en analyseren. Dat opent
denkrichtingen die onverwacht maar inventief zijn.
                                                                                                32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Mede daarom ontwikkelen gebieden als MerweVierhavens, het ZoHokwartier, het
Hoogkwartier en het Schieblock zich in hoog tempo. Creatieve professionals, culturele makers
en ontwerpers hebben op deze plekken vaak het voortouw genomen. Daarom zullen ze ook in
de toekomst steeds vaker uitgenodigd worden om mee te denken over en bij te dragen aan
het oplossen van grootstedelijke sociale en ruimtelijke vraagstukken, waaronder de
toenemende druk op vastgoedprijzen, gentrificatie en de vraag hoe we de stad in dat
krachtenveld leefbaar en toegankelijk houden.
Een van de opgaven waar cultuur aan kan bijdragen, is de veerkracht en weerbaarheid van de
regio Rotterdam en omgeving. Hier ligt een lint van verstedelijking en bedrijvigheid, ingebed in
de oorspronkelijke groene gebieden. Gebieden die landschappelijk erfgoed vormen voor de
inwoners van de regio. De Biesbosch is inmiddels een van Nederlands Nationale Parken, de
molens van Kinderdijk zijn Werelderfgoed en de producten die van de natuurlijke opbrengsten
van het gebied gemaakt worden, zijn onderdeel van het nationale erfgoed.
De delta waarin Rotterdam en omliggende gemeenten liggen, is een stadslandschap van
internationale betekenis en allure. Zij herbergt één van de krachtigste powerhouses van de
wereldeconomie. De manier waarop stad en regio omgaan met en anticiperen op (de gevolgen
van) klimaatverandering is exemplarisch. Door doelbewust en hands on de eigen toekomst in
de delta te verbeelden en verkennen, wordt de delta van de toekomst uitgevonden:
economisch én ecologisch; voor de delta zelf, maar tegelijkertijd ook als inspiratie voor andere
delta’s. De Rijn Maas Delta (en in groter verband de Rijn Maas Schelde Delta) ontwikkelt zich
tot een ‘Living Lab’ waarvan andere delta’s in de wereld kunnen leren.
Dat ‘Living Lab’ is ook onderdeel van het Resilient City Programma. In dat programma werken
Rotterdam en een groeiend aantal partners aan een strategie die moet zorgen voor veerkracht
en weerbaarheid op het gebied van digitale ontwikkelingen, infrastructurele vraagstukken,
watermanagement, klimaatverandering, energie en samenleving. De rode draad is
toekomstbestendigheid van stad, regio en delta.
Veerkracht is momenteel ook een van de strategische doelstellingen in het gemeentelijke
cultuurbeleid. Hierbij gaat het om het realiseren van een sterke, weerbare en veerkrachtige
sector in strikte zin en om de sociale duurzaamheid van de stad in bredere zin. Een
veerkrachtige sector draagt immers bij aan een veerkrachtige samenleving door een
belangrijke rol te spelen bij de verschillende hiervoor genoemde transities (sociale,
economische en energietransitie).
Rotterdam kent inmiddels tal van projecten in de culturele sector die zich hierop richten.
Kenmerkend voor deze kunst-georiënteerde initiatieven is dat ze naast hun esthetische
waarde ook expliciet door hun vorm en/of inhoud een bijdrage willen leveren aan de vergroting
van de veerkracht en weerbaarheid van de stad.
Veerkracht en weerbaarheid toont Rotterdam ook in architectuur, ruimtelijk ontwerp en andere
delen van de creatieve sector. Rotterdam profileert zich als dé architectuurstad van Nederland,
niet alleen in haar uiterlijke verschijningsvorm maar vooral ook door het aanreiken van
innovatieve en integrale oplossingen voor ruimtelijke en ecologische vraagstukken. Het
waterplein in Noord en de DakAkker zijn hier recente voorbeelden van.
                                                                                              33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
De creatieve sector speelt hierin een belangrijke rol, zoals deze overigens ook op andere
manieren een belangrijke bijdrage levert aan de drie kernwoorden inclusiviteit,
interconnectiviteit en innovatie. Kleine en grote projecten als DNA Charlois, Fruitleather en
Dementie in de openbare ruimte zijn daarvan voorbeelden.
Rotterdam wil het geheel van creatieve industrie op diverse plekken in de stad de komende
jaren versterken, zo mogelijk in samenwerking met enkele omliggende gemeenten. In dat licht
ondersteunen we het pleidooi van de Raad voor Cultuur voor een sterkere culturele
infrastructuur op het gebied van creatieve industrie. Opname van de Internationale
Architectuur Biënnale Rotterdam in de landelijke basisinfrastructuur en verdere ontwikkeling
van de creatieve bedrijvigheid van het MerweVierhavensgebied vormen wezenlijke bijdragen
in de ketenontwikkeling van architectuur en creatieve industrie in verbinding met de stad.
Innovatie, inclusiviteit, interconnectiviteit en verschillende stedelijke transities ontmoeten
elkaar daar; de Rotterdamse ontwerp- en maaksector staat in de startblokken om de
voortrekkersrol op zich te nemen en een voorbeeld te blijven voor Nederland en daarbuiten.
Voor een complete stad is een breed cultureel voorzieningenpalet onontbeerlijk. De mens leeft
niet van brood alleen en een stad zonder aankleding is niet leefbaar. Leefomgeving gaat
daarom ook om beeldende kunst in de openbare ruimte, aantrekkelijke inrichting en
programmering van de buitenruimte. Bovendien is de aanwezigheid van andere culturele
presentatieplekken van groot belang. Met de bouw van Depot Boijmans Van Beuningen, het
Kunstenpand in Hart van Zuid en de renovatie van het Dordrechts Museum en Kunstmin
werken Rotterdam en Dordrecht aan een regiobrede fysieke culturele infrastructuur die
daarvoor de basis legt.
Voor de programmering en invulling zijn cultuurplanbudgetten van gemeenten en Rijk,
subsidiebudgetten van rijksfondsen en bijdragen van particulieren onmisbaar. Rotterdam mag
zich van oudsher verheugen in een grote groep stadsbewoners die zich zeer verbonden voelt
met de culturele voorzieningen en het cultuuraanbod in de stad. Zonder hun hulp hadden we
een aantal van de investeringen in de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad niet
kunnen realiseren. Wij hopen dat we samen met hen en met hulp van het Rijk verder kunnen
blijven bouwen aan de Rotterdamse cultuur in al haar facetten.
Internationale betekenis
De Maasstad telt meer dan 170 nationaliteiten uit alle windrichtingen en is daarmee een
smeltkroes van talen en culturen. Ook qua architectuur, stadsinrichting en
stadsprogrammering is Rotterdam de meest on-Nederlandse stad. Haar internationale
karakter manifesteert zich van haar haarvaten tot ver in het buitenland.
Dat zien we terug in de Rotterdamse culturele sector. Deze kent een internationaal aanbod,
internationale kunstenaars en creatieven, internationaal befaamde festivals en een
internationaal netwerk. Rotterdamse instellingen zijn vaak actief in het buitenland. Ze
representeren daarbij niet alleen zichzelf maar zijn ook het visitekaartje van de stad en het
land. Dat geldt niet alleen voor de grote, gevestigde instellingen, maar ook voor de jonge,
nieuwe organisaties en de grassroots. Voor hen is het internationale speelveld bijna een
vanzelfsprekendheid. Uitwisseling, deelname aan internationale festivals, kennisdeling: voor
velen is het net zo normaal als afspreken met de plaatselijke collega’s.
                                                                                               34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Rotterdam is een aantrekkelijke stad voor een grote, jonge, internationale groep creatieve
professionals. Deze innovatieve en ondernemende groep is belangrijk voor Rotterdam,
Nederland en de verbindingen met de rest van de wereld. Met 900 architectenbureaus
huisvest Rotterdam bijvoorbeeld een grote groep architecten van wereldnaam. De humuslaag
in de stad (IABR, Architectuurinstituut Rotterdam, Het Nieuwe Instituut, de Academie voor
Bouwkunst en de nabijheid van de TU Delft maar ook belangwekkende Wederopbouw- en
hedendaagse architectuur) biedt hun een rijke omgeving voor werkgelegenheid en inspiratie.
Het zijn creatieven die vanuit het buitenland naar onze stad komen om hier een tijd te werken,
maar omgekeerd werken ‘onze’ talenten ook met grote regelmaat aan kleine, grote en soms
gigantische internationale projecten. Dat klimaat van kosmopolitisme, ondernemingszin en
eigenzinnigheid willen we de komende jaren vasthouden en versterken.
Ook het hiervoor aangehaalde rapport van de International Advisory Board, wijst op de
noodzaak te investeren in de internationale positie van de stad. We doen dat vanuit de
overtuiging dat een goed cultureel aanbod leidt tot internationale aandacht en versterking van
de Rotterdamse en Nederlandse positie in het internationale veld.
Hiervoor zullen we talentontwikkeling, aandacht voor nieuwe makers, nieuwe genres en nieuw
aanbod en interconnectiviteit op een consistente en overtuigende manier inzetten. Daarbij
vergeten we echter niet dat we ook een aantal iconen hebben op het internationale speelveld.
Het zijn mede door het Rijk in de basisinfrastructuur gefinancierde culturele organisaties, maar
ook een aantal organisaties die door Rotterdam (eventueel samen met de rijksfondsen)
gesubsidieerd worden. Wat ze gemeen hebben is hun hoge artistieke kwaliteit, internationale
erkenning en bijdrage aan de profilering van Rotterdam en Nederland. Ze zijn graag geziene
gasten in het buitenland en internationale organisaties en bezoekers zijn op hun beurt graag te
gast bij hen. Ze zijn daarmee niet alleen de ambassadeurs van de stad en het land over de
grens, maar vervullen deze rol ook in hun eigen biotoop.
We moeten zuinig zijn op onze iconen. Dat betekent dat we ervoor zorgen dat ze zich op
topniveau kunnen handhaven maar ook dat ze goed behuisd zijn, letterlijk en figuurlijk. Voor
een instelling als het Rotterdams Philharmonisch Orkest betekent dat voldoende middelen om
dirigenten en musici van topniveau te kunnen betalen, voor een museum als Boijmans Van
Beuningen is van belang dat het in een pand gehuisvest is dat voldoet aan alle
veiligheidscriteria en bouwvoorschriften en voor een organisatie als de Internationale
Architectuur Biënnale Rotterdam dat hij zich erkend weet als topinstelling via Cultuurplan en
basisinfrastructuur.
Juist het diverse en brede culturele aanbod van basis tot wereldtop maakt Rotterdam uniek in
binnen- en buitenland. Het is de combinatie van instellingen die de stad in zijn geheel
aantrekkelijk maakt en die zorgt voor de rol die elk van hen kan spelen op het lokale niveau
maar vooral dus ook in de wereld.
Rotterdam is een stoere stad, een stad met niet één icoon, maar honderden iconen die
gezamenlijk de enorme diversiteit van de stad verbeelden. Een stad, waar ruimte is voor
experiment, voor vernieuwing, voor samenwerking, voor leren van elkaar. Een stad van no-
nonsense, van openheid, van aanpakken. Een stad om trots op te zijn, een stad die trots is op
zichzelf, een stad die trots is op haar iconen én die iconen ook graag zoveel mogelijk aan de
hele wereld toont.
                                                                                              35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Authenticiteit is de kracht van Rotterdam, of het nou in de eigen vertrouwde omgeving is of op
andere plekken in de wereld. Het blijft voor ons van het grootste belang dat we dit laten zien
door de presentatie van onze iconen. Daar zullen we dan ook volop in blijven investeren. Maar
we kunnen dat niet alleen. We constateren dat de potentie van deze iconische
topvoorzieningen enorm is, maar de financiële basis daarvoor veel te smal. Willen we onze
aantrekkelijkheid als stad en internationale positie behouden en versterken, dan moet er de
komende jaren geïnvesteerd worden.
Wij vragen het Rijk daarom de komende jaren onze Rotterdamse topinstellingen via de
basisinfrastructuur te versterken. Door hun activiteiten kunnen ze de wereld zowel in
Rotterdam als daarbuiten laten zien wat cultuur in onze stad en Nederland vermag. Een goed
voorbeeld daarvan is – naast instellingen als het Rotterdams Philharmonisch Orkest en
Museum Boijmans Van Beuningen – de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam. Zowel
in Rotterdam als onder de internationale vakgemeenschap gooit deze organisatie hoge ogen
dankzij de kwalitatieve bijdrage die de biënnale levert aan de ontwikkeling van architectuur en
ruimtelijke vraagstukken.
                                                                                               36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Conclusies
De stedelijke regio Rotterdam en omgeving kent een grote diversiteit en heeft geen eenduidig
profiel. Juist de verscheidenheid aan profielen van de steden is het sterke punt van de regio
en leidt tot een rijk en gevarieerd cultureel aanbod. Regionale samenwerking in de regio houdt
dan ook vooral in:
- verdere samenwerking op een aantal inhoudelijke thema’s, zoals cultuureducatie en
publieksbereik;
- aandacht voor samenwerking tussen de onderwijsinstellingen en de regio;
- aandacht voor de regelgeving binnen de regio die belemmerend kan werken voor
cultuurdeelname.
Rotterdam is dé centrumgemeente in de regio met culturele voorzieningen op basis-, keten- en
topniveau. Dordrecht kan gezien worden als centrum van de Drechtsteden met culturele
voorzieningen op basis- en ketenniveau.
De inwoners van de regio maken naast de basis- en soms ketenvoorzieningen in hun eigen
gemeente primair gebruik van de culturele voorzieningen van Rotterdam. Waar mogelijk en
zinvol werken Rotterdamse en culturele organisaties in de regio samen.
De regio staat de komende jaren voor drie belangrijke opgaven:
     - sociale transitie
     - economische transitie
     - energietransitie.
De transities die Rotterdam doormaakt naar een stad die weerbaar en in balans is, vragen om
een nieuw stedelijk narratief.
De Rotterdamse culturele sector heeft aangegeven de komende jaren een substantiële
bijdrage te willen leveren aan een sterk gezamenlijk verhaal van de stad, door het aangaan
van verbindingen met andere domeinen van het gemeentelijk beleid en het verder versterken
van de onderlinge samenwerking. Interconnectiviteit, inclusiviteit, innovatie en integraliteit zijn
daarin de kernbegrippen.
Vanuit de overtuiging dat deze vier begrippen de komende jaren leidend zijn in het denken en
handelen van de Rotterdamse culturele sector, is het Rotterdamse cultuurbeleid met de
bijbehorende instrumenten primair daarop gericht. De kernbegrippen zijn zichtbaar en
beleidsbepalend in alle thema’s waar de komende jaren het accent op ligt:
     - cultuureducatie
     - talentontwikkeling
     - nieuw aanbod, nieuwe makers, nieuwe genres
     - publieksverbreding
     - leefomgeving
     - internationale betekenis.
Samen met het Rijk willen we deze beleidsthema’s verder vormgeven. We vragen het Rijk dan
ook om
     1. steun voor het flankerend beleid op het gebied van cultuureducatie: toezicht van de
          Onderwijsinspectie op de kerndoelen voor kunst- en cultuureducatie, toezicht van het
          Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen op de besteding van de
                                                                                                  37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
       prestatie-uitkering voor cultuureducatie ad € 11,87 per leerling, meer aandacht voor
       cultuureducatie in de lerarenopleidingen (vooral op de pPabo), kennisbijeenkomsten.
   2.  continuering van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit en van het Bestuurlijk
       kader Cultuur en School.
   3.  de te ontwikkelen filmeducatiehub voor Rotterdam en regio in Rotterdam te vestigen.
   4.  steun bij de ontwikkeling van een productiewerkplaats als proeftuin voor ontwikkeling
       van jonge makers in het Energiehuis, dat op dit moment vooral een presentatiepodium
       is.
   5.  in het kader van het regioprofiel financiële steun bij de ontwikkeling van Campus
       Coolhaven vanuit de middelen voor de proeftuinen met de volgende argumenten:
           a. uniek samenwerkingsverband, in Nederland en daarbuiten;
           b. gericht op de ontwikkeling van talent, vooral op mbo-niveau;
           c. draagt bij aan de ontwikkeling van meer en divers publiek;
           d. past bij het profiel van Rotterdam;
           e. kan bijdragen aan de ontwikkeling van werkwijzen elders in het land.
   6.  samen met de rijksfondsen en de andere overheden te werken aan passender
       ondersteuningsvormen en werkwijzen om ruimte te maken voor de ontwikkeling van
       nieuwe makers, nieuwe genres en nieuw aanbod.
   7.  gezamenlijke invulling van het begrip spreidingsgedachte dat nu nog geografisch
       bepaald is, maar wat ons betreft primair zou moeten gaan over publieksspreiding.
   8.  meer zekerheid voor nieuwe makers over hun ontwikkelingsmogelijkheid dan ze nu via
       herhaalde eenmalige projectsubsidies krijgen.
   9.  aandacht voor de toegankelijkheid van rijkssubsidieregelingen voor nieuwe makers en
       vernieuwend aanbod. Ontwikkelingen in Rotterdam, die van grote waarde zijn voor het
       bereiken van nieuwe publieksgroepen, voor innovatie en voor inclusiviteit, worden
       belemmerd door regelingen die niet toegankelijk zijn voor grootstedelijke genres als
       hiphop, urban en streetart.
   10. onze Rotterdamse topinstellingen via de basisinfrastructuur te versterken. Door hun
       activiteiten kunnen ze de wereld zowel in Rotterdam als daarbuiten laten zien wat
       cultuur in onze stad en Nederland vermag. Een goed voorbeeld daarvan is, naast
       instellingen als het Rotterdams Philharmonisch Orkest en Museum Boijmans Van
       Beuningen, de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam. Zowel in Rotterdam als
       onder de internationale vakgemeenschap gooit deze organisatie hoge ogen dankzij de
       kwalitatieve bijdrage die de biënnale levert aan de ontwikkeling van architectuur en
       ruimtelijke vraagstukken.
                                                                                            38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>            Concept v12a, 19-9-2018
            Bijlage. Indicatief overzicht van culturele voorzieningen in de regio
                                               Barendrecht
Naam                         Soort                         Website
Cultuur lokaal               centrum voor de kunsten       www.cultuurlocaal.nl
De Beuk                      podium                        www.beukonline.nl
Het Kruispunt                theater                       www.theaterhetkruispunt.nl
Kunstcreatief                centrum voor de Kunsten       www.kunstcreatief.nl
Barendrecht
                                          Capelle aan den IJssel
Naam                         Soort                         Website
Bibliotheek Aan den          bibliotheek                   www.bibliotheekaandenijssel.nl
IJssel
Capslock                     podium                        www.capslock.nl
Historisch museum            museum                        www.hvc-capelle.nl
Capelle aan den IJssel
Isala Theater                theater                       www.isalatheater.nl
Kunstkring                   vereniging beeldende          www.kunstkringcapelle.nl
                             kunsten
SKVR Muziek                  centrum voor de kunsten       www.skvr.nl/capelle
                                              Lansingerland
Naam                         Soort                         Website
Bibliotheek Oostland         bibliotheek                   www.bibliotheekoostland.nl
Historisch museum            museum                        www.ovmb.nl
Bleiswijk
Kunstbreak                   centrum voor de Kunsten       www.kunstbreak.nl
Museumhoeve                  museum                        www.molenaarsoudetractoren.nl
Molenaar
                                               Nissewaard
Naam                         Soort                         Website
Arcaplex                     bioscoop                      spijkenisse.arcaplex.nl
Bibliotheek De               bibliotheek                   www.deboekenberg.nl
Boekenberg
Centrum voor de              centrum voor de Kunsten       www.cvdks.nl
kunsten Nissewaard
Theater de Stoep             theater                       www.theaterdestoep.nl
                                                Schiedam
Naam                         Soort                         Website
Bibliotheek Schiedam         bibliotheek                   www.debibliotheekschiedam.nl
Borrelmuseum 't Spul         museum                        www.tspul.nl
De Ketelfactorij             tentoonstellingsruimte        www.deketelfactory.nl
Euroscoop                    bioscoop                      www.euroscoop.nl/schiedam
’t Huis te Poort             podium                        www.thuistepoort.nl
Jenevermuseum                museum                        www.jenevermuseum.nl
Museummolen De               museum                        www.deschiedamsemolens.nl
Walvisch
Nationaal Coöperatie         museum                        www.cooperatie-museum.nl
Museum
Stedelijk museum             museum                        www.stedelijkmuseumschiedam.nl
Schiedam
                                                                                          39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>           Concept v12a, 19-9-2018
Stichting Amateur            centrum voor de kunsten     www.stichtingakcs.nl
Kunstenaars Collectief
Schiedam
Theater aan de Schie         theater                     www.theateraandeschie.nl
Wenneker Cinema              filmhuis / bioscoop         www.wennekercinema.nl
                                               Vlaardingen
Naam                         Soort                       Website
Bibliotheek Vlaardingen bibliotheek                      www.bibliotheek.vlaardingen.nl
Filmtheater Het              filmhuis                    www.hetzeepaard.nl
Zeepaard
Kade40                       centrum voor de Kunsten     www.kade40.nl
KOFA                         podium                      www.facebook.com/KofaVlaardingen
Kroepoekfabriek              podium                      www.kroepoekfabriek.nl
Museum Vlaardingen           museum                      www.museumvlaardingen.nl
Muziekinformatie- en         museum                      www.tonstolk.nl
documentatiecentrum
Ton Stolk
Stadsgehoorzaal              theater                     www.stadsgehoorzaal.nl
Vlaardingen
Streekmuseum Jan             museum                      www.jananderson.nl
Anderson
Trias                        centrum voor de kunsten     www.stichting-trias.nl
Vue Vlaardingen              bioscoop                    www.vuecinemas.nl/vue-
                                                         cinemas/vlaardingen
           Bron: google search
                                                                                          40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
Bijlage. Overzicht gesprekspartners
 Agendacommissie directeurenoverleg (DO)
 North Sea Round Town                          Michelle Wilderom
 Voorzitter DO                                 Ocker van Munster
 Cultuur Concreet                              Marjan van Gerwen
 Dansateliers                                  Kristin de Groot
 WORM                                          Jan Pier Brands
 Scapino Ballet Rotterdam                      Erik Pals
 Makers
 This is Bouw                                  Laura Fernière
 This is Bouw                                  Eléonora Delisse
                                               Leal van Herwaarden
 Concrete Blossom                              Malique Mohamud
                                               Ebami Ton
                                               Jelena Barisic
 Islemunda                                     Stefanie Vermeieren
 Islemunda                                     Jos Vijverberg
                                               Izzy Ramos
                                               Elten Kiene
 BIS
 Nederlands Fotomuseum                         Saskia Cornelissen
 Rotterdams Philharmonisch Orkest              Olof Croon
 Witte de With                                 Yoeri Meessen
 Witte de With                                 Sofia Hernandez
 Theater Rotterdam                             Walter Ligthart
 Theater Rotterdam                             Ellen Walraven
 MaasTD                                        Monique Merxx
 MaasTD                                        Bernadette Stokvis
 Scapino Ballet Rotterdam                      Erik Pals
 Cultuureducatie en participatie
 Nederlands Fotomuseum                         Ruud Visschedijk
 Cultuur Concreet/Cultuurscouts                Menno Rosier
 Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam - KCR Anne Marie Backes
 LantarenVenster                               Pepijn Kuyper
 Passionate Bulkboek                           Giel van Strien
 Theater Hofplein                              Caroline Pietermaat
 Theater Rotterdam                             Ellen Walraven
 Witte de With                                 Yoeri Meessen
 Codarts                                       Marion Schiffers
 Talentontwikkeling
 Dansateliers                                  Kristin de Groot
 Conny Janssen Danst                           Conny Janssen
 Popunie                                       Martin Scheijgrond
 Epitome Entertainment                         Henca Maduro
 Showroom MAMA                                 Nathalie Hartjes (schriftelijk)
 Theater Rotterdam                             Ellen Walraven
 Theater Rotterdam                             Marlou Stolk
 Theater Rotterdam                             Dave Schwab
 Roots en Routes                               Petter van Raalte
                                                                               41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
 Leefomgeving
 Belasting & Douane Museum Rotterdam          Frans Fox
 De Nieuwe Lichting                           Martine Verwaaijen
 Het Nieuwe Instituut                         Guus Beumer
 IABR                                         George Brugmans
 LP2                                          Gérard Steenbergen
 Maritiem Museum Rotterdam                    Bert Boer
 Stadsarchief Rotterdam                       Jantje Steenhuis
 Theater Rotterdam                            Walter Lighthart
 Theater Rotterdam                            Souad Mokhtari
 AIR Foundation                               Barbara Luns
 Cultuur Concreet                             Marjan van Gerwen
 North Sea Round Town                         Michelle Wilderom
 Internationalisering
 Doelenensemble                               Maarten van Veen
 Operadagen Rotterdam                         Nico Schaafsma
 Watch that Sound                             Jacques van de Veerdonk
 AIR Foundation                               Bas van der Pol
 International Film Festival Rotterdam - IFFR Bero Beyer
 Witte de With                                Sofia Hernandez
 Roots en Routes                              Petter van Raalte
 Sinfonia Rotterdam                           Conrad van Alphen
 Verhalenhuis Belvedère                       Chris de Jong
 Vernieuwing
 Epitome Entertainment                        Henca Maduro
 Het Nieuwe Instituut                         Adriana Strating
 Jazz International Rotterdam                 Sophie Blussé (schriftelijk)
 Maas theater en dans                         Bernadette Stokvis
 Museum Rotterdam                             Vera Korsten
 Roodkapje                                    Nadîja Broekhart
 Showroom MAMA                                Nathalie Hartjes (schriftelijk)
 Studio de Bakkerij                           Maarten Bakker
 Theater Zuidplein                            Emmelien Matthijsse
 Consultatie
 Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur       Rento Zoutman, namens vijf leden van de Raad
 Rotterdam Festivals                          Johan Moerman
 Provincie Zuid-Holland                       Diana Vermeulen
                                                                                           42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Concept v12a, 19-9-2018
                        43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>