<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>In gesprek over klimaatverandering
in Boxtel en Sint-Michielsgestel
Rapportage van de klimaatadaptatiedialogen

MijnGemeenteDichtbij
20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>2   Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




    Contactpersoon
                       FREYA MACKE
                       Senior adviseur klimaatadaptatie




                       T +31 6 5528 7684                        Arcadis Nederland B.V.
                       E freya.macke@arcadis.com                Postbus 1018
                                                                5200 BA 's-
                                                                Hertogenbosch
                                                                Nederland




          Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                     Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         3




Inhoudsopgave
Samenvatting                                                                                                   4

1 Introductie                                                                                                  5
   1.1 De klimaatopgaven                                                                                   5

   1.2 Doel van de dialogen                                                                                7

2 Methodiek                                                                                                    8
   2.1 Werkwijze dialogen                                                                                  8
   2.2 Verbreden met aanvullende informatie                                                                8

   2.3 Betrekken van de omgeving                                                                           8

3 Samenvatting resultaten dialogen                                                                             9
   3.1 Samenvatting en analyse van resultaten                                                              9

   3.2 Aanbevelingen                                                                                      11

4 Verslagen gevoerde dialogen                                                                                  13
   4.1 Interne kilmaatdialoog                                                                             13

   4.2 Klimaatdialoog Buitengebied                                                                        17
   4.3 Klimaatdialoog Woonwijken                                                                          20

   4.4 Klimaatdialoog Theereheide                                                                         24

   4.5 Klimaatdialoog Centra                                                                              29
   4.6 Klimaatdialoog Ladonk Boxtel                                                                       32

4 Doorkijk naar vervolg                                                                                        35

Uitwerking financiering                                                                                        36

Uitwerking juridische instrumenten                                                                             38

Colofon                                                                                                        41




                                                                    Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>4    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




    SAMENVATTING                                                  • De behoefte aan onderzoek betreft juridische ruimte,
                                                                    aanvullende kennis en welke slimme maatregelen
                                                                    mogelijk zijn.
    Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) geeft alle
    Nederlandse overheden zeven ambities mee om te                Voor andere bouwstenen zijn wellicht externe partners in
    bouwen aan een klimaatbestendig land. Met het invullen        de lead, zoals de waterschappen. Daarnaast vergt een
    van de ambities brengt elke gemeente de kwetsbaarheid         aantal bouwstenen eerst een bestuurlijke keuze, zoals bij
    voor wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen in       verzoeken om regelgeving, harde afspraken of
    beeld, om vervolgens in overleg en samenwerking met           stimulering met subsidies.
    stakeholders de aanpak te bepalen om kwetsbaarheden
    te verkleinen en kansen te benutten.                          Op basis van de dialogen, klimaatstresstest en
                                                                  verzamelde inzichten, ontwikkelen de gemeenten Boxtel
    Het voeren van dialogen is een belangrijke stap op weg        en Sint-Michielsgestel ieder hun gemeentelijke
    naar de op te stellen aanpak voor klimaatadaptatie. Hierin    adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda. De strategie en
    gaan gemeenten in gesprek met publieke en private             de uitvoeringsagenda schetsen de strategische aanpak
    partijen over het verkleinen van de lokale kwetsbaarheid      en de activiteiten om de komende jaren te werken aan
    voor klimaatverandering. De uitkomsten van deze               een klimaatbestendige gemeente.
    klimaatdialogen, samen met de al uitgevoerde stresstest,
    zijn de basis voor het opstellen van een klimaatadaptatie-    Ondertussen staan de gemeenten Boxtel en Sint-
    strategie en uitvoeringsagenda.                               Michielsgestel niet stil. Al enkele jaren werken ze aan het
                                                                  realiseren van een klimaatbestendige openbare en
    In de periode april tot en met juni 2021 voerden de           private ruimte, bijvoorbeeld bij rioolwerkzaamheden. De
    gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel klimaat-              resultaten zijn buiten al goed zichtbaar. Met de dialogen
    dialogen met andere overheden, (maatschappelijke)             en straks de gemeentelijke adaptatiestrategie en
    organisaties, bedrijven en inwoners. De dialogen gaven        uitvoeringsagenda wordt dit verder uitgewerkt, geborgd
    deelnemers inzicht in belangen, concrete uitdagingen,         en versneld.
    kansen en oplossingsrichtingen.

    Dit rapport biedt een beknopt overzicht van het verloop
    en de resultaten van de dialogen. Het dient ter naslag en
    als communicatie naar belanghebbenden. Het vormt
    daarnaast de bouwstenen voor de vervolgstappen.

    Samenvattend hebben de bouwstenen (zie hoofdstuk 3)
    betrekking op een aantal deelgebieden, waarin de
    opgaven    en    verantwoordelijkheden     verschillen:
    woonwijken, centra, bedrijventerreinen en het
    buitengebied. Ook de interne gemeentelijke organisatie
    is besproken. Uiteindelijk omvatten de bouwstenen
    aanknopingspunten voor: beleidsmatige verankering,
    procesmatige aanpassingen (zowel intern als in
    samenwerkingen), uitvoering en onderzoek. Sommige
    bouwstenen kunnen direct worden opgepakt.

    • Beleidsmatig kunnen de gemeenten aan de slag om
      klimaatadaptatie te borgen in de Omgevingsvisie en -
      plannen, in gerelateerd beleid zoals Groen en Verkeer
      en het opstellen van integrale visies voor gebieden.
    • Procesmatig kunnen de gemeenten aan de slag met
      nieuwe samenwerkingen opzetten, bestaande
      structuren benutten en particulieren op weg helpen.
    • In de uitvoering kunnen de gemeenten aan de slag
      met meer en betere communicatie, vergroenen van
      de openbare ruimte, aanhaken bij lopende projecten
      en voorsorteren op nieuwe ruimtelijke ingrepen.




            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                     Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         5




1 INTRODUCTIE                                                          Hitte
                                                                       De verwachte stijging van tropische (>30 °C)
Als gevolg van klimaatverandering wordt het weer in                    dagen is van 3 tot 6 dagen in het huidige
Nederland extremer. Het wordt heter, droger en                         klimaat, naar 15 tot 18 dagen in 2050.
tegelijkertijd natter bij hevige stortbuien. Daarnaast      Hittestress door warme nachten (≥20 °C) neemt toe van
neemt het risico op overstroming toe. De impact van         enkele dagen tot enkele weken per jaar in 2050.
deze ontwikkelingen is nu al voelbaar. Ook lokaal in
Boxtel en Sint-Michielsgestel neemt wateroverlast, hitte    In het warmtebeeld van de gemeente Sint-
en droogte toe. Met klimaatstresstesten zijn voor beide     Michielsgestel zijn verschillende ‘hitte-eilanden’ te zien
gemeenten de huidige situatie én de verwachte               in de dorpen Den Dungen, Berlicum en Sint-
kwetsbaarheid in de komende decennia berekend,              Michielsgestel. Het gaat hier met name om
geanalyseerd en beschreven.                                 industriegebieden en stedelijke gebieden met veel
                                                            verharding in verhouding tot groen. Ook zal het
                                                            oppervlaktewater opwarmen, met mogelijk water-
1.1 De klimaatopgaven
                                                            kwaliteitsproblemen als gevolg. In Boxtel is met name
De klimaatstresstesten van Sint-Michielsgestel en Boxtel    het hitte-eiland in Boxtel-Centrum een aandachtspunt in
beschrijven de kwetsbaarheid van de gemeenten voor de       verband met het aantal oudere bewoners.
vier klimaatthema’s: wateroverlast, hitte, droogte en
overstroming. Hieronder staan de hoofdlijnen per thema
kort samengevat. In de klimaatstresstesten zelf staan de               Droogte
uitgebreide analyses, bijbehorend kaartmateriaal en                    Volgens de verwachtingen stijgt het
toelichting op de onderzoeksmethoden.                                  neerslagtekort van 210-270 mm naar 300-
                                                                       330 mm in 2050 en worden de periodes
                                                            zonder neerslag langer.
            Wateroverlast
            De verwachting is dat de intensiteit van de     In een groot deel van Sint-Michielsgestel is enige daling
            buien tot 2050 toeneemt met 12 - 25%. Dit       (van 10 tot 25 cm) van de gemiddelde laagste
            leidt tot een verhoging van de risico’s op      grondwaterstanden te verwachten. Ook is de gemeente
wateroverlast, tot schade aan bebouwing en                  Sint-Michielsgestel in het westen (ten zuiden van de A2-
onbereikbaarheid van wegen. De jaarlijkse neerslag          knooppunt Vught) gevoelig voor (verdere) bodemdaling.
neemt in klimaatscenario WH2050 toe met ongeveer 6%.        Droogte kan gewasschade veroorzaken in de landbouw
                                                            en een groter risico op (natuur)branden. Stedelijk groen,
De meest kwetsbare locaties voor wateroverlast in de        parken en bermen zijn bij droogte kwetsbaar voor
gemeente Sint-Michielsgestel bevinden zich in de            schade/uitval. Daarnaast is oppervlaktewater gevoelig
dorpen Den Dungen, Berlicum en Sint-Michielsgestel. Bij     voor waterkwaliteitsproblemen zoals blauwalg. Er zijn bij
extreme buien zijn hier delen van de wegen                  Waterschap de Dommel en gemeente Sint-
onbegaanbaar. De kern Gemonde is minder kwetsbaar           Michielsgestel een aantal locaties bekend waar blauwalg
voor wateroverlast. De kans op toename van                  is opgetreden. Neerslagtekort met waterkwaliteits-
grondwateroverlast in 2050 is in het bebouwd gebied         problemen tot gevolg geeft gezondheidsrisico’s voor
klein maar in landelijk gebied aanmerkelijk, met name op    mens en dier en het beperkt recreatieve mogelijkheden.
een aantal locaties langs de Dommel.
                                                            In een groot deel van Boxtel, met name landelijke
Er zijn meerdere kwetsbare locaties voor wateroverlast      gebieden, is enige daling (van 10 tot 25 cm) van de
in de gemeente Boxtel. Soms ontstaat al wateroverlast       gemiddelde laagste grondwaterstanden te verwachten.
bij minder extreme buien (zoals T=10), onder andere in      Op een paar locaties in het zuiden zelfs een sterke daling
het centrum van Liempde en op Ladonk. Het meeste            (meer dan 100 cm). In de gemeente Boxtel liggen een
water op straat doet zich voor op secundaire wegen. Dit     aantal natuurgebieden die kwetsbaar zijn voor
zijn deels belangrijke verkeersverbindingen. Deze zijn      verdroging, namelijk Kampina en Landgoed Venrode.
niet of minder begaanbaar, ook al bij minder extreme        Het risico op natuurbranden neemt ook toe. Volgens de
buien. Met name in Kalksheuvel, Ladonk, Boxtel-Oost en      berekeningen in de klimaatstresstest zou droogteschade
Liempde. Op een aantal plekken aan de dorpsranden           in de landbouw relatief beperkt blijven. Wel kan een lage
ontstaat enige wateroverlast door afstromend water van      doorstroming van de Dommel tijdens droge perioden
bebouwd gebied richting landbouw percelen.                  zorgen voor een achteruitgang in de waterkwaliteit.




                                                                    Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>6       Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



                 Overstroming
                 De kans op overstroming is klein, echter zijn
                 de gevolgen bij een overstroming groot. Bij
                 een dergelijke overstroming is er een kans
    dat mensen gewond raken of zelfs overlijden, en
    daarnaast ontstaat er economische schade aan
    gebouwen en infrastructuur en kan er maatschappelijke
    ontwrichting ontstaan. We zijn hier afhankelijk van de
    landelijk voorgeschreven veiligheidsnorm. Tijdens een
    overstroming ligt de coördinatie bij de veiligheidsregio.
    De veiligheid van de Maas en de andere waterlopen is de
    verantwoordelijkheid van Rijkswaterstaat en de
    waterschappen. De gemeente heeft voor bescherming
    tegen overstromingen een kleine rol. Zij kan bijdragen
    aan het verminderen van de kwetsbaarheid van vitale en
    kwetsbare functies bij overstromingen, bijvoorbeeld door
    hier waterbestendig ontwerp te agenderen. Ook speelt
    zij een rol bij voorzieningen zoals evacuatie-routes.

    Bij een dijkdoorbraak vanuit primaire keringen (de Maas)
    vinden overstromingen plaats in de gehele gemeente
    Sint-Michielsgestel. Met name in het noorden van de
    gemeente stijgen de waterniveaus dan tot meer dan 5
    meter. Naar het zuiden toe nemen de waterdiepten af en
    in het uitersten zuiden van de gemeente vindt geen
    overstroming plaats. Overstromingen vanuit de regionale
    keringen vinden ook plaats (zoals De Dommel en de
    Zuid-Willemsvaart), met name in Den Dungen en ten
    noorden van de kern Sint-Michielsgestel. Hierbij treden
    overstromingsdiepten van meer dan 5 meter op.

    Door de ligging op hoge zandgrond is er in de gemeente
    Boxtel geen of beperkt risico op overstroming vanuit de
    zee of de rivieren. Wel kan het noordelijk deel van de
    gemeente overstromen bij het bezwijken van de primaire
    waterkeringen van de Maas of regionale waterkeringen.
    Met name de noordkant Boxtel, de autosnelweg A2 en
    de spoorlijn naar Den Bosch zijn dan kwetsbaar voor
    overstroming. Daarnaast is er risico op overstroming
    wanneer beekdalen inunderen. Dat kan voorkomen bij
    hoge afvoeren van de Dommel. De landbouw in Boxtel
    loopt dan ook risico op natschade bij een eventuele
    overstroming, met name in de directe omgeving van de
    Dommel, de Esschestroom en het Smalwater.


    Bekijk meer informatie, methodes en het kaartmateriaal
    met toelichting in de rapportages van de stresstesten via
    www.klimaatadaptatiebrabant.nl (tabblad Voorbeelden).




    .




              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                         Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel               7




1.2 Doel van de dialogen                                             Wat doen we met de uitkomsten? De klimaatdialogen
                                                                     leveren bouwstenen voor de adaptatiestrategie en de
Waarom klimaatdialogen? De ‘risicodialoog’, ofwel de                 uiteindelijk op te stellen uitvoeringsagenda. Bovendien
‘klimaatdialoog’, is één van de ambities uit het Deltaplan           bieden ze inzicht in kansen voor adaptatie. Deze kansen
Ruimtelijke Adaptatie. Het is een proces dat bestaat uit             omvatten bijvoorbeeld strategische oplossingen (denk
meerdere gesprekken met diverse partijen. De dialogen                aan beleid en communicatie), koppelkansen en ook
vertalen inzichten uit de stresstesten (kwetsbaarheden               technische maatregelen.
voor wateroverlast, hitte, droogte en overstroming) naar
bewustzijn, handelingsperspectief en bouwstenen voor                 ‘Bouwstenen’ voor het vervolg zijn strategische
de gemeentelijke adaptatiestrategie en uitvoerings-                  aandachtspunten voor de adaptatiestrategie, evenals
agenda.                                                              concrete activiteiten voor gemeente of andere
                                                                     stakeholders die kunnen landen in de uitvoeringsagenda.
Doelen van de dialogen? Iedere dialoog is een moment
van (verdere) bewustwording van de effecten van                      Scope: Inhoudelijk beperken de klimaatdialogen zich tot
klimaatverandering en het handelingsperspectief daarbij;             de hoofdthema’s wateroverlast, hittestress, droogte,
waarom moet er iets gebeuren en wat kan eenieder zelf                overstromingsrisico’s en bijbehorende klimaateffecten
doen? Met iedere dialoog worden de aanwezigen                        die relevant zijn binnen de gemeentegrenzen van Boxtel
gemobiliseerd om in actie te komen. Daarnaast haalt de               en Sint-Michielsgestel. Daarbij wordt ook de link gezocht
gemeente hiermee inzichten op over de ervaren urgentie               met andere belangrijke thema’s zoals de energietransitie,
van de klimaateffecten, de ervaren lokale effecten, de               de woningbouwopgave en de Omgevingswet.
werking van systemen en het netwerk van betrokken
partijen. Waar mogelijk worden concrete afspraken
gemaakt over ambities, beleid, regelgeving, projecten en
maatregelen.




Figuur 1 Nationale routekaart risicodialoog (bron: Kennisportaal Klimaatadaptatie)




                                                                              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>8    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




    2 METHODIEK                                                   Tevens maakte het online whiteboard het mogelijk om na
                                                                  afloop van de sessie de bevindingen te zien, te ordenen
    Iedere gevoerde klimaatdialoog is uniek. Doel, thema en       en (indien nodig) ook na de bijeenkomst nog inbreng toe
    doelgroep verschilt en dat geeft een diversiteit aan          te voegen. De resultaten van de levendige discussies zijn
    resultaten. Toch ligt er een methodiek ten grondslag aan      gevangen in het online whiteboard en notulen. Het
    alle dialogen. Paragraaf 2.1 beschrijft die gehanteerde       voorliggende Klimaatdialogenrapport doet verslag van
    werkwijze. Paragraaf 2.2 noemt aanvullende informatie-        de dialogen en de uitkomsten hieruit. Dat geeft de
    bronnen die in het dialogentraject zijn benut. Paragraaf      bouwstenen voor de op te stellen adaptatiestrategie en
    2.3 schetst ten slotte hoe doelgroepen zijn betrokken.        uitvoeringsagenda.

    2.1 Werkwijze dialogen                                        2.2 Verbreden met aanvullende informatie
    Klimaatdialogen bepalen                                       Ter voorbereiding van de klimaatdialogen zijn een aantal
    Het ontwerp van iedere klimaatdialoog is bepaald op           stakeholders geïnterviewd. Dit gaf inzicht in hun
    basis van inzichten uit de stresstest (urgentie),             voorkennis en belangen. Aanvullend voegden we bij de
    stakeholderanalyse (inventarisatie en krachtenveld-           uitnodigingen voor een dialoog een digitaal formulier
    analyse) en afwegingen zoals waar gebiedsopgaven              waarmee men vooraf informatie kan delen. Bij het
    spelen of waar energie zit. Bij het kernteam voor de          merendeel van de dialogen heeft men hier gebruik van
    klimaatdialogen vanuit MijnGemeenteDichtbij zijn              gemaakt. Deze inbreng is meegenomen in de
    relevante informatie en ideeën opgehaald om                   voorbereiding en het voeren van de dialogen.
    gezamenlijk per dialoog de doelen, doelgroepen en
    werkwijzen    te  bepalen.     Vervolgens   zijn  de          Dialoog           Geïnterviewd
    contactgegevens verzameld en uitnodigingen gestuurd.          Intern            -Vier gemeenteambtenaren
    De uitnodigingen werden zo gemaakt om te informeren,
                                                                  Buitengebied      -Waterschap Aa en Maas
    enthousiasmeren en verwachtingen managen.
                                                                                    -ZLTO en twee agrariërs
    Vanwege de corona-omstandigheden zijn de dialogen             Woonwijken        -Waterschap de Dommel
    volledig digitaal georganiseerd. De vorm varieerde van        Theereheide       -Waterschap de Dommel
    groepsgesprekken tot diepte-interviews en werksessies.                          -Drie bewonersinitiatieven
                                                                  Centra            -Waterschap de Dommel
    Klimaatdialogen voeren
    De opzet van de klimaatdialogen wordt afgestemd op het        Ladonk            -Twee bedrijven op Ladonk
    vertrekpunt van de deelnemers. Sommige doelgroepen
    horen voor het eerst over klimaatadaptatie, anderen zijn      2.3 Betrekken van de omgeving
    er al jaren mee bezig. Hierop afgestemd startte elke
                                                                  De klimaatdialogen waren hoofdzakelijk bedoeld om in
    dialoog met een introductie op klimaatadaptatie en de
                                                                  gesprek te gaan met ‘professionele stakeholders’, met
    betekenis daarvan in de wereld van de deelnemers. Zo
                                                                  andere woorden: georganiseerde belanghebbenden.
    werden zij meegenomen in de bredere opgave, inhoud
                                                                  Onder andere overheden, bedrijven, instellingen en
    en urgentie. Bijvoorbeeld door actuele en herkenbare
                                                                  (maatschappelijke) organisaties werden uitgenodigd bij
    voorbeelden van wateroverlast, droogte en hittestress in
                                                                  voor hen relevante dialogen.
    de gemeente te laten zien. Evenals door resultaten uit de
    stresstest op hoofdlijnen en met kaartmateriaal te
                                                                  Bewoners: Vanwege het abstractieniveau van dialogen,
    schetsen en te vertalen naar het onderwerp van de
                                                                  hebben inwoners alleen deelgenomen aan de dialoog
    dialoog.
                                                                  over Theereheide. Wanneer het gesprek gaat over
                                                                  specifieke gebieden en concrete plannen, komt de
    De verdiepingsslag van de dialogen was interactief op
                                                                  participatie van inwoners aan bod.
    een online whiteboard. Hierop stonden opdrachten en
    vragen passend bij het doel en onderwerp van de
                                                                  Raadsleden: De gemeenteraad moet tijdig geïnformeerd
    dialoog. Deelnemers gaven hun inbreng met digitale
                                                                  zijn over de klimaatdialogen. Echter zijn die dialogen niet
    post-its en in het gesprek. Op die manier kregen ook
                                                                  de plek voor politieke keuzes. De gemeenteraadsleden
    deelnemers de niet snel op de voorgrond treden tijdens
                                                                  zijn daarom tot nu toe betrokken door als toehoorders
    een discussie ook de kans om hun ideeën, kennis en
                                                                  aan te schuiven bij de diverse externe dialogen.
    ervaring te delen. Over de inbreng werd het gesprek
    gevoerd. Bijvoorbeeld over opmerkingen die opvielen,
    waar men eensgezind over was of wat discussie opriep.




            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                        Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         9




3 SAMENVATTING RESULTATEN                                      1: Aan de slag

DIALOGEN                                                                               Beleidsmatig
                                                                 Gemeente (intern)
Er zijn vanuit MijnGemeenteDichtbij in totaal zes                Met de gemeenteraad in gesprek gaan over:
klimaatdialogen gevoerd, zowel intern als met externen.           • Borgen kennis en capaciteit
Daarna volgde ook een ambtelijke werksessie ter                   • Rol van de gemeente afbakenen
afronding van de dialogen en verkenning van het vervolg.          • Projectopdracht voor klimaatadaptatie vaststellen
De raadsleden zijn aangehaakt als toehoorders bij de
                                                                 Uitwerken onderbouwing voor klimaatbestendige
diverse externe dialogen. Zie Tabel 1 voor een overzicht
                                                                 keuzes o.b.v. klimaatimpact en financiële gevolgen
van de gevoerde dialogen.
                                                                 Buitengebied
                                                                 Synergie met energietransitie benutten
Datum     Klimaatdialoog                              §
(2021)
                                                                 Klimaatadaptatie borgen: Omgevingsvisie en -
                                                                 waarden, visie toerisme en Transitie Landbouw
1 april   Interne klimaatdialoog                     4.1
                                                                 (Nieuwe) particulieren wijzen op hun verplichtingen
27 mei    Klimaatrobuust buitengebied                4.2         Woonwijken
31 mei    Leefbare woonwijken                        4.3         Verhelderen en versimpelen subsidieregelingen
2 juni    Wijk Theereheide (Sint-Michielsgestel)     4.4         Verkeer: Gebruik fiets en OV aanmoedigen
                                                                 Centra
3 juni    Toekomstbestendige centra                  4.5
                                                                 Klimaatbestendige centra borgen: Omgevingswet,
10 juni   Bedrijventerrein Ladonk (Boxtel)           4.6         beeldkwaliteitsplan, bestemmingsplannen
17 juni   Interne werksessie: wrap-up en             H5          Regeling voor gedeelde verantwoordelijkheid
          vervolg                                                groenonderhoud gemeente en particulieren
Tabel 1 Data, onderwerpen en verslaglocatie iedere dialoog       Theereheide
                                                                 Bomenbeleidsplan: bomen beter behouden
Voorafgaand aan de individuele dialoogverslagen, geeft           Integrale visie op klimaatbestendige wijk en kansen
dit hoofdstuk een samenvatting en analyse van de                 Ontwikkelingen: alleen verharding indien noodzakelijk
resultaten uit de gevoerde dialogen (paragraaf 3.1).             Ladonk
Daarnaast geeft paragraaf 3.2 algemene aanbevelingen             Verkeer: stimuleren fiets en OV, ontmoedigen auto
voor de organisatie en realisatie van klimaatadaptatie.          Integrale visie op klimaatbestendig terrein en kansen
Deze aanbevelingen verrijken de resultaten uit de
klimaatdialogen in de aanloop naar een gemeentelijke           Beleidsmatig kunnen de gemeenten met name aan de
adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda.                       slag klimaatadaptatie te borgen in de Omgevingsvisie en
                                                               -plannen, in gerelateerd beleid zoals Groen en Verkeer
                                                               en het opstellen van integrale visies voor gebieden.
3.1 Samenvatting en analyse van resultaten
In dit overzicht staat de totale oogst aan bouwstenen                                Procesmatig
naast elkaar om inzicht te geven in:                             Gemeente (intern)
                                                                 Benutten regionaal Programma Klimaatbewustzijn
  • Aandachtspunten en activiteiten om als gemeente              In het contact met externe stakeholders; gezamenlijk
    alvast mee aan de slag te gaan, ingedeeld naar               belang van klimaatbestendigheid benadrukken
    beleid, proces, en uitvoering;                               Buitengebied
  • Welke bouwstenen voor beide gemeenten relevant               Vervolggesprekken: ook bewoners en landgoederen
    zijn, welke specifiek voor Sint-Michielsgestel of            Overleg met belanghebbenden in het geval van
    specifiek voor Boxtel zijn en waar eventueel                 aanpassen grondwaterpeil
    tegenstellingen zijn;                                        Woonwijken
  • Aandachtspunten en activiteiten om nader te                  Communicatie richting bewoners verbeteren
    verkennen, ingedeeld naar verder onderzoek en te             Inzet bestaande bewonerscollectieven voor interactie
    maken (politieke) keuzes.                                    Centra
                                                                 Klimaatadaptatie in centrumgebieden agenderen bij
                                                                 Regio Noordoost-Brabant en retailplatform Brabant
                                                                 Vervolg: betrekken ontwikkelaars, eigenaren,
                                                                 ondernemersverenigingen, bewoners
                                                                 SMG: Kwartiermaker zet overlegstructuren op voor
                                                                 centrum. Hier als gemeente aanhaken voor klimaat


                                                                       Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>10    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




      BOX: Stimuleren pandeigenaren: vergelijkbare                In de uitvoering kunnen de gemeenten alvast aan de slag
      aanpak gevelbeleid Boxtel                                   met meer en betere communicatie, vergroenen van de
      BOX: Hulp Centrummanagement Boxtel benutten bij             openbare ruimte, aanhaken bij lopende projecten en
      communicatie en gesprek pandeigenaren                       voorsorteren op nieuwe ruimtelijke ingrepen.
      BOX: Verken samenwerking groenopleiding Helicon
      Theereheide                                                 Naast de gemeenten kunnen ook de waterschappen aan
      Stimuleren bewonersinitiatieven                             de slag met enkele resultaten uit de dialogen. Zo zijn
      Ladonk                                                      waterschappen mede aan zet om in het buitengebied
      Startmoment organiseren voor nemen maatregelen              partijen te informeren en stimuleren tot maatregelen.
                                                                  Daarnaast is in de dialoog over Centra afgesproken dat
     Procesmatig kunnen de gemeenten met name aan de              Waterschap de Dommel de Kwartiermaker Centrum Sint-
     slag met nieuwe samenwerkingen opzetten, bestaande           Michielsgestel aanhaakt bij het opstellen van de nieuwe
     structuren benutten en particulieren op weg helpen.          visie op de Dommel voor inbreng rond klimaatadaptatie.

                            Uitvoering
      Gemeente (intern)                                           2: Nader verkennen
      Klimaatstresstesten toegankelijk maken, eventueel
                                                                                         Onderzoek
      aanvullen (Esch, hitte) en nader duiden
                                                                   Gemeente (intern)
      Kennis Brabantse Omgevingsscan (meer) benutten
                                                                   Verkennen mogelijkheden voor interne financiering
      Gemeentelijke communicatiekanalen en -materialen
      meer benutten voor zichtbaarheid klimaatadaptatie            Nader bepalen gemeentelijke prioriteiten en
      Aanwenden externe financieringsbijdragen                     acceptaties
      Buitengebied                                                 Nader verkennen hitte-opgave, koppeling met welzijn
                                                                   en mogelijke oplossingen vanuit de gemeente
      Goed onderhoud van de watergangen
                                                                   Buitengebied
      Communicatie: voor bewustzijn en evt. acceptatie
                                                                   Verkennen RO-regelgeving: ruimte voor
      Communicatie: juridische helderheid bieden
                                                                   klimaatadaptatie?
      SMG: Klimaatadaptatie inbrengen bij Linie 1629
                                                                   Onderzoek mogelijkheden voor landgebruik dat
      Woonwijken
                                                                   (beter) past in de nattere beekdalen
      Verhelderen en versimpelen subsidieregelingen
                                                                   Meervoudig ruimtegebruik waterbergingen
      Communicatie inzet voor bewustwording bewoners
                                                                   Woonwijken
      Gebruik fiets en openbaar vervoer aanmoedigen
                                                                   Verkennen gemeentelijke juridische ruimte voor
      Kennis ontsluiten aan bewoners over arbeidsarm en
                                                                   afdwingen klimaatadaptatie in woonwijken
      betaalbaar vergroenen van tuinen
                                                                   Uitzoeken hoe verharding tuinen te ontmoedigen
      Voorbeeldrol gemeente vervullen en zichtbaar maken
                                                                   Centra
      Schoolpleinen vergroenen i.s.m. partijen als de GGD
                                                                   Verken of en in hoeverre (anterieur) verplichten van
      Centra
                                                                   maatregelen in centrumgebieden wenselijk is
      Communicatie: Gemeentelijke ambities en activiteiten
                                                                   Verken: inzet innovatieve technieken
      klimaatadaptatie zichtbaar maken in centrum
                                                                   Theereheide
      BOX: Inzet project Boxtel binnen de Bruggen
                                                                   Onderzoek koppelkansen verkeersveiligheid en het
      Communicatie: wat kan en mag onder geldende
                                                                   versmallen en vergroenen van bepaalde straten
      regelgeving (bv. Bouwbesluit)
                                                                   Ladonk
      Meer (droogtebestendig) groen in openbare ruimte
                                                                   Uitzoeken: welke juridische verplichtingen voor
      SMG: Kansen rond Dommel in centrum benutten
                                                                   nieuwbouw gewenst en hoe te handhaven
      Theereheide
      Inwoners nader informeren over rioolplannen
                                                                  De onderzoeksbehoefte gaat met name over juridische
      Particulier helpen met informatie en voorbeelden            ruimte, aanvullende kennis en welke slimme maatregelen
      Meer biodivers groen in openbare ruimte. Daarbij de         mogelijk zijn.
      voorwaarden: goed onderhoud en droogteresistent
      Vergroenen en waterberging in dubbele functies
      Waterdoorlatende verharding bij parkeerplaatsen
      Ladonk
      Meer groen en waterberging in de openbare ruimte
      Communicatie: delen informatie en voorbeelden
      Nieuwe 'innovatieroute' organiseren



            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                      Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         11



              Te maken (politieke) keuzes                    Van aandachtspunten naar realisatie komen vergt:
 Gemeente (intern)                                            • Klimaatadaptatie beleid, het aanpassen van bestaand
 Gewenste klimaatadaptieve uitvoering vastleggen in             beleid en het inpassen van klimaat-adaptatie in
 regelgeving en afspraken (bijv. anterieur).                    Omgevingsvisies en -plannen
 Buitengebied                                                 • Nieuwe technieken en kennis
 Waterkwaliteitsnormen afgekoppeld regenwater                 • Integraal werken
 Betere regeling vergunningen peilgestuurde drainage          • Inbedding van technieken en kennis in de
 Stimuleringsregeling maatregelen (nieuwe)                      werkprocessen van o.a. beleid, planvorming,
 particulieren in het buitengebied                              financiering, regulering realisatie en beheer
 Woonwijken                                                   • Gerichte inzet van de gemeentelijke instrumenten op
 Meer subsidieregelingen voor maatregelen nemen                 reguleren, samenwerken en ondersteunen
 Autobezit ontmoedigen (minder parkeerplek nodig)             • Mobiliseren en activeren van inwoners instellingen
                                                                en andere stakeholders
 Rol gemeenten en verantwoordelijkheden van andere
 partijen bepalen en opschrijven
                                                             In    stedelijk    gebied       vergt  realisatie   van
 Centra
                                                             klimaatadaptatie:
 Bepalen of en in hoeverre (anterieur) verplichten van
                                                              • Realisatie in openbaar gebied
 maatregelen in centrumgebieden wenselijk is
                                                              • Regulering en mobiliseren op privaat terrein
 Stimuleringsregeling particulieren: subsidie?
                                                              • Integraal werken en ontwerpen; de schaarse ruimte
 Bepalen of en in hoeverre onderscheid tussen centra            goed inzetten
 en woonwijken in ambities klimaatadaptatie                   • Kennis en inzicht in het systeem van hemelwater,
 Theereheide                                                    oppervlaktewater en grondwater
 Stimuleringsregeling bewoners: subsidie?                     • Kennis en inzicht in hitte in bebouwd gebied
 Ladonk                                                       • Slimme keuzes in locaties en typen beplanting
 Stimuleringsregeling bedrijven: subsidie?                    • Gedurende o.a. ontwerp- en vergunningstrajecten
                                                                ambities vasthouden bij collega's en ontwikkelaars
De (politieke) keuzes die in deze fase inzichtelijk zijn,
hebben met name betrekking op de wenselijkheid van           In   het    buitengebied      vergt     realisatie  van
gemeentelijke subsidies en regelgeving.                      klimaatadaptatie:
                                                              • Samenhang met transitie landbouw en
                                                                energietransitie
3.2 Aanbevelingen                                             • Samen optrekken met de relevante partijen
Het resultaat van de klimaatdialogen schetst de               • Zicht op de effecten van hitte, droogte, hevige
aandachtspunten en concrete activiteiten voor                   neerslag, overstromingen en onvoorspelbaar weer
klimaatadaptatie, voor de gemeentelijke organisatie én          op het gebruik van en productie in het buitengebied
externe stakeholders in Boxtel en Sint-Michielsgestel.
Naast deze lokale input, is er algemene kennis uit de        Ten slotte kwamen uit de interviews met bewoners-
ervaringen in heel Nederland over wat er nodig is voor       collectieven (van Theereheide) tips aan de gemeente
de organisatie en realisatie van klimaatadaptatie.           voor het beter betrekken van inwoners bij plannen in
                                                             wijken:
Voor gemeenten vergt de organisatie van                       • De gemeente is verantwoordelijk om inwoners te
klimaatadaptatie:                                               verleiden tot beter gedrag en dat te faciliteren.
 • Inbedding in beleid, begroting, strategie en                 Momenteel is communicatie te beperkt en informatie
   projecten. De omgevingsvisie en het omgevingsplan            niet toegankelijk genoeg. Zet in op lokale
   bieden ruimte voor integrale afwegingen, keuzes en           ontmoeting, met gezelligheid, informatie en
   borging                                                      enthousiasmering
 • Goede ervaringen met projecten borgen naar de              • De gemeente kan bestaande bewoners-collectieven
   werkprocessen                                                benutten om gezamenlijke kracht te faciliteren en
 • Omvormen toewijzing bestaande en nieuwe                      meer sociale druk uit te oefenen
   budgetten                                                  • Begin bij ontwikkelplannen met uitgangspunten
 • Kennis en competenties van de vele betrokken                 opstellen. Vervolgens aan inwoners vragen wat ze
   collega’s: technieken, organiseren, integraal werken,        vinden van die punten, het doel en de planning
   beheer etc.                                                • Leg een keuze voor tussen A B of C, in plaats van
                                                                een open vraag ‘wat willen jullie’
                                                              • Overweeg ook andere vormen dan bijeenkomsten
                                                                (bijvoorbeeld in je eigen tijd kunnen reageren)


                                                                     Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>12   Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



     • Belangrijk om input inwoners niet zonder uitleg naast
       je neer leggen




            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                        Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel          13




4 VERSLAGEN GEVOERDE                                           4.1 Interne kilmaatdialoog
DIALOGEN                                                       Waarom deze dialoog?

De verslagen in dit hoofdstuk beschrijven per gevoerde         De eerste dialoog is intern gevoerd in de ambtelijke
klimaatdialoog:                                                organisatie MijnGemeenteDichtbij. Een interne start is
                                                               wenselijk, om eerst binnen de eigen organisatie de
 1.   Waarom deze dialoog is gevoerd;                          bewustwording en kennis van klimaatadaptatie te
 2.   Hoe de dialoog is verlopen;                              vergroten. Als gemeente is verkend hoe klimaatadaptatie
 3.   Wat de uitkomsten zijn;                                  verbonden is met allerlei vakgebieden en welke klimaat-
 4.   Wat de bouwstenen voor het vervolg zijn.                 risico’s en -kansen daarbij herkenbaar en prioritair zijn.
                                                               Daarnaast is het waardevol om intern af te stemmen over
Iedere dialoog heeft een kop “Uitkomsten”. De opbouw           de eigen ambities en handelingsperspectieven, alvorens
van dit onderdeel verschilt echter per verslag, omdat de       in gesprek te gaan met de omgeving.
dialogen allemaal anders waren ingestoken. Afgestemd
op doel en doelgroep zijn andere vragen gesteld en             Verloop van de dialoog
opdrachten uitgevoerd. De wijze van beschrijving van de
resultaten sluit daarop aan. Bijvoorbeeld de dialoog over      De aanwezigen vertegenwoordigden diverse disciplines:
Theereheide was de enige met resultaten per deelgroep.
                                                                •   Ruimtelijke Ordening (beleid)
Teksten worden afgewisseld met allerlei beeldmateriaal:         •   Beheer openbare ruimte
                                                                •   Groen (beleid)
 •    Post-its uit het interactieve deel van dialogen           •   Groenbeheer
 •    Inzichten uit de voorbereidende interviews                •   Rioolbeheer
                                                                •   Milieu (o.a. bodem, geluid, landbouw, beleid)
                                                                •   Wegbeheer
                                                                •   Vergunningen
                                                                •   Projectleiders
                                                                •   Duurzaamheid (energietransitie en koppelkansen)
                                                                •   Sociaal domein (o.a. volksgezondheid)

                                                               Na de start met inhoudelijke presentatie (zie Methode
                                                               hoofdstuk) gingen we interactief aan de slag met de
                                                               deelnemers in drie onderdelen:

                                                               1: Brainstorm
                                                               Post-its plakken op een fictief dwarsprofiel van een
                                                               straat, op plattegronden van de gemeente én bij overige
                                                               thema’s, ter beantwoording van de vragen:
                                                                  1. Waar raakt klimaatverandering aan jouw
                                                                      vakgebied? (Geel)
                                                                  2. Waar moeten we keuzes maken? Waar doet het
                                                                      pijn? (Paars)

                                                               2: Filteren en prioriteren
                                                               Stickeren van de input op basis van:
                                                                 1. Welke knelpunten moeten worden aangepakt?
                                                                 2. Wat zouden we wel willen realiseren maar heeft
                                                                     minder urgentie?
                                                                 3. Welke zaken hebben prioriteit in de tijd?

                                                               3: Vooruitkijken
                                                               Post-its invullen met antwoorden op de vraag:
                                                                   • Wie/wat is er nodig om aan de slag te kunnen
                                                                        gaan?




                                                                        Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>14    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



     Uitkomsten

     1: Inhoudelijke aandachtspunten

     Klimaatadaptatie in stedelijk gebied
     In het stedelijk gebied krijgt klimaatadaptatie vorm met
                                                                    Figuur 3 Post-its bij 'klimaatadaptatie in het buitengebied'
     een slimme openbare inrichting, zowel boven- als
     ondergronds. Dit is een taak van de gemeente, maar
                                                                    2: Organisatorische aandachtspunten
     hetzelfde geldt voor privaat terrein.
                                                                    Integraal werken
     In het bestaande stedelijk gebied moet klimaatadaptatie
                                                                    In de gemeentelijke organisatie wordt breed gedeeld dat
     een standaard overweging zijn bij de renovatie en
                                                                    klimaatadaptatie vraagt om integrale afweging met alle
     transformatie, voor een inrichting met evenwicht in
                                                                    opgaven die spelen in de gemeente. Die integrale
     verhouding groen en bebouwing. Daarnaast is een
                                                                    afweging moet plaatsvinden op de drie aspecten:
     aandachtspunt om de ruimte en de middelen optimaal in
                                                                     • Procesmatig: Het onderling afstemmen van
     te zetten door functies te combineren, waar mogelijk.
                                                                        klimaatadaptatie tussen diverse disciplines inrichten
     Niet alles kan, soms zijn keuzes nodig. Het is dan zaak
                                                                        als continue proces;
     om slimme keuzes te maken: bijvoorbeeld de juiste
                                                                     • Beleidsmatig: Klimaatadaptatie belang meenemen en
     verharding, terugdringen van autobezit en -gebruik voor
                                                                        borgen in de Omgevingsvisie en Omgevingsplan;
     meer beschikbare ruimte, leidingen samenbrengen,
                                                                     • Planmatig: Het inpassen van klimaatadaptatie in
     bovengrondse afstroming toepassen, ventilatie van het
                                                                        werkprocessen om integraal af te wegen wat op een
     openbaar gebied en slimme locaties voor bomen.
                                                                        locatie of beleid haalbaar is.

                                                                    Interview: Klimaatadaptatie voor participatie en borging
                                                                             koppelen aan Omgevingsvisie en RES

                                                                       Interview: Behoefte aan intensiever samenwerken
                                                                      tussen fysiek domein (in de lead) en sociaal domein
                                                                       (meedenkend). Van belang voor o.a. gezondheid.

                                                                    Financiën
                                                                    Een grote uitdaging die de gemeentelijke organisatie
                                                                    voorziet, ligt in de financiën. Wie betaalt waarvoor op weg
     Figuur 2 Post-its bij 'klimaatadaptatie in stedelijk gebied'   naar klimaatbestendige gemeente? Er is behoefte om
                                                                    hier snel perspectief op te bieden. Bijvoorbeeld middelen
     Bij nieuwbouw heeft de gemeente meer instrumenten.             uit diverse gemeentelijke programma’s combineren, om
     Het belangrijkste aandachtspunt om klimaatadaptatie al         in te zetten voor klimaatadaptatie. De vermeden schade
     vroeg in ontwikkelplannen mee te nemen. Bijvoorbeeld           kosten en de baten leiden niet direct naar een
     door te beoordelen op klimaatbestendigheid bij bouw-           financiering.      Daarnaast bekijken wat subsidie-
     plannen (een klimaatpuntensysteem). De uitdaging: hoe          mogelijkheden zijn en wat er moet gebeuren om deze te
     houden we ambities vast bij ontwikkelaars en collega's?        benutten.
     Bijvoorbeeld in relatie tot betaalbare woningen.
                                                                    Interview: Klimaatadaptatie uitdagend in verhouding tot
     Klimaatadaptatie in het buitengebied                               inbreiding, stapeling van ambities en financiering
     Klimaatadaptatie in de buitengebieden van Boxtel en
     Sint-Michielsgestel kan en moet gekoppeld aan andere
     belangen en opgaven. Om klimaatadaptatie in te passen,
     zijn enkele aandachtspunten:
        • Meervoudig ruimtegebruik (bijvoorbeeld in het
           kader van Sunbiose of bij de kassen in het gebied)
        • Klimaatadaptieve teelten toepassen
        • Klimaatadaptatie benaderen in relatie tot kwaliteit
           van de bodem (bijvoorbeeld waar water vasthouden
           raakt aan ontwikkelingen op biodiversiteit en CO2)




              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                          Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         15



                                                                 Mobilisatie is van belang om de stap te nemen naar
                                                                 daadwerkelijke          realisatie      van maatregelen.
                                                                 Bijvoorbeeld om hemelwater te infiltreren op het eigen
                                                                 perceel. Naast inwoners is ook de betrokkenheid van
                                                                 ondernemers belangrijk, op de bedrijventerreinen én in
                                                                 de centra. Het is wel nog nodig om als gemeente duidelijk
                                                                 af te wegen: wat willen we vragen van onze inwoners en
                                                                 ondernemers? Een aandachtspunt is om te waarborgen
                                                                 dat (economisch gezien) iedereen kan meedoen in
                                                                 klimaatadaptatie.

                                                                 Interview: Klimaatadaptatie strategie met aandacht voor
                                                                 verschillen tussen wijken en waarbij kwetsbare groepen
                                                                                    kunnen meedoen
Figuur 4 Post-its bij 'organisatorische aandachtspunten'

3: Aandachtspunten richting externen

Rol van de gemeente
Er is behoefte aan helderheid over de rol van de
gemeente is bij klimaatadaptatie. Enerzijds is dit een
kwestie van inzicht in de formele taakverdeling tussen
rijk, provincie, waterschap en gemeente. Daarnaast is het
aan de gemeente zelf om richting externe partners en
stakeholders duidelijk te maken wat zij wel en juist niet
van de gemeente kunnen verwachten. Bijvoorbeeld waar             Figuur 5 Post-its bij 'Aandachtspunten richting externen'
te stimuleren, waarover en met wie het gesprek aan te
gaan en wat in regelgeving vast te leggen?
                                                                 Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda
      Interview: Gemeente heeft een voorbeeldrol
                                                                 Uit de interne dialoog volgen diverse aandachtspunten
Interview: Klimaatadaptatie vastleggen om bijvoorbeeld           en activiteiten als bouwstenen. Voor een (intern) vervolg
       groen vast te houden richting ontwikkelaars               aan de klimaatadaptatie aanpak blijkt met name behoefte
                                                                 aan meer inzicht bij de diverse vakdisciplines. De
Bewustwording en mobilisatie van particulieren                   adaptatiestrategie is daarom gebaad bij meer inzicht in:
De gemeentelijke organisatie ziet haar eigen rol en
kansen in eerste instantie in de openbare ruimte, maar              • In hoeverre knelpunten in de gemeente (zoals uit de
ziet ook dat bijdrage van particulieren (inwoners,                    stresstesten blijken) problematisch zijn
instellingen en bedrijven) essentieel is. Belangrijk                • De kwetsbaarheid van panden voor bodemdaling
aandachtspunt voor de aanpak is daarom de                             als gevolg van droogte
bewustwording en mobilisatie van deze partijen. Dit is              • Voor de hitte-opgave: wat structurele oplossingen
noodzakelijk en urgent.                                               zijn en hoe de gemeente daarop kan sturen
                                                                    • Subsidiemogelijkheden voor de gemeente
Bewustwording omvat het kennen van de klimaateffecten
en vervolgens het erkennen van de urgentie.                      Er zijn wel al veel acties geïdentificeerd. Zowel ten
Bijvoorbeeld de risico’s bij zware buien, maar ook de            behoeve van meer bewustzijn en inzicht, als ten behoeve
locaties en betekenis van overstromingsgebieden. Ook is          van de uitvoering (intern én extern).
bewustzijn gewenst bij particulieren over maatregelen,
voor concreet handelingsperspectief. Het bevorderen                  Interview: Behoefte aan praktische voorbeelden,
van bewustzijn is daarnaast waardevol om beter                      handelingsperspectief en bestuurlijk lef om door te
                                                                                          zetten
draagvlak te vinden bij (pijnlijke) keuzes die de gemeente
moet maken.

Interview: Betere communicatie richting particulieren en
        klimaatbestendige initiatieven faciliteren



                                                                         Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>16    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




      Beleidsmatig
      Uitwerken onderbouwing klimaatbestendige keuzes
      voor in beleid en projecten, zo veel als mogelijk op
      basis van klimaatimpact en financiële consequenties
      (zoals baten maar ook vermeden schade)
      Gewenste klimaatadaptieve uitvoering meer
      vastleggen in regelgeving en afspraken. Bv. anterieur
      randvoorwaarden voor planontwikkeling vastleggen

      Onderzoek
      Verkennen mogelijkheden voor interne financiering,
      zoals het combineren van middelen uit verschillende
      gemeentelijke programma’s
      Nader bepalen van de gemeentelijke prioriteiten op
      klimaatadaptatie en eventuele acceptaties (bijv. welke
      mate van overlast accepteren we (niet)?)
      Verkenning van de hitte-opgave koppelen aan de
      aandacht voor gezondheid en kwetsbare inwoners.
      Bepalen wat oplossingen vanuit gemeente kunnen
      zijn

      Procesmatig / Samenwerking
      Met de gemeenteraad in gesprek gaan over:
       • Waarborgen van voldoende kennis en capaciteit
          voor de uitvoering van klimaatadaptatie
       • Afbakenen welke rol de gemeente wil innemen
          t.a.v. klimaatadaptatie samen met de omgeving
       • Een projectopdracht voor klimaatadaptatie laten
          vaststellen voor de gemeenteraad, met aandacht
          voor doel en integraliteit
      Benutten van de bestaande themagroep Afwatering
      en Verharding voor afstemming en inbedding
      Benutten van de regionale inzet op bewustwording
      (Programma Klimaatbewustzijn)
      In het contact met externe stakeholders en partners
      het gezamenlijk belang van klimaatbestendigheid
      benadrukken

     Interview: Behoefte om taken en verantwoordelijkheden
       voor klimaatadaptatie intern en extern helder maken.

      Uitvoering
      Klimaatstresstesten toegankelijk maken en nader
      duiden voor collega’s en externen
      > Eventueel: stresstesten aanvullen met analyses van Esch
      en relatie hitte en bestemmingen (kwetsbare locaties)
      Kennis Brabantse Omgevingsscan (meer) benutten
      Gemeentelijke communicatiematerialen en -kanalen
      (zoals inwonersplatform METT) meer benutten voor
      zichtbaarheid klimaatadaptatie
      Aanwenden externe financieringsmogelijkheden
      (zoals Rijks- en waterschapsubsidies)




             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                      Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel              17




4.2 Klimaatdialoog Buitengebied                                2. Verkenning: Wat moet er nog gebeuren?
                                                                  Brainstorm wat er nog moet gebeuren, op een fictief
Waarom deze dialoog?                                              dwarsprofiel van het buitengebied. De drie sectoren
                                                                  (natuur, agrarisch en recreatie) en drie typen gebied
Het buitengebied van Boxtel en Sint-Michielsgestel wordt          (stedelijk gebied, beekdalen en hoge zandgronden)
geraakt door de gevolgen van klimaatverandering.                  in het buitengebied zijn daarbij besproken.
Waterschap, landbouw en natuurorganisaties zijn al jaren
actief met het aanpassen aan toenemende droogte, hitte         3. Rol en aanpak gemeente
en wateroverlast. Een klimaatbestendig buitengebied is            Rol voor de gemeente verkennen en welke
ook voor de klimaatadaptatie aanpak van de gemeenten              activiteiten mee te nemen in gemeentelijke aanpak.
Boxtel en Sint-Michielsgestel een belangrijk onderdeel.
Deze dialoog bouwt voort op bestaande samenwerking           Uitkomsten
en gesprekken rond klimaat, natuur, recreatie en
landbouw. Het doel is verkennen welke vervolgstappen         1: Klimaatadaptatie in het buitengebied tot nu toe
mogelijk zijn. Gemeente, waterschappen en partijen in
het buitengebied informeren elkaar over wat ze al doen.      Op een plattegrond is verzameld wat gemeente,
De centrale vraag is waar ze elkaar kunnen helpen en wat     waterschappen, landbouw en natuur al hebben gedaan
ze van elkaar (kunnen) verwachten.                           en momenteel doen aan klimaatadaptatie in het
                                                             buitengebied. Alle partijen zijn op enigerwijze bezig en
Verloop van de dialoog                                       de projecten, samenwerkingen en maatregelen zijn
                                                             divers. Hieronder een greep uit het overzicht.
De deelnemers kwamen vanuit diverse organisaties:

 •   MijnGemeenteDichtbij
     Recreatie & Toerisme, Buitengebied, Landschap
     en Natuur, Groen, Water en Klimaatadaptatie
 •   Waterschap de Dommel
 •   Provincie Noord-Brabant
 •   Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie (ZLTO)
 •   Agrarisch ondernemers
     Melkveehouderijen en bomen-/plantenkwekerijen
 •   Werkgroep Uitvoering Bestemmingsplan
     Buitengebied Boxtel (WUBBB)
 •   Natuurwerkgroep Liempde
 •   Natuurgroep Gestel
 •   Platform Esch Perspectief

Directe vertegenwoordiging vanuit sector Recreatie was       Figuur 6 Greep uit wat er al gebeurt in het buitengebied (Blauw:
uiteindelijk niet aanwezig, wel vanuit de gemeente. Uit de   algemeen, Geel: Sint-Michielsgestel, Oranje: Boxtel)
groep kwam ook de wens om in het vervolg ‘bewoners in
het buitengebied’ en terreinbeheerders te betrekken.           Interview: Bij herinrichting ‘Dynamisch Beekdal’ lopen
                                                              nog gesprekken met waterschap, natuurorganisaties en
Klimaatadaptatie is voor deze doelgroep van natuur-           agrariërs omtrent peilbeheer in droogtegevoelig gebied
organisaties en agrarisch ondernemers niets nieuws. Zij
zijn er in hun dagelijkse werk mee bezig. Daarom startte     2: Oplossingsrichtingen en uitdagingen
de dialoog niet met de gebruikelijke introductie in
klimaatadaptatie, maar wel kennisdeling met een schets       Voor de sector natuur worden oplossingen gezien in het
van de opgave in het buitengebied (klimaatstresstest).       weerbaarder maken van natuurgebieden met meer
Vervolgens gingen we interactief aan de slag in 3 delen:     plantdiversiteit en juist minder klimaatkwetsbare soorten.
                                                             De klimaatrobuustheid van natuur kan ook betekenen
 1. Wat speelt er al?                                        inzet op ecologische verbindingen (EVZ’s) tussen de
    Met een ronde langs de velden inzicht krijgen in wat     natuurgebieden in het buitengebied. In de overlap tussen
    eenieders rol is bij klimaatadaptatie in het buiten-     natuur en landbouw kan bijvoorbeeld agroforestry
    gebied en toelichting wat men nu al doet.                interessant zijn, omdat het bijdraagt aan schaduwrijke
                                                             percelen in het buitengebied.




                                                                     Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>18    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



     De sector landbouw ervaart vooral wateroverlast en             vasthouden belangrijk is, maar dat het juist in de
     droogte als een opgave. Hitte is minder een issue en           beekdalen ook té nat kan zijn (dus snelle afvoer bij hevige
     waar dat wel zo is, zijn soms al maatregelen in gebruik.       regen moet ook goed genoeg mogelijk zijn). Ten slotte
     Er wordt vooral gezocht naar meer mogelijkheden om het         hechten de gebruikers van percelen in beekdalen er
     gehalte organische stof in de bodem van                        belang bij betrokken te worden in overleg over eventueel
     landbouwpercelen te (mogen) verhogen. Dat bevordert            verhogingen van het grondwaterpeil, omdat het hun
     de sponswerking en maakt het gebied klimaatrobuuster.          landgebruik beïnvloedt.
     Ook bij meer mogelijkheden voor peil-gestuurde
     drainage op landbouwpercelen zou het buitengebied
     gebaat zijn. Daarnaast is en blijft goed onderhoud van de
     eigen watergangen van belang.

      Interview: Klimaatbestendige gewassen zijn in beeld,
      maar weinig vraag naar en (nog) geen verdienmodel.
                                                                    Figuur 9 Aantal post-its over de beekdalen

                                                                    Op organisatorisch en procesmatig vlak kwam uit de
                                                                    brainstorm naar voren dat meer dialogen wenselijk zijn
                                                                    om het bewustzijn van elkaars belangen te versterken en
                                                                    kennis en ideeën uit te wisselen. De samenwerking
                                                                    tussen diverse partijen is al sterk, maar sommige
     Figuur 7 Aantal post-its bij sectoren Natuur en Landbouw
                                                                    stakeholders ontbreken nog. Bijvoorbeeld landgoederen
                                                                    hebben een belangrijke rol in het buitengebied. Ten
     In het stedelijk gebied zagen de deelnemers tijdens de
                                                                    slotte zijn korte(re) lijntjes met het waterschap voor
     brainstorm vooral meerwaarde in een beter inzicht in de
                                                                    partijen in het buitengebied waardevol om sneller te
     relatie tussen dorpen en omliggend landelijk gebied. De
                                                                    kunnen inspelen op extreme weersomstandigheden
     relatie wanneer het gaat om de ontwikkelingen voor
                                                                    wanneer deze zich voordoen.
     klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld goed inzicht in het
     regionale (stedelijk) watersysteem is waardevol, evenals
     meer inzicht in de ondergrond. Daarbij is het claimen van
     ruimte voor klimaatadaptatie bij ontwikkelingen
     belangrijk. Bijvoorbeeld een visie op meervoudig gebruik
     van waterbergingsgebieden kan daarbij helpen.
     Daarnaast moet het waarborgen van de waterkwaliteit in
     oppervlaktewater niet worden vergeten bij afkoppelen
     van regenwater dat valt in bebouwd gebied.
                                                                    Figuur 10 Aantal post-its met procesmatige aandachtspunten

     Interview: Kijk als gemeente meer naar de ondergrond,
                                                                     Interview: Kennis- en partnernetwerk De Groene Stad
     om op basis van de bodemkenmerken logische plekken
                                                                        doet een goede campagne voor klimaatbestendig
                te kiezen voor nieuwe bebouwing
                                                                    stedelijk gebied. LTO Nederland is ook partner. Lessen
                                                                    voor vergelijkbare (bewoners)campagne buitengebied?




     Figuur 8 Aantal post-its met betrekking tot stedelijk gebied

     In de beekdal gebieden werden ook kansen gezien in
     meervoudig ruimtegebruik. Bijvoorbeeld tussen ruimte
     voor klimaatadaptatie maatregelen én recreatieve
     mogelijkheden. Voor een klimaatrobuuste toekomst in de
     beekdalen is het belangrijk te verkennen welk soort
     landgebruiken   (beter)    past   in   deze   nattere
     omstandigheden en daar naartoe ontwikkelen. Daarbij
     moet niet uit het oog worden verloren dat water

              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                      Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         19



Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda                      een financiële prikkel. Met name nieuwe
                                                               ondernemers/eigenaren hebben kansen te benutten
Alle partijen hebben een eigen rol om de benodigdheden         Meervoudig ruimtegebruik waterbergingen
te realiseren voor mogelijke oplossingen, ook de               De waterschappen kunnen mee helpen informeren
gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel. Diverse               (zoals het aanleveren van waterdata) en stimuleren
bouwstenen voor de gemeentelijke aanpak zijn uit de            van organisaties en particulieren tot maatregelen
dialoog gekomen, die voor beide gemeenten relevant             (met inhoudelijk advies en eventueel financiële steun)
zijn:

 Beleidsmatig                                                  Uitvoering
 Synergie tussen klimaatadaptatie en de energie-               Inzetten op goed onderhoud van de watergangen.
 transitie. Bijvoorbeeld het ruimtelijk inpassen van de        Bewustzijn vergroten bij interne en externe
 zon-opgave met dubbelfuncties voor waterberging               stakeholders, over de klimaateffecten, mogelijkheden
 (Nieuwe) particulieren/eigenaren en ondernemers in            en eventuele acceptatie, met
 het buitengebied wijzen op hun verplichtingen in              informatievoorziening/voorlichting
 relatie tot een klimaatbestendige inrichting. Zoals           Juridische helderheid bieden richting inwoners en
 onderhoudsplichten voor (afvoer)sloten en duikers             ondernemers in het buitengebied, o.a. over bij welke
 Klimaatadaptatie voor het buitengebied borgen in de           instantie zij waarvoor terecht kunnen bij een
 Omgevingsvisie en Omgevingswaarden en bij de                  overstroming.
 visie op toerisme en op de Transitie Landbouw                 Gemeente-specifiek: Sint-Michielsgestel
 Samen met andere partijen zoeken naar een betere              Kansrijk om (de relevantie van) klimaatadaptatie in te
 regeling rond vergunningen peilgestuurde drainage             brengen bij Linie 1629
 Waterkwaliteitsnormen bepalen voor afgekoppeld
 regenwater; voorkomen dat ongezuiverd dakwater bij
                                                                Interview: Waterschappen en gemeenten kunnen
 afkoppelen in de waterlopen terecht komt
                                                              samen optrekken om Impulsgelden te kunnen benutten
                                                                           voor uitvoeringsmaatregelen
Interview: Bepaal als gemeente niet beleidsmatig welke
     teelten op welke gronden zijn toegestaan, maar
 stimuleer en daag agrariërs uit tot slimme oplossingen.


 Onderzoek
 Verkenning doen naar de mogelijkheden voor
 landgebruik dat (beter) past in de nattere beekdalen
 Ruimte in de regelgeving zoeken. Daartoe de
 relevante RO-regelgeving verkennen. Wat zijn
 mogelijkheden en (belemmerende) beperkingen?

  Interview: Momenteel veel beperkingen in het soort
landgebruik in beekdalen, maar dit zijn juist waardevolle
                       gronden.


 Procesmatig/Samenwerking
 In goed overleg treden met belanghebbenden in een
 gebied in het geval van eventueel aanpassen
 grondwaterpeil
 Klimaatdialoog buitengebied opvolgen met vervolg-
 gesprekken. Daarbij ook de landgoederen en de
 bewoners in het buitengebied aan tafel krijgen. Het
 gesprek aangaan over wat vanuit het belang van het
 specifieke gebied nodig is
 (Nieuwe) particulieren/eigenaren en ondernemers in
 het buitengebied stimuleren tot maatregelen op eigen
 terrein (o.a. voor water vasthouden), eventueel met



                                                                     Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




     4.3 Klimaatdialoog Woonwijken                                  Uitkomsten

     Waarom deze dialoog?                                           1: Prioriteiten en belangen

     Het doel van de dialoog is om te verkennen hoe we              Overstromingen van land en belangrijke wegen en water
     ervoor kunnen zorgen dat de woonwijken in Boxtel en            dat in de huizen blijft staan, worden als onaanvaardbaar
     Sint-Michielsgestel klimaatbestendig worden ingericht,         aangemerkt Ook de toename van blauwalg is zeer
     zodat we prettig en gezond kunnen blijven wonen. Dit           onwenselijk. In huis zijn dagtemperaturen van meer dan
     doel is drieledig en willen we bereiken door:                  35 graden en nachttemperaturen van 30 graden
                                                                    onaanvaardbaar. Ook moet er iets gedaan worden aan
         • Bewustwording van het veranderende klimaat en            schoolpleinen zonder schaduw. Wat betreft ‘droogte’
           de gevolgen in de wijk                                   vinden de deelnemers het onaanvaardbaar dat vennen
         • Inzicht te krijgen in de gevolgen van                    droogvallen, de natuurgebieden verdrogen en afname
           klimaatverandering                                       van natuurvariatie.
         • Aan de slag: wat vinden we belangrijk, wat kunnen
           we doen en wie/wat hebben we nodig?

     Verloop van de dialoog

     De aanwezigen vertegenwoordigden organisaties en
     belanghebbenden van diverse relevante partijen:

     • MijnGemeenteDichtbij
         Disciplines: Milieu, Groen, Water en Sociaal Domein
     •   Waterschap de Dommel
     •   GGD Hart van Brabant
     •   Seniorenorganisaties
     •   Dorpsberaden
     •   Zorggroepen en welzijnsorganisaties
     •   Zelfstandigen

     De woningcorporaties waren uitgenodigd, maar konden
     niet aanwezig zijn. Een aandachtspunt is om met hen in
     het vervolg nog te spreken over klimaat-bestendige
     woonwijken in Boxtel en Sint-Michielsgestel.

     De deelnemers gingen interactief aan de slag met:
                                                                    Figuur 1: Antwoord op de vraag ‘Wat vinden we onaanvaardbaar?’
         1. Prioriteiten en belangen
            De mogelijke impact van de klimaateffecten in           Het bleek dat airco’s onwenselijk worden geacht en er
            woonwijken prioriteren naar drie categorieën:           andere oplossingen voor gezocht moeten worden om de
            onaanvaardbaar, onwenselijk en acceptabel.              warmte uit de huizen te houden. Verder is het wenselijk
         2. Brainstorm: Oplossingen en uitdagingen                  dat er wordt voorkomen dat grondwater onnodig wordt
            Zoeken naar oplossingen aan de hand van vragen:         opgepompt. Opvallend was dat ook overlast van
              • Waar raakt klimaatverandering uw vakgebied?         infectieziekten werd genoemd. Het is onwenselijk dat
              • Waar moeten we keuzes maken en waar doet            mensen hun tuin enorm besproeien tijdens droogte.
                 dat pijn?
              • Wat is verder belangrijk op het gebied van:
                 Gezondheid. Veiligheid en Wonen
         3. Vooruitkijken: Benodigdheden
              • Hoe pakken we dat aan?
              • Wie en wat is hiervoor nodig?




              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                            Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         21



                                                                   2: Oplossingsrichtingen en uitdagingen

                                                                   Kijkend naar de resultaten valt het volgende op.
                                                                   Allereerst moet er meer groen op de daken, omdat dit
                                                                   zorgt voor schaduw en voor verkoeling. Dit wordt zelfs
                                                                   als een betere optie gezien dan zonnepanelen. Een
                                                                   kanttekening is dat de aanpassingen aan woningen wel
                                                                   betaalbaar moeten zijn. Airco’s zorgen voor verkoeling,
                                                                   maar zijn onwenselijk en niet duurzaam. Verder moet er
                                                                   volgens de deelnemers slim gebouwd worden tegen de
                                                                   hitte en is het een optie om lichte kleuren verf te
                                                                   gebruiken.

                                                                   Met het oog op regen, opperde een deelnemer dat er
                                                                   meer vochtplekken ontstaan in geval van extremere
                                                                   regenbuien. Voor wateropvang zou elk huis een
                                                                   regenton moeten krijgen en zouden er meer wadi’s
                                                                   aangelegd moeten worden. Idealiter zou ook elke tuin
                                                                   aan een minimum onverhard oppervlak moeten voldoen.
                                                                   Dit behoeft stimuleringsbeleid en meer bewustwording
Figuur 2: Antwoord op de vraag ‘Wat vinden we onwenselijk?’
                                                                   bij burgers.

Bij de discussie over wat acceptabel is, bleken meningen           Vermindering van autobezit en het gebruik van de fiets
over wateroverlast verdeeld. ‘Tijdelijk water op straat’ en        zou meer gestimuleerd moeten worden. Bijkomend
‘riool kan water niet meer afvoeren’ werden genoemd als            voordeel hiervan is dat minder auto’s zorgen voor minder
zijnde acceptabel, terwijl andere dit juist onacceptabel           behoefte aan parkeerplaatsen, wat op zijn beurt weer
vinden. Ook werd er over bomen geopperd dat deze                   ruimte biedt voor maatregelen. Wanneer een auto
voordelen bieden, maar ook de keuzevrijheid en eigen               onmisbaar is, is het waardevol de keuze voor een
belangen van bewoners beperken. Volgens een                        elektrische auto te faciliteren met voldoende elektrische
deelnemer mogen bomen dan ook ten koste gaan van                   laadpalen. Ook kunnen auto’s geparkeerd worden op
andere wensen. Bomen hebben namelijk (negatieve)                   groene en vocht doorlatende ondergrond.
invloed op de lichtinval en het rendement van
zonnepanelen. Wat hitte betreft, is hitte acceptabel               Dit ligt in lijn met een veelgenoemde oplossing: het
zolang er schaduw is.                                              verwijderen van steen en het planten van bomen en
                                                                   ander groen. Echter, een weloverwogen keuze voor
                                                                   geschikte boomsoorten is belangrijk en ook dat bomen
                                                                   regelmatig worden gesnoeid. Dit vanwege de gewoonte
                                                                   van mensen om bomen te kappen wanneer deze zijn
                                                                   bladeren etc. verliest. Bewoners moeten opgeroepen
                                                                   worden om coulant om te gaan met bomen, omdat de
                                                                   voordelen opwegen tegen de nadelen. Volgens de
                                                                   deelnemers is een van de vele voordelen dat de bomen
                                                                   voor schaduw zorgen op de stoepen. Dit maakt de hitte
                                                                   een stuk draaglijker. Een kanttekening hierbij is dat de
                                                                   wortels van bomen soms kunnen zorgen voor ongelijke
                                                                   wegen en stoepen en dit is een probleem voor minder
                                                                   valide bewoners. Een ander idee is om de stoep op te
                                                                   hogen zodat water minder snel voor overlast zorgt.




Figuur 3: Antwoord op de vraag ‘Wat vinden we acceptabel?’



                                                                           Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>22    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



                                                                             3: Vooruitkijken: Benodigdheden

                                                                             Bewoners kunnen georganiseerd worden met een
                                                                             wijkbestuur of energietransitie-club. Ook kan aan
                                                                             bewoners gevraagd worden wat zij nodig hebben om hun
                                                                             leefomgeving groener in te kunnen richten. Bovendien is
                                                                             het tonen van praktische en goede voorbeelden van het
                                                                             ‘afkoppelen’ waardevol. Zo kan iedereen zelf al aan de
                                                                             slag met afkoppelen. Verder werd geopperd dat
                                                                             klimaatadaptatie geborgd kan worden in het
                                                                             bestemmingsplan of een specifieke vergunning. Wel blijft
                                                                             het een politieke keuze om bepaalde regels (zoals een
                                                                             tuintegel-taks) op te leggen aan burgers.




     Figuur 4: Greep uit de antwoorden bij ‘Waar raakt klimaatverandering
     jouw wijk?’ (geel) en ‘Waar moeten we keuzes maken en waar doet dat
     pijn?’ (paars)

     Met het oog op gezondheid vindt men het belangrijk dat:
     mensen verkoeling moeten kunnen vinden als het te
     warm is. Hergebruik van hemelwater (grijs water) is een
     extra risico voor de gezondheid. Men vindt dat er geen
     regenwater bij een rioolwaterzuiveringsinstallatie terecht
     mag komen.

     Qua veiligheid moeten er begaanbare wegen en paden
     blijven voor minder mobiele mensen. Wat betreft wonen
     is de prijs van woningbouw zeer belangrijk.




                                                                             Figuur 5: Antwoord op de vraag ‘Hoe pakken we dat aan?’

                                                                             Het is zaak om de juiste mensen en middelen te
                                                                             mobiliseren. Meerdere deelnemers vinden dat de
                                                                             bestaande bewonerscollectieven (zoals het initiatief Met
                                                                             Elkaar voor Mekaar of de Leefbaarheidsgroep in
                                                                             Gemonde) ingezet kunnen worden. Om deze participatie
     Figuur 5: Antwoord op de vraag wat eventueel verder nog belangrijk is
                                                                             te waarborgen, kan bij voorkeur een lokaal bedrijf
                                                                             worden ingeschakeld bij realisatie. Ook is er behoefte
                                                                             aan bewustwording en praktisch advies voor de
                                                                             woningbouwcorporaties.     Hierbij     zijn   prioriteren,
                                                                             afstemmen van verantwoordelijkheden en helder
                                                                             communiceren van essentieel belang. Een deelnemer
                                                                             benadrukte dat een keuze nodig is tussen goedkope
                                                                             woningbouw enerzijds en klimaatadaptatie anderzijds.
                                                                             De GGD bood aan dat zij kunnen helpen met de realisatie
                                                                             van groene schoolpleinen. Tot slot is het een idee om de
                                                                             uitvoeringsagenda’s van alle betrokken organisaties
                                                                             naast elkaar te leggen, om kansen voor samenwerking
                                                                             en afstemming te benutten.



              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                              Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         23



  Interview: Waterschap de dommel heeft contact met                  Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda
    bewonersverenigingen over biodiversiteit. Thema
              klimaatadaptatie aansluiten?                           De bouwstenen voor een strategie en uitvoeringsagenda
                                                                     voor klimaatbestendige woonwijken zijn:

                                                                       Beleidsmatig
                                                                       Meer subsidieregelingen voor klimaatadaptatie
                                                                       Subsidieregelingen graag duidelijk en simpel, zodat
                                                                       iedereen hier aanspraak op kan maken
                                                                       Het gebruik van de fiets of openbaar vervoer
                                                                       aanmoedigen
                                                                       Autobezit ontmoedigen; een win-win situatie doordat
                                                                       er minder parkeerplaatsen in woonwijken nodig zijn

                                                                      Interview: We hebben behoefte aan duidelijke normen
                                                                          en regels vanuit de provinciale en Rijksoverheid

                                                                       Onderzoek
                                                                       Uitzoeken in hoeverre de gemeente vrij is om haar
                                                                       wetgeving aan te passen, zodat de gemeente
                                                                       klimaatadaptatie meer kan afdwingen
                                                                       Uitzoeken hoe verharding van tuinen ontmoedigd kan
                                                                       worden
                                                                       Uitzoeken hoe je een tuin kunt vergroenen, zonder
                                                                       het arbeidsintensief of financieel lastig te maken
                                                                       Duidelijkheid geven over de verantwoordelijkheden;
                                                                       de gemeente hoeft niet alles naar zich toe te trekken
Figuur 6: Antwoord op de vraag ‘Wie en wat is hiervoor nodig?’         We gaan stellingen opstellen over wie waarvoor
                                                                       verantwoordelijk is en dit wordt teruggekoppeld naar
                                                                       de Raad
                                                                       Uitzoeken welke niet invasieve maatregelen
                                                                       bewoners zelf eenvoudig kunnen treffen
                                                                       Bepalen of het mogelijk is om elk huis van een
                                                                       regenton te voorzien

                                                                        Interview: Er wordt altijd aangestuurd op klimaat-
                                                                      adaptatie, maar je kunt als gemeente niets afdwingen.

                                                                       Procesmatig / Samenwerking
                                                                       Het inzetten van bewonerscollectieven
                                                                       Bbewustwording ecreëren
                                                                       De communicatie richting burgers kan beter

                                                                       Interview: De gemeente moet vooral faciliterend zijn
                                                                           wanneer particulieren met klimaatbestendige
                                                                                       initiatieven komen.

                                                                       Uitvoering
                                                                       De gemeente heeft een voorbeeldrol en moet deze
                                                                       ook vervullen
                                                                       In samenwerking met de GGD de schoolpleinen
                                                                       vergroenen




                                                                             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>24    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




     4.4 Klimaatdialoog Theereheide                                     2. Wat verwacht u van deze bijeenkomst?

     Waarom deze dialoog?
     De wijk Theereheide is in ontwikkeling: nu en komende
     jaren vinden ruimtelijke veranderingen plaats. Daarnaast
     staan vanaf 2023 rioolvervangingen gepland voor een
     deel van Theereheide. Omdat de schop dan in de grond
     gaat, is dit een goed moment voor een dialoog met
     inwoners in de wijk over kansen voor een klimaat-
     bestendigere inrichting. Uit de klimaatstresstest blijkt
     Theereheide namelijk kwetsbaar voor hitte, droogte en
     wateroverlast. De online bijeenkomst bracht gemeente,
     waterschap, inwoners en andere actieve partijen in de
     wijk samen. Het doel was verkennen wat men belangrijk
     vindt voor een prettig leefklimaat, welke oplossingen
     wenselijk zijn en wat daarvoor nodig is. Er was ook
     aandacht voor informatie en tips wat inwoners en                   3. Welke ervaring heeft u met wateroverlast?
     organisaties nú al zelf kunnen doen.
                                                                                                    Ondergelopen straat
     Verloop van de dialoog                                                                         Ondergelopen tuin
                                                                                            8
     In totaal namen 42 mensen deel aan de klimaatdialoog,
                                                                                                    Water in kelder of kruipruimte
     hoofdzakelijk inwoners van Theereheide. Vanwege de                     11
     grote groep, bestond de dialoog uit een plenaire                                               Water in huis
     presentatie, gevolgd door gesprekken in deelgroepen en                                 0 00    Geen problemen mee ervaren
     een plenaire terugkoppeling aan het einde. In de plenaire
     presentatie kwam aan bod welke ontwikkelingen spelen               4. Welke ervaring heeft u met droogte?
     in Theereheide, wat klimaatadaptatie is, wat de opgave is
     voor Theereheide en wat eenieder daarvoor kan doen.
                                                                        0
     Met vragen en stellingen (via de tool Mentimeter) werden                    1 1               Schade aan planten / gras
     ervaringen en meningen van deelnemers opgehaald. In                                           Minder water kunnen gebruiken
     drie deelgroepen gingen de aanwezigen vervolgens met                                          Verzakking fundering
     elkaar in gesprek over twee centrale vragen:                                                  Slechte waterkwaliteit
         1. Wat vinden we belangrijk voor een klimaat-                                 16          Geen problemen mee ervaren
            bestendige wijk?
         2. Wat moet er gebeuren en wie is daarvoor nodig?
     De deelnemers schreven hun inbreng met digitale post-              5. Welke ervaring heeft u met hitte?
     its op een fictief dwarsprofiel van een wijk. Op het
     dwarsprofiel staan veel onderwerpen afgebeeld: groen,                                         Slecht slapen bij warme nachten
                                                                                 4
     parkeren, straatinrichting, verkeer, ondergrond, tuinen,
                                                                                                   Lichamelijke klachten
     woningen, personen en ruimte voor andere inbreng. Er           1
     werden gesprekken gevoerd over wat was geschreven.                                            Zacht asfalt / schade aan wegen
                                                                                            11
     De gespreksleiders gaven hiervan een samenvatting                      4                      Niet / minder kunnen werken
     tijdens de plenaire terugkoppeling. De gemeente rondde         0                              Geen problemen mee ervaren
     af en gaf een doorkijk naar het vervolg op deze dialoog.
                                                                        6. Wat doet u al aan klimaatadaptatie?
     Uitkomsten

     Resultaten Mentimeter vragen tijdens plenaire deel

       1. Even voorstellen… Wie bent u?


              4               Inwoner van Theereheide
         4                    Werkzaam in/voor Theereheide

          3           18      Gemeente Sint-Michielsgestel
                              Anders

              Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                        Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         25



1: Resultaten eerste deelgroep




                                                                groen. Er is behoefte aan communicatie: voor bewust-
Thema Groen: De aanwezigen vinden meer groen in de              wording van noodzaak, goede voorbeelden en informatie
wijk belangrijk. Voor klimaatbestendigheid maar vooral          over mogelijke maatregelen en bijvoorbeeld droogte-
ook voor biodiversiteit en meer natuurwaarde. Wat               bestendige planten. De gemeente heeft een rol in die
daarvoor nodig is van de gemeente: enerzijds inwoners           communicatie, evenals het stimuleren van individuen en
stimuleren te vergroenen, anderzijds ook meer groen             bewonersinitiatieven voor het nemen van maatregelen
nastreven op eigen terrein. Het bomenbeleidsplan kan            (eventueel met een subsidie). De aanwezigen sporen de
het bestaand groen ook meer beschermen, wat in het              gemeente daarnaast aan om zelf kansen te grijpen bij
verleden niet altijd zo is ervaren (bijvoorbeeld in het geval   ontwikkelgebieden en ontwikkelaars en corporaties
van verwijderde bomen die niet zijn teruggeplaatst). Voor       uitdagen voor klimaatbestendige woningen en terreinen.
vergroening zien de aanwezigen dubbelfuncties als
interessante kans. Zoals speelplekken en sportparken            Overige ideeën:
combineren met groenvoorziening en waterbuffering.              • Door de nieuwe Bolster zichtbaar waterrobuust en
                                                                  klimaatbestendig te bouwen, ontstaat meteen een
Thema Verkeer: Verkeersveiligheid is belangrijk voor              kans voor het koppelen met klimaat-educatie.
inwoners in Theereheide. Een kans is om huidige brede           • Klimaatadaptatie in Theereheide wordt ook geholpen
wegen te versmallen, voor meer ruimte voor groen én               door meer waterbuffering in het buitengebied en
meer verkeersveiligheid. In geval van groene bermen:              boeren te stimuleren akkerranden te beplanten.
voer deze hol uit ten behoeve van wateropvang. Ook
waterdoorlatende verharding op parkeerplaatsen is               De deelnemers vinden het wenselijk als de gemeente
kansrijk, bijvoorbeeld bij de sporthal in de wijk.              een integrale visie met bewoners opstelt over hoe de wijk
                                                                er (klimaatbestendig) uit komt te zien en hoe de riool-
Thema Woningen/Tuinen: De aanwezigen staan positief             vervanging, nieuwe verkeersvisie, gebiedsontwikkeling
tegenover maatregelen op eigen terrein zoals de tuin            rond het Campanulaplein, scouting, sporthal, SCI-terrein
ontstenen/vergroenen, afkoppelen, regenton en gevel-            en de Bolster daarbij als kansen te benutten.


                                                                       Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>26    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



     2: Resultaten tweede deelgroep




     Thema Groen: Ook in deze deelgroep vindt men groen            Thema Woningen/Tuinen: Voor woningen in de wijk zijn
     in de wijk belangrijk. Struiken en grasperken, maar ook       de deelnemers geïnteresseerd in groene daken, ten
     bomen. De gemeente kan inzetten op meer bomen in de           behoeve van waterbuffering, verkoeling, isolatie en voor
     openbare ruimte. Bij het huidige en eventueel toe te          natuurinclusieve bebouwing. Ook klimaatbestendigere
     voegen groen is goed onderhoud wel een voorwaarde.            (voor)tuinen is iets waar men wel mee aan de slag wil.
     Er is in de wijk namelijk ervaring met de nadelen van         Maar daarbij is ondersteuning vanuit de gemeente
     bomen, waaronder bladval (zoals significante overlast in      welkom. In de vorm van bijvoorbeeld subsidie, maar
     de Eikenlaan) en rioolverstoppingen (zoals bij de             vooral ook informatie. Tuinadviezen voor ontharden en
     Kamperfoeliestraat).     Goed     onderhoud    is   een       vergroenen en meer inzicht hoe een groene tuin ook
     verantwoordelijkheid voor gemeente maar ook voor de           onderhoudsvriendelijk kan zijn. Dit kan de gemeente in
     bewoners zelf. Zoek naar manieren om dat samen op te          haar communicatie oppakken, maar ook lokale partijen
     pakken.                                                       zoals hoveniers.

     Thema Verkeer: Veiligheid is belangrijk en de ruimtelijke     De deelnemers hebben behoefte aan voorlichting over
     inrichting speelt daarbij een rol. Bijvoorbeeld meer          wat er speelt in de wijk op het gebied van klimaat. Die
     ruimte voor fietsen/lopen en het minder aantrekkelijk         bewustwording, evenals inzicht in het nut van
     maken voor (zwaar) verkeer door de wijk. Maar ook             bijvoorbeeld vergroenen, is nodig om te beginnen.
     vlakke (veilige) trottoirs, die wel hellend zijn tegen        Goede voorbeelden van wat men zelf kan doen en een
     wateroverlast bij panden.                                     ‘we doen het samen’ gevoel helpt men op weg. Dat
                                                                   betekent ook dat het voor ieders portemonnee mogelijk
                                                                   moet zijn om maatregelen te nemen. Financiële of
                                                                   facilitaire hulp kan dan stimuleren.


             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                     Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         27



3: Resultaten derde deelgroep




Thema Groen: De deelnemers aan deze deelgroep staan         Over het algemeen leeft in deze deelgroep ook de
ook positief tegenover meer groen in Theereheide.           behoefte aan meer inzicht in wat het probleem eigenlijk
Onder andere om de schaduwwerking te benutten tegen         is (de impact van klimaatverandering op de wijk). Het zou
hitte en voor kleinschalige lokale waterberging. Men        helpen wanneer de opgave meer gaat leven voor de
vindt het wel belangrijk dat dan wordt gekozen voor         inwoners. Dat kan bijvoorbeeld met ‘citizen science’
groen dat goed tegen droogte kan.                           initiatieven of andere acties. Daarnaast is men benieuwd
                                                            naar informatie over groenere tuinen die tevens
Thema Verkeer: Bij ontwikkelingen rondom verkeer in de      onderhoudsvriendelijk zijn.
wijk, vinden de aanwezigen het belangrijk dat slim wordt
nagedacht over de verhardingen. Verharden zou alleen
moeten waar en wanneer dat nodig is. De functie van
parkeerplaatsen is daarbij wel belangrijk, maar het is
interessant om dit te combineren met andere functies
zoals waterberging of groen.

Thema Woningen/Tuinen: Diverse maatregelen voor
klimaatbestendigere woningen en tuinen spreken de
deelnemers wel aan. Zoals afkoppelen, vergroenen van
tuinen en het creëren van schaduw bij gevels die veel
zon vangen en dus opwarmen. Het idee voor een
maximaal percentage m2 bestrating in tuinen wordt
geopperd maar krijgt niet veel bijval.


                                                                    Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>28    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



     Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda

     Onderstaande bouwstenen zijn uit de dialoog gefilterd:

      Groen en water in de wijk
      Meer groen in de openbare ruimte
      Toevoegen natuurwaarde en biodiversiteit
      Vergroenen en waterberging realiseren met dubbele
      functies, zoals speelplekken, sportparken en
      parkeren
      Voorwaarde bij het groen: goed onderhoud, als
      gemeente en inwoners samen oppakken
      Voorwaarde bij het groen: droogteresistente soorten

     Interview: De gemeente zou de overstromingsgebieden
       sterker moeten respecteren. Het waterschap is daar
                         heel helder in.

      Verkeer in de wijk
      Bij ontwikkelingen in de wijk: alleen verharding
      wanneer noodzakelijk
      Onderzoek de koppelkansen tussen
      verkeersveiligheid en het versmallen en vergroenen
      van bepaalde straten
      Waterdoorlatende verharding toepassen bij
      parkeerplaatsen (bijvoorbeeld de sporthal)

      Interview: Eén van de grootste kansen voor klimaat-
      adaptatie in Theereheide: versmallen van de wegen
     voor meer veiligheid en meer groen. Daar zal iedereen
                            voor zijn.

      Gemeentelijke aanpak
      Inwoners nader informeren over de rioolplannen in
      het westelijke deel van de wijk
      Particulier ondersteunen bij het treffen van
      maatregelen, door middel van informatie,
      voorbeelden en eventueel subsidies (zodat ieders
      portemonnee kan meedoen)
      Integrale visie op een klimaatbestendige wijk +
      kansen rioolvervanging, samen met bewoners
      Stimuleren bewonersinitiatieven
      Bij ontwikkeling nieuwe Bolster: klimaatbestendig
      inrichten en dat benutten bij educatie
      Bomenbeleidsplan: bomen beter behouden
      Verbinden met klimaatadaptatie in het aangrenzende
      buitengebied

         Interview: We weten als inwoners niet waar de
       gemeente wanneer aan de slag gaat. Behoefte aan
      meer inzicht. Bijvoorbeeld: wanneer is mijn straat aan
                 de beurt bij rioolvervangingen?




            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                     Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         29




4.5 Klimaatdialoog Centra                                   Uitkomsten

Waarom deze dialoog?                                        1: Prioriteiten en belangen

Voor wie de centrumgebieden in Boxtel en Sint-              Met name wateroverlast vindt men in veel gevallen
Michielsgestel bezoeken, er werken of er wonen, is het      ‘onaanvaardbaar’. De discussie ging vooral over water in
van belang dat het centrum bestand is tegen de steeds       panden. Het streven is bescherming van panden. Maar
extremer wordende weersomstandigheden. Een klimaat-         de vraag is hoever daarin te gaan met maatregelen. En
bestendig centrum is (economisch) aantrekkelijk en          een belangrijke afweging om daarbij te maken is of en in
gezond om te recreëren. Om dat te realiseren, zijn veel     hoeverre onderscheid te maken tussen winkelpanden en
partijen nodig. Van gemeente en waterschap, tot lokale      huizen in centrumgebieden.
verenigingen, winkeliers en organisaties in wonen en
welzijn. Het doel van de klimaatdialoog over
klimaatbestendige centra was om die partijen bij elkaar
te brengen en bewust(er) te maken van het
veranderende klimaat en de gevolgen hiervan in
centrumgebieden van Boxtel en Sint-Michielsgestel.
Doel was daarnaast om samen aan de slag te gaan.
Namelijk verkennen wat we belangrijk vinden en kansen
identificeren om te komen tot fijne dorpskernen.

Verloop van de dialoog

De deelnemers aan de dialoog kwam vanuit een aantal
belangrijke organisaties en rollen:

  •    Mijngemeentedichtbij                                 Als ‘onwenselijk’ ervaart men naast wateroverlast ook
  •    Waterschap de Dommel                                 verdroging van groen en de impact van hitte. Een
  •    Centrummanager Boxtel                                aandachtspunt dat in de discussie rond ‘onwenselijk’
  •    Kwartiermaker centrum Sint-Michielsgestel            werd genoemd, is de toename van aircogebruik bij hitte.
                                                            Want het warmt de buitenruimte verder op en verbruikt
Woningcorporaties (Woonstichting JOOST en Brabant           energie. Een keuze voor droogteresistent groen in centra
Wonen) zouden ook deelnemen aan deze dialoog maar           is wenselijk, maar dit gaat in tegen de huidige trend om
waren op het laatste moment verhinderd. Een belangrijke     juist inheemse beplanting toe te passen. Ten slotte ging
doelgroep die ontbrak was de ondernemers-                   de discussie over het punt dat afwenteling van
verenigingen. Dat is een aandachtspunt voor een vervolg     klimaatimpact in centrumgebieden op omliggende woon-
op deze klimaatdialoog. Een vervolg kan zeer waardevol      wijken onwenselijk is. Moeten de problemen van centra
zijn, aangezien het ondanks de kleine groep een goede       ook hier worden aangepakt, of moeten we gezien de
dialoog was met veel ideeën en haakjes om op voort te       krappere ruimte in centra breder kijken: naar omliggende
borduren.                                                   gebieden met mogelijk meer ruimte voor oplossingen?

Na de introductie over klimaatadaptatie en de
kennisdeling over de opgave voor specifiek centrum-
gebieden (op basis van de stresstest), gingen we
interactief aan de slag met een aantal centrale vragen:

1.    Wat vinden we belangrijk?
      Prioritering van de impact van klimaateffecten in
      centra: onaanvaardbaar, onwenselijk en acceptabel.

2.    Wat moet er gebeuren?
      Brainstorm over oplossingen en een verkenning hoe
      we dat doen en wie en wat is daarvoor nodig zijn.

                                                            Kortdurend water op straat vindt men ‘acceptabel’.
                                                            Echter, als het op een locatie structureel voorkomt, is er
                                                            wel een oplossing nodig.

                                                                    Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>30    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



                                                                   Bij het vertalen van ideaalbeelden naar ideeën voor
                                                                   oplossingen, waren de aandachtspunten voor de aanpak
                                                                   van klimaatadaptatie in centra:

                                                                   ▪    Om stakeholders in de centra te bereiken en
                                                                        motiveren voor klimaatadaptatie, helpt het om de
                                                                        hulp van lokale ondernemers in te schakelen,
                                                                        zoals hoveniers. Dat laat zien dat de nodige kennis
                                                                        en kunde lokaal in huis is.
     Verder werden veel oplossingen benoemd, zoals groene          ▪    Meer gesprekken tussen stakeholders in de centra
     gevels, kwetsbare groepen beschermen en verkoelend                 over het thema klimaatadaptatie is waardevol.
     groen snel bereikbaar.                                             Daarbij helpt het om een bredere blik op centra te
                                                                        hanteren (ook gebieden eromheen meenemen).
     2: Oplossingsrichtingen en uitdagingen                        ▪    Neem de inwoners van en bezoekers aan de
                                                                        centra mee in het verhaal van klimaatadaptatie,
     Bij de brainstorm over ‘Wat moet er gebeuren?’ en ‘Hoe             door de ambities en activiteiten zichtbaar te
     pakken we dat aan?’ volgde een discussie over mogelijke            maken op deze locaties. Het is bijvoorbeeld een
     oplossingsrichtingen en ook uitdagingen daarbij. In het            speerpunt van de Kwartiermaker Centrum Sint-
     ideaalbeeld voor de centra kwam de wens voor minder                Michielsgestel om de recreatie op de Dommel te
     verharding en meer groen sterk naar voren. Dit voor                benutten om dit verhaal te vertellen.
     verkoeling voor mensen bij hitte en voor bescherming          ▪    De Dommel is ook een kans om te benutten voor
     van panden bij wateroverlast. Maar ook voor de                     fysieke maatregelen in de centra (bijvoorbeeld een
     (economische) aantrekkelijkheid van de centra. In de               sterk ecologisch gebied maken).
     huidige conceptplannen voor het centrum van Sint-             ▪    Betrekken en overtuigen van ontwikkelaars en
     Michielsgestel is bijvoorbeeld al meer groen ingepast              pandeigenaren is van belang. Een aanpak
     dan voorheen. Maar er zijn nog meer mogelijkheden voor             vergelijkbaar met het gevelbeleid in Boxtel kan
     klimaatbestendige centra. Bijvoorbeeld groen op en aan             helpen de pandeigenaren te mobiliseren voor
     panden en een slimme inrichting van terrassen.                     klimaatbestendigere gebouwen.
     Dergelijke maatregelen zijn met name interessant              ▪    De gemeenten hebben een grote rol in het
     wanneer deze gekoppeld kunnen worden aan                           klimaatbestendig maken van de openbare ruimte
     recreatieve mogelijkheden en aan energietransitie-                 in de dorpskernen. Zij hebben diverse afwegingen
     maatregelen zoals zonnepanelen.                                    te maken, waaronder: Wel of niet onderscheid
                                                                        maken in ambitiesniveaus voor centra en
                                                                        woonwijken? En wat wil zij aan partijen opleggen
                                                                        dan wel stimuleren?

                                                                   Voor deze aandachtspunten, maar ook voor veel andere
                                                                   oplossingsrichtingen, zijn ideeën bedacht voor
                                                                   vervolgstappen en activiteiten. Een greep uit de inbreng:




     Figuur 11 Voorbeelden post-its bij 'Wat moet er gebeuren?'

     Interview: Het feit dat de Dommel door het centrum van
           Sint-Michielsgestel stroomt, biedt kansen voor
       klimaatadaptatie (zoals tegen hitte) én natuurdoelen.


                                                                   Figuur 12 Voorbeelden post-its bij 'Wat moet er gebeuren' en
                                                                   'Wat is er nodig' – Deel 1 (Blauw: Boxtel én Sint-Michielsgestel)




             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                         Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         31



                                                                  worden de innovaties zichtbaar Bijvoorbeeld
                                                                  uitproberen tijdens evenementen

                                                                  Procesmatig/Samenwerking
                                                                  In een vervolg op de klimaatdialoog: ook het gesprek
                                                                  aangaan met (en aan de slag gaan met) de pand-
                                                                  eigenaren, ondernemers(verenigingen), centrum-
                                                                  bewoners en ontwikkelaars actief in de centra
                                                                  Klimaatadaptatie in centrumgebieden agenderen bij
                                                                  het regionale overleg RNOB (dit regio-overleg
                                                                  organiseert kennisuitwisseling tussen stakeholders in
                                                                  centrumgebieden) en waar mogelijk inzetten
                                                                  Klimaatadaptatie in centrumgebieden agenderen bij
                                                                  het retailplatform Brabant en waar mogelijk inzetten.
                                                                  Gemeente-specifiek: Sint-Michielsgestel
                                                                  De Kwartiermaker Centrum Sint-Michielsgestel werkt
                                                                  momenteel aan het opzetten van overlegstructuren
Figuur 13 Voorbeelden post-its bij 'Wat moet er gebeuren' en      met de belangrijke centrum-stakeholders. Hier als
'Wat is er nodig' - Deel 2 (Oranje: Boxtel, Geel: Sint-           gemeente bij aanhaken
Michielsgestel)                                                   Gemeente-specifiek: Boxtel
                                                                  Stimuleren pandeigenaren: vergelijkbare aanpak
Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda                         gevelbeleid Boxtel (aangeven wat je zelf kan doen +
                                                                  een beperkte subsidie)
Voor de strategie en uitvoeringsagenda nemen we mee               Gemeente-specifiek: Boxtel
als bouwstenen de kansrijke ideeën en benodigdheden               Hulp van het Centrummanagement Boxtel bij
om (verder) te werken aan klimaatbestendige centra:               communicatie en gesprek voeren met pandeigenaren
                                                                  Gemeente-specifiek: Boxtel
 Beleidsmatig                                                     Verken samenwerking met groenopleiding Helicon
 Benutten Omgevingsvisie, -programma’s en -
 plannen, beeldkwaliteitsplannen en bestemmings-                  Uitvoering
 plannen om klimaatadaptatie in de centra                         Stimuleer klimaatadaptatie maatregelen door
 (bijvoorbeeld groenambities) beleidsmatig te borgen              particulieren/eigenaren op eigen terrein. Daartoe
 Afwegen en eventueel vastleggen of en in hoeverre                actiever delen van informatie, praktische voorbeelden
 onderscheid te maken tussen centra en woonwijken                 en eventueel een beperkte subsidie
 in de gemeentelijke ambities voor klimaatadaptatie               Klimaatadaptatie ambities en activiteiten actief een
 Afwegen en eventueel vastleggen of de gemeente                   podium geven in de centra
 klimaatadaptatie in centrumgebieden wil/kan                      Communiceer aan stakeholders wat onder geldende
 verplichten en dan wel stimuleren                                regelgeving (bv. Bouwbesluit) kan en mag voor
 Een constructie of regeling ontwikkelen om als                   klimaatadaptatie maatregelen
 gemeente en particulier(en) het groenonderhoud in                Groen toevoegen in de centrumgebieden. Daarbij
 gedeelde verantwoordelijkheid uit te voeren                      zoeken naar en/of creëren van ruimte voor groen.
 Gemeente-specifiek: Sint-Michielsgestel                          Met goede groeiplaatsen en kiezen voor droogte-
 Het waterschap De Dommel gaat een nieuwe visie op                bestendig groen
 de Dommel opstellen. Zij gaat hierover in gesprek                Samen met partners de kansen van de Dommel
 met de Kwartiermaker Centrum Sint-Michielsgestel                 benutten voor een klimaatbestendige centra. En
 voor de samenhang met een klimaatbestendig                       inzetten op een sterke economische verbindingszone
 centrum                                                          (EVZ) tussen de Dommel en Smalwater
                                                                  Gemeente-specifiek: Boxtel
 Onderzoek                                                        Klimaatadaptatie inbrengen bij het project Boxtel
 Verkennen of en in hoeverre het (anterieur)                      binnen de Bruggen (inzet van de Dommel voor een
 verplichten van maatregelen voor klimaatbestendige               aantrekkelijk centrum)
 gebouwen en terreinen in centrumgebieden
 wenselijk is
                                                                   Interview: Bij ruimtelijke inrichting moet naast ruimte
 Onderzoek doen naar innovatieve technieken (naast
                                                                  voor groen in centra ook worden gedacht aan de grote
 vergroenen) die kunnen bijdragen aan
                                                                    waterbergingsopgave waar de gemeente voor staat
 klimaatbestendige centra en in hoeverre de inzet                (zoals weergegeven in de Kaartbank van de provincie).
 daarvan wenselijk en waardevol is. Juist in de centra

                                                                        Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>32    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




     4.6 Klimaatdialoog Ladonk Boxtel                              te realiseren. Ook een afdak van zonnepanelen op
                                                                   parkeerplaatsen werd gesuggereerd, omdat dit zowel
     Waarom deze dialoog?                                          auto’s beschermt als stroom opwekt. Een andere
                                                                   deelnemer stelde voor om klimaatadaptatie te
     Bedrijven hebben steeds vaker te maken met overlast en        combineren met biodiversiteit. Ook bleek dat er onder de
     schade door hitte en hevige neerslag, droogte en              deelnemers dat er veel draagvlak is om klimaatadaptatie
     stormen. Ook op bedrijventerrein Ladonk is hier ervaring      te verplichten bij nieuwbouw en dat het wenselijk is om
     mee. Extremer weer, als gevolg van klimaatverandering,        de afwatering van regenwater de bodem in te laten
     roept nieuwe vragen op. Hoe klimaatbestendig zijn we          infiltreren i.p.v. het riool.
     eigenlijk ingericht? En hoe verminderen we schade door
     instromend       regenwater,   onbegaanbare       wegen,        Interview: Impact van hitte op mensen én productie-
     bloedhete parkeerplaatsen of machines en mensen die               proces is merkbaar. Naast groen zijn technische
     oververhit raken? Het doel van de dialoog was                  oplossingen, maar dat kunnen dure investeringen zijn
     verkennen wat men belangrijk vindt voor een toekomstig
     bedrijventerrein, welke oplossingen wenselijk zijn en wat     Een stimulans kan zijn om bedrijven een voordeel te
     daarvoor nodig is.                                            geven bij tenders en om de CO2-footprint en
                                                                   watergebruik als sellingpoint te gebruiken.
     Verloop van de dialoog

     In totaal namen 8 mensen deel aan de klimaatdialoog:
     mensen werkzaam op het bedrijventerrein, leden van de
     klankbordgroep Ladonk, raadsleden en het waterschap.
     De dialoog startte met een overzicht van de gevolgen
     van klimaatverandering en de risico’s en mogelijke
     oplossingen voor een bedrijventerrein zoals Ladonk.

     We gingen in gesprek over:
      1. Wat kunnen we zelf doen om een klimaatbestendig
         Ladonk te realiseren?
      2. Wat speelt er nog meer op het terrein?
      3. Hoe betrekken we bedrijven hierbij?

     Uitkomsten

     1: Oplossingsrichtingen

     Op pand niveau zien de deelnemers dat regenwater
     afgekoppeld kan worden en dat er op de nieuw te
     bouwen panden zonnepanelen geplaatst kunnen
     worden. Ook op de geluidsschermen naast het spoor is
     plaats voor zonnepanelen. Bovendien werd geopperd
     dat bedrijven die vooroplopen beloond worden en dat de
     plaatsing van kleine windmolens wellicht onderzocht
     moet worden.

      Interview: Klimaatbestendig bedrijventerrein kan ook         Figuur 14 Antwoord op de vraag ‘Wat kunnen we zelf doen?’
            belangrijk zijn voor imago van het bedrijf.

     In het productieproces werd de mogelijkheid genoemd
     om een regenwater-filter toe te passen en om de
     uitwisseling van warmte tussen bedrijven mogelijk te
     maken. Ook had een deelnemer het idee om
     werknemers op de leiden tot duurzaamheids-
     ambassadeurs en kartrekkers.

     Op perceel niveau werd geopperd om een gezamenlijk
     parkeerdek te creëren, om zo op andere percelen groen

             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                      Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel          33



De energietransitie is op Ladonk een andere belangrijke            Interview: Belangrijk om als gemeente én als
ontwikkeling. Dit is een koppelkans om maatregelen                  ondernemers snel aan de slag te gaan met
tegelijk met rioolwerkzaamheden uit te voeren.                klimaatadaptatie om de grote schadeclaims voor te zijn.




Figuur 15 Antwoord op de vraag 'Wat speelt er nog meer op
het terrein?'

2: Vooruitkijken: Benodigdheden

Op de vraag hoe we bedrijven beter kunnen betrekken
bij het realiseren van een klimaatbestendig Ladonk,
kwam veel input van de deelnemers. Zo stelde men dat
problemen en oplossing samengebracht moeten worden
dat we goede voorbeelden moeten laten zien om een
aantrekkelijke werkomgeving te bieden om trots op te
zijn. Er werd voorgesteld om een nieuwe ‘innovatieroute’
te organiseren.

Het is zaak dat werkgevers en werknemers inzien wat de
opgave is. Om tot daadwerkelijke actie te komen, is een
startmoment nodig. Een moment wat de ondernemers
over de drempel helpt op echt aan de slag te gaan met
realisatie.

Ook werd er geopperd dat klimaatadaptatie standaard
moet worden geborgd bij de aanvraag van een
omgevingsvergunning. Mogelijk kan de onderwijs-
instelling Helicon een rol spelen bij de realisatie van
maatregelen voor klimaatadaptatie.

 Interview: Geef als gemeente informatie aan bedrijven
    over waar maatregelen worden genomen en wat
gemeente bereid is te doen. Neem ondernemers mee in
het verhaal, wat men zelf kan doen en wat het oplevert.      Figuur 16 Antwoord op de vraag 'Hoe betrekken we bedrijven?'


Een van de deelnemers kwam met het idee om een
inspirerend visiedocument op te stellen van ‘Ladonk in
2030’. Klimaatadaptatie is missiewerk om bedrijven zo
ver te krijgen om in actie te komen. De opgave is om
bedrijven te verleiden mee te doen. Om dit te bevorderen
noemde       iemand     de    mogelijkheid     om    een
klimaatpsycholoog in te zetten. Het momentum na de
corona-pandemie kan benut worden om te benadrukken
dat het belangrijk is om over de toekomst na te denken.
Tot slot kan er een spelelement gebruikt worden om
mensen in actie te laten komen.




                                                                     Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>34    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel



     Bouwstenen voor betrekken partijen op het terrein

     Het gesprek over het betrekken van bedrijven geeft
     praktische handvatten voor de aanpak en invulling van
     verduurzaming. Dat gaat starten met de sessie die de
     klankbordgroep in september organiseert. De
     klankbordgroep pakt dit op. Onderstaande bouwstenen
     zijn uit de dialoog gefilterd:

      Advies voor invulling sessie ‘Duurzaamheid’ van
      de klankbordgroep Ladonk
      Doel: Een aantrekkelijk terrein bieden dat bijdraagt
      aan het imago van Ladonk
      Zie klimaatadaptatie als een kans voor het positief
      profileren van bedrijven
      Het mobiliseren van zowel ondernemers als
      eigenaars en werknemers
      Betrekken van de opleiding Helicon en eventueel
      lokale ondernemers die een dienst of product hebben

      Tips voor de aanpak
      Bedrijven verleiden tot actie ondernemen om te
      ontdekken wat zij zelf kunnen doen aan
      klimaatadaptatie en ook daadwerkelijk in actie te
      komen
      Het creëren van een startmoment, om de intenties
      ook uit te voeren
      Organiseren van een nieuwe ‘innovatieroute’
      Goede voorbeelden en ‘best practices’ laten zien en
      met elkaar delen
      Realiseren van een waterberging
      Waterdoorlatende verharding toepassen bij
      parkeerplaatsen en ruimte bieden voor meer groen
      Stimuleren van minder auto’s en meer gebruik van
      de fiets en/of Openbaar Vervoer; dit biedt meer
      ruimte voor groen (Samen Slim Rijden-project)

      Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda
      Particuliere bedrijven ondersteunen bij het treffen
      van maatregelen, met informatie, voorbeelden en
      eventueel subsidies (zodat ieders portemonnee kan
      meedoen)
      Uitzoeken welke juridische verplichtingen voor
      nieuwbouw gewenst zijn en of, en zo ja, hoe deze
      eventueel gehandhaafd kunnen worden
      Meer groen in de openbare ruimte
      Integrale visie op een klimaatbestendig terrein en
      dus het koppelen van kansen (zoals bijvoorbeeld de
      rioolvervanging)




            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                      Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         35




4 DOORKIJK NAAR VERVOLG                                      Bestuurlijke afstemming
                                                             Raadsleden zijn tijdens de klimaatdialogen geïnformeerd
De klimaatdialogen zijn gevoerd en de resultaten zijn        door hen uit te nodigen als toehoorders bij de dialogen.
samengevat tot bouwstenen in deze rapportage. Het            Bij elke dialoog waren een aantal raadsleden aanwezig.
vervolg op dit proces bestaat uit drie onderdelen:           Daarnaast wordt de gemeenteraad verder geïnformeerd
                                                             over het verloop en de resultaten van de dialogen door
  1. Nazorg op het dialoogtraject                            middel van deze rapportage.

De deelnemers aan de klimaatdialogen ontvangen na            In het vervolg zijn de bestuurders nodig bij het maken
afloop de gegeven presentatie, evenals het verslag van       van keuzes voor ambities, budgetten en wenselijkheid
de bijeenkomst en resultaten als terugkoppeling.             van bepaalde regelgeving rondom klimaatadaptatie. In
Wanneer er relevante externe informatiebronnen zijn,         een bestuurlijk traject kunnen zij over deze thema’s een
ontvangen zij tevens de weblinks daarnaartoe. Op die         beeld vormen en oordelen.
manier hebben de deelnemers informatie om op terug te
vallen, inzicht in de gemaakte afspraken en in de ideeën     Concreet is een vervolgtraject met de gemeenteraad
voor actie die tijdens de dialoog zijn opgedaan.             nodig voor (zie ook bouwstenen interne klimaatdialoog):
                                                             > Rol van de gemeente bij klimaatadaptatie afbakenen;
De contacten die tijdens de klimaatdialogen zijn gelegd      > Projectopdracht voor klimaatadaptatie vaststellen;
en waarbij verdere verkenning waardevol is, werken we        > Kennis en capaciteit voor activiteiten borgen.
waar nodig uit tot vervolgafspraken. Ook verdere
bouwstenen, te maken keuzes of activiteiten waar             Financiële verkenning: Een uitwerking van de financiële
externe partijen (zoals een waterschap) voor aan de lat      (on)mogelijkheden voor klimaatadaptatie. Zoals het
staan, leggen we aan hen voor. Door het samen eens te        verschuiven van bestaande budgetten en financiers,
worden over vervolgafspraken, werken we aan draagvlak        maar ook het aanwenden van nieuwe, tijdelijke of
voor de op te stellen uitvoeringsagenda en momentum          (semi)permanente financiering. De inzichten en adviezen
om aan de slag te gaan.                                      zijn zowel gericht op (interne) gemeentelijke budgetten
                                                             als externe financieringsopties.
  2. Doorgaan met wat er al gebeurt
                                                             Juridische verkenning: Een uitwerking van de
Het klimaatdialogen traject staat niet op zichzelf. De       juridische (on)mogelijkheden voor klimaatadaptatie.
gemeenten en andere partijen in Boxtel en Sint-              Bijvoorbeeld inzicht in relevante bestaande regelgeving
Michielsgestel waren al aan de slag met klimaatadaptatie.    en instrumenten en wat nieuwe juridische mogelijkheden
Een onderdeel van het vervolg is dan ook om door te          kunnen zijn. Maar ook inzicht in het borgen van
gaan met de activiteiten en ontwikkelingen die al in gang    klimaatadaptatie met de instrumenten die de
zijn gezet in de gemeente. Zoals de inzet op gescheiden      Omgevingswet met zich meebrengt (Omgevingsvisie, -
rioolstelsels en het afkoppelen van de voorzijde van         programma’s en plannen).
huizen, de stimuleringsregeling voor afkoppelen door
particulieren en het aanleggen van watertuinen. De
kennis en contacten die zijn opgedaan bij de dialogen
kunnen daarbij helpen.

  3. Strategie, uitvoeringsagenda en uitwerkingen

De producten om na de dialogen op te stellen, zijn:
  • Strategie en uitvoeringsagenda (DPRA)
  • Uitwerking 1: Financiële handvatten
  • Uitwerking 2: Juridische handvatten

DPRA: De volgende (DPRA-)stap is een uitwerking van
de dialogen tot een strategie en uitvoeringsagenda. Het
is de stap waar de bouwstenen aan concretere acties en
actiehouders worden gekoppeld. Over de bouwstenen
konden in veel gevallen nog geen definitieve keuzes of
harde afspraken worden gemaakt tijdens dialogen. Dat
zal in het vervolgtraject gebeuren, in overleg met externe
partijen (zie punt 1) en met bestuurlijke afstemming.


                                                                     Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>36    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




     UITWERKING FINANCIERING                                       Externe financiering voor gemeente

                                                                   Impulsregeling van het Rijk:
     De bouwstenen voor maatregelen kunnen deels                   Aan te vragen door overheden, via de werkregio
     gerealiseerd worden met andere keuzes. Dit kan ook            (Werkeenheid de Meijerij). Gericht op realisatie van
     leiden tot een verschuiving van budgetten en financiers.      maatregelen tegen droogte en hevige neerslag.
     Voor een aantal maatregelen en acties is echter ook           Maatregelen enkel gericht tegen hitte komen niet in
     nieuwe financiering nodig.                                    aanmerking. Looptijd 2021 t/m 2027.

     Deze uitwerking geeft inzicht in de mogelijkheden voor        https://klimaatadaptatienederland.nl/overheden/sra/impu
     financiering, voor zover die nu bekend zijn.                  lsregeling-klimaatadaptatie/

     Gemeentelijke budgetten                                       Provinciale bijdrageregeling bij de Impulsregeling:
                                                                   Vanaf 1 september 2021 t/m 2023 heeft de provincie
     Verschuiving van budgetten: Als de gemeente in de             Brabant een aanvullende regeling voor matregelen die
     openbare ruimte meer groen realiseert en minder               op de uitvoeringsagenda van de werkregio staan.
     verhardingen aanlegt of teruglegt (bij renovatie), dan zijn
     er budgetten nodig uit andere (begrotings)posten. Dat is      https://www.klimaatadaptatiebrabant.nl/k/n442/news/vie
     dan vaak een verschuiving van grijs naar groen voor           w/3482/2775/bijdrageregeling-provincie-voor-
     zowel realisatie als beheer. Dit vergt een aanpassing in      klimaatadaptatieprojecten.html
     de begroting en in de onderbouwing.
     Een toenemende integrale aanpak van ontwerp en                Deltaprogramma        de       hoge    zandgronden:
     realisatie van projecten maakt het mogelijk om opgaven        Bijdrageregeling voor maatregelen en onderzoek voor
     en maatregelen te combineren: werk-met-werk. In veel          het vasthouden van water op de zandgronden. Hiervoor
     gevallen kan hiermee bespaard worden op                       wordt 25% Rijksbijdrage gevraagd. Voor gemeenten zijn
     (meer)kosten. Dit maakt het wel lastiger om uit te splitsen   de volgende maatregeltypen opgenomen in het
     op welke budgetten de kosten terecht komen. Dit vergt         Werkplan ‘Weerbaar tegen watertekort’:
     waarschijnlijk het ontwikkelen van een nieuwe                    • Ontstenen
     systematiek.                                                     • Afkoppelen met infiltratie
                                                                      • Groenblauwe structuren aanleggen
     Rioolheffing: De aanleg van voorzieningen voor                   • Omvormen van oppervlaktewater naar wadi's
     hemelwater, zoals groene wadi’s, verlagingen,
     afkoppelen, kunnen (deels) gefinancierd worden uit de         Subsidie Klimaatbuffer van Waterschap de Dommel:
     rioleringsheffing. Het is een bestuurlijke keuze hoe dit te   Wordt op dit moment herzien.
     vertalen naar ambities en budgetten.
                                                                   EU-subsidies: Specifieke regio- of opgave gerichte
     De rioleringsheffing is een geoormerkte heffing. Dit          subsidies vanuit de Europese Unie. Zoals Interreg A, LIFE
     budget mag alleen ingezet worden voor de zorgplichten:        en Horizon 2020. Vaak zijn er twee routes: zelf aanvragen
                                                                   bij de EU, of als partner of deelproject aanhaken bij een
      • Inzameling en het transport van stedelijk afvalwater       lopend, gesubsidieerd traject.
      • Doelmatige inzameling en verwerking van overtollig
        hemelwater
      • Vermijden van grondwateroverlast vanuit openbare
        ruiten en verwerking van overtollig (ondiep)
        grondwater

     Klimaatadaptatie kan dus deels gedekt worden vanuit de
     rioolheffing.




             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                     Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         37




Financiering voor of door andere partijen                   Klimaatadaptatie meekoppelen

Veel eigendommen zijn van andere partijen. Door hen te      Maatregelen voor klimaatadaptatie dragen vaak ook bij
informeren over regelingen voor klimaatadaptatie, kan       aan andere doelen. Ze worden integraal of als
klimaatadaptatie in de gemeente versneld worden.            meekoppelkans       opgepakt.     Dat     verbreedt     de
                                                            mogelijkheden      voor    financiering.   Deze     liggen
IVN Groeifonds: Deze regeling voor groene                   bijvoorbeeld op thema’s zoals aan groen, biodiversiteit,
bedrijventerreinen is nog in aanvraag bij het Rijks         leefbaarheid, energietransitie of participatie ook kansen
Groeifonds. Na goedkeuring eind 2021 van start.             bieden voor het integraal oppakken van klimaatadaptatie.
                                                            Met een brede blik kan de gemeente of een andere partij
https://www.ivn.nl/natuurinclusief-                         hier een passende regeling vinden voor een project.
bouwen/nieuws/bedrijventerreinen-op-de-schop-voor-
biodiversiteit-en-gezondheid-werknemers                     Zicht op tijdelijke regelingen

MIA-Vamil: Rijksinvesteringsaftrek    voor    groen   en    Naast deze regelingen, zijn er regelmatig mogelijkheden
waterberging op privaat terrein.                            voor financiering of ondersteuning vanuit tijdelijke
                                                            budgetten, subsidies en prijsvragen. Het is vaak lastig
https://www.rvo.nl/subsidie-en-                             om deze tijdig in beeld te hebben. Kansrijk zijn
financieringswijzer/miavamil/ondernemers/sectoren/klim      regelingen die ingesteld zijn voor klimaatadaptatie, hitte,
aatadaptatie                                                droogte, hevige neerslag of overstromingen. Maar ook
                                                            regelingen voor bijvoorbeeld: groen, biodiversiteit of
Prins Bernhard Cultuurfonds: Subsidieregeling               gebiedsontwikkeling zijn vaak goed in te zetten voor
buurtnatuur en buurtwater, voor samenwerkende               (deel)opgaven voor klimaatadaptatie. Zo lopen er nu
particulieren.                                              regelingen vanuit de City Deal Groene Stad en
                                                            aanvragen voor inzet van het Wiebes Groeifonds voor
https://www.brabant.nl/Applicaties/Producten/Buurtfond      groene     bedrijventerreinen,    groene    wijken      en
s__Buurtnatuur_en_buurtwater_subsidie_14839                 duurzaamheid. Ook kleinere regelingen kunnen
                                                            interessant zijn zoals voor groene schoolpleinen,
Afkoppelverdubbelaar van Waterschap de Dommel:              voedselbossen of groen in de wijk.
Een verdubbeling van afkoppelsubsidies die door
gemeenten worden uitgegeven aan particulieren.

Groene leningen met een formele “groenverklaring” zijn
beschikbaar via diverse financiers. Deze leningen
hebben een lagere belasting en/of gunstige
voorwaarden.

https://www.rvo.nl/subsidie-en-
financieringswijzer/regeling-groenprojecten

Subsidieregeling Landschap (STILA): Subsidie voor
landschapselementen, deze kunnen ingezet tegen hitte
en voor de opvang van hemelwater.

https://www.brabant.nl/applicaties/producten/stimulering
sregeling_landschap_noord_brabant_subsidie_20071




                                                                    Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>38    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




     UITWERKING JURIDISCHE
     INSTRUMENTEN

     Instrumenten
                                                                        • Verschillende schaalniveaus: Van nationaal, via
     Onderstaande figuur toont de juridische instrumenten                 regio, gemeente, stad of dorp, naar een concreet
     voor klimaatadaptatie. De boodschap is dat ambities voor
                                                                          gebiedsontwikkelingsproject op één of enkele
     klimaatadaptatie van nationale ambitie tot aan een
                                                                          percelen;
     exploitatieovereenkomst moeten landen. Dat vereist een
     bepaalde manier van werken:                                        • Goede overdrachtsmomenten en -documenten;
                                                                        • Feedbackloops van uitvoering terug naar ambitie.
       • Van grof naar fijn: Van een ambitie, definitie en
         ontwerp, werkvoorbereiding tot realisatie en                 Hierbij zijn bewust niet alleen de instrumenten van een
         beheer. Waarbij de inhoud steeds gebiedsgerichter            gemeente getoond, maar het volledige palet van
                                                                      instrumenten waarop de gemeente in kan spelen. Dit is
         wordt uitgewerkt, met het bodem- en watersysteem
                                                                      uitgewerkt in een concreet voorbeeld.
         als basis;




     Figuur 17 Bron: Over Morgen. (Verwacht in 2021). Klimaatbestendig bouwen in beekdallandschappen in Noordoost-Brabant.




             Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                       Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel             39




Omgevingswet
                                                                 Het verlenen van een omgevingsvergunning leidt tot
                                                                 verandering in de fysieke leefomgeving. Het is het
De Omgevingswet leidt tot veranderingen in de                    vehikel om realisaties buiten het omgevingsplan mogelijk
juridische mogelijkheden om klimaatadaptatie een                 te maken. Voordat een omgevingsvergunning wordt
impuls te geven in een gemeente.                                 verleend wordt het initiatief verkend. Het basisproces
                                                                 Verkennen Initiatief maakt initiatieven vanuit de
De omgevingsvisie is een integrale visie voor de fysieke         samenleving mogelijk door ze vanuit een positieve
leefomgeving met strategische hoofdkeuzen voor de                houding (van nee, tenzij naar ja, mits) en integraal te
langere termijn.                                                 benaderen.

Een omgevingsprogramma is uitvoeringsbeleid waarin               Keuze van instrumenten bij de rol
maatregelen zijn opgenomen om doelstelllingen op het
gebied van de fysieke leefomgeving te bereiken. Het kan          De keuze van de juridische instrumenten is afhankelijk
gericht zijn op een thema, een gebied of een                     van de fase en de daarin beschikbare instrumenten.
omgevingswaarde.         Het      doel     van      het
omgevingsprogramma is om een onderwerp of opgave                 Van de andere kant heeft de keuze van instrumenten ook
uit de omgevingsvisie, of ander sectoraal beleid,                een relatie met de rol die de gemeente op zich neemt (zie
concreet te maken door deze uit te werken in                     Figuur 18). Ziet de gemeente zichzelf meer als
doelstellingen en/of maatregelen.                                regulerend,      realiserend,     samenwerkend         of
                                                                 ondersteunend? Wat is de juiste mix van al die rollen? Dit
In het omgevingsplan staan de gemeentelijke regels over          is vaak een bestuurlijke keuze. Daaruit volgt vervolgens
de fysieke leefomgeving. Het omgevingsplan gaat uit van          een logisch samenhangend pakket aan maatregelen.
activiteiten die op locaties mogelijk zijn. In het
omgevingsplan kan een vergunningplicht komen te
vervallen, een stelsel van meldingsplicht of
informatieplicht in het leven worden geroepen, of kunnen
ambities op het gebied van milieu worden verankerd in
omgevingswaarden.




Figuur 18 Bron: Samen Klimaatbestendig, &flux en Tauw. (2020). Ritsen: Een gids met klimaatadaptieve instrumenten voor bouwen
& ontwikkelen.

                                                                          Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>40    Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel




     Een voorbeeld uitgewerkt

     In de dialogen werd van de ene kant gevraagd om een
     regentonnenactie voor inwoners. Van de andere kant
     werd gevraagd om regelgeving.

     Stel dat de gemeente kiest voor een verplichting tot
     afkoppelen van hemelwater bij nieuwbouw. Dan dient dit
     onderbouwd te worden in de Omgevingsvisie.
     Bijvoorbeeld op basis van het principe van het
     waterschap: “Elke druppel vasthouden en infiltreren waar
     deze valt". Door het grondwater aan te duiden als
     belangrijke buffer en bron.

     Vervolgens kan de gemeente dit vastleggen in de regels
     in het Omgevingsplan. Dit kan versterkt worden met een
     convenant, met bouwende partijen en/of in de
     prestatieafspraken met de woningbouwcorporaties. Als
     deze regels ook voor de gemeente zelf gaan gelden,
     moeten ze verwerkt worden in standaarden, zoals het
     handboek openbare ruimte of in het Programma van
     Eisen zoals dat nu in de gemeente wordt gehanteerd.
     Ook kan het zijn dat de gemeente specifieke projecten
     opstart.    Deze   worden      opgenomen      in   het
     Omgevingsprogramma        en    in    het   meerjaren-
     investeringsprogramma voor de betreffende jaren.

     Als er nu een partij nieuw gaat bouwen, moet deze de
     regels van het Omgevingsplan en de regels uit de Keur
     van het waterschap toepassen en uitwerken in het
     ontwerp. Dit leggen de partijen samen vast in het proces
     van de watertoets. Deze afspraken kunnen gevolgen
     hebben voor het ruimtegebruik en de investeringen.
     Vaak wordt dit vastgelegd als onderdeel van de
     anterieure overeenkomst en/of de exploitatie-
     overeenkomst tussen de gemeente en de ontwikkelende
     partij.




            Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                   Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel         41




COLOFON

RAPPORTAGE VAN DE KLIMAATADAPTATIEDIALOGEN BOXTEL EN SINT-MICHIELSGESTEL


KLANT
Gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

AUTEURS
Vera Kusters
Freya Macke
Lisanne den Ouden
Maarten Verkerk

PROJECTNUMMER
ANL-C06031.000126

ONZE REFERENTIE
D10036592:10

DATUM
20 juli 2021

STATUS
Definitief

GECONTROLEERD DOOR
Freya Macke
Senioradviseur klimaatadaptatie




Arcadis Nederland B.V.

Postbus 1018
5200 BA 's-Hertogenbosch
Nederland

T +31 (0)88 4261 261




                                                                  Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>