<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Koepelnotitie
Onderzoeken Armoedebeleid
Drimmelen
Etten-Leur
Moerdijk
Roosendaal
Januari 2017
Postbus 5000
4700 KA ROOSENDAAL
www.rekenkamerwestbrabant.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>reken
camer

WEST BRABANT
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1.       Inleiding ............................................................................................................... 1
1.1.     Introductie ............................................................................................................ 1
1.2.     Doel van het onderzoek en onderzoeksvraag ............................................................. 1
1.3.     Onderzoeksaanpak ................................................................................................. 1
2.       Armoede, minimapopulatie en risicogroepen ...................................................... 2
2.1.     Armoede en minima-populatie ................................................................................. 2
3.       Vergelijking aanbod en bereik minima-regelingen .............................................. 4
3.1.     Vergelijking aanbod minima-regelingen .................................................................... 4
3.2.     Vergelijking bereik regelingen ................................................................................. 6
3.3.     Vergelijking uitgaven bijzondere bijstand .................................................................. 8
3.4.     Vergelijking uitgaven kwijtschelding gemeentelijke belasting ....................................... 9
4.       Vergelijking op basis van minima-effectrapportages ........................................ 11
4.1.     Inleiding ............................................................................................................. 11
4.2.     Uitgangspunten en nuancering .............................................................................. 11
4.3.     Bevindingen ........................................................................................................ 12
4.4.     Conclusies met betrekking tot doeltreffendheid en doelmatigheid ............................... 15
5.       Verschillen en overeenkomsten in armoedebeleid en mogelijke verklaringen .. 16
6.       Best Practices ................................................................................................... 20
7.       Toekomstperspectief ........................................................................................ 22
7.1.     Introductie .......................................................................................................... 22
7.2.     Macro-economische ontwikkelingen ........................................................................ 22
7.3.     Trends in demografie en arbeidsmarkt West-Brabant ............................................... 23
7.3.1.   Demografische ontwikkelingen: bevolkingstoename en ontgroening ........................... 24
7.3.2.   Ontwikkeling arbeidsplaatsen in verschillende sectoren ............................................. 24
7.4.     Ontwikkelingen armoede en langdurige armoede ..................................................... 25
7.4.1.   Doelgroepen die risico lopen op langdurige armoede ................................................ 26
7.4.2.   Effecten op minima-populatie en langdurig armen.................................................... 26
7.5.     Ontwikkelingen in bijzondere bijstand en bestuur..................................................... 27
7.6.     Schaal, samenwerking en autonomie ...................................................................... 28
7.7.     Risico’s en kansen ................................................................................................ 29
7.7.1.   Ontwikkelingen die effect hebben op gemeenten ..................................................... 29
7.7.2.   Aandachtspunten beleidsontwikkeling ..................................................................... 29
Bijlage 32
Kengetallen en  typologie    Drimmelen ...................................................................................       32
Kengetallen en  typologie    Moerdijk .......................................................................................    34
Kengetallen en  typologie    Etten-Leur ....................................................................................     36
Kengetallen en  typologie    Roosendaal ...................................................................................      38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>reken
camer

WEST BRABANT
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>1.   Inleiding
1.1. Introductie
     De Rekenkamer West Brabant heeft een onderzoek uitgevoerd naar het armoedebeleid van
     vier gemeenten in West-Brabant: Drimmelen, Etten-Leur, Moerdijk en Roosendaal. De
     economische crisis en de nieuwe verantwoordelijkheden en taken die de gemeenten in het
     kader van de decentralisaties en transities hebben gekregen maken het armoedebeleid een
     relevant thema voor onderzoek: hoe gaan gemeenten in deze nieuwe situatie om met hun
     armoedebeleid en aangrenzende taken?
1.2. Doel van het onderzoek en onderzoeksvraag
     De overkoepelende onderzoeksvraag, die de basis is voor het onderzoek in alle
     onderzochte gemeenten, luidt:
        “In hoeverre is het armoedebeleid bij de gemeente als doeltreffend en doelmatig aan te
        merken?”
     Om de hoofdvraag te beantwoorden is naar verschillende aspecten van het armoedebeleid
     gekeken. Daarnaast is het Nibud gevraagd om een minima-effectrapportage uit te voeren,
     waarbij het effect van de regelingen op het inkomen van minimahuishoudens wordt
     vastgesteld.
     Voor elk van de vier gemeenten is een afzonderlijk rapport geschreven. In deze koepel-
     notitie wordt ingegaan op overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende
     gemeenten. De minima-effect rapportages worden apart aan de gemeenten aangeboden.
1.3. Onderzoeksaanpak
     In deze koepelnotitie vergelijken we de verschillende gemeenten. De basis voor deze
     koepelnotitie zijn de afzonderlijke rapportages van de vier gemeenten en de minima-
     effectrapportage van het Nibud.
     De gemeenten worden vergeleken op de armoedekenmerken, het aanbod en bereik van
     regelingen, de uitgaven aan het beleid, de effecten van de regelingen volgens de minima-
     effectrapportages en een vergelijking van inhoudelijke aspecten, waarbij ook een
     verklaring voor overeenkomsten en verschillen in beleid wordt gegeven. Op deze manier
     wordt het duidelijk waar de gemeenten staan en hoe de gemeenten zich onderling
     verhouden.
     Uit de vergelijking komen ook een aantal best practices naar voren. Deze worden in
     hoofdstuk 5 besproken.
     Daarnaast wordt er in hoofdstuk 6 een toekomstperspectief gegeven. Hierin wordt gebruik
     gemaakt van een aantal bronnen die analyses en prognoses geven van een aantal
     ontwikkelingen en trends. Met een analyse van deze publicaties geven we ontwikkelingen
     weer die relevant zijn voor het armoede- en minimabeleid van de onderzochte gemeenten.
     Voor een uitgebreide onderzoeksaanpak van het Rekenkameronderzoek verwijzen we naar
     de rapportages die voor de gemeenten zijn opgesteld. Ook worden de begrippen en
     definities in de inleiding van deze rapporten uitgelegd. Het onderzoek omvat de periode
     2013-2015.
1    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>2.   Armoede, minimapopulatie en risicogroepen
     De eerste vergelijking van de gemeenten is op basis van armoede en demografische
     kengetallen. Deze gegevens geven een beeld van de context waar de gemeenten zich in
     bevinden en waar de gemeenten in verschillen. Voor elke gemeente wordt een typologie
     gemaakt, die wordt gebruikt om verschillen en overeenkomsten in beleid te duiden.
2.1. Armoede en minima-populatie
     In de onderstaande figuur is het percentage huishoudens met een inkomen tot 110% van
     het sociaal minimum weergegeven. Alle vier gemeenten kennen minder armoede dan
     Nederland als geheel. De omvang van de minima-populatie is in de periode 2008 - 2013
     (met uitzondering van Etten-Leur) aan het stijgen. Drimmelen en Moerdijk kennen relatief
     weinig armoede. Roosendaal heeft van de onderzochte gemeenten relatief en absoluut
     gezien de grootste minima-populatie op 110%.
     Figuur 1. Percentage huishoudens tot 110% van het sociaal minimum in gemeenten Drimmelen, Etten
     - Leur, Moerdijk en Roosendaal vergeleken met de provincie Noord-Brabant en Nederland als geheel.
     Bron: CBS.
     Tabel 1 op de volgende pagina geeft een overzicht van het aantal en percentage van de
     huishoudens dat onder 101% en 110% van het sociaal minimum valt. Etten-Leur en
     Roosendaal zijn de gemeenten met relatief en absoluut het grootste aantal huishoudens
     onder een minimuminkomen. In Roosendaal wonen relatief de meeste huishoudens met
     een inkomen tot 101% van het sociaal minimum. Dit is ook de groep die het meest
     aanspraak zal maken op regelingen binnen het armoedebeleid. Waar op 110% van het
     sociaal minimum het aantal huishoudens in Roosendaal nog onder het landelijk gemiddelde
     valt, is dit voor 101% boven het landelijk gemiddelde.
     Opgemerkt wordt dat armoedesituaties ook kunnen voorkomen bij huishoudens in hogere
     inkomensgroepen. Schuldensituaties kunnen ontstaan door een combinatie van het
     ‘onderwater staan’ van huizen, het verlies van werk en echtscheidingen.
2    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>  Tabel 1. Aantal huishoudens tot 101% en 110% van het sociaal minimum in 2012. Het relatief aantal
  is het percentage van de doelpopulatie (particuliere huishoudens met een inkomen die niet afhankelijk
  zijn van studiefinanciering). Bron: CBS.
  Gemeente                                                    101% sociaal            110% sociaal
                                                                   minimum                minimum
  Drimmelen
              Absoluut aantal huishoudens                                 400                    600
                Relatief aantal huishoudens                             3,7%                   5,9%
  Etten-Leur
              Absoluut aantal huishoudens                                 900                  1.500
                Relatief aantal huishoudens                             5,4%                   8,7%
  Moerdijk
              Absoluut aantal huishoudens                                 700                  1.100
                Relatief aantal huishoudens                             4,3%                   7,1%
  Roosendaal
              Absoluut aantal huishoudens                               2.400                  3.600
                Relatief aantal huishoudens                             7,3%                  10,9%
                                             21631 2
  Provincie Noord-Brabant
              Absoluut aantal huishoudens                              67.400                104.400
                Relatief aantal huishoudens                             7.7%                  10.1%
                                             21631 2
  Nederland
              Absoluut aantal huishoudens                             542.700                823.300
                Relatief aantal huishoudens                             6.5%                  11.7%
  Tabel 2 geeft een overzicht van een aantal risicogroepen per gemeente. Met uitzondering
  van de ZZP’ers geldt ook hier dat in Etten-Leur en Roosendaal procentueel de
  risicogroepen het grootst zijn.
  Tabel 2. Risicogroepen per gemeente (2012). Bron: CBS.
                                     Drimmelen           Etten-Leur             Moerdijk          Roosendaal
  Risicogroepen            Absoluut    Relatief Absoluut    Relatief Absoluut   Relatief Absoluut Relatief
  Arbeidsongeschikten            1.080       4%      1.840     4,3%       1.350     3,7%     3.530      4,6%
  Personen met een ww-             640     2,4%      1.260       3%         920     2,5%     2.330      3,0%
  uitkering
  Bijstandsgerechtigden            160     0,6%        640     1,5%         440     1,2%     1.630      2,1%
  WSW’ers                          107     0,4%        317     0,8%         152     0,4%       762      1,0%
  ZZP’ers                        2.300     8,6%      2.400     5,7%       2.300     6,2%     3.800      4,9%
3 Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>3.      Vergelijking aanbod en bereik minima-regelingen
3.1.    Vergelijking aanbod minima-regelingen
        In de figuur hieronder is per gemeente aangegeven of zij een regeling aanbieden of niet en
        welke inkomensgrens daarbij gehanteerd wordt. Ter verduidelijking zijn de inkomens-
        grenzen ook met een kleur aangegeven (130% donkergroen, 120% = groen, 110% =
        blauw en 100% = geel).
        Figuur 2. Vergelijking aanbod regelingen en inkomensgrenzen in de vier onderzochte gemeenten. Bron
        gegevens: gemeenten, bewerking CAB.
             Voorziening                               Etten-Leur       Moerdijk     Drimmelen   Roosendaal
             Bijzondere bijstand                            120%            110%         100%        100%
             Kwijtschelding gemeentelijke                   101%            101%         101%        101%
Wettelijke belastingen
Regelingen Individuele inkomenstoeslag                      101%            101%         101%        101%
             Collectieve zorgverzekering basispakket        120%            120%         120%        120%
Zorg         Collectieve zorgverzekering uitgebreid
             pakket                                         120%            120%         120%        120%
             Toeslag of regeling voor chronisch             120%            120%                     120%
             zieken                                                                      130%
                                                          (via czv)        (via czv)                (via czv)
             Huishoudelijke en persoonlijke                   M               A/M         A/M           M
             verzorging                                     *****           *****       *****        *****
             Maaltijdvoorziening                            120%                -       100%*        100%*
             Persoonlijke alarmering                          -             120%*       100%*        100%*
             Dieetkosten                                   120%*            120%*       100%*        100%*
             Bewassingskosten                              120%*            120%*       100%*        100%*
             Medisch noodzakelijke hulpmiddelen            120%*            120%*       100%*        100%*
             Overgangsregeling vervolg onderwijs                            110%                        -
School en    (schoolstartpakket)
                                                            120%             ****     120% ****
onderwijs    Regeling schoolkosten basisschool              120%            110%           -            -
             Regeling schoolkosten voortgezet
             onderwijs                                      120%            110%      120% ****      120%
             Reiskostenvergoeding studerenden                  -                           -            -
             voortgezet onderwijs                                           110%
             Kinderopvang / Peuterspeelzaal                 120%                -
                                                             ***                        100%*       100%**
             Toeslag voor studerende jongeren die
             niet in staat zijn minimumloon te
             verdienen                                        -                -         100%           -
Participatie Maatschappelijke participatie                  120%            110%           -            -
regelingen Gratis abonnement tijdschrift                    120%            110%           -            -
             Stichting Leergeld                             120%            110%         120%        120%
             Jeugdcultuurfonds                                -             110%           -         120%
             Jeugdsportfonds                                  -             110%           -            -
Stichtingen Stichting Paul                                    -                 -          -         120%
        *        uit bijzondere bijstand
        **       uit bijzondere bijstand bij medische of sociale indicatie
        ***      reductieregeling bij medische of sociale indicatie
        ****     uitgevoerd door Stichting Leergeld
        *****    A = Algemene voorziening, M = maatwerkvoorziening.
4       Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>  Uit de figuur blijkt dat er duidelijk verschillen zijn met betrekking tot de breedte van het
  aanbod en de gehanteerde inkomensgrenzen. Etten-Leur biedt de meeste inkomens-
  ondersteunende maatregelen aan, waarbij ook de hoogste inkomensgrenzen worden
  gehanteerd. Moerdijk biedt iets minder regelingen aan, waarbij er vaker een
  inkomensgrens van 110% wordt gehanteerd. Roosendaal en Drimmelen bieden een minder
  grote hoeveelheid regelingen aan, waarbij de inkomensgrenzen in de meeste gevallen op
  100% liggen.
  In alle vier de gemeenten kan men, afhankelijk van de inkomens- en vermogenssituatie, in
  aanmerking komen voor kwijtschelding van het rioolrecht. Ook is in alle gemeenten
  kwijtschelding mogelijk voor het reinigingsrecht/de afvalstoffenheffing. In de gemeente
  Etten-Leur is dit alleen mogelijk over het vastrecht. Dit is 180 euro per jaar, zowel voor
  één- als meerpersoonshuishoudens. Het resterende bedrag dient men volledig zelf te
  betalen. Alleen in de gemeente Drimmelen is kwijtschelding mogelijk voor de honden-
  belasting; de gemeente Moerdijk heft geen hondenbelasting.
  De gemeenten hebben op het gebied van zorg een gelijksoortig aanbod van
  inkomensondersteunende maatregelen. Specifieke zorgkosten kunnen vanuit de bijzondere
  bijstand vergoed worden. De grootste verschillen zitten op het gebied van onderwijs en
  participatie. Hier is een duidelijk onderscheid tussen het brede aanbod van Etten-Leur en
  Moerdijk, en het minder brede aanbod van Roosendaal en Drimmelen. Moerdijk en Etten-
  Leur bieden verschillende vergoedingen op het gebied van onderwijs, en Etten-Leur biedt
  ook een regeling voor participatie aan.
  Verschillende werkwijze per gemeente van de stichting Leergeld
  De stichting Leergeld is in alle vier onderzochte gemeenten actief als samenwerkings-
  partner in het armoedebeleid. De stichting Leergeld heeft per gemeente verschillende
  afspraken over inkomensgrenzen.
  Roosendaal
  Stichting Leergeld hanteert een eigen werkwijze en inkomensgrenzen: als de aanvraag niet
  uit gemeentelijke voorzieningen (bijzondere bijstand) kan worden betaald, biedt Stichting
  Leergeld ondersteuning aan. De hoogte van de inkomensgrens, het jaarlijkse bedrag dat
  aan een gezin wordt uitgekeerd en de werkwijze worden door de stichting zelf bepaald.
  Moerdijk
  De gemeente en Stichting Leergeld hebben in een uitvoeringsovereenkomst afspraken
  gemaakt over de reguliere ondersteuning en het schoolstartpakket. De inkomensgrens is
  hierin vastgelegd (110% van het sociaal minimum) en de stichting vergaart informatie
  over cliënten, die (geanonimiseerd) aan de gemeente wordt geleverd. Ook worden cliënten
  over andere regelingen geïnformeerd.
  Etten-Leur
  Stichting Leergeld hanteert een eigen werkwijze en inkomensgrenzen. De stichting
  hanteert ook de inkomensgrens van 120% van het sociaal minimum, zij houdt daarbij
  echter ook rekening met het besteedbaar inkomen. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld ook
  mensen met een inkomen boven 120% maar met een schuldregeling, bij hen terecht.
  Wanneer iemand geen gebruik kan maken van de gemeentelijke ondersteuning dan wordt
  gekeken of stichting Leergeld ondersteuning kan bieden.
  De hoogte van de inkomensgrens, het jaarlijkse bedrag dat wordt uitgekeerd aan een
  gezin en de werkwijze bepaalt de stichting zelf. Stichting Leergeld legt wel verantwoording
5 Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     af aan de gemeente, omdat de gemeente de stichting financiert. Stichting Leergeld en de
     gemeente overleggen ongeveer eenmaal per kwartaal.
     De stichting en de gemeente hebben geen afspraken bij de gemeente over signaleren en
     doorverwijzen. Indien er andere problemen bij het gezin worden gesignaleerd, is het aan
     de vrijwilliger om te kiezen hoe te handelen.
     Drimmelen
     Stichting Leergeld hanteert een eigen werkwijze en inkomensgrenzen: als de aanvraag niet
     betaald kan worden uit gemeentelijke voorzieningen (bijzondere bijstand), dan kan de
     Stichting Leergeld ondersteuning bieden. De hoogte van de inkomensgrens, het jaarlijkse
     bedrag dat aan een gezin wordt uitgekeerd en de werkwijze worden door de stichting zelf
     bepaald. De gemeente heeft in de samenwerking daarmee beperkte sturings-
     mogelijkheden: de gemeente geeft subsidie aan Stichting Leergeld, die haar eigen
     werkwijze hanteert.
     De gemeente heeft met Stichting Leergeld afgesproken dat deze naast het gebied van
     school, ook ondersteuning biedt op het gebied van sport en cultuur. In andere gemeenten
     worden deze domeinen door bijvoorbeeld het Jeugdcultuurfonds en jeugdsportfonds
     uitgevoerd.
3.2. Vergelijking bereik regelingen
     Het bereik van de regeling is de verhouding tussen het aantal huishoudens dat
     daadwerkelijk gebruik maakt van de regelingen en het aantal huishoudens dat recht heeft
     op het gebruik van de regelingen (de minima-populatie). Het bereik is een goede indicator
     voor de effectiviteit van de regeling. Een groot bereik wil zeggen dat veel mensen er
     gebruik van maken, een laag bereik wil zeggen dat weinig mensen gebruik maken van de
     regeling. Een laag bereik kan duiden op een gebrek aan kennis over een regeling
     (waardoor mensen de regeling niet aanvragen) of een lage behoefte aan de regeling.
     Omdat de voorwaarden voor elke regeling verschillend zijn, is het onduidelijk hoeveel
     huishoudens daadwerkelijk recht zouden hebben op de regeling. Zo is bij de kwijtschelding
     van belastingen naast een inkomensgrens ook een vermogensgrens van toepassing.
     Omdat over de combinatie van beide gegevens geen statistische informatie beschikbaar is
     kan de omvang van het aantal rechthebbende huishoudens niet worden berekend.
     In het onderzoek is daarom het daadwerkelijk gebruik afgezet tegen het aantal minima-
     huishoudens dat op basis van alleen de inkomensgrenzen aanspraak op de regeling zou
     maken. Bij de interpretatie van de resultaten moet er daarom rekening mee gehouden
     worden dat hierdoor enige vertekening kan ontstaan. Zo is in de reactie in ambtelijk
     wederhoor vanuit de gemeente Drimmelen aangegeven dat in de gemeente ten opzichte
     van andere gemeenten veel ouderen wonen die in het bezit zijn van een eigen woning, en
     op grond daarvan niet in aanmerking komen voor kwijtschelding.
     Om duidelijk te maken dat het bij (de vergelijking van) het bereik om een benadering
     gaat, wordt het bereik niet in exacte percentages uitgedrukt, maar in een range.
     De range kan ‘beperkt’ zijn (gebruik is maximaal 25% vergeleken met het aantal
     minimahuishoudens), ‘matig’ (25% tot 50%), ‘redelijk’ (50% tot 75%) en ‘hoog’ (hoger
     dan 75%).
6    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>  De begrippen hoog, redelijk, matig en beperkt zijn gebaseerd op kwantitatieve analyses. In
  het onderzoek is geen informatie beschikbaar over de oorzaken van niet-gebruik, zodat
  niet kan worden vastgesteld of en in hoeverre er objectieve redenen zijn waardoor een
  hoger bereik dan nu het geval is niet gerealiseerd zou kunnen worden. In het algemeen
  kan wel worden gesteld dat met name bij een beperkt en matig gebruik er aanleiding is om
  te bezien of de regeling voldoende aansluit op de behoeften van de doelgroep c.q. de
  regeling voldoende bekend en toegankelijk is.
  Figuur 3. Bereik regelingen in vier gemeenten. Bron: CAB.
  De verschillen in bereik geven niet zozeer de effectiviteit van het gemeentelijk beleid aan –
  is de gemeente in staat om de hele doelgroep te bereiken. Het bereik geeft voornamelijk
  een beeld van het aantal mensen dat de regelingen gebruikt. Wij hebben niet gecorrigeerd
  voor de doelgroep per regeling. Matig gebruik geeft dus aan dat er slechts weinig mensen
  gebruik maken van de regeling, bijvoorbeeld omdat de doelgroep voor deze regeling ook
  klein is (individuele inkomenstoeslag).
  Verschil is te zien bij regelingen die meer worden gebruikt: het bereik van kwijtschelding
  van gemeentelijke belastingen (die jaarlijks en vaak herhaaldelijk wordt aangevraagd en
  toegekend) is hoog in Roosendaal en Etten-Leur, en redelijk tot matig in Drimmelen en
  Moerdijk. Het bereik van de bijzondere bijstand is over het algemeen matig tot redelijk.
  Het bereik van de regeling ‘persoonlijke alarmering’ en de regeling voor kinderopvang en
  peuterspeelzaal is consequent laag. Deze worden jaarlijks maar enkele keren verstrekt.
7 Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>3.3. Vergelijking uitgaven bijzondere bijstand
     In de figuur op de volgende pagiona zijn de uitgaven aan de bijzondere bijstand van de
     gemeenten weergegeven. Het gaat hier om kosten die het gevolg zijn van de toekenningen
     van bijzondere bijstand en is exclusief uitvoeringskosten.
     Figuur 4. Kosten toekenningen bijzondere bijstand
     De verschillen in de kosten zijn voor een deel het gevolg van het aantal toekenningen, dat
     sterk samenhangt met de omvang van de minima-populatie. In Roosendaal is veel vaker
     bijzondere bijstand verstrekt dan in Drimmelen. Opvallend is het verschil tussen Etten-Leur
     en Moerdijk. In Etten-Leur is bijzondere bijstand in 2015 707 keer verstrekt, in Moerdijk
     396 keer, terwijl Moerdijk meer kosten maakt voor de bijzondere bijstand. Dit duidt er op
     dat per toekenning Moerdijk een hoger bedrag uitkeert.
     De gemeenten worden onderling vergeleken door de bevolkingsomvang en het aantal
     minima af te zetten tegen de kosten van bijzondere bijstand in 2015.
     Tabel 4. Uitgaven bijzondere bijstand per minima-huishouden en bewoner.
                                       Aantal
                                       huishoudens
                                       met inkomen
                      *                tot 101% van                   Uitgaven per
                      Uitgaven         sociaal         Aantal         minima-
                      bijzondere       minimum         bewoners in    huishouden      Uitgaven per
                      bijstand 2015 2015               de gemeente    101%            bewoner
     Drimmelen              € 281.727              440         26.839           € 640           € 10
     Etten-Leur             € 600.359            1.070         42.873           € 561           € 14
     Moerdijk               € 753.806              760         36.737           € 992           € 21
     Roosendaal           € 1.500.089            5.070         76.970           € 296           € 19
     *Gegevens van de uitgaven zijn afkomstig van de gemeenten, het aantal huishoudens van de
     minimascan, het aantal bewoners van het CBS (per april 2016).
     Uit de vergelijking komt naar voren dat Drimmelen per bewoner het minst besteedt aan de
     bijzondere bijstand. Moerdijk geeft het meeste uit per minima-huishouden en bewoner aan
     bijzondere bijstand. Ook dit duidt erop dat Moerdijk hogere vergoedingen van de
     bijzondere bijstand toekent.
     Bij de gemeenten zijn grote verschillen in uitvoeringskosten gesignaleerd. Dit is
     mogelijkerwijs te verklaren door de berekenmethode van de uitvoeringskosten, en dat
     bepaalde onderdelen hier wel in zijn meegenomen en andere niet. Een eenduidige
     verklaring voor verschillen in uitvoeringskosten is niet te geven.
8    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     Hieronder worden de uitvoeringskosten per minima-huishouden met een inkomen tot
     101% van het sociaal minimum en per bewoner uitgedrukt. Vanuit de gemeente Etten-
     Leuris geen opgave van de uitvoeringskosten ontvangen.
      Tabel 5. Uitvoeringskosten bijzondere bijstand per minima-huishouden en bewoner.
                                        Aantal
                                        huishoudens
                       *                met inkomen
                       Uitvoerings-     tot 101% van                    Uitgaven per
                       kosten           sociaal          Aantal         minima-
                       bijzondere       minimum          bewoners in    huishouden     Uitgaven per
                       bijstand 2015 2015                de gemeente    101%           bewoner
     Drimmelen                € 85.329              440          26.839          €194             €3
     Moerdijk                 € 52.348              760          36.737           €69             €1
     Roosendaal              € 278.601            5.070          76.970           €55             €4
     *Gegevens van de uitgaven zijn afkomstig van de gemeenten, het aantal huishoudens van de
     minimascan, het aantal bewoners van het CBS (per april 2016).
3.4.  Vergelijking uitgaven kwijtschelding gemeentelijke belasting
     In figuur 6 zijn de kosten weergegeven die de gemeenten hebben gemaakt aan de
     kwijtschelding van de gemeentelijke belasting. Het gaat hier om kosten die direct het
     gevolg zijn van de verstrekking van gemeentelijke belasting en is zonder uitvoerings-
     kosten.
      Figuur 6. Uitgaven kwijtschelding gemeentelijke belastingen
     Ook hier is te zien dat Etten-Leur in 2015 minder uitgeeft aan kwijtschelding van
     gemeentelijke belasting dan Moerdijk. In Etten-Leur is kwijtschelding van de belastingen
     820 keer toegekend, terwijl dit in Moerdijk 535 keer het geval is.
     In beide gemeenten kan men, afhankelijk van de inkomens- en vermogenssituatie, in
     aanmerking komen voor kwijtschelding van het rioolrecht. Ook is in beide gemeenten
     kwijtschelding mogelijk voor het reinigingsrecht/de afvalstoffenheffing. In de gemeente
     Etten-Leur is dit echter alleen mogelijk over het vastrecht. Dit is 180 euro per jaar, zowel
     voor één- als meerpersoonshuishoudens. Het resterende bedrag dient men volledig zelf te
     betalen.
9    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   In de tabel hieronder is duidelijk te zien dat Etten-Leur per minima-huishouden en bewoner
   minder uitgeeft aan de kwijtschelding van gemeentelijke belastingen.
   Tabel 6. Uitgaven kwijtschelding gemeentelijke belasting per minima-huishouden en bewoner.
                                     Aantal
                                     huishoudens
                   *                 met inkomen
                   Uitgaven          tot 101% van                    Uitgaven per
                   kwijtschelding sociaal            Aantal          minima-
                   gemeentelijke minimum             bewoners in     huishouden      Uitgaven per
                   belasting 2015 2015               de gemeente     101%            bewoner
   Drimmelen               € 50.082             440           26.839           € 114            €2
   Etten-Leur            € 174.685            1.070           42.873           € 163            €4
   Moerdijk              € 249.000              760           36.737           € 328            €7
   Roosendaal           €1.423.776            5.070           76.970           € 281           €18
   * Gegevens van de uitgaven zijn afkomstig van de gemeenten, het aantal huishoudens van de
   minimascan, het aantal bewoners van het CBS (per april 2016).
   Roosendaal heeft een relatief hoog bereik (ongeveer 2500 toekenningen van kwijtschelding
   gemeentelijke belasting per 5.070 minimahuishoudens met een inkomen tot 101% van het
   sociaal minimum). Dit verklaart waarom de uitgaven per minimahuishouden en bewoner
   relatief hoog uitvallen.
10  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>4.   Vergelijking op basis van minima-effectrapportages
4.1. Inleiding
     Op verzoek van de Rekenkamer heeft het Nibud een minima-effect rapportage (MER)
     uitgevoerd. In de MER worden de effecten berekend van de landelijke en gemeentelijke
     regelingen op de financiële positie van een zevental typen huishoudens. Voor elk type zijn
     drie inkomensniveaus onderzocht: het sociaal minimum, en inkomens op 110% en 120%
     van het sociaal minimum. De berekening geeft inzicht in het saldo dat een huishouden
     overhoudt, nadat de maandelijkse lasten zijn betaald en het huishouden gebruik maakt
     van de minima-regelingen waar ze recht op heeft.
     Op basis van door Nibud ontwikkelde normbedragen zijn per huishoudtype de kosten
     berekend van:
       a. Het basispakket: alle uitgaven die als noodzakelijk kunnen worden beschouwd. Deze
           zijn onder te verdelen in vaste lasten, reserveringsuitgaven en huishoudelijke
           uitgaven.
       b. Het restpakket: uitgaven bestemd voor de meer vrije bestedingen. De uitgaven in het
           restpakket zijn gesplitst in uitgaven voor sociale participatie en overige uitgaven.
     De berekeningen zijn uitgevoerd op zeven huishoudtypen die daarmee model staan voor
     verschillende groepen inwoners. De bedragen die in de begrotingen zijn opgenomen zijn
     gemiddelden. In werkelijkheid zal de financiële situatie van de individuele huishoudens er
     anders uitzien. De begroting laat dus niet zien in hoeverre een individueel huishouden een
     sluitende begroting heeft. Wel wordt duidelijk in hoeverre een bepaald type huishouden in
     het algemeen een sluitende begroting heeft.
4.2. Uitgangspunten en nuancering
     De minima-effectrapportages van het Nibud geven inzicht in het gezamenlijk effect van én
     de landelijke én de lokale inkomensondersteunende regelingen. Om meer inzicht te krijgen
     in het effect van alleen het lokaal minimabeleid (gemeente plus kwijtschelding
     waterschapsheffingen) heeft Nibud op verzoek van de Rekenkamer enkele aanvullende
     berekeningen gemaakt.
     Om tot een voor vergelijking vatbare opzet te komen is bij de berekening van de
     benodigde middelen voor basis- en restpakket uitgegaan van:
     -    een huur die gebaseerd is op het ongewogen gemiddelde van de huren die in de
          minima-effectrapportages zijn opgenomen;
     -    een niveau van gemeentelijke belastingen op eveneens het ongewogen gemiddelde
          van de bedragen die hiervoor in de minima-effectrapportages zijn opgenomen (de
          waterschapslasten zijn naar hun aard al in alle gemeenten even hoog).
     Alhoewel de verschillen beperkt zijn, komen de bedragen in de tabel hierdoor niet meer
     exact overeen met de bedragen die in de rapportages per gemeente zijn opgenomen.
     De berekeningen zijn gemaakt met het door Nibud ontwikkelde model. Zoals ook bij de
     minima-effect-rapportages per gemeente is aangegeven geldt dat dit model in zijn
     algemeenheid aangeeft hoe de financiële situatie er uit ziet als de huishoudens gebruik
     maken van alle regelingen waar zij recht op hebben. In het model wordt uitgegaan van de
     door Nibud ontwikkelde normbedragen voor basisbehoeften en maatschappelijke
     participatie. In het model wordt geen rekening gehouden met schulden.
11     Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>4.3.        Bevindingen
            De resultaten zijn samengevat in tabel 7. Achtereenvolgens zijn hierin opgenomen:
            a. de financiële situatie per huishoudtype indien alleen de regelingen van het Rijk van
                  toepassing zouden zijn;
            b. de toevoegingen op basis van lokaal beleid (minimabeleid gemeente + kwijtschelding
                  waterschapsheffingen)
            c. de financiële situatie na deze toevoegingen.
Tabel 7. Vergelijking effecten gemeentelijk beleid per huishoudtype en inkomenscategorie
  Huishoudtype                                   Alleen Rijk        Toevoegingen lokaal beleid                  Resultaat inclusief lokaal beleid
                                                                  Drim- Etten- Moer- Roosen- Drim-                 Etten-       Moer-         Roosen-
                                                                 melen Leur         dijk       daal    melen        Leur          dijk           daal
  Alleenstaande
  100%                                                -120          101     113       107          99      -19           -7         -13             -21
  110%                                                 -89           28       41       37          27      -61       -48        -52           -62 
  120%                                                 -22           20       40       37          12       -2           18          15             -10
           Alleenstaande, 2 kinderen
           3&5 jaar
  100%                                                  -5          123     169       152         106    118          164          147              101
  110%                                                  -5          95     121        15         102       90      116          10            97 
  120%                                                  72           38       74      -48          38    110          146            24             110
           Alleenstaande, 2 kinderen
           14&16 jaar
  100%                                                -240          138     188       156         182   -102           -52          -84             -58
  110%                                                -209           63     114        82         108   -146         -95      -127           -101 
  120%                                                -111           40       98       29          75      -71         -13          -82             -36
           Paar, 2 kinderen 3&5
           jaar
  100%                                                -235          165     210       183         133      -70         -25          -52            -102
  110%                                                -203           70     116        87          37   -133         -87      -116           -166 
  120%                                                -153           64     116        35          22      -89         -37        -118           -131
           Paar, 2 kinderen
           14&16 jaar
  100%                                                -453          164     230       188         210   -289         -223         -265             -243
  110%                                                -420           67     135        91         113   -353       -285       -329           -307 
  120%                                                -370           61     135        56          98   -309         -235         -314             -272
           Ouder paar zonder
           kinderen
  100%                                                  33          90     115        94         88      121          146          125              119
  110%                                                  42          47      82        59         38         87      122          99            78 
  120%                                                 146          47      82        59         38        -19        226         203               182
Alle bedragen hebben betrekking op de uitgaven per maand voor basispakket en restpakket (maatschappelijke participatie).
Om de resultaten te verduidelijken zijn in de tabel:
-     situaties met tekorten in oranje (< € 100) en rood (> € 100)
-     en situaties met overschotten in lichtgroen (< € 100) en donkergroen (> € 100) weergegeven.
Gezien het bijzondere karakter is het huishoudtype “oudere met zorgvraag” niet in dit overzicht opgenomen.
12            Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>   Financiële situatie na alleen regelingen Rijk
   In de eerste kolom is de situatie aangegeven indien uitsluitend de regelingen van het Rijk
   van toepassing zouden zijn. Hieruit blijkt dat er grote verschillen zijn tussen de
   huishoudtypen:
   -   met name bij het “paar met oudere kinderen” is sprake van substantiële tekorten. Bij
       een inkomen op het sociaal minimum is er maandelijks een tekort van ruim € 400.
       Daarbij valt op dat bij toename van het inkomen tot 110% en 120% van het sociaal
       minimum daar slechts in zeer beperkte mate verbetering in optreedt.
   -   in mindere mate, maar nog steeds omvangrijk zijn er tekorten bij de huishoudtypen
       “alleenstaande met oudere kinderen” en het “paar met jonge kinderen”.
   -   ook bij de “alleenstaande (jonger dan 65 jaar)” is er een tekort.
   -   het meest gunstig is de financiële situatie bij het “oudere paar zonder kinderen” en de
       “alleenstaande met 2 jongere kinderen”. Deze beschikken op basis van alleen de
       regelingen van het Rijk over geheel of nagenoeg voldoende middelen om alle uitgaven
       (inclusief de uitgaven voor maatschappelijke participatie) te bekostigen.
   Toevoegingen lokaal beleid
   Gemiddelde toevoeging bij de vier betrokken gemeenten
   Toegespitst op de situatie bij huishoudens met een inkomen op het sociaal minimum
   varieert de toevoeging afgerond tussen € 95 en € 200 per maand. Op basis van het
   (ongewogen) gemiddelde van de vier gemeenten is de toevoeging het hoogst bij de
   huishoudtypen met kinderen:
   -   paar met oudere kinderen                     € 198
   -   paar met jonge kinderen                      € 173
   -   alleenstaande met oudere kinderen            € 166
   -   alleenstaande met jongere kinderen           € 138
   De bijdrage is gemiddeld het laagst bij de alleenstaande (€ 105) en het oudere paar zonder
   kinderen (€ 95).
   Afnemende financiële ondersteuning bij toename van het inkomen
   Het past bij de aard van het armoedebeleid dat naarmate het inkomen toeneemt, de
   bijdragen vanuit de minimaregelingen afnemen. Gemiddeld bezien nemen de bijdragen bij
   een inkomen op 110% resp. 120% van het bestaansminimum af tot 56% resp. 41% van
   hetgeen huishoudens op het sociaal minimum ontvangen.
   Invloed kwijtschelding gemeentelijke belastingen
   Zoals in de inleiding werd aangegeven is in de uitgangssituatie “alleen Rijk” uitgegaan van
   het ongewogen gemiddelde van de gemeentelijke belastingen in de vier gemeenten. In
   realiteit is dit bij sommige gemeenten hoger, en bij andere lager. Met het oog hierop moet
   een nuancering worden gemaakt bij de verschillen zoals die in de tabel tot uitdrukking
   komen.
   In situaties waarin het niveau van de gemeentelijke belastingen bijvoorbeeld € 10 per
   maand hoger ligt dan gemiddeld wordt door die gemeente ook meer kwijtgescholden.
   Vanuit het perspectief van alleen het armoedebeleid is dat ook een reëel onderdeel van de
   inzet van middelen voor het armoedebeleid; andere huishoudens in de gemeente moeten
   die belasting immers wel betalen, en het leidt tot een reële vermindering van inkomsten.
   Vanuit een breder perspectief bezien kan echter niet gesteld worden dat bij gemeenten
   met een lager belastingniveau dan ook sprake zou zijn van een lagere inzet op
   armoedebeleid. Het lagere belastingniveau komt in generieke zin ten gunste van alle
   huishoudens, en daarmee ook van de huishoudens met een inkomen op minimumniveau.
13   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   Wat telt is het effect op de financiële situatie. In de tabel wordt daarom uitgegaan van
   deze brede benadering.
   Verschillen tussen gemeenten
   Toegespitst op de huishoudens met een inkomen op het sociaal minimum is:
   -    bij alle huishoudtypen de toevoeging op basis van het lokaal beleid het hoogst in de
        gemeente Etten-Leur;
   -    de toevoeging bij huishoudens met oudere kinderen het laagst in de gemeente
        Drimmelen;
   -    de toevoeging bij de overige huishoudtypen het laagst in de gemeente Roosendaal.
   De verschillen zijn soms beperkt, maar soms ook substantieel. Bij het paar met jonge
   kinderen is het verschil het grootst: € 77 per maand.
   Bij toename van het inkomen tot 110% resp. 120% van het sociaal minimum neemt de
   omvang van de toevoegingen af. Ook hierbij zijn er verschillen tussen gemeenten. Om hier
   in hoofdlijnen een beeld van te geven wordt in de onderstaande tabel aangegeven tot welk
   percentage de toevoegingen gemiddeld afnemen bij stijging van het inkomen.
               Drimmelen    Etten-Leur    Moerdijk    Roosendaal       Totaal
                 100%         100%         100%         100%           100%
                   55%          63%         46%           57%           56%
                   41%          56%         25%           38%           41%
   Uit de tabel blijkt dat - gemiddeld over alle regelingen bezien – het recht op
   minimaregelingen het snelst afneemt in de gemeente Moerdijk, en het minst snel in de
   gemeente Etten-Leur.
   Resultaat na toevoegingen lokaal beleid
   Huishoudens met inkomen op sociaal minimum
   Gezien de omvang van de toevoeging aan het beschikbare budget levert het lokaal
   minimabeleid een belangrijke bijdrage aan de financiële positie van huishoudens met een
   inkomen op het sociaal minimum. Met name bij het huishoudtype “paar met oudere
   kinderen” is het tekort dat na het Rijksbeleid overblijft echter zo groot dat ook na de toch
   aanzienlijke aanvulling vanuit het lokaal beleid er bij alle gemeenten een substantieel
   tekort resteert.
   Dat geldt in mindere mate ook voor het paar met jonge kinderen en de alleenstaande met
   oudere kinderen.
   Zoals hiervoor aangegeven was bij enkele huishoudtypen het inkomen na alleen de voor-
   zieningen op Rijksniveau al voldoende of bijna voldoende om in de uitgaven te voorzien.
   Na toevoeging vanuit het gemeentelijk minimabeleid ontstaat een (soms aanzienlijk)
   overschot bij de huishoudtypen “ouderen zonder kinderen” en “alleenstaande ouder met
   jonge kinderen”.
   Resultaat bij toename inkomen; armoedeval
   Zoals hiervoor al aangegeven past het bij de aard van het armoedebeleid dat naarmate het
   inkomen toeneemt, de bijdragen vanuit de minima/regelingen afnemen. Een
   aandachtspunt daarbij is dat bij een snelle afbouw dit tot een situatie kan leiden dat het
   bruto inkomen weliswaar toeneemt, maar per saldo het netto besteedbaar inkomen zelfs
   kleiner wordt: de armoedeval.
14   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>     Uit de tabel blijkt dat na toepassing van alleen de regelingen op Rijksniveau er in strikte
     zin niet of nauwelijks sprake is van een armoedeval. In één situatie (alleenstaande met
     jonge kinderen) blijft ondanks de stijging van het inkomen het netto besteedbaar bedrag
     op exact hetzelfde niveau. Het is echter wel zo dat ook in andere situaties de toename van
     het inkomen slechts in een beperkte, niet evenredige mate leidt tot een toename van het
     besteedbaar budget. Dat komt met name omdat in het model van Nibud er vanuit wordt
     gegaan dat een toename van het inkomen veelal samenhangt met het aanvaarden van
     werk, en daarom bij de raming van de benodigde middelen ook rekening gehouden moet
     worden met werkgerelateerde kosten.
     Indien ook de effecten van het gemeentelijk beleid in de berekeningen worden betrokken
     blijkt dat bij alle gemeenten bij alle huishoudtypen een armoedeval ontstaat bij een
     toename van het inkomen tot 110% van het sociaal minimum. De belangrijkste oorzaak
     daarvan is dat op grond van wettelijke voorschriften slechts kwijtschelding van
     gemeentelijke belastingen en waterschapsheffingen mag worden verleend tot een inkomen
     dat niet hoger is dan het sociaal minimum. Indien aanvaarding van werk leidt tot een
     hoger inkomen vervalt daarmee in een keer het recht op kwijtschelding. De combinatie
     van én de werkgerelateerde kosten én het wegvallen van aanspraak op kwijtschelding van
     belastingen leidt er toe dat het bruto inkomen wel stijgt, maar de netto bestedingsruimte
     per saldo afneemt.
     Het gevolg is dat in alle situaties de huishoudens met inkomen op 110% van het sociaal
     minimum slechter af zijn, hetgeen een toch onbedoeld effect van het minimabeleid is. Bij
     een verdere toename van het inkomen tot 120% van het sociaal minimum wordt het beeld
     iets beter. Maar ook dan blijft bij zowel het paar met oudere als met jongere kinderen het
     netto besteedbaar inkomen nog steeds lager dan het geweest zou zijn bij een inkomen op
     sociaal minimum.
4.4. Conclusies met betrekking tot doeltreffendheid en doelmatigheid
     Op basis van de berekeningen moet worden vastgesteld dat de combinatie van
     minimaregelingen op rijks- en lokaal niveau als onvoldoende doeltreffend en doelmatig
     moet worden aangemerkt. Dit komt vooral omdat er beleidsmatig niet of nauwelijks sprake
     is van samenhang en afstemming tussen het armoedebeleid op rijksniveau en het
     armoedebeleid bij gemeenten. Het is voor gemeenten ook niet doenlijk om zelf tot zo’n
     afstemming te komen. Op landelijk niveau worden de regelingen veelvuldig aangepast, en
     om tot afstemming te komen zouden gemeenten dan steeds de nieuwe scenario’s dienen
     door te rekenen en het eigen beleid daarop moeten aanpassen. Het gevolg is wel dat
     sommige huishoudens te weinig financiële ondersteuning ontvangen om in alle uitgaven
     voor basis- en restpakket te kunnen voorzien, terwijl bij andere huishoudtypen juist sprake
     is van een surplus. Voor zover er te weinig ondersteuning beschikbaar komt is het beleid
     niet doeltreffend; voor zover er een surplus ontstaat schiet het beleid zijn doel voorbij en
     is de daarmee gemoeide inzet van middelen ondoelmatig.
     Een algemeen aanvaard uitgangspunt in het armoedebeleid is dat armoede het best
     bestreden kan worden door uitstroom naar werk te bevorderen. Doordat bij toename van
     het inkomen tot een niveau boven het sociaal minimum het recht op met name
     kwijtschelding van belastingen vervalt leidt het beleid echter feitelijk tot het ontstaan van
     een armoedeval en daarmee juist tot een ontmoediging bij de uitstroom naar werk. Het
     beleid is daarom ook vanuit deze optiek niet als doeltreffend aan te merken.
15    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>5. Verschillen en overeenkomsten in armoedebeleid en
   mogelijke verklaringen
   Typologieën gemeenten en opgave armoedebeleid
   De gemeenten in West-Brabant laten zich kenmerken als gemeenten waar relatief gezien
   minder armoede is dan in Nederland als geheel. West-Brabant is door haar ligging en
   kenmerken een sterke economische regio, waar industrie een grote rol speelt
   (Arbeidsmarktmonitor West-Brabant, 2014). Desondanks zien we in de gemeenten de
   minima-populatie wel groeien; de gevolgen van de crisis zijn in de verschillende
   gemeenten in de onderzoeksperiode duidelijk merkbaar.
   Drimmelen en Moerdijk zijn uitgestrekte plattelandsgemeenten met verschillende kernen.
   Etten-Leur is een middelgrote gemeente met één enkele kern. Roosendaal heeft door haar
   omvang en centrumfunctie meer armoede en meer verschillende risicogroepen dan de
   omringende gemeenten. Deze verschillen zorgen ervoor dat de opgave van het
   armoedebeleid voor de gemeenten verschilt, en dat daarmee de inrichting van het
   armoedebeleid ook verschilt.
   Vergelijking beleid- en uitvoeringsaspecten
   Op basis van de bovenstaande vergelijkingen zijn een aantal verschillen en
   overeenkomsten tussen de onderzochte gemeenten geïdentificeerd. Deze worden op
   hoofdlijnen beschreven, en daaronder nog eens geduid. In de paragraaf daarna wordt een
   mogelijke verklaring gegeven voor de verschillen en overeenkomsten in gemeenten.
   Verschillen
       ●    Aanbod regelingen. Het verschilt per gemeente welke regelingen aanwezig zijn.
            Daarnaast zijn er verschillen tussen de inkomensgrenzen die gehanteerd worden.
            Etten-Leur heeft van de gemeenten het meest ruime armoedebeleid. Hier zijn de
            meeste beschikbare regelingen en er worden de hoogste inkomensnormen
            gehanteerd.
       ●    Samenwerkingspartners. Voor een aantal regelingen kan een gemeente zelf de
            uitvoering doen of dit aan een samenwerkingspartner overlaten. Etten-Leur voert
            relatief veel regelingen zelf uit. Roosendaal, Moerdijk en Drimmelen laten meer
            regelingen door samenwerkingspartners uitvoeren.
   Overeenkomsten
       ●    Beleidskaders. De beleidskaders waarmee Roosendaal, Etten-Leur, Drimmelen en
            Moerdijk werken vertonen geen expliciete aansluiting met aangrenzende
            beleidsvelden. Dit heeft te maken met het feit dat deze beleidskaders opgesteld
            zijn voor de invoering van de Participatiewet en de samenwerking met het
            Werkplein. De beleidskaders zijn ambitieuzer dan de uiteindelijke uitvoering.
       ●    Doelgroepen. Alle gemeenten hebben te maken met algemeen geformuleerde
            doelen en doelgroepen, waarbij er geen concrete resultaten worden geformuleerd.
            Doelen van het minimabeleid worden geformuleerd als ‘een vangnet bieden’,
            ‘meedoen mogelijk maken’ of ‘ondersteuning voor inkomens voor minima bieden’.
       ●    Inzicht kosten. Voor alle gemeenten geldt dat zij wel inzicht hebben in het totaal
            van kosten van het armoedebeleid, maar dat zij geen volledig inzicht hebben in de
            kosten van alle individuele regelingen en subsidies met zich meebrengen en hoe
            het geld wordt besteed. Zo worden kosten van bepaalde regelingen bij een aantal
16  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>            meegenomen bij kosten voor Bijzondere Bijstand. Daarmee zijn de kosten voor de
            specifieke kosten van elke regeling afzonderlijk niet inzichtelijk.
        ●   Uitvoering Werkplein. Het Werkplein voert voor de gemeenten Moerdijk,
            Roosendaal en Etten-Leur het minimabeleid uit. Voor deze gemeenten geldt dat de
            samenwerking en communicatie met het Werkplein nog niet optimaal is en
            verbeterd kan worden.
   Vergelijking armoedebeleid
   Het Rijk heeft een grote verantwoordelijkheid in het armoedebeleid – deze beheert
   landelijke regelingen en stelt kaders voor het lokale armoedebeleid. Binnen deze kaders
   kunnen gemeenten in maatwerkvorm speciale vormen van inkomensondersteuning bieden.
   Zoals uit de vergelijkingen blijkt, verschillen de gemeenten voornamelijk in hun omvang
   van de minimapopulaties, de breedte van het aanbod van regelingen en (als gevolg van de
   breedte van het aanbod) in het effect van de regelingen op het inkomen van minima-
   huishoudens, zoals in de minima-effectrapportages is vastgesteld.
   Alle gemeenten hebben te maken met een groei van de minima-populatie, een groei van
   het gebruik van de regelingen, en (met uitzondering van Etten-Leur) stijgende uitgaven
   aan bijzondere bijstand en kwijtschelding. Ook blijkt uit de interviews dat de gemeenten
   allen te maken hebben met een deel van doelpopulatie dat niet in beeld is bij de gemeente
   (verborgen armoede) en een doelpopulatie die weinig kennis heeft van de mogelijkheden
   van inkomensondersteunende maatregelen. Ook zien we dat er bij geen van de gemeenten
   een sterke aansluiting is met aangrenzende beleidsvelden.
   Daarnaast zijn er een aantal beleidsinhoudelijke overwegingen van het minimabeleid: de
   integrale aanpak, intergemeentelijke samenwerking en de samenwerking met partners. Op
   deze punten verschillen de gemeenten wel.
   Roosendaal, Etten-Leur en Moerdijk zetten in op een integrale aanpak van armoede. In het
   beleid van deze gemeenten wordt verwoord dat inkomensproblematiek veelal samenhangt
   met andere problemen, en dat het aanpakken van inkomensproblemen en samenhangende
   problemen noodzakelijk is voor het aanpakken van armoede. Wij zien in de praktijk nog
   geen integrale aanpak terug.
   Het beleid van Drimmelen veronderstelt geen integrale aanpak; de gemeente spreekt van
   het in samenhang bekijken van de problemen, om zo adequate hulp te kunnen bieden. Niet
   een “totale” aanpak van de problemen is hierbij het doel, maar het gericht en
   samenhangend aanbieden van hulp is hierbij kern van het beleid.
   Daarbij is Drimmelen ook de enige gemeente die het minimabeleid zelf uitvoert. De andere
   gemeenten laten het minimabeleid uitvoeren door het Werkplein. Deze beleidsvisie, het
   zelf beheren van de uitvoering en het kleinschalige karakter, maakt het voor de gemeente
   Drimmelen mogelijk om zelf de regie te houden op de uitvoering. Uit het onderzoek blijkt
   dan ook dat de uitvoering van Drimmelen het meest in overeenstemming is met de
   beleidsvisie.
   Uit de gesprekken en documenten blijkt dat Moerdijk inzet op een gelijksoortige aanpak:
   juist door de kleinschaligheid is het mogelijk verschillende onderdelen op elkaar af te
   stemmen. Maar juist omdat Moerdijk de uitvoering laat doen door het Werkplein, is deze
17   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   visie minder gemakkelijk naar de praktijk te vertalen; de gemeente en het Werkplein
   moeten beide nog wennen aan de nieuwe situatie.
   Etten-Leur en Roosendaal verschillen van de kleinere gemeenten: het Werkplein past beter
   bij de beleidsvisie en ervaring met deze werkwijze zorgt ervoor dat zij hun beleid beter
   naar de uitvoering kunnen vertalen.
   Verschillen zijn er ook in de samenwerking met partners. Voor Drimmelen, Moerdijk en
   Roosendaal is samenwerking een belangrijk onderdeel van het beleid en uitvoering. Etten-
   Leur heeft er in de afgelopen jaren voor gekozen om een breed aanbod van regelingen aan
   te bieden; samenwerking is nog steeds een belangrijk onderdeel van het beleid, maar is
   minder op de voorgrond dan bij de andere gemeenten.
   Mogelijke verklaringen verschillen en overeenkomsten
   Het is moeilijk om definitieve verklaringen te geven over de verschillen en overeenkomsten
   tussen de gemeenten. We spreken daarom over mogelijke verklaringen.
   We stellen vast de beleidskeuzes van de gemeenten een belangrijke factor zijn bij de
   verschillen tussen gemeenten. De economische situatie en hoeveelheid armen houden
   geen verband met verschillen in beleid. De omvang van de minima-populatie hangt niet
   samen met de hoeveelheid regelingen die een gemeente aanbiedt of de ruimhartigheid van
   het beleid. Uit paragraaf 1.4 blijkt bijvoorbeeld dat de gemeente Roosendaal procentueel
   en absoluut gezien het hoogste percentage huishoudens heeft dat onder het minimabeleid
   valt. Roosendaal biedt als gemeente de minste regelingen aan. Er zou hoogstens een
   omgekeerde relatie mogelijk kunnen zijn tussen de omvang van de minimapopulatie en
   het aanbod van regelingen: een kleinere doelgroep zorgt ervoor dat de gemeente
   financieel minder zwaar belast wordt bij het aanbieden van veel regelingen. Echter, de
   omgevingsfactoren bieden geen verklaring voor de verschillen in het armoedebeleid tussen
   de gemeenten.
   Daarmee zijn de beleidskeuzes van de gemeenten de belangrijkste factor in het
   verklaren van de verschillen in het aanbod van de regelingen en de inkomensgrenzen die
   daarbij gehanteerd worden. Deze beleidskeuzes worden weer beïnvloed door de grootte
   van de gemeentelijke organisatie en de financiële mogelijkheden van de gemeente.
   De schaal van de gemeente bepaalt in grote mate de mogelijkheden van de gemeente,
   grotere gemeenten hebben vaak de mogelijkheid om meer en gespecialiseerde
   medewerkers aan te nemen. De kleine gemeenten kiezen er daarom vaker voor om
   samenwerkingsrelaties aan te gaan met partners en hun diensten in te zetten in het kader
   van armoedebeleid. Omgekeerd verstrekt Roosendaal subsidie aan de verschillende
   organisaties waaraan algemene afspraken zijn gekoppeld. Het is aan de organisaties zelf
   om de werkwijze in te vullen. De gemeente vervult de rol van facilitator aan onafhankelijke
   organisaties.
   De combinatie van de grotere schaal en financiële mogelijkheden in Etten-Leur hebben
   ertoe geleid dat de gemeente voor een ruimer beleid gekozen heeft, waarbij veel
   regelingen door de gemeente worden aangeboden. In Roosendaal is er voor gekozen om
   door een gebrek aan financiële middelen het armoedebeleid niet te hernieuwen en is er
   een beleid dat ingericht is op samenwerking met partners.
   Wij zien bij alle gemeenten een wens om een armoedebeleid te hebben dat aansluit bij de
   andere beleidsterreinen en een integrale aanpak te bieden. In de uitvoering zien we nog
18  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>   geen aansluiting of integrale aanpak. Als eerste moet opgemerkt worden dat een integrale
   aanpak moeilijk is en veel vergt van een gemeentelijke organisatie en partners. Daarnaast
   zien we dat het armoedebeleid op zichzelf staat en nog niet mee is gegaan met
   ontwikkelingen in participatie, WMO en jeugdbeleid. Ook heeft de start van het Werkplein
   ervoor gezorgd dat de gemeenten die daarbij zijn aangesloten in de uitvoering te maken
   hebben met een nieuwe situatie.
19  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>6. Best Practices
   Tijdens het onderzoek zijn we verschillende beleidsonderdelen, instrumenten en
   interventies tegengekomen die zich op een positieve manier onderscheiden. Om te zorgen
   dat gemeenten van elkaar kunnen leren wordt hier een overzicht geboden van deze best
   practices.
   Systematische opbouw beleidskader en gebruik prestatie-indicatoren
   Het beleidskader van Etten-Leur kent een systematische opbouw, waarbij de beleidsvisie
   en de algemene beleidsdoelen worden uitgesplitst naar subdoelen, die vervolgens
   gekoppeld worden aan regelingen en instrumenten en doelgroepen. Op deze manier
   ontstaat er samenhang in beleid en is voor elk van de instrumenten duidelijk wat de
   beoogde doelen zijn. Bovendien worden de beleidsdoelen in het jaarverslag gekoppeld aan
   prestatie-indicatoren, die een beeld geven van het behalen van de doelen. Een dergelijke
   opbouw maakt het de Raad in enige mate mogelijk zicht te krijgen op het behalen van
   doelen.
   Uitgaven bijzondere bijstand uiteenzetten
   Bij het beleidskader van het armoedebeleid geeft de gemeente Drimmelen een overzicht
   van de uitgaven van de bijzondere bijstand. Hiermee wordt inzichtelijk aan welke posten
   de bijzondere bijstand wordt besteed en naar welke producten uitgekeerde bedragen toe
   gaan. Zo wordt bijvoorbeeld duidelijk dat een aanzienlijk deel van de kosten van bijzondere
   bijstand gericht is op schuldhulpverlening.
   Afspraken informatieverstrekking en informeren burgers
   Moerdijk heeft afspraken gemaakt met verschillende samenwerkingspartners: deze zijn
   verplicht om informatie te verstrekken aan burgers over het aanbod van minima-
   regelingen. Daarnaast zijn samenwerkingspartners verplicht om gebruik van regelingen te
   registreren en deze in de vorm van managementinformatie met de gemeente te delen.
   Aanschrijven klantenbestand voor collectieve zorgverzekering
   In 2014 heeft Etten-Leur (met behulp van verschillende klantenbestanden) minima
   benaderd om over te stappen naar de door de gemeente aangeboden collectieve
   zorgverzekering. Dit heeft volgens de gemeente en Werkplein geleid tot een toename van
   het gebruik van de collectieve zorgverzekering. Een dergelijke gerichte communicatie-actie
   heeft naar verwachting een groter effect dan algemene communicatiemiddelen.
   Inzetten Jeugdcultuurfonds
   Moerdijk heeft al in een vroeg stadium de samenwerking gezocht met het
   Jeugdcultuurfonds. Door de provincie aan te sporen het Jeugdcultuurfonds inzetbaar te
   maken, is het voor de gemeente mogelijk geworden om uit andere voorzieningen extra
   middelen voor de minimapopulatie in te zetten.
20  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>   Samenwerking met Stichting Leergeld
   Alle gemeenten werken samen met Stichting Leergeld, om extra middelen in te zetten voor
   kinderen in minimagezinnen. Drimmelen werkt nauw samen met de stichting, zodat de
   werkzaamheden goed aansluiten bij het pakket aan inkomensondersteunende maatregelen
   van de gemeente. Doordat er geen vast bedrag per kind wordt gehanteerd is er meer
   vrijheid om te kijken naar wat een kind in een individuele, persoonlijke situatie nodig heeft.
   Verruiming collectieve zorgverzekering bij wegvallen landelijke regelingen
   Sinds vorig jaar zijn landelijke regelingen ter tegemoetkoming van chronisch zieken
   weggevallen. De onderzochte gemeenten hebben verschillende manieren om dit wegvallen
   te compenseren. Alle gemeenten hebben de inkomensgrens van de collectieve
   zorgverzekering op 120% van het sociaal minimum.
   Daarnaast hebben de gemeenten verschillende manieren om extra zorgkosten te dekken:
   het vergoeden van eigen bijdrage uit de bijzondere bijstand of uit het pakket van de
   zorgverzekering. Op deze manier worden zorgkosten voor zorgbehoevenden lager en lopen
   zij minder risico bij hogere ziektekosten.
   Aanvullende informatie bij invullen aanvraag bijzondere bijstand
   Het aanvragen van bijzondere bijstand kan door formulieren en procedures drempels
   opwerpen voor burgers. De gemeenten proberen deze drempel weg te nemen door
   ondersteuning te bieden, in de vorm van sociale raadslieden of ondersteuning door
   medewerkers van welzijnsinstellingen of het CJG. Omdat bij aanvragen niet wordt vermeld
   welke organisatie of medewerker van gemeente ondersteuning heeft geboden bij de
   aanvraag is ook niet vast te stellen welke organisaties bijdragen aan het wegnemen van
   drempels.
   Tot voor kort vermeldden sociale raadslieden in Etten-Leur op aanvraagformulieren of zij
   ondersteuning hebben geboden bij de aanvraag. Op deze manier was er enig zicht op het
   effect van ondersteuning bij het aanvragen van inkomensondersteunende maatregelen.
   Het registreren van dergelijke informatie kan de gemeenten helpen bij het zicht krijgen op
   de inzet van de keten en van samenwerkingspartners.
21  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>7.   Toekomstperspectief
7.1. Introductie
     In dit toekomstperspectief gaan we in op een aantal verwachte trends en ontwikkelingen
     en de mogelijke beleidsimplicaties hiervan.
     Om een beeld te geven van de verwachte ontwikkelingen wordt er gebruik gemaakt van
     een aantal publicaties die analyses en prognoses geven van een aantal ontwikkelingen en
     trends. Met een analyse van deze publicaties geven we ontwikkelingen weer die relevant
     zijn voor het armoede- en minimabeleid van de onderzochte gemeenten.
     In paragraaf 7.2 worden macro-economische ontwikkelingen beschreven: de verwachte
     ontwikkeling van de Nederlandse economie en de gevolgen op werkgelegenheid en
     werkloosheid op korte en lange termijn. Hiervoor baseren we ons op de Macro
     Economische Verkenning uit 2016 van het CPB.
     In 2014 heeft Etil in samenwerking met ROA en PSW een arbeidsmarktmonitor ontwikkeld
     en uitgevoerd voor de provincie Noord-Brabant. Hiermee wordt in paragraaf 6.3 een
     prognose gegeven van de arbeidsmarktsituatie van West-Brabant tot en met 2019.
     In paragraaf 6.4 gaan we in op twee publicaties van het CPB en SCP uit 2015 en 2016. In
     deze publicaties worden de ontwikkeling van armoede en langdurige armoede in Nederland
     beschreven. Hiermee wordt de verwachte ontwikkeling van de minimapopulatie gegeven.
     Divosa heeft in 2016 een onderzoek laten uitvoeren naar de trends in de uitgaven van de
     bijzondere bijstand. Deze wordt in paragraaf 6.5 beschreven. In paragraaf 6.6 wordt
     ingegaan op ontwikkelingen in samenwerking en de verwachte ontwikkelingen over lange
     termijn.
     In de afsluitende paragraaf worden de verwachte effecten van trends op de onderzochte
     gemeenten beschreven.
7.2. Macro-economische ontwikkelingen
     Het Centraal Planbureau (CPB) publiceert jaarlijks de Marco Economische Verkenning
     (MEV), waarin analyses en prognoses voor Nederlandse economie worden weergegeven.
     Hierin wordt onder andere ingegaan op de ontwikkelingen van werkloosheid en de
     koopkracht van huishoudens. De MEV 2016 geeft prognoses op de korte termijn, in de MEV
     2014 zijn prognoses voor de lange termijn gemaakt.
     Op basis van deze prognoses ontstaat het volgende beeld:
      ●   Op korte termijn vindt er een lichte daling van de werkloosheid plaats
      ●   De koopkracht van bijstandshuishoudens neemt op korte termijn in lichte mate toe
      ●   Op de lange termijn is er sprake van een sterkere daling van de werkloosheid
22    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>     Op korte termijn lichte daling werkloosheid
     De werkloosheid daalt in 2016 licht, maar is nog wel fors hoger dan het niveau voor de
     crisis. Waar de werkloosheid in 2008 nog op 3,8% lag, ligt deze in 2016 (verwacht) op
     6,9%. Voor de jaren hierna wordt dezelfde daling verwacht. Ondanks economisch herstel,
     zal op korte termijn de werkloosheid slechts licht dalen.
     De stabilisatie van de werkloosheid wordt verklaard door een vertraging in de conjunctuur
     en het stijgende arbeidsaanbod. Bedrijven zullen eerst hun productie verhogen door
     gebruik te maken van rek in hun productiecapaciteit (de mensen die ze in dienst hebben
     en machines kunnen weer op volle toeren draaien) voordat bedrijven nieuwe personen
     zullen aannemen. Daarnaast groeit het arbeidsaanbod (het aantal personen dat kan
     werken) doordat vrouwen en ouderen meer werken. Dit zorgt ervoor dat in deze fase van
     economische groei de werkloosheid nog niet snel kleiner wordt.
     Koopkracht van bijstandshuishoudens neemt op korte termijn in lichte mate toe
     De koopkracht van huishoudens zal in 2016 toenemen met 1,4%. De stijging van
     koopkracht is verschillend voor andere huishoudtypen: werkenden (2%)zullen er meer op
     vooruitgaan dan uitkeringsgerechtigden (0,2%). Alleenverdieners zullen er met een
     stijging 0,8% minder op vooruitgaan dan tweeverdieners (1,9%). De koopkracht van
     gepensioneerden zal er 0,2% op vooruit gaan.
     Op lange termijn sterkere daling werkloosheid
     De MEV uit 2014 doet voorspellingen over de ontwikkelingen van werkgelegenheid en
     werkloosheid op lange termijn. Op de lange termijn wordt een sterkere daling van de
     werkloosheid verwacht. De aantrekkende economie zal ertoe leiden dat de
     werkgelegenheid toeneemt en bedrijven personen gaan aannemen. Dit zal leiden tot
     minder armen. De werkloosheid zal van 6,9% in 2016 bij een gematigd economisch
     herstel afnemen tot 4,25% in 2023. Op de lange termijn heeft het economisch herstel een
     positief effect op de werkgelegenheid en werkloosheid.
     Het hebben van werk is een belangrijke voorwaarde om een inkomen te krijgen dat hoger
     is dan de armoedegrens. Doordat op termijn meer personen een inkomen uit werk zullen
     genieten, is het te verwachten dat de minima-populatie zal afnemen. Deze ontwikkeling
     zal volgens het CPB op de middellange termijn plaatsvinden.
7.3. Trends in demografie en arbeidsmarkt West-Brabant
     Om een specifieker beeld te krijgen van de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt,
     werkgelegenheid en werkloosheid in West Brabant maken we gebruik van gegevens van de
     Arbeidsmarktmonitor van Noord Brabant (2014). Deze rapportage is opgesteld door E’til,
     ROA, Panteia en PSW en vertaalt voorspellingen uit de macro-economische verkenning uit
     2014 van het CPB naar de demografische en arbeidsmarktsituatie van West Brabant. Op
     deze manier worden prognoses over de werkgelegenheid in verschillende economische
     sectoren gemaakt.
     De belangrijkste prognoses voor de arbeidsmarkt van West Brabant zijn:
     ●    tot aan 2020 zal West Brabant vergrijzen en ontgroenen (er zullen relatief meer
          ouderen en minder jongeren zijn)
     ●    in de sectoren industrie, landbouw, en onroerend goed zal tot aan 2019 het aantal
          arbeidsplaatsen in West-Brabant afnemen
     ●    in de sectoren handel, bouw, zakelijke dienstverlening zal tot 2019 het aantal
          arbeidsplaatsen toenemen of stabiel zijn.
23    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>7.3.1. Demografische ontwikkelingen: bevolkingstoename en ontgroening
       Prognoses van de demografische ontwikkeling van West-Brabant geven aan dat de
       bevolking in de regio tot aan 2020 met 1.660 personen per jaar zal toenemen. De
       bevolking zal daarbij ontgroenen: het aantal personen van 65 jaar en ouder zal toenemen,
       en het aantal personen tot 20 jaar zal licht afnemen. Waar in 2014 nog 31% van de
       bevolking ouder is dan 65, zal dit in 2020 37% zijn. Hiermee zal West-Brabant vergeleken
       met andere regio’s in Noord Brabant het grootste deel van personen van 65 jaar of ouder
       krijgen (nb: door de verwachte stijging van de AOW-leeftijd zal de groep aangemerkt als
       ouderen ook veranderen naar 67 jaar of hoger).
       In West-Brabant is de arbeidsparticipatie van personen van 55 tot 65 jaar (58,1%) relatief
       laag ten opzichte van Nederland (Arbeidsmarktmonitor Noord-Brabant, p. 22). Ouderen
       met een leeftijd tussen 55 en 65 vormen daarmee een groep waarbij zowel risico’s als
       mogelijkheden liggen. Aan de ene kant kan een aantrekkende economie ervoor zorgen dat
       deze groep meer aan het werk gaat. Aan de andere kant is een lage participatiegraad
       onder deze groep juist problematisch - mocht deze groep groter worden, zonder dat de
       participatiegraad toeneemt, dan zal het aantal armen in deze leeftijdscategorie ook stijgen.
7.3.2. Ontwikkeling arbeidsplaatsen in verschillende sectoren
       In de onderstaande tabel staat een overzicht van de verschillende sectoren en het aantal
       arbeidsplaatsen. Er wordt een prognose gegeven van de verwachte groei van het aantal
       arbeidsplaatsen in de periode 2016-2019.
       Tabel 6. Overzicht aantal vestigingen en aantal arbeidsplaatsen per sector en ontwikkeling
       arbeidsplaatsen in West-Brabant. Bron: Arbeidsmarkt Noord-Brabant 2014, bewerking CAB Groningen.
         Sector                                       Aantal         Aandeel       Aantal    Gemiddelde
                                                      vestigingen in van sector in arbeids- verwachte
                                                      2013           2013          plaatsen ontwikkeling
                                                                                   per       arbeidsplaatsen
                                                                                   sector in per jaar in periode
                                                                                   2013      2016-2019
         Landbouw, bosbouw en visserij                         3.099         5,7%     10.462                -2,7%
         Voedings- en genotmiddelenindustrie                     244         0,4%      8.069               -1,6 %
         Chemische industrie                                     258         0,5%     10.052               -0,6 %
         Metaalindustrie                                       1.152         2,1%     14.053               -0,7 %
         Overige industrie                                     1.152         2,1%     11.341               -1,8 %
         Energie                                                 121         0,2%      3.104               -0,7 %
         Bouwnijverheid                                        5.687       10,5%      18.264                1,7 %
         Detailhandel                                          6.578       12,1%      38.795                0,2 %
         Groothandel                                           3.889         7,2%     23.470                0,8 %
         Vervoer en opslag                                     1.687         3,1%     20.781                1,0 %
         Horeca                                                1.663         3,1%     12.051                0,3 %
         Informatie en communicatie                            2.366         4,4%      5.921                0,5 %
         Financiële dienstverlening en onroerend
         goed                                                  1.106         2,0%      7.506               -1,2 %
         Specialistische zakelijke dienstverlening             9.808       18,1%      24.496                0,7 %
         Verhuur en overige zakelijke dienstverlening          2.334         4,3%     15.864                1,7 %
         Openbaar bestuur en overheidsdiensten                   108         0,2%     15.608               -1,1 %
         Onderwijs                                             2.431         4,5%     18.944               -0,3 %
         Zorg                                                  3.433         6,3%     37.286                0,7 %
         Welzijn                                               1.411         2,6%     12.052                0,4 %
         Overige dienstverlening                               5.751       10,6%      12.322                0,3 %
         Totaal                                               54.278      100,0%     320.441                0,2 %
24      Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>     De ontwikkeling van het aantal arbeidsplaatsen is voor de verschillende gemeenten
     gunstig. In de periode 2016-2019 wordt verwacht dat voor de sectoren handel, zakelijke
     dienstverlening, vervoer en zorg het aantal arbeidsplaatsen in lichte mate zal toenemen.
     Deze sectoren zijn hierboven in het groen weergegeven. Deze sectoren leveren in alle vier
     gemeenten tussen de 50% en 60% van de arbeidsplaatsen.
     Het aantal arbeidsplaatsen in de industriële sector en landbouw zal wel afnemen - in de
     tabel in het rode vlak weergegeven. In Moerdijk en Etten-Leur, waar respectievelijk 25%
     en 21% van de arbeidsplaatsen zich in de industrie bevindt, wordt een afname van
     ongeveer 1% verwacht. In Drimmelen verschaft de landbouwsector relatief veel
     arbeidsplaatsen, namelijk 11,3%. Het aantal arbeidsplaatsen in deze sector zal afnemen
     met 2,7%. Er wordt hierbij wel opgemerkt dat er veel pendel is tussen gemeenten, en een
     afname of toename in het aantal arbeidsplaatsen niet direct zal samenhangen met een
     afname of toename van werkloosheid in de gemeente. Desondanks kunnen de gemeenten
     wel rekening houden met verwachte stijging of daling van arbeidsplaatsen in de sectoren.
7.4. Ontwikkelingen armoede en langdurige armoede
     Om de ontwikkelingen op het gebied van armoede en langdurige armoede weer te geven,
     beroepen we ons op twee publicaties van het SCP en CPB. De publicatie ‘Een lang tekort:
     Langdurige armoede in Nederland’ van het Sociaal Cultureel Planbureau beziet de
     ontwikkeling van langdurige armoede in Nederland in de afgelopen 20 jaar. In de publicatie
     ‘Armoede en sociale uitsluiting 2015’ doet het CBS verslag van recente ontwikkelingen op
     het gebied van armoede en levensomstandigheden in Nederland en zijn ramingen gemaakt
     voor de ontwikkeling van de armoede in 2016. Deze publicaties doen ook enkele uitspraken
     over de effecten van deze ontwikkelingen op de toekomst.
     Het beeld wat uit de twee rapportages ontstaat is:
      ● Het risico op armoede zal op korte termijn dalen; het aantal huishoudens dat arm is zal
          hiermee ook afnemen
      ● Met deze afname zal de minima-populatie zal veranderen: het aandeel langdurig armen
          neemt verhoudingsgewijs toe.
      ● Specifieke doelgroepen hebben een verhoogd risico op langdurige armoede.
     Het risico op armoede daalt op korte termijn
     Het CPB stelt dat er na de crisis een plafond is bereikt: het risico op armoede bij
     huishoudens is in 2014 licht gestegen (naar 10.4% van de huishoudens), en er wordt een
     lichte daling verwacht voor 2016 (naar 10% van de huishoudens). Dit houdt in dat het
     aantal personen dat in armoede leeft, en dus het aantal minima in 2016 zal afnemen. Op
     basis van deze ontwikkeling, en de voorziene periode van economisch herstel is het te
     verwachten dat deze trend zal doorzetten.
     Het aandeel langdurig armen neemt verhoudingsgewijs toe
     Ondanks de afname van het aantal huishoudens dat een risico heeft op armoede, neemt
     het aandeel huishoudens waar sprake is van langdurige armoede verhoudingsgewijs toe. In
     2014 is het aantal huishoudens dat langdurig arm is (4 jaar lang met een inkomen onder
     het sociaal minimum) met 10% gestegen ten opzichte van 2013. Deze trend zal zich
     doorzetten.
25     Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>          De digitale publicatie ‘Armoede in kaart’ van het SCP1 wijst ook op de toename van
          langdurig armen in de afgelopen jaren, terwijl het totaal aantal armen stagneert. Deze
          ontwikkelingen hebben tot gevolg dat het aandeel langdurig armen in de minimapopulatie
          verhoudingsgewijs groter gaat worden.
7.4.1. Doelgroepen die risico lopen op langdurige armoede
          Volgens het CPB (p. 32) zijn er een aantal groepen die de komende jaren extra risico lopen
          op langdurige armoede. Ten eerste zijn dit de ‘traditionele’ kwetsbare groepen:
            ●   niet westerse huishoudens met kinderen,
            ●   eenoudergezinnen met minderjarige kinderen,
            ●   alleenstaanden onder de AOW-leeftijd hebben een hoog risico op langdurige armoede.
            ●   jongeren zonder startkwalificatie of een diploma op mbo-2 niveau
          Ten tweede wordt verwacht dat het aandeel werkenden in de armoede steeds groter
          wordt. het gaat hierbij niet alleen om werknemers in loondienst maar ook om zzp’ers en
          kleine ondernemers. Volgens het CPB stijgt het aandeel werkenden in de langdurige
          armoede. De helft van de groep langdurig armen is werkende.
          Ook zijn er steeds meer kinderen die opgroeien in een gezin met een langdurig laag
          inkomen. In 2014 is de groep kinderen die opgroeien in armoede in Nederland gestegen
          met 14%, naar 131 duizend kinderen. De helft van deze kinderen groeit op in een
          bijstandsgezin.
          Voor arme gepensioneerden geldt dat zij mogelijkerwijs de rest van hun leven arm zijn:
          het gebrek aan (aanvullend) pensioen en zorgkosten zorgen voor een laag inkomen en
          terugkeer naar de arbeidsmarkt is geen optie. Over het algemeen geldt wel dat onder 65-
          plussers het aandeel met een laag inkomen het laagst is. Dit komt doordat de meeste
          ouderen naast de AOW een aanvullend (pensioen)inkomen hebben en de koopkracht van
          ouderen met AOW de afgelopen 15 jaar gestegen is. (p. 34, CBS, 2015). Het gaat dus om
          een zeer specifieke groep binnen de doelgroep.
7.4.2. Effecten op minima-populatie en langdurig armen
          Door het aantrekken van de economie zal op termijn de werkgelegenheid toenemen. Het
          risico op armoede neemt daarmee af, wat zal betekenen dat de minimapopulatie kleiner
          wordt. Tegelijkertijd is het risico op langdurige armoede in mindere mate aan het afnemen.
          Dit heeft als gevolg dat het aantal langdurig armen in de minimapopulatie
          verhoudingsgewijs zal toenemen. Volgens de ramingen zal de helft van de minimapopulatie
          bestaan uit langdurig armen.
          Daarnaast zullen er steeds meer werkenden zijn die tot de groep langdurig arm behoren.
          Door een toenemende flexibilisering van de arbeidsmarkt is het hebben van werk geen
          garantie op een hoog inkomen. Het Nibud wijst in de minima-effectrapportages op de
          armoedeval bij werkaanvaarding, doordat werken extra kosten met zich mee brengt. Het
          hebben van werk zal in mindere mate een garantie zijn voor een hoog inkomen.
1
  http://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2016/verwachte_armoede_in_2015-2017/
26          Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>     Momenteel heeft de helft van de minima-populatie in Nederland een bijstandsuitkering.
     Gemeenten hebben relatief veel zicht op deze groep. Arme werkenden behoren tot de
     groep ‘verborgen armoede’, waar de gemeente geen zicht op heeft. Met de verschuiving
     binnen de groep langdurig armen, waarbij een groter aandeel werkend is, zal de gemeente
     ook minder zicht krijgen op de groep langdurig armen.
7.5. Ontwikkelingen in bijzondere bijstand en bestuur
     Divosa heeft in de ‘Divosa monitor factsheet: Financiën bijzondere bijstand’ een analyse
     gemaakt van de ontwikkelingen in de kosten van de bijzondere bijstand. Op basis hiervan
     maakt Divosa een prognose van de toekomstige ontwikkelingen van de kosten voor
     bijzondere bijstand.
     Belangrijkste trends zijn:
          ● de kosten voor de bijzondere bijstand zullen verder toenemen door een toenemend
             gebruik onder alle kostenposten, de instroom van statushouders en toenemende
             kosten van beschermingsbewind
          ● op de lange termijn zullen gemeenten verder decentraliseren en zal sociaal beleid
             samenvallen met economisch beleid op regionaal niveau.
     De kosten van de bijzondere bijstand zullen verder toenemen
     In de “Divosa Monitor Factsheet: Financiën bijzondere bijstand” gaat Divosa in op de
     verwachte groeiende uitgaven van gemeenten aan bijzondere bijstand. Het gebruik van de
     bijzondere bijstand zal de komende jaren toenemen, waarbij kosten voor bijzondere
     bijstand ook toenemen. De belangrijkste veroorzakers van het stijgen kosten zijn:
          ● het groeiende gebruik van de bijzondere bijstand (er zijn geen kostenposten die
             dalen),
          ● het groeiende aantal personen onder bewindvoering (en wiens bewindvoering
             wordt bekostigd uit de bijzondere bijstand)
          ● het toenemende aantal statushouders.
     Divosa heeft in samenspraak met een aantal gemeenten een overzicht gemaakt van de
     tien belangrijkste trends en ontwikkelingen die veranderingen in uitgaven over de tijd
     kunnen verklaren. In volgorde van financiële impact zijn dit (p. 16):
       Tabel 7. Overzicht belangrijkste trends en ontwikkelingen. Bron: Divosa
27    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      Ook beslissingen van de Rijksoverheid doen het beroep op de bijzondere bijstand stijgen.
      Doordat de bijstand te laag is om mee rond te komen, door veranderde wetgeving en door
      de decentralisaties worden de kosten die gemeenten moeten maken steeds hoger.
      Risico’s en mogelijkheden
      Hoewel we bij de onderzochte gemeenten geen grote tekorten in het budget hebben
      geïdentificeerd, zien wij wel dat de gemeenten allen een groter budget inramen en meer
      uit zijn gaan geven aan de bijzondere bijstand. Op basis hiervan en het rapport van Divosa
      is het aannemelijk dat de uitgaven aan bijzondere bijstand blijvend zullen toenemen.
      Risico is dat door het open einde karakter van de bijzondere bijstand de kosten moeilijk te
      beheersen zullen worden voor gemeenten. Gemeenten kunnen relatief weinig sturen op de
      bijzondere bijstand. Specifieke risico’s liggen bij statushouders en beschermingsbewind
      van schuldenaren, die de kosten voor bijzondere bijstand zullen opdrijven.
7.6. Schaal, samenwerking en autonomie
      Decentralisaties en regionalisering zullen naar verwachting doorzetten
     Uit de onderzoeken komt naar voren dat de gemeenten een aanzienlijk deel van hun
     minima-beleid laten uitvoeren door samenwerkingspartners en instellingen die op regionaal
     niveau opereren. Regionale welzijnsinstellingen zijn belangrijke partners en de inter-
     gemeentelijke sociale dienst voert het beleid van drie van de onderzochte gemeenten uit.
     Er zijn verschillende redenen voor samenwerking. Een kleine gemeente kan door een
     gebrek aan capaciteit moeilijk alle regelingen en diensten zelf uitvoeren. Gemeente
     Drimmelen geeft bijvoorbeeld aan daarom de samenwerking met partners aan te willen
     gaan. In het geval van het Werkplein wordt verondersteld dat de schaal van een
     intergemeentelijke samenwerking efficiency-voordelen met zich meebrengt. Roosendaal
     faciliteert organisaties die dicht bij de burger staan. Het is nu al te merken dat gemeenten
     om verschillende redenen de samenwerking zoeken met instellingen op grotere schaal en
     op regionaal niveau.
     Samenwerking roept verschillende beleidsvraagstukken op. Er kan een spanning ontstaan
     tussen de veronderstelde efficiency en schaalvoordelen van een samenwerkingsverband
     aan de ene kant, en de autonomie van de afzonderlijke gemeenten aan de andere kant.
     Hierbij is het de vraag hoeveel gemeenten uit handen geven en over welke aspecten van
     beleid en uitvoering zij sturing en controle kunnen uitvoeren.
     Hoogleraar Theorie van de zorg Peter van Lieshout stelt (Binnenlands Bestuur week 32
     2016) dat de trend van decentralisaties en schaalvergroting zich in de komende jaren zal
     doorzetten. In de eerste plaats zijn veel instellingen op het gebied van zorg, onderwijs en
     huisvesting door schaalvoordelen al operationeel op regioniveau. Sturing, coördinatie en
     controle door gemeenten zal ervoor zorgen dat ook gemeenten op hoger niveau zullen
     gaan opereren. Daarnaast verwacht Van Lieshout dat sociaal beleid (nu nog op
     gemeentelijk niveau) gaat samenvallen met economisch beleid (op regionaal niveau). Ook
     hier zullen schaalvoordelen en een roep om sturing en controle op regionaal niveau ervoor
     zorgen dat gemeenten in omvang zullen groeien.
28     Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>7.7.   Risico’s en kansen
7.7.1. Ontwikkelingen die effect hebben op gemeenten
        Als eerste is er sprake van een aantal algemene ontwikkelingen, die voor alle gemeenten
        een effect zullen hebben op de armoede en minimapopulatie.
            ●   De werkgelegenheid op korte termijn neemt niet toe, op middellange termijn wel
            ●   Met het aantrekken van de economie wordt het risico op armoede kleiner. De
                minimapopulatie zal naar verwachting afnemen.
            ●   Verhoudingsgewijs zal het aandeel langdurig armen groter worden.
            ●   De kosten van de bijzondere bijstand zullen toenemen
            ●   Er is sprake van vergrijzing
            ●   Gemeenten zullen op de lange termijn meer decentraliseren en op regionaal niveau
                gaan opereren.
            ●   Economisch beleid en sociaal beleid gaan steeds meer samenhangen.
       Het is belangrijk op te merken dat deze ontwikkelingen gevolgen hebben op factoren waren
       gemeenten geen of weinig invloed op kunnen uitoefenen, en daarmee vooral gevolgen
       hebben op de Rijksoverheid en Rijksbeleid.
       De veranderingen in demografie en armoede zijn factoren waar de gemeente geen invloed
       op kan uitoefenen. De toename van kosten van de bijzondere bijstand is enigszins te
       beheersen door bijvoorbeeld strengere voorwaarden te stellen, maar in principe maakt het
       open einde karakter van de bijzondere bijstand het moeilijk om hier op te sturen.
       Gemeenten kunnen dus hoogstens deze factoren meenemen in het maken van
       beleidskeuzes.
7.7.2. Aandachtspunten beleidsontwikkeling
       Het is zeer moeilijk te voorspellen hoe de hierboven beschreven trends en ontwikkelingen
       effect zullen hebben op het niveau van de individuele gemeenten. Toch zullen we proberen
       aan de hand van de belangrijkste karakteristieken van de gemeenten een richting te geven
       aan de mogelijke effecten.
       Verwachte ontwikkelingen van het aantal arbeidsplaatsen in de sectoren gunstig
       De ontwikkelingen van het aantal arbeidsplaatsen is voor alle gemeenten gunstig. In de
       periode 2016-2019 zal voor de sectoren handel, zakelijke dienstverlening, vervoer en zorg
       het aantal arbeidsplaatsen in lichte mate toenemen. Deze sectoren leveren in alle vier
       gemeenten tussen de 50% en 60% van de arbeidsplaatsen. De verwachting is dan ook dat
       er meer mensen uit die gemeenten een baan zullen vinden en daarmee een verbetering
       van hun inkomen zullen krijgen, waardoor het aantal mensen met een inkomen onder de
       armoedegrens zal dalen.
       Het aantal arbeidsplaatsen in de industriële sector en landbouw zal wel afnemen. In
       Moerdijk en Etten-Leur, waar respectievelijk 25% en 21% van de werkgelegenheid door de
       industrie wordt verschaft, wordt een afname van ongeveer 1% verwacht. In Drimmelen
       verschaft de landbouwsector relatief veel arbeidsplaatsen, namelijk 11,3%. Het aantal
       arbeidsplaatsen in deze sector zal afnemen met 2,7%. Deze effecten zullen dus naar
       verwachting een iets kleinere verbetering van de werkgelegenheid in de gemeente
       betekenen en daarmee ook een minder grote daling van de armoede.
29       Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>   Veranderende doelpopulatie: minder armoede, maar meer langdurige armoede
   Het risico op armoede neemt dus af, daardoor zal het totaal aantal mensen dat onder de
   armoede grens leeft afnemen. Tegelijkertijd zal het aandeel langdurig armen in de minima-
   populatie naar verhouding steeds groter worden. Dit zal consequenties hebben voor het
   armoedebeleid, omdat voor langdurig armen een ander instrumentarium nodig is, maar
   ook omdat er minder en een andere dynamiek in het bestand zit.
   Roosendaal heeft de meeste risicogroepen: jongeren zonder startkwalificatie of diploma op
   mbo-2 niveau, alleenstaanden en niet-westerse allochtonen met kinderen lopen extra risico
   op langdurige armoede.
   In Moerdijk, Drimmelen en Etten-Leur zijn deze doelgroepen naar verhouding minder
   groot. In deze gemeenten zijn meer ouderen en werkenden, die een minder groot risico
   hebben op langdurige armoede.
   Onder de jongeren hebben met name de jongeren zonder startkwalificatie of een diploma
   op mbo-2 niveau een groter risico op armoede. Het aantal langdurige werklozen in West-
   Brabant in 2013 is het grootst onder deze groep (uit: Arbeidsmarktmonitor Noord-Brabant
   2014, p. 53). Extra aandacht voor deze groep lijkt dan ook gerechtvaardigd.
   De verwachting van CBS en SCP is dat ook een baan alleen niet in alle omstandigheden
   voldoende garantie geeft om aan armoede te ontsnappen. Het aantal werkende armen zal
   stijgen. Bovendien past hier een relativering van de ontwikkeling die wij hebben geschetst
   van het aantal banen, door de flexibilisering van de arbeidsmarkt zal een deel van de
   nieuwe werkgelegenheid bestaan uit kleine en laag betaalde banen. Ook met een baan zal
   een deel van de mensen niet aan de armoede kunnen ontsnappen. Een extra complicatie is
   dat deze mensen niet goed in beeld zijn bij de gemeente. Het grootste deel van de mensen
   die onder de armoedegrens leven heeft een bijstandsuitkering. Zij zijn daarom wel goed in
   beeld bij de gemeente. Gemeenten dienen dus rekening te houden met een minima-
   populatie die moeilijker te bereiken en moeilijker uit de armoede te halen is.
   Kosten bijzondere bijstand stijgen
   Divosa verwacht dat de kosten voor de bijzondere bijstand verder zullen toenemen. In de
   rapportages voor de vier gemeenten is nu al vastgesteld dat kosten voor bijzondere
   bijstand stijgen. Er dient daarom rekening gehouden te worden met een verdere toename
   voor de kosten. Stijging van de kosten door vergoeding voor statushouders en
   bewindvoering zal gemeenten voor keuzes doen staan hoe met deze specifieke onderdelen
   om te gaan. Daarnaast zullen kosten door een algeheel toenemend gebruik van de
   bijzondere bijstand toenemen.
   Meer intergemeentelijke en bovengemeentelijke samenwerking
   Een verdergaande decentralisering en regionalisering stelt gemeenten voor beleidskeuzes:
   zij zullen op langere termijn zelf niet meer in staat zijn effectief beleid te maken en uit te
   voeren, volgens Van Lieshout. Wat wordt uit handen gegeven? Wat wordt in huis
   gehouden? Hoe wordt er sturing gegeven? Hoe gaat de gemeente controle uitoefenen?
   Wij hebben deze ontwikkeling al waargenomen bij de verschillende gemeenten. Drie van
   hen werken al samen in de uitvoering van het armoedebeleid met het Werkplein. Daar zien
   we al de sporen van de spanning tussen gemeentelijke autonomie en uitvoering op een
   groter regionaal niveau.
30  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>   Dit geldt ook voor het integraal beleid, de verdere aansluiting met aangrenzende
   beleidsvelden. In de gemeentelijke rapportages hebben we vastgesteld dat er nog maar
   weinig aansluiting is tussen het armoedebeleid en de aangrenzende beleidsvelden. De
   ontwikkelingen in het sociaal domein hebben er nog niet toe geleid dat het armoedebeleid
   daar als samenhangend onderdeel in staat. Op termijn is het, volgens Van Lieshout
   aannemelijk dat het sociaal beleid en economisch beleid naar elkaar toe groeien. Daarmee
   zal beleid op een bovengemeentelijk niveau steeds urgenter worden.
31  Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   Bijlage 1
   Kengetallen en typologie Drimmelen
   In de volgende tabellen wordt een overzicht gegeven van economische kengetallen van de
   vier onderzochte gemeenten, de bevolkingsopbouw, huishoudens, het aantal werkzame
   personen in verschillende sectoren, participatiegraad en het aantal uitkeringen. Deze
   gegevens worden gebruikt om de economische context te duiden en de armoedecijfers in
   de gemeente te duiden.
   Typologie Drimmelen
   Drimmelen is een kleine plattelandsgemeente met relatief veel ouderen en
   tweepersoonshuishoudens. In vergelijking met de andere gemeenten is landbouw hier een
   belangrijke sector. Het werkloosheidspercentage is relatief laag, maar is in de periode
   2011-2015 wel aanzienlijk toegenomen. Er zijn relatief weinig mensen met een laag
   inkomen en bijstandsgerechtigden. Er zijn veel AOW-gerechtigden.
    Tabel 8. Bevolkingsopbouw gemeente Drimmelen van 2011 tot 2015. Bron: CBS
                        2011   2012    2013   2014    2015 Trend
   < 10 jaar            2.710  2.680   2.572  2.535   2.504    -8%
   10 tot 20 jaar       3.316  3.330   3.341  3.273   3.219    -3%
   20 tot 30 jaar       2.349  2.432   2.491  2.564   2.609    11%
   30 tot 40 jaar       2.903  2.791   2.727  2.606   2.595   -11%
   40 tot 50 jaar       4.413  4.367   4.277  4.164   4.026    -9%
   50 tot 60 jaar       4.246  4.272   4.355  4.381   4.371     3%
   60 tot 70 jaar       3.676  3.805   3.842  3.932   3.986     8%
   70 tot 80 jaar       1.903  1.984   2.064  2.138   2.273    19%
   80 tot 90 jaar         853    875     920    955     976    14%
   90 jaar of ouder       108    128     148    147     144    33%
   Totaal              26.477 26.664 26.737 26.695 26.703       1%
    Tabel 9. Opbouw huishoudens gemeente Drimmelen van 2011 tot 2015. Bron CBS.
                                  2011    2012  2013    2014   2015 trend
   Eenpersoonshuishoudens        2.546   2.638  2.736   2.760  2.852  12%
   Huishoudens zonder kinderen   3.888   3.957  4.033   4.069  4.109   6%
   Huishoudens met kinderen      4.241   4.243  4.194   4.161  4.128  -3%
   Overige huishoudens               27     34     33      31     31  15%
   Totaal                       10.675 10.838 10.963 10.990 11.089     4%
32   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>    Tabel 10. Werkzame personen per sector. Bron: Werkgelegenheidsonderzoek regio West-Brabant
    2015).
                                                                   Aandeel sector in
                       2011 2012 2013       2014 2015      trend                2015
   Landbouw            1.161 1.003    933     935    976    -16%               11,3%
   Industrie             641    548   528     490    470    -27%                5,4%
   Bouw                  710    700   686     669    739      4%                8,5%
   Handel              1.826 1.822 1.767    1.826 1.865       2%               21,5%
   Vervoer               649    632   498     502    548    -16%                6,3%
   Horeca                372    367   338     297    305    -18%                3,5%
   ICT                   126    129   119     117    131      4%                1,5%
   Fin Instellingen       88     91    52      50     41    -53%                0,5%
   Zakelijke dvl         858    884   913     856    885      3%               10,2%
   Overheid              183    183   191     164    168     -8%                1,9%
   Onderwijs             275    285   311     311    298      8%                3,4%
   Zorg                1.592 1.625 1.623    1.601 1.661       4%               19,2%
   Overige dvl           345    353   366     349    354      3%                4,1%
   Uitzendkrachten       278    223   197     207    226    -19%                2,6%
   Totaal              9.104 8.845 8.522    8.374 8.667      -5%              100,0%
    Tabel 11. Participatie: omvang beroepsbevolking, percentage werklozen en netto arbeidsparticipatie.
    Bron: CBS.
                                2011   2012    2013   2014     2015 trend
    Beroepsbevolking          14.000 15.000 15.000 14.000 14.000       0%
    Werkloosheidspercentage     3,6%   3,9%    5,5%    5,9%    5,5%   53%
    Netto arbeidsparticipatie  68,1% 68%,8 67,9% 66,7% 67,0%          -2%
    Tabel 12. Uitkeringen. Bron: CBS.
                                    2011 2012 2013 2014 2015 trend
    110% van het sociaal minimum      600   600   700
    WW-uitkering                      380   430   530     650   690   82%
    Bijstandsuitkering                130   120   140     150   150   15%
    AOW-uitkering                   4.425 4.690 4.926 5.158 5.360     21%
33   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>    Kengetallen en typologie Moerdijk
   Typologie Moerdijk
   Moerdijk is ook een kleinere plattelandsgemeente. De gemeente is uitgestrekt en bestaat
   uit meerdere kernen. Er zijn relatief veel personen van 40 tot 70 jaar oud en relatief gezien
   veel tweepersoonshuishoudens. Industrie is een belangrijke economische sector die een
   kwart van de arbeidsplaatsen in de gemeente levert. Eén op de vier arbeidsplaatsen in
   Moerdijk is in de industrie. De gemeente kent een relatief laag aantal arme huishoudens en
   heeft een relatief lage werkloosheid.
    Tabel 13. Bevolkingsopbouw gemeente Moerdijk van 2011 tot 2015. Bron: CBS
                                                                       tre
                          2011    2012    2013    2014    2015          nd
   Jonger dan 10
   jaar                   4.102   4.029   3.925   3.830   3.799    -7%
   10 tot 20 jaar         4.390   4.384   4.392   4.432   4.444     1%
   20 tot 30 jaar         3.379   3.424   3.477   3.558   3.552     5%
   30 tot 40 jaar         4.305   4.133   3.994   3.856   3.790   -12%
   40 tot 50 jaar         6.193   6.126   6.133   5.991   5.858    -5%
   50 tot 60 jaar         5.352   5.380   5.414   5.555   5.639     5%
   60 tot 70 jaar         4.816   4.934   5.057   5.059   5.091     6%
   70 tot 80 jaar         2.590   2.649   2.732   2.885   3.038    17%
   80 tot 90 jaar         1.233   1.274   1.290   1.334   1.367    11%
   90 jaar of ouder         187     189     211     229     238    27%
   Totaal                36.547 36.522 36.625 36.729 36.816         1%
    Tabel 14. Opbouw huishoudens gemeente Moerdijk. Bron: CBS.
                                  2011    2012      2013      2014     2015 trend
   Eénpersoonshuishoudens         3.952   4.052     4.275     4.217    4.434   12%
   Huishoudens zonder kinderen    5.458   5.458     5.515     5.507    5.556     2%
   Huishoudens met kinderen       5.786   5.781     5.742     5.781    5.748    -1%
   Overige huishoudens               58      62        64        63        61    5%
   Totaal                        15.196 15.291     15.532    15.505   15.738     4%
    Tabel 15. Werkzame personen per sector. Bron: Werkgelegenheidsonderzoek regio West-Brabant
    2015).
                                                                              aandeel
                              2011     2012    2013    2014     2015   trend     2015
   Landbouw                     902      931     881     889      896    -1%     4,3%
   Industrie                  5.375    5.402   5.400   5.408    5.409     1%    25,9%
   Bouw                       1.218    1.096   1.058   1.023    1.116    -8%     5,4%
   Handel                     4.337    4.381   4.259   4.216    4.018    -7%    19,3%
   Vervoer                    2.646    2.504   2.410   2.433    2.478    -6%    11,9%
   Horeca                       622      620     578     588      637     2%     3,1%
   ICT                          139      140     148     155      167   20%      0,8%
   Fin Instellingen             219       88     101      97      125  -43%      0,6%
34   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>   Zakelijke dienstverlening  2.038    1.772   1.773    1.776   1.837    -10%     8,8%
   Overheid                     331      323     321      313     307     -7%     1,5%
   Onderwijs                    544      559     574      598     602     11%     2,9%
   Zorg                       1.650    1.524   1.494    1.633   1.581     -4%     7,6%
   Overige dienstverlening      505      525     518      516     508      1%     2,4%
   Uitzendkrachten            1.348    1.185     992      975   1.164    -14%     5,6%
   Totaal                    21.874   21.050 20.507 20.620 20.845         -5%  100,0%
    Tabel 16. Participatie: omvang beroepsbevolking, percentage werklozen en netto arbeidsparticipatie.
    Bron: CBS.
                                 2011  2012   2013    2014    2015 trend
   Beroepsbevolking
   (*1.000)                    19.000 20.000 20.000 20.000 20.000      5%
   Werkloosheidspercentage       3,7%   4,6%   5,6%    6,0%   5,6%    51%
   Netto arbeidsparticipatie   68,3% 67,6% 67,8% 68,0% 67,2%          -2%
    Tabel 17. Uitkeringen. Bron: CBS.
                                                               2011 2012 2013 2014 2015 trend
   Aantal huishoudens met inkomen van 110% van het sociaal
   minimum                                                     1.100 1.100 1.100
   WW-uitkering                                                  540    580   680   920   990    83%
   Bijstandsuitkerings                                           280    320   330   380   410    46%
   AOW-uitkering                                               5.989 6.314 6.643 6.981 7.237     21%
35   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>    Kengetallen en typologie Etten-Leur
    Typologie Etten-Leur
    Etten-Leur is een middelgrote stedelijke gemeente bestaande uit één kern. Vergeleken met
    Drimmelen en Moerdijk is de populatie iets jonger en zijn er naar verhouding meer
    éénpersoonshuishoudens. Industrie is een belangrijke sector voor Etten-Leur, ongeveer 1
    op de 5 arbeidsplaatsen in de gemeente is in deze sector. Etten-Leur kent relatief weinig
    armoede, die in de periode 2011-2013 niet aanzienlijk gegroeid is.
    Tabel 18. Bevolkingsopbouw gemeente Etten-Leur van 2011 tot 2015. Bron: CBS
                        2011    2012    2013    2014   2015 trend
    Jonger dan 10 jaar  4.980   4.982   4.952   4.855  4.807   -3%
    10 tot 20 jaar      4.951   4.941   4.917   4.961  4.978    1%
    20 tot 30 jaar      4.458   4.426   4.506   4.470  4.471    0%
    30 tot 40 jaar      5.654   5.536   5.399   5.274  5.174   -8%
    40 tot 50 jaar      6.668   6.653   6.628   6.558  6.472   -3%
    50 tot 60 jaar      5.829   5.920   5.988   6.051  6.145    5%
    60 tot 70 jaar      5.089   5.230   5.375   5.502  5.568    9%
    70 tot 80 jaar      2.861   2.951   3.024   3.154  3.280 15%
    80 tot 90 jaar      1.157   1.245   1.302   1.332  1.384 20%
    90 jaar of ouder      153     164     183     200    224 46%
    Totaal             41.800 42.048 42.274 42.357 42.503       2%
    Tabel 19. Opbouw huishoudens gemeente Etten-Leur van 2011 tot 2015. Bron: CBS.
                                    2011       2012       2013      2014      2015      trend
   Eénpersoonshuishoudens           4.956      5.078      5.183     5.027     5.132       4%
   Huishoudens zonder
   kinderen                         5.811      5.779      5.857     5.868     5.895       1%
   Huishoudens met kinderen         6.801      6.855      6.880     6.870     6.885       1%
   Overige huishoudens                 82         77         84        73        68    -17%
   Totaal                          17.568     17.712     17.920    17.765    17.912       2%
    Tabel 20. Werkzame personen per sector. Bron: Werkgelegenheidsonderzoek regio West-Brabant
    2015).
                             2011 2012 2013 2014 2015 trend aandeel van sector in 2015
    Landbouw                   730     676    677    694    669  -8%                        3,3%
    Industrie                 4688   4430   4470    4405  4409   -6%                       21,4%
    Bouw                      1009     956    892    838    977  -3%                        4,8%
    Handel                    3841   3767   3678    3697  3550   -8%                       17,3%
    Vervoer                   1042     997  1003    1014  1091    5%                        5,3%
36    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>    Horeca                      611     582   547    520    587   -4%                           2,9%
    ICT                         384     422   429    530    589  53%                            2,9%
    Fin Instellingen            141     207   205    180    140   -1%                           0,7%
    Zakelijke
    dienstverlening            2719   2723   2656   2817   2742    1%                          13,3%
    Overheid                    373     361   368    353    348   -7%                           1,7%
    Onderwijs                   930     902   925    898    874   -6%                           4,2%
    Zorg                       2910   3045   3053   3141   3068    5%                          14,9%
    Overige dienstverlening     780     764   751    794    771   -1%                           3,7%
    Uitzendkrachten             916     888   880    807    750 -18%                            3,6%
    Totaal                    21074 20720 20534 20688 20565       -2%                        100,0%
    Tabel 21. Participatie: omvang beroepsbevolking, percentage werklozen en netto arbeidsparticipatie.
    Bron: CBS.
                                2011    2012   2013   2014    2015 trend
    Beroepsbevolking          23.000 23.000 23.000 23.000 23.000       0%
    Werkloosheidspercentage     4,6%    5,4%   6,8%    6,9%   6,1%    33%
    Netto arbeidsparticipatie  68,8% 68,0% 67,0% 66,7% 67,8%          -1%
    Tabel 22. Aantal uitkeringen. Bron: CBS.
                                                2011      2012     2013      2014      2015       trend
   Aantal huishoudens met inkomen van
   110% van het sociaal minimum                1.500     1.500     1.500
   WW-uitkering                                  840       860     1.030    1.310      1.310      56%
   Bijstandsuitkering                            560       530       560      620        670      20%
   AOW-uitkering                               6.295     6.676     7.038    7.358      7.670      22%
37    Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   Kengetallen en typologie Roosendaal
   Typologie Roosendaal
   Roosendaal is ook een stadsgemeente en qua bevolkingsomvang de grootste van de vier
   onderzochte gemeenten. De gemeente kent van de onderzochte gemeente de meeste
   armoede. Deze ligt boven het gemiddelde van Noord-Brabant, maar wel onder het landelijk
   gemiddelde. Roosendaal kent naar verhouding de meeste bijstandsgerechtigden.
   De gemeente heeft veel eenpersoonshuishoudens. Roosendaal kent vergeleken met de
   andere gemeenten een relatief grote zorgsector en zakelijke dienstverleningssector.
    Tabel 23. Bevolkingsopbouw gemeente Roosendaal van 2011 tot 2015. Bron: CBS
                        2011   2012   2013    2014   2015 trend
   Jonger dan 10 jaar   8.337  8.221  8.089   7.970  7.824   -6%
   10 tot 20 jaar       9.319  9.242  9.148   9.082  8.956   -4%
   20 tot 30 jaar       8.488  8.477  8.476   8.458  8.481    0%
   30 tot 40 jaar       9.271  8.978  8.574   8.489  8.428   -9%
   40 tot 50 jaar      12.336 12.177 12.061 11.714 11.401    -8%
   50 tot 60 jaar      10.972 11.104 11.212 11.401 11.518     5%
   60 tot 70 jaar       9.465  9.719  9.942 10.038 10.181     8%
   70 tot 80 jaar       5.964  6.053  6.100   6.301  6.444    8%
   80 tot 90 jaar       2.959  2.983  3.046   3.060  3.104    5%
   90 jaar of ouder       430    472    507     514     537 25%
   Totaal              77.541 77.426 77.155 77.027 76.874    -1%
    Tabel 24. Opbouw huishoudens gemeente Roosendaal van 2011 tot 2015. Bron: CBS.
                                  2011   2012    2013    2014   2015 trend
   Eénpersoonshuishoudens       10.900 11.110 11.230 11.153 11.464       5%
   Huishoudens zonder kinderen 11.013 11.002 10.951 10.973 10.908       -1%
   Huishoudens met kinderen     11.994 11.925 11.861 11.800 11.764      -2%
   Overige huishoudens             192     194    185     167     161 -16%
   Totaal                       33.907 34.037 34.042 33.926 34.136       1%
    Tabel 25. Werkzame personen per sector. Bron: Werkgelegenheidsonderzoek regio West-Brabant
    2015).
                               2011   2012    2013    2014    2015 trend    Aandeel sector in 2015
   Landbouw                     777     697     674     703     759   -2%                      2,0%
   Industrie                  4.744   4.622   4.685   4.446   4.682   -1%                    12,5%
   Bouw                       1.935   1.730   1.526   1.439   1.525 -21%                       4,1%
   Handel                     6.488   6.573   6.439   6.461   6.538    1%                    17,4%
   Vervoer                    2.887   2.626   2.984   2.982   3.023    5%                      8,1%
   Horeca                     1.371   1.326   1.298   1.318   1.347   -2%                      3,6%
38   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>   ICT                            419      413    431     446     418    0%                        1,1%
   Fin Instellingen               576      555    574     584     558   -3%                        1,5%
   Zakelijke dienstverlening    6.335    6.016  5.567   5.487   5.682 -10%                        15,1%
   Overheid                     1.948    1.917  1.737   1.656   1.542 -21%                         4,1%
   Onderwijs                    2.070    2.013  2.062   2.026   2.231    8%                        5,9%
   Zorg                         8.387    8.784  8.823   8.337   6.942 -17%                        18,5%
   Overige dienstverlening      1.393    1.282  1.229   1.289   1.259 -10%                         3,4%
   Uitzendkrachten              1.492    1.190  1.103   1.138   1.043 -30%                         2,8%
   Totaal                      40.822 39.744 39.132 38.312 37.549       -8%                      100,0%
    Tabel 26. Participatie: omvang beroepsbevolking, percentage werklozen en netto arbeidsparticipatie.
    Bron: CBS.
                                2011   2012    2013   2014    2015 trend
   Beroepsbevolking           40.000 40.000 40.000 39.000 39.000      -3%
   Werkloosheidspercentag
   e                            5,0%    5,9%   7,1%    7,7%   6,8% 36%
   Netto arbeidsparticipatie   65,1% 64,9% 63,9% 63,1% 63,6%          -2%
    Tabel 27. Aantal uitkeringen. Bron: CBS.
                                                                2011    2012   2013    2014     2015 trend
   Aantal huishoudens met inkomen van 110% van het
   sociaal minimum                                              3.500   3.600  3.700
   WW-uitkering                                                 1.490   1.470  1.800   2.310    2.410 62%
   Bijstandsuitkering                                           1.320   1.410  1.570   1.690    1.740 32%
   AOW-uitkering                                              13.394 13.873 14.344 14.754 15.133 13%
39   Koepelnotitie onderzoeken Armoedebeleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>