<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>RES West-Brabant
Contourennotitie

Onze nieuwe energie in 2030




Vrijgegeven door de Stuurgroep voor consultatie, 17 januari 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                                         Deze principes leiden tot een aanpak, die kansen binnen en buiten de bebouwde omge-
De RES West-Brabant in vogelvlucht                                                                       ving benut. Binnen de bebouwde omgeving zetten we stevig in op besparen, isoleren en
Het klimaat verandert in Nederland. We zijn met steeds meer mensen, we wonen en                          zon op dak. Buiten de bebouwde omgeving zetten we in op meervoudig ruimtegebruik.
werken door heel het land, er is minder natuur en meer stikstof, en onze rivieren zijn                   Zo maken we samen –inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overhe-
kwetsbaar. In West-Brabant zoeken we naar oplossingen en werken we aan een duur-                         den– vaart met de verduurzaming van onze energievoorziening, én respecteren we de
zame regio, zoals de verduurzaming van onze energievoorziening.                                          landschappelijke kwaliteiten van de regio zo veel mogelijk.
Onze energie-ambities verwoorden we in deze Regionale Energiestrategie (RES). In de
                                                                                                         Wat zijn de belangrijkste keuzes voor elektriciteit?
RES zoeken we uit waar en hoe we in 2030 duurzame elektriciteit kunnen opwekken.
                                                                                                         In West-Brabant zijn al goede stappen gezet in het verduurzamen van de energievoor-
Hoe de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving er uit gaat zien. En wat de bete-
                                                                                                         ziening. Binnen enkele jaren komt 1,3 TWh van het elektriciteitsgebruik uit zonne- en
kenis is voor de regionale energie-infrastructuur. De balans met onze regionale en lo-
                                                                                                         vooral windenergie (1 TWh is ongeveer 85 windturbines of 1000 hectare panelen). Dat
kale economie, leefbaarheid en kwaliteit van landschap en natuur staat voorop. We
                                                                                                         is 20% van de verwachte vraag naar elektriciteit in 2050. Met de bestaande en geplande
betrekken inwoners, bedrijven en anderen bij de keuzes die we maken.
                                                                                                         turbines uit ‘harde plannen’ staan er straks ruim 100 windturbines in West-Brabant.
In de voorliggende Contourennotitie RES West-Brabant geven wij, de gezamenlijke
overheden in de regio West-Brabant1, de hoofdlijnen en bestuurlijke keuzes die we in                     In 2030 willen we 2,0 TWh duurzaam opwekken met grootschalige wind- en zonne-
de RES willen gaan maken. Vanuit de missie om in West-Brabant samen te werken aan                        energie en 0,2 TWh met innovatieve technieken. De regio draagt dan substantieel meer
een regio waarin het goed wonen, werken en leven is.                                                     bij aan de landelijke opgave van 35 TWh in 2030 dan wat mag worden verwacht o.b.v.
                                                                                                         het regionale elektriciteitsverbruik (1,8 TWh). De ervaring leert dat er wind- en zonpro-
Wat is de opgave?                                                                                        jecten kunnen afvallen lopende het planningsproces. Een ‘overprogrammering’ van pro-
We hebben een opgave om de elektriciteit en de warmte die we gebruiken te verduur-                       jecten is daarom nodig om onze ambitie van 2,0 TWh waar te maken. De projecten en
zamen. Dat is een West-Brabantse opgave én een opgave die volgt uit het Klimaatak-                       plannen in de RES komen nu samen uit op 2,3 TWh duurzame elektriciteit. Daarnaast
koord. Het Rijk, de provincies en gemeenten spraken daarin af om samen 35 TWh                            stimuleren we kleinschalige opwek van duurzame energie -zoals zonnepanelen op wo-
duurzame elektriciteit op land op te wekken en om de warmtevoorziening in de ge-                         ningen- tot 0,5 TWh in 2030.
bouwde omgeving te verduurzamen. Iedere regio kijkt wat nu mogelijk is. De RES gaat
met name over de onderwerpen die om regionale keuzes en afstemming vragen. Indivi-                       We kunnen deze bijdrage leveren omdat we de afgelopen jaren al flinke stappen heb-
duele gemeenten blijven verantwoordelijk voor de locatiekeuze en voor noodzakelijke                      ben gezet, de fysieke kenmerken van onze regio goede kansen voor opwekking biedt én
procedures. Ze kunnen ook aanvullende keuzes maken en kaders stellen.                                    we onze eigen ambities voor 2050 op tijd willen waarmaken. Deze elektriciteitsopgave
                                                                                                         vraagt een bijdrage van elke gemeente. Die bijdrage hangt samen met lokale kansen en
Hoe pakken we het aan?                                                                                   kenmerken. De opgave vergt ook een evenwichtige balans tussen zonne- en windener-
Onze gezamenlijk ambities hebben we verwoord in vier leidende principes:                                 gie, onder andere vanwege de kosten en continuïteit van de elektriciteitsproductie. Een
− We benutten de energietransitie om de regio te versterken                                              groot deel van de nieuwe opgave gaan we realiseren met zon op dak, een kleiner deel
    (o.a. vitaal platteland, stedelijke transformatie en een circulaire economie).                       met zonnevelden en extra windturbines.
− We hechten aan een haalbare en betaalbare energietransitie voor iedereen.
− We beogen een adaptieve benadering, staan steeds open voor betere keuzes.
− We streven naar zorgvuldig gebruik van de ruimte in de regio.



1                                                                                                           Zundert, de provincie Noord-Brabant, het waterschap Brabantse Delta, het waterschap Rivierenland en
    De gemeenten Alphen-Chaam, Altena, Baarle-Nassau, Bergen op Zoom, Breda, Drimmelen, Etten-Leur,
    Geertruidenberg, Halderberge, Moerdijk, Oosterhout, Roosendaal, Rucphen, Steenbergen, Woensdrecht,      Enexis.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>De extra elektriciteit willen we opwekken met de onderstaande aanpak. De verdeling         de betaalbaarheid. De komende jaren gaat daarom veel aandacht uit naar ‘leren in de
van deze elektriciteitsopgave over de West-Brabantse gemeenten staat in de bijlagen.       praktijk’ met pilots met verschillende bronnen, infrastructuur en innovaties. Ondertus-
                                                                                           sen leren we over technische, economische en sociale voorwaarden voor het opschalen.
− Stimuleren van een groei van 0,4 TWh kleinschalige opwek van elektriciteit, naar 0,5
   TWh in 2030 (circa 160.000 woningen met zonnepanelen, bijna de helft van alle wo-       − We stimuleren 20% besparing op het gebruik van warmte in de gebouwde omge-
   ningen). Zonnepanelen op eigen dak verlagen de energierekening van inwoners en            ving in 2050 (van 5,8 naar 4,6 TWh). Dat is twee keer zo veel als bij een reguliere
   bedrijven en zijn een stap naar zelfvoorzienend wonen en werken;                          ontwikkeling. Warmte die we niet verbruiken hoeven we ook niet te produceren. En
− Extra grootschalige elektriciteitsopwekking van 1,0 TWh door:                              minder verbruik zorgt voor een lagere energierekening.
   o Initiëren en faciliteren van de groei van zonne-energie tot op 25% van de grote       − We benutten de hernieuwbare warmtebronnen (o.a. warmte uit water, bodem en
       daken. Dit is 0,5 TWh extra ofwel circa 475 hectare zonnepanelen. Zon op dak          lucht) in onze regio zo veel mogelijk. We beogen vanaf 2030 alleen nog lokale (Ne-
       draagt bij aan besparing op de energierekening (van ondernemers, verenigingen,        derlands/Vlaams) biomassa te gebruiken.
       etc.). Opbrengst van lokale opwekking op dak en veld kan de lokale leefbaarheid       o Grootschalige verwerking van buitenlandse biomassa, warmte uit afval en van
       ondersteunen, bijvoorbeeld als financieringsbron voor sportclubs.                          aardgas zijn tijdelijke, transitieoplossingen. Dit draagt bij aan de warmtetransitie,
   o Aanwijzen van zoekgebieden voor het opwekken van 0,2 TWh extra windenergie                   maar ook aan de ontwikkeling van een circulaire economie.
       (9 à 12 nieuwe windturbines en het vervangen van ongeveer 25 oudere turbi-            o We gaan een bronnenstrategie maken om vraag en aanbod optimaal op elkaar
       nes). Deze liggen vooral in het westen en noordwesten van de regio vanwege de              af te stemmen. Waar gaan we lokale biomassa voor gebruiken en wat kunnen
       netcapaciteit. De zoekgebieden en locaties sluiten veelal nauw aan bij bestaande           we met industriële restwarmte van Moerdijk? We kijken naar de gebouwde om-
       lokale initiatieven en beleid. De realisatie van deze windturbines draagt bij aan          geving, industrie én de glastuinbouw. Dit zorgt voor efficiënt gebruik van waar-
       een CO2- en kostenefficiënte aanpak. We beogen een lokaal eigendom van 50%.                devolle bronnen, en helpt mee aan een haalbare en betaalbare warmtetransitie.
   o Opwekken van 0,3 TWh elektriciteit met extra zonneparken, te ontwikkelen in             o We zetten in de regio pilots op voor duurzame warmtebronnen en -technieken,
       combinatie met bijvoorbeeld natuur, waterberging en/of landbouw (circa 300                 zoals geothermie, die de toekomstige warmtevraag kunnen invullen. Zo stimule-
       hectare). De combinaties bevorderen functionele koppelingen, als bufferzones               ren we innovatie bij lokale en regionale bedrijven.
       langs beken, en nieuwe verdienmodellen in bijvoorbeeld de landbouw.                 − We gaan een MKBA uitvoeren die inzicht moet geven in de haalbaarheid van groot-
− Tenslotte gaan we de ontwikkeling van innovatieve technieken stimuleren. Daar               en kleinschalige warmteoplossingen in de regio, inclusief warmte uit Moerdijk en
   willen we in 2030 minimaal 0,2 TWh mee opwekken en na 2030 de verduurzaming                de toekomst van het Amernet. De Amercentrale en afvalenergiecentrales zullen
   opschalen. Innovatieve technieken -zoals zonnepanelen op gevels, nieuwe vormen             steeds minder gebruik maken van kolen, biomassa en afval. De beschikbaarheid
   van waterkracht- zijn veelbelovend om de kosten en het beslag op ruimte te beper-          van vervangende, grootschalige warmtebronnen is echter onzeker. In de RES 1.0 en
   ken. Het ondersteunt werkgelegenheid voor start-ups en in de techniek.                     2.0 maken we verdere afwegingen. Gelet op deze onzekerheden is bij de uitbrei-
   .                                                                                          ding van bestaande warmtenetten voorzichtigheid geboden. We willen lock-ins
Wat zijn de belangrijkste keuzes voor warmte?                                                 voorkomen: besluiten die later de haalbaarheid- en betaalbaarheid van de transitie
West-Brabant werkt ook al hard aan de verduurzaming van de warmtevoorziening: bij-            ondermijnen.
voorbeeld door het gebruik van warmte uit de industrie en uit afval en door projecten      − De ontwikkeling van kleinschalige warmtenetten, de belasting van het elektriciteits-
met zonthermie en aquathermie. De verwachting is dat we in 2050 ongeveer 5,8 TWh              net door de warmtevoorziening en de toekomst van het gasnet zien we als belang-
aan warmte verbruiken in de gebouwde omgeving. Voor het grootste deel, 5,5 TWh,               rijke gemeente-overschrijdende vraagstukken in de lokale warmtetransitie. Daarom
moeten we nog duurzame alternatieven vinden. Er is echter nog veel onzeker. Bijvoor-          trekken we hier als gemeenschappelijke overheden samen in op.
beeld over de beschikbaarheid van bronnen, de ontwikkeling van nieuwe technieken en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Hoe gaan we dit waar maken en uitvoeren?                                                   −   Stel voldoende subsidie voor lage turbines beschikbaar en-of erken het nationale
− We streven naar een brede acceptatie van deze energiestrategie. Daarom blijven we            belang van de radarzones van vliegbasis Woensdrecht, zodat de geplande en extra
   inwoners, bedrijven en anderen betrekken. Gemeenten betrekken omwonenden en                 windturbines met radarbeperkingen (technisch-financieel) haalbaar zijn.
   stakeholders bij het uitwerken van locaties voor wind-, zon-, warmte- en innovatie-     −   Bewerkstellig de start van de uitbreiding van het hoogspanningsnet in het zuiden
   projecten.                                                                                  van de regio, zodat daar de geplande windparken op tijd worden gerealiseerd.
− De gemeenten verankeren de zoekgebieden voor wind in hun omgevingsbeleid, ma-            −   Neem adequate maatregelen om gebouwgebonden financiering op korte termijn
   ken op basis van de inpassingsprincipes uit deze strategie beleid voor zonne-energie        mogelijk te maken.
   en stellen de Transitievisie Warmte vast; alles voor het einde van 2021.                −   Zorg voor een aantrekkelijke businesscase van warmtenetten. Draag bij aan de kos-
− Gemeenten en provincie spannen zich in om de vergunningen voor de projecten en               ten van (boven)regionale warmtenetten en maak verder afspraken over financie-
   infrastructuur uit deze energiestrategie voor 2025 te verlenen, zodat deze projecten        ring, financiële risico’s en marktordening.
   in 2030 operationeel zijn en duurzame energie leveren.                                  −   Ontwikkel standaarden voor open netten, zodat meerdere leveranciers warmte
− We streven naar 50% lokaal eigendom van nieuwe zon- en windprojecten. We beo-                kunnen leveren en afnemers kunnen kiezen tussen diverse aanbieders.
   gen de financiële opbrengsten voor het grootste deel te benutten voor versnelling       −   Tot slot is het noodzakelijk dat het Rijk de voorwaarden van gemeenten voor de
   en bekostiging van de lokale energietransitie, zoals het isoleren van woningen en an-       uitvoering van het Klimaatakkoord en de realisatie van de RES borgt (conform de
   dere gebouwen en het verminderen van energie-armoede. In een eerste inschatting             VNG-motie d.d. 29.11.2019). Stel voldoende middelen beschikbaar aan gemeenten
   gaat het om €10 tot €30 miljoen, over een periode van 15 jaar.                              om de uitvoeringskosten van de RES te dekken.
− De sociale en financiële participatie werken we uit in afspraken over verdeling van
   opbrengsten en risico’s van projecten, in afspraken met grondeigenaren en opstal-       Hoe is het (vervolg)proces van de RES?
   houders om een gelijk speelveld te creëren, en we gaan mogelijk een afspraak ma-        Deze Contourennotitie is opgesteld in een participatief proces met maatschappelijke
   ken met het Energiefonds Brabant voor financiële en projectondersteuning.               partners, bedrijven en betrokken inwoners. De keuzes en aanpak sluiten aan bij de
− Overheden en netbeheerders maken afspraken over investeringen en programme-              voorkeuren die stakeholders en inwoners hebben uitgesproken. Bestuurlijk consultatie
   ring van noodzakelijke verzwaringen en uitbreidingen van het elektriciteitsnet in       vindt plaats aan de hand van deze Contourennotitie. De concept-RES wordt vervolgens
   West-Brabant.                                                                           in het voorjaar van 2020 ter besluitvorming voorgelegd. De RES 1.0 volgt in maart 2021,
                                                                                           na onder andere afstemming met het Rijk. De energiestrategie wordt elke twee jaar ge-
Wat hebben we nodig van het Rijk?                                                          actualiseerd.
West-Brabant gaat aan de slag met de uitwerking van deze strategie. De uitvoerbaar-
heid staat of valt echter met cruciale bijdragen van het Rijk. De belangrijkste zijn:      In de aanloop naar RES 1.0 maken we technische en ruimtelijke uitwerkingen voor elek-
− Stimuleer ‘zon op dak’ door aanpassing van nationale wetten en regels, zoals het         triciteit en warmte, zoals een landschappelijke verdieping en afstemming met andere
    Bouwbesluit (sterkere daken voor zonnepanelen) en de Vamil- en Eia-lijst (zonsys-      regio’s. We werken ook de aanpak voor de sociale en financiële participatie verder uit.
    temen op bedrijfsdaken), en door voldoende financiële prikkels;                        Daarnaast brengen we de kosten van de uitvoering van de RES zoveel mogelijk in beeld
− Optimaliseer het gebruik van het elektriciteitsnet, door aanpassing van wet- en re-      en maken we afspraken over het vervolg van de samenwerking in de regio, tussen over-
    gelgeving voor cable pooling, gebruik van reservecapaciteit (redundantie) en het       heden en met ondernemers en inwoners.
    toestaan van meerdere leveranciers op een aansluiting;




Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                          Bijlagen
Inhoud
                                                                                                                                          1    Overzichtstabel wind- en zonopgave per gemeente ...................................................i

1     Samen aan de slag .................................................................................................. 1              2    Begrippenlijst ............................................................................................................... iii

      Inzichten uit de regio .............................................................................................. 2                  COLOFON ......................................................................................................................v

2     West-Brabantse aanpak ......................................................................................... 5                   Kaarten
                                                                                                                                          1. Elektriciteitskaart
3     Duurzame elektriciteit ............................................................................................ 7
    3.1       Ambitie................................................................................................................ 7   2.   Inspiratie inpassing Zon

    3.2       Elektriciteitsbronnen .......................................................................................... 9          3.   Netwerkkaart

    3.3       Innovatie ...........................................................................................................13     4.   Warmtebronnen

    3.4       Elektriciteitsnetwerk en -opslag.......................................................................15                   5.   Warmtekaart

4     Duurzame warmte ............................................................................................... 17                  Foto’s
    4.1       Ambitie..............................................................................................................17     1.   Energy Game
    4.2       Warmtebesparing.............................................................................................17              2.   Visualisatie Lokale grids
    4.3       Warmtebronnen ...............................................................................................17             3.   Visualisatie Stedelijke corridor als energieruggegraat
    4.4       Warmte-infrastructuur .....................................................................................19               4.   Visualisatie Energieparken
    4.5       De lokale warmtetransitie ................................................................................23                5.   Energie Safari, Suez (2x)
    4.6       Innovatie ...........................................................................................................24     6.   2e Werkatelier RES
5     Van strategie naar uitvoering ............................................................................... 27                    7.   Warmtenet Terheijden
    5.1       Beleid en regels ................................................................................................27         8.   1e Werkatelier RES
    5.2       Participatie ........................................................................................................27     9.   Energie Safari
    5.3       Bijdrage van het Rijk .........................................................................................29           10. RWZI Nieuwveer
    5.4       Monitoring en RES 2.0 ......................................................................................31              11. Groepsfoto Klankbordgroep en Stuurgroep
6     Na de Concept-RES ............................................................................................... 33                12. Raadsledenbijeenkomst
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Concept-Contourennotitie RES West Brabant

                                            Energy game, Juni 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                             −      De invloed van duurzame energie-opwekking -met wind of zon- kan over gemeen-
1 Samen aan de slag
                                                                                                                    tegrenzen heen reiken, door de zichtbaarheid of uitbreiding van het net;
                                                                                                             −      De kansen voor duurzame energie verschillen. De elektriciteitsvraag van steden is
Regionale Energie Strategie
                                                                                                                    te groot om er zelf in te voorzien. De netten in landelijke gemeenten zijn niet bere-
Nederland wil haar energievoorziening verduurzamen en de uitstoot van CO2 verminde-
                                                                                                                    kend op nieuwe, grootschalige energiebronnen. We hebben elkaar dus nodig;
ren, net als de 195 andere landen die de internationale Klimaatafspraken van Parijs on-
                                                                                                             −      Overheden en netbeheerders hebben elkaar nodig om nieuwe energieprojecten af
dertekenden. West-Brabant heeft de afgelopen jaren al veel gedaan voor de
                                                                                                                    te stemmen op de capaciteit van het net, en andersom. Samen kunnen we zorgen
verduurzaming van de warmte- en energiehuishouding. Tegelijk realiseren we ons dat
                                                                                                                    voor genoeg capaciteit op het net en de maatschappelijke kosten beperken.
er nog veel te doen is en er ook nog veel onzeker is. In de Regionale Energie Strategie
(RES) maken we2 - 16 gemeenten, 2 waterschappen, provincie en Enexis – daarom af-
                                                                                                             Participatief proces
spraken over het opwekken van duurzame elektriciteit in 2030, de warmtevoorziening
                                                                                                             Onze ambitie is om de duurzame elektriciteits- en warmtevoorziening zo in te richten
van de gebouwde omgeving en de ontwikkeling van de regionale energie-infrastructuur.
                                                                                                             dat deze aansluit bij wat mensen in de regio belangrijk vinden. En dat het plan mensen
De RES volgt uit de afspraken uit het nationale Klimaatakkoord. In volgende RES’en ont-
                                                                                                             uitnodigt om bij te dragen aan de uitvoering. Daarom werken we in de RES samen met
wikkelen we onze aanpak verder en verbreden we de scope van de RES. Industrie, land-
                                                                                                             maatschappelijke partners, bedrijven en inwoners. Dat sluit aan bij de wens van inwo-
bouw en mobiliteit krijgen dan ook een plek.
                                                                                                             ners en stakeholders zelf om tijdig betrokken te worden, op een open en transparante
                                                                                                             manier. Dat hebben we als volgt gedaan:
Voor u ligt de Contourennotitie Regionale Energie Strategie (RES) West-Brabant, met de
hoofdlijnen en bestuurlijke keuzes. De RES gaat over onderwerpen die om regionale af-
                                                                                                             −      Circa 80 verschillende stakeholders zijn betrokken in 3 werkateliers;
stemming vragen. Individuele gemeenten blijven verantwoordelijk voor definitieve loca-
                                                                                                             −      Er zijn 5 bijeenkomsten geweest met een klankbordgroep van stakeholders;
tiekeuzes, noodzakelijke procedures en eventuele extra kaders.
                                                                                                             −      De regio organiseerde 2 energie-safari’s voor betrokkenen in de regio;
Regionale samenwerking                                                                                       −      Gemeenten hebben inwoners betrokken, bijvoorbeeld via straatgesprekken en lo-
We werken samen aan de RES omdat een duurzame elektriciteits- en warmtevoorzie-                                     kale enquêtes. In veel gemeenten komt nog een energiecafé;
ning, behalve een lokale ook een gemeentegrensoverschrijdende opgave is:                                     −      Via raadsinformatiebrieven, 3 informele regionale bijeenkomsten en lokale bijeen-
                                                                                                                    komsten hebben raadsleden kennis kunnen maken en nemen van de RES.
−      Wanneer we samenwerken kunnen we de energietransitie beter koppelen aan het
       realiseren van andere regionale opgaven, zoals een vitaal platteland of het voorko-
       men van energie-armoede;
−      Overheden, netbeheerders en maatschappelijke organisaties hebben elkaars ken-
       nis, kunde en bevoegdheden nodig, bijvoorbeeld voor de uitvoering van financiële
       en sociale participatie in energieprojecten (zoals bij WindA16 is gebeurd).
−      Grote energiebronnen en -netten, zoals bijvoorbeeld het Amernet, hebben een bo-
       venlokale potentie en vragen om tijdige afstemming en afspraken;

2                                                                                                                Steenbergen, Woensdrecht, Zundert, waterschappen Brabantse Delta en Rivierenland, provincie Noord-Bra-
    De RES is een samenwerking van de gemeenten Alphen-Chaam, Altena, Baarle-Nassau, Bergen op Zoom,
    Breda, Drimmelen, Etten-Leur, Geertruidenberg, Halderberge, Moerdijk, Oosterhout, Roosendaal, Rucphen,       bant en Enexis



Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                                                  1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Inzichten uit de regio                                                                      Lokaal versus regionaal - De lokale inbedding wordt gezien als een essentieel onderdeel
De regio werkt nauw samen aan deze energiestrategie. Bedrijven, maatschappelijke or-
                                                                                            van de strategie. Deelnemers vinden lokaal maatwerk nodig om participatie, het verbin-
ganisatie, raadsleden en inwoners hebben hun mening gegeven over de energie-op-
                                                                                            den aan andere opgaven en een goede landschappelijke inpassing te bevorderen. Zij
gave. De volgende beelden kwamen naar voren.
                                                                                            denken aan kleinschalige opwek en opwek dichtbij de gebruiker.

Inwoners
                                                                                            Sociale- en financiële participatie - ‘Betrek inwoners vanaf het begin van het proces en
De meeste gemeenten hebben met inwoners gesproken over de energietransitie en
                                                                                            laat hen meedenken over de manier waarop we de energietransitie in West-Brabant en
wat zij daarin belangrijk vinden. We zien dat mensen zich meer bewust zijn van de op-
                                                                                            in de eigen gemeenschap willen realiseren’ en ‘goed voorbeeld doet volgen’, zijn veel-
gave (dan enkele jaren geleden), van de kansen en gevolgen. Er lijkt ook een gevoel te
                                                                                            gehoorde aandachtspunten. Ambassadeurs, coaches en bewustwording worden als
zijn dat iedereen zijn of haar steentje moet bijdragen. De rode draad is dat mensen
                                                                                            middelen gezien om inwoners van West-Brabant mee te krijgen. Daarnaast vinden deel-
eerst willen besparen, dan daken benutten voor zonne-energie en daarna pas het bui-
                                                                                            nemers het belangrijk dat de energietransitie voor iedereen betaalbaar en lonend is,
tengebied (waaronder kwetsbare landbouwgronden) gebruiken voor grootschalige op-
                                                                                            dus ook voor mensen met een “kleine beurs”.
wek. Ook het gebruik van restwarmte van de industrie vinden mensen in de regio een
goed idee. Inwoners geven verder aan dat zij openheid, transparantie en betrokkenheid
                                                                                            Flexibiliteit en innovatie - “De RES moet een adaptieve en flexibele strategie worden”.
vanaf het begin, belangrijk vinden. Financiële participatie wordt erg gewaardeerd, maar
                                                                                            Op deze manier is het mogelijk om in de loop van de tijd te kiezen voor verbeterde tech-
dan wel als onderdeel van een breder proces en voorstel.
                                                                                            nieken en innovaties. Daarnaast graag aandacht voor opslag en alternatieven voor zon-
                                                                                            en windenergie.
Raadsleden
Voor raadsleden zijn in 2019 drie bijeenkomsten georganiseerd. Deze gingen deels over
                                                                                            Klankbordgroep
de eigen rol van de raad in dit proces. Het is een zoektocht hoe de rol van de raden
                                                                                            De mensen uit de Klankbordgroep komen onder andere uit de regionale industrie, de
goed kan worden ingevuld in een regionaal proces. De bijeenkomsten hebben bijgedra-
                                                                                            onderwijs-, bouw- en energiesector en uit lokale organisaties. In vijf bijeenkomsten heb-
gen aan een gemeenschappelijk kennisniveau. Het gevoel leeft dat er in de regio al
                                                                                            ben zij mee kunnen denken: van het Plan van Aanpak tot en met deze concept-RES. Zij
grote stappen zijn gezet naar een meer duurzame energievoorziening. Dat dit wordt be-
                                                                                            pleiten voor een koppeling tussen elektriciteit en warmte in de RES. Ook vinden zij een
vestigd door de data is positief. En voelt als steun voor het beleid van de afgelopen ja-
                                                                                            inclusieve transitie belangrijk, waarin we open kijken naar kansen en niet te snel oplos-
ren. In de regio wordt gezocht naar een goede verdeling van lusten en lasten.
                                                                                            singen uitsluiten. Er is behoefte aan ruimte voor innovatie en kansen voor lokale initia-
Bestaande windparken kunnen daarom bijvoorbeeld niet zomaar worden uitgebreid.
                                                                                            tieven. Bedrijven dringen aan op een gelijk speelveld, waarin voor iedereen dezelfde
Tegelijk is er ook de bereidheid om naar regionale oplossingen te zoeken, mits de opge-
                                                                                            regels en voorwaarden. Een gelijk speelveld vinden ze belangrijker dan minder regels.
wekte energie voor de regio is. Aanwezige raadsleden zien vooral kansen voor zonne-
                                                                                            Verschillende bedrijven en organisaties willen bijdragen aan het vervolg van de RES en
energie: landschappelijke inpassing is makkelijker en de acceptatie groter dan bij wind-
                                                                                            de uitvoering van projecten.
turbines. Een hogere prijs is dan een gegeven.

Stakeholders
In drie werkateliers is met zo’n 80 stakeholders gewerkt aan de contouren zoals die zich
aftekenen voor de RES. Drie punten kwamen elk atelier terug.



2                                                                                                                                              Contourennotitie RES West-Brabant
                                                                                                                                         Visualisatie Lokale grids (door Generation.Energy)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Uit alle gesprekken en bijeenkomsten komt naar voren dat mensen vinden dat de regio        Om de plannen vóór 2030 te realiseren, worden de zoekgebieden voor grootschalige
al veel doet aan het opwekken van duurzame energie. Tegelijk is er breed het besef dat     opwek van duurzame energie in 2021 verankerd in het omgevingsbeleid van gemeen-
er nog meer nodig is. Raadsleden, stakeholders en inwoners hebben allemaal laten we-       ten. Gemeenten en provincie spannen zich in om de vergunningen voor wind- en zon-
ten dat zij voorkeur hebben voor zoveel mogelijk besparen, vervolgens door daken (van      projecten voor 2025 te verlenen. Deze planning sluit aan bij de afspraken in het
huizen en bedrijven) zo goed mogelijk te benutten voor zonne-energie en als sluitstuk te   Klimaatakkoord.
kijken wat er nog nodig is om met windturbines op te wekken. Met de wens om nieuwe
windturbines zoveel mogelijk toe te voegen aan bestaande windparken. Ook is er breed           Het Klimaatakkoord
de oproep gedaan om ruimte te maken voor nieuwe innovaties. Bijvoorbeeld door de               Het Klimaatakkoord is een overeenkomst tussen veel organisaties en bedrijven in Nederland
vergunningstermijn voor zonneparken en windturbines te beperken tot 20 of 25 jaar,             om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Het doel: de CO2-uitstoot in 2030 met 49%
                                                                                               verminderen. In het akkoord staan meer dan 600 afspraken om de uitstoot van broeikasgas-
zodat het landschap in de toekomst ‘schoon’ opgeleverd kan worden ‘als de techniek
                                                                                               sen tegen te gaan, in de sectoren Gebouwde omgeving, Landbouw en landgebruik, Mobiliteit,
dat toestaat’.
                                                                                               Elektriciteit en Industrie. Veel van de afspraken zullen in de regio uitgewerkt moeten worden
                                                                                               in locaties en projecten. Dit gebeurt in de Regionale Energiestrategieën, waarbij de focus ligt
Van concept-RES naar uitvoering                                                                op de opgaven van Gebouwde omgeving en Elektriciteit. Ook de andere sectoren geven uit-
Dit is de Contourennotitie voor de concept-RES. Consultatie van bestuurders en stake-          voering aan de afspraken uit het Klimaatakkoord, onder andere via sectorale Uitvoerings-
holders vindt plaats aan de hand van deze Contourennotitie. De concept-RES wordt ver-          overleggen, bijvoorbeeld voor Industrie en Mobiliteit.
volgens in het voorjaar van 2020 ter besluitvorming voorgelegd aan de 16 gemeentera-
den, Gedeputeerde Staten en de Algemene Vergadering van de beide waterschappen.
De concept-RES wordt na 1 juni besproken met het Nationaal Programma RES (NPRES)
en voor doorrekening voorgelegd aan het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dan
moet blijken of de som van de 30 concept-RES'en samen optelt tot de landelijke doel-
stelling van tenminste 35 TWh grootschalige productie van duurzame elektriciteit. Even-
tuele aanpassingen worden verwerkt in de definitieve RES 1.0. Daar nemen de
overheden dan een besluit over voor maart 2021. De RES’en worden elke twee jaar ge-
actualiseerd; RES 2.0 wordt in maart 2023 verwacht.




 Figuur 1 Tijdlijn ontwikkeling, uitvoering en herziening Regionale Energiestrategie

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                         3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Figuur 2 West-Brabantse aanpak ‘Binnen en Buiten’
4                                                   Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2 West-Brabantse aanpak                                                                     De leidende principes zijn vertaald in een afwegingskader. De keuzes die we maken
                                                                                            analyseren en toetsen we op 4 thema’s, die aansluiten bij nationaal programma RES:
We zetten zorgvuldige stappen
We willen dat het goed toeven is in West-Brabant, nu en in de toekomst. Goed om te          − Kwantitatieve bijdrage aan de opgave (energieopbrengst);
werken, te wonen, te komen en te verblijven. Daarom werken we aan een economisch            − Omgeving (meerwaarde voor de regio, leefbaarheid, ruimte, landschap, milieu);
veerkrachtige, schone en aantrekkelijke regio. Verduurzaming van onze energievoorzie-       − Energiesysteem efficiëntie (netinpassing, maatschappelijke kosten, flexibiliteit);
ning is noodzakelijk én een kans om als regio sterker te worden. In West-Brabant zijn       − Bestuurlijk en maatschappelijke draagvlak (acceptatie, participatie).
burgers, ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden al geruime tijd aan
het werk met de transitie naar een duurzame energievoorziening.                             We werken ‘binnen en buiten’
                                                                                            De principes vormen de basis voor een aanpak ‘binnen en buiten’. We benutten de kan-
De regio kent grote energieverbruikers, bijvoorbeeld in Moerdijk, Steenbergen en Ber-       sen voor energietransitie ‘binnen onze bebouwde omgeving’ zo goed mogelijk. De ur-
gen op Zoom. Er zijn grote bedrijven die elektriciteit en warmte produceren, zoals de       gentie en de omvang van de opgave vergt echter dat we ook kansen buiten de
Amercentrale en de afvalenergiecentrales in Moerdijk en Roosendaal. De regio zet al         bebouwde omgeving benutten. Op deze manier maken we samen -inwoners, bedrijven,
flinke stappen om te verduurzamen, bijvoorbeeld met wind- en zonneparken bij Moer-          maatschappelijke organisaties en overheden- vaart met de verduurzaming van onze
dijk, de productie van groen gas door de Suiker Unie in Dinteloord en door warmteleve-      energievoorziening. Tegelijk respecteren we de landschappelijke kwaliteiten van de re-
ring van bedrijven aan woningen en bedrijven, zoals het Amernet. Op lokale schaal is er     gio zo veel mogelijk. Dit vertalen we als volgt:
onder andere in Etten-Leur al een wijk waar woningen gebruik maken van WKO-sys-
temen. In en om grotere steden en kleine kernen zijn grote zonneparken gepland en           −   Op gebouw-, buurt- en wijkniveau is een belangrijke rol weggelegd voor besparen,
ontwikkelen we warmtenetten. In de open, grootschalige productielandschappen in het             isoleren, energieneutrale nieuwbouw en energieopslag. De meest duurzame ener-
noordwesten zullen met bestaande plannen over circa twee jaar ruim 100 windturbines             gie is de energie die niet hoeft te worden opgewekt;
draaien, waaronder die langs de A16. Daarnaast zijn er (kleine) kernen met lokale initia-   −   Ook voor kleinschalige en lokale opwekking van energie zien we een belangrijke rol,
tieven, zoals een warmtenetwerk in Terheijden.                                                  dicht bij gebruikers, in steden en dorpen. Denk aan zonnepanelen op daken en ge-
                                                                                                vels, warmtepompen in gebouwen en WKO-systemen bij kantoren;
De komende tijd gaan we op zoek naar een evenwichtige en duurzame energie- en               −   Grootschalige opwek vindt bij voorkeur dicht bij de gebruiker plaats, en binnen de
warmtevoorziening. Tegelijk staat in delen van de regio de kwaliteit van de leefomge-           gebouwde omgeving. Voorbeelden zijn zonnepanelen op grote daken van logistieke
ving onder druk. Onder andere door leegstand op bedrijventerreinen, de groei van de             panden, industriële bebouwing en sporthallen, windturbines op bedrijventerreinen
logistieke sector en door vrijkomende agrarische bebouwing. Zonneparken, windturbi-             en het gebruik van restwarmte uit industriële processen.
nes en netinfrastructuur gebruiken ook ruimte. De balans en de versterking van de regi-     −   Ook in het buitengebied is grootschalige opwekking van energie nodig, in wind- en
onale en lokale economie en de leefbaarheid en kwaliteit van natuur en landschap                zonneparken. We streven naar een goede inpassing in het landschap.
staan voorop bij het verder verduurzamen van onze energievoorziening.
                                                                                            Over de volle breedte van deze stappen stimuleren we de ontwikkeling van innovatieve
Deze ambities komen tot uitdrukking in vier leidende principes voor de RES:                 technieken en aanpakken die bijdragen aan minder of multifunctioneel ruimtegebruik
1. We willen de energietransitie benutten om de regio te versterken;                        (denk aan geothermie of aquathermie), energie-efficiëntie of verlaging van kosten (bij-
2. We hechten aan een energietransitie voor iedereen;                                       voorbeeld voor verduurzaming van gebouwen).
3. We beogen een adaptieve benadering, steeds open voor betere keuzes;
4. We streven een zorgvuldig gebruik van ruimte in de regio na.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                  5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>    Figuur 3 Overzicht hernieuwbare elektriciteitsbronnen
    (exclusief kleinschalige opwek, inclusief 0,3 TWh overprogrammering)




6                                                                                                               Contourennotitie RES West-Brabant
                                                                           Visualisatie Stedelijke corridor als energieruggengraat (door Generation.Energy)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                               in ons streven naar behoud van de kwaliteit van natuur en landschap. Tegelijk biedt het
3 Duurzame elektriciteit                                                                                       kansen om de belasting van het elektriciteitsnet te beperken (door de koppeling van
                                                                                                               vraag en aanbod). Zonneparken bieden kansen voor meervoudig ruimtegebruik en kun-
3.1     Ambitie
                                                                                                               nen in combinatie met wind bijdragen aan een efficiënt gebruik van het elektriciteits-
Nederland heeft als ambitie een CO2-neutrale elektriciteitsopwekking in 2050. Voor
                                                                                                               net. Windenergie is gunstig vanwege het rendement, de continuïteit in de energie-
West-Brabant betekent dit onder andere het verduurzamen van het elektriciteitsver-
                                                                                                               productie en de lagere maatschappelijke kosten. De keuze voor projecten en plannen
bruik van 6,5 TWh3 in 2050. Dankzij de inspanningen in de afgelopen jaren komt met
                                                                                                               sluit aan bij de West Brabantse principes en levert een bestuurlijk evenwichtige verde-
bestaande bronnen en ‘harde plannen’ al 1,3 TWh van het elektriciteitsgebruik in de re-
                                                                                                               ling over alle gemeenten (zie bijlage 1).
gio uit wind- en zonne-energie. Het grootste deel wordt dan opgewekt met circa 100
windturbines. De verduurzaming ligt zo goed op koers voor 2050. Daarnaast wekte de
                                                                                                               We hechten aan een energietransitie met en voor iedereen in West-Brabant. Dit bete-
regio in 2018 1,8 TWh elektriciteit op met biomassa, met name in de Amercentrale.
                                                                                                               kent dat omwonenden en bedrijven worden betrokken bij de ontwikkeling van zon- en
Deze elektriciteit uit biomassa valt overigens buiten de RES-opgave.
                                                                                                               windprojecten. Het kan gaan om de uitvoering van het project, de ruimtelijke inpassing
                                                                                                               en-of het verminderen van hinder. Maar ook de verdeling van het eigendom van pro-
In 2030 willen we 2,0 TWh elektriciteit duurzaam en grootschalig opwekken uit wind
                                                                                                               jecten en het profijt voor de lokale gemeenschap komt aan de orde.
en zon én 0,2 TWh uit innovatieve technieken. De regio draagt dan substantieel meer
bij aan de landelijke opgave van 35 TWh in 2030 dan wat mag worden verwacht4 op ba-
                                                                                                               We willen iedereen de kans bieden om te profiteren van de wind- en zonne-energie die
sis van het regionale energieverbruik. We kunnen en willen deze bijdrage leveren om-
                                                                                                               we in onze regio opwekken. We streven daarom naar 50% lokaal eigendom van de
dat we de afgelopen jaren al flinke stappen hebben gezet, de fysieke kenmerken van
                                                                                                               nieuwe zonne- en windparken. Dat sluit aan bij het Klimaatakkoord. Lokaal eigenaar-
onze regio goede kansen voor opwekking biedt én we onze eigen ambities voor 2050 op
                                                                                                               schap levert geld op voor de regio en kan ook leiden tot een grotere betrokkenheid van
tijd willen waarmaken. De regio zal met deze verduurzaming van de elektriciteits-
                                                                                                               mensen bij lokale projecten en grotere gemeenschapszin. De opbrengsten van wind- en
productie elk jaar 1,0 Mton minder CO2 uitstoten.
                                                                                                               zonprojecten willen we eerst en vooral benutten voor andere maatregelen in de ener-
                                                                                                               gietransitie, zoals het isoleren van gebouwen en het verminderen van energie-armoede
De ervaring leert dat er wind- en zonprojecten kunnen afvallen of vertragen lopende
                                                                                                               (door het zorgen voor een lagere energierekening). De opbrengsten kunnen eventueel
het planningsproces. Er is daarom een ‘overprogrammering’ van projecten noodzakelijk
                                                                                                               ook worden gebruikt voor sociale en landschappelijke maatregelen die bijdragen aan
om onze ambitie van 2.0 TWh waar te kunnen maken. De grootschalige projecten en
                                                                                                               (draagvlak voor) de verduurzaming van de energiehuishouding. Een eerste inschatting
plannen in de RES komen nu samen uit op 2,3 TWh duurzame elektriciteit (exclusief in-
                                                                                                               van de financiële opbrengst van nieuwe wind- en zonprojecten uit de RES is €10 tot €30
novaties). Als de komende jaren blijkt dat we -ondanks de inspanningen op innovatie en
                                                                                                               miljoen. Dat is over een periode van 15 jaar. De nieuwe zon- en windprojecten kunnen,
de overprogrammering- in 2030 toch onder de ambitie van 2,0 TWh aan hernieuwbare
                                                                                                               tot slot, ook bijdragen aan de werkgelegenheid. Denk aan het ontwikkelen van innova-
energie dreigen te raken, dan maken we afspraken maken over alternatieve projecten.
                                                                                                               tieve technieken door start-ups en in de techniek-branche. De eerste inschatting komt
                                                                                                               op werk voor enkele tientallen tot mogelijk honderd personen tot 2030.
Een groot deel van de nieuwe opgave wordt gerealiseerd met zon op dak, een kleiner
deel met zonneparken en extra windturbines. Deze verdeling van de opgave over zon
en wind sluit aan bij de strategie ‘binnen én buiten’. Zon in de gebouwde omgeving past


3   Dit is het elektriciteitsverbruik van gebouwde omgeving, industrie, landbouw en mobiliteit, exclusief de   4
                                                                                                                   De opgave voor West Brabant zou 1,8 TWh bedragen bij een verdeling van de landelijke opgave van 35
    elektrificatie van de industrie, het energieverbruik van grote verbruikers en elektrische verwarming, en       TWh naar rato van het elektriciteitsverbruik over de 30 regio’s in Nederland.
    gaat uit van circa 15% toename van het elektriciteitsverbruik.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>8   Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>3.2       Elektriciteitsbronnen
                                                                                                                Vraag en aanbod van elektriciteit organiseren we met zon op dak dicht bij elkaar. We
Kleinschalige opwekking
                                                                                                                gebruiken de ruimte zo dubbel, beperken de visuele impact en belasten het elektrici-
In West-Brabant werd in 2018 kleinschalig 0,1 TWh opgewekt met zonnepanelen, met
                                                                                                                teitsnetwerk minder. Soms is een combinatie van zonnepanelen met groene daken mo-
name op woningen (Klimaatmonitor, 2019). De verwachting is dat dit, bij ongewijzigd
                                                                                                                gelijk om hittestress te beperken. De bestaande panelen en de verwachtingen over de
beleid, zal doorgroeien naar circa 0,3 TWh in 2030. We gaan kleinschalige opwekking
                                                                                                                realisatie van de harde plannen uit 2019 leiden tot het gebruik van circa 6% van de
extra stimuleren omdat dit bijdraagt aan onze ambitie, aan een verlaging van de ener-
                                                                                                                grote daken. We denken dat een groei van 6% naar 25% in 2030 haalbaar is, mits het
gierekening voor inwoners en aan meer bewustwording over de energietransitie. We
                                                                                                                Rijk de juiste regels en voorwaarden stelt en voor voldoende subsidie blijft zorgen. De
streven naar 0,5 TWh kleinschalige opwek in 2030 (richting de 160.000 woningen met
                                                                                                                groei zal op termijn wel verminderen, omdat de meest geschikte daken dan benut zul-
zonnepanelen). In de RES 1.0 maken we afspraken over de instrumenten die we hier-
                                                                                                                len zijn. Daarom zetten we ook in op innovatieve technieken, bijvoorbeeld om meer da-
voor willen gebruiken. We denken aan het delen van betrouwbare informatie (via ener-
                                                                                                                ken (en gevels) te kunnen benutten met lichtere constructies. In de RES 1.0 maken we
gieadvies, energieloketten), het ondersteunen van de samenwerking met professionele
                                                                                                                verdere afspraken over de instrumenten die we willen gebruiken. Van provincie en Rijk
partners (zoals in Roosendaal met ‘Winst uit je woning’) en aan toegankelijke duur-
                                                                                                                vragen we om instrumenten die zon op dak aantrekkelijk maken voor eigenaren6 en om
zaamheidsleningen en gebouwgebonden financiering. De kleinschalige opwek staat los
                                                                                                                instrumenten waar we zon op dak mee kunnen sturen (zie paragraaf 5.3).
van de landelijk doelstelling van 35TWh grootschalige hernieuwbare energie.
                                                                                                                Zonneparken
Grootschalige zonne-energie                                                                                     In de regio komt circa 300 hectare aan nieuwe zonneparken, die 0,30 TWh extra energie
De RES richt zich op de grootschalige productie van duurzame elektriciteit met zon en                           gaan opwekken (zie Elektriciteitskaart en figuur 4 Zonprojecten). Deze zonneparken lig-
wind. De West-Brabantse gemeenten spreken, voor wat betreft zon, af dat ieder een                               gen buiten de gebouwde omgeving en bieden kansen voor multifunctioneel landgebruik
deel van de zon-opgave voor zijn rekening neemt. Zie de Elektriciteitskaart. Bij elkaar                         en nieuwe verdienmodellen. Denk bijvoorbeeld aan het combineren van nieuwe natuur
gaat het om een extra opwek van 0,8 TWh waarvan 0,5 TWh op daken en 0,3 TWh in                                  met zonneparken, of het combineren van zoetwaterreservoirs met drijvende zonnepa-
zonneparken. We wijzen voor zonne-energie geen zoekgebieden aan, om ruimte te bie-                              nelen. Zonneparken vragen om een zorgvuldige ruimtelijke inpassing vanwege de mo-
den voor lokaal maatwerk. De landschappelijke inpassing is lokaal bijvoorbeeld vaak be-                         gelijke gevolgen voor agrarische gronden, natuur en landschap. Zo willen we vruchtbare
ter te bepalen. Daarnaast willen we zonne-energie dichtbij en samen met burgers,                                kleigronden zoveel mogelijk behouden voor akkerbouw. Zonneparken vragen veelal een
verenigingen en bedrijven realiseren. Zo kunnen we kansen benutten voor lokale initia-                          grotere financiële investering in het net. Er is bij gelijke productie drie keer zoveel capa-
tieven die de leefbaarheid en economie in een gemeenschap versterken, bijvoorbeeld                              citeit nodig vergeleken met windenergie. Ze kunnen in combinatie met windturbines
als financieringsbron voor sportclubs of om vrijkomende agrarische bebouwing op te                              ook helpen het elektriciteitsnet beter te benutten.
ruimen.
                                                                                                                Naast zonnepanelen voor het opwekken van elektriciteit (zonPV) voorzien we ook de
Zon op grote daken
                                                                                                                komst van zonneparken voor het opwekken van warmte (zonthermie, zie hoofdstuk 4).
We hebben in de regio veel grote daken: in stedelijke gebieden, op bedrijventerreinen
                                                                                                                Velden met panelen voor zonthermie zijn meestal een stuk kleiner (kleiner dan 5 hec-
en op agrarische gebouwen. Deze daken willen we zo veel mogelijk benutten door op
                                                                                                                tare), maar lijken verder sterk op velden met zonPV. Voor de lokale ruimtelijke inpassing
25%5 zonnepanelen te installeren. Dit moet elk jaar 0,7 TWh duurzame elektriciteit leve-
                                                                                                                hanteren we daarom grotendeels dezelfde principes.
ren in 2030. Dit is 0,50 TWh aan nieuwe projecten, circa 475 hectare.


5     Landelijk wordt gesteld dat circa 30% van grote daken technisch geschikt is voor zonnepanelen, rekening   6   Wetende dat voor de SDE+ in totaal 0,34 TWh zonPV op grote daken is aangemeld, maar dat de toekomst
      houdend met schaduw, technische constructies etc.                                                             van de SDE++ subsidie voor zon op dak onder druk staat.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>10   Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Deze principes zijn:                                                                                       sluiten aan bij bestaande initiatieven en projecten in gemeenten, zie de Elektriciteits-
− We streven naar een goede ruimtelijke, landschappelijke inpassing van zonnepar-                          kaart. Samen levert dit dan elk jaar 0,24 TWh extra op.
   ken, passend bij de kenmerken van het gebied                                                            De bestaande, geplande en nieuwe turbines zorgen elk jaar voor een min of meer conti-
− We geven voorrang aan ongebruikte percelen in bebouwd gebied of aan gebieden                             nue stroom elektriciteit, hebben een hoog rendement, zijn kosteneffectief en vragen
   die zich niet goed lenen voor andere functies: oude stortplaatsen, reststroken langs                    minder (directe) ruimte dan zonneparken. In de energiestrategie zorgen we voor af-
   infrastructuur, leegstand op bedrijventerreinen e.d.                                                    stemming tussen windprojecten met gevolgen over gemeentelijke grenzen heen.
− We nemen meervoudig ruimtegebruik als uitgangspunt bij alle zonneparken. Dus:                            Buiten de (repowering van) bestaande windturbines, de harde plannen voor wind en de
   we combineren zonneparken altijd met natuurontwikkeling, klimaatadaptatie, re-                          zoekgebieden zullen tot 2030 geen andere windparken worden gebouwd. In RES 2.0
   creatie, versterking leefomgeving en/of andere functie(s)                                               (2023) kunnen we dit beleid voor windenergie eventueel aanpassen.
− We geven de voorkeur aan initiatieven die gebruik maken van ‘cable pooling’ en met
   voldoende omvang, vanwege efficiënter netwerkgebruik en kosteneffectiviteit.                            Een deel van de geplande en extra windturbines, zoals bijvoorbeeld bij de Auvergnepol-
Meervoudig ruimtegebruik is bij velden met zonthermie wel wenselijk, maar vanwege                          der, hebben naar verwachting te maken met beperkingen vanwege radarinstallaties
het kleinere oppervlak van de velden, geen vast uitgangspunt.                                              voor vliegverkeer. Soms kan dit worden ondervangen met lagere turbines, die tech-
                                                                                                           nisch-financieel alleen haalbaar zijn als het Rijk er voldoende subsidie voor beschikbaar
De inpassing van zonneparken in het landschap in combinatie met meervoudig ruimte-                         stelt. De realisatie en planning van de repowering van het windpark Volkerak is ook af-
gebruik vergt zorgvuldig ruimtelijk onderzoek. De voorgaande principes leiden tot sug-                     hankelijk van de planning voor de aanpassing van de Volkeraksluizen (door Rijkswater-
gesties zoals die zijn verbeeld in de tegels ‘Inspiratie inpassing Zon’, zie de bijgaande                  staat). De onzekerheden over onder andere deze projecten zijn reden om te werken
afbeelding. De (regionale) landschappelijke inpassing van zon en wind werken we ko-                        met een overprogrammering van projecten.
mend half jaar verder uit, als bouwsteen voor het gemeentelijke zonbeleid. Dat gaat
dan ook over de kansen voor zonthermie, dicht bij de gebouwde omgeving.                                    Zoekgebieden tot 2030
                                                                                                           De gebieden voor nieuwe windturbines tot 2030 liggen vooral in het midden en noor-
In 2020 zullen er tenslotte naar verwachting aangepaste regels komen die meer moge-                        den van onze regio. Hier is op korte termijn de meeste ruimte op het elektriciteitsnet-
lijkheden bieden voor een efficiënter gebruik van het elektriciteitsnet door ‘zon bij                      werk en zijn nu de meeste initiatieven, zie de Netwerkkaart. Voor de omvang en
wind’. In combinatie met de bestaande en reeds geplande windparken zou het kunnen                          inrichting van windparken kiezen we voor clusters van minimaal 3 windturbines:
gaan om circa 100 tot 150 hectare aan zonneparken (0,1 à 0,15 TWh).                                        − Langs weginfrastructuur: windturbines zijn hier landschappelijk relatief goed in te
                                                                                                                passen. We benutten hinderzones die minder geschikt zijn voor andere doelen;
Zoekgebieden voor wind                                                                                     − Langs grote waterwegen: de schaal van dijken en grote waterwegen leent zich rela-
Binnen een paar jaar zullen er ruim 100 windturbines staan in West-Brabant. Het gaat                            tief goed voor de inpassing van wind. De netinpassing is een aandachtspunt.
dan om bestaande en geplande turbines7, zoals Windenergie A16, windparken bij indu-                        − Op bedrijventerreinen: deze lenen zich goed voor de ruimtelijke inpassing en de
strieterrein Moerdijk en Woensdrecht. Deze turbines leveren samen elk jaar 1,0 TWh. In                          netinfrastructuur is er vaak geschikt. Ze kunnen zich ontwikkelen tot ‘energie-
deze RES wijzen we 3 zoekgebieden aan voor nog 9 tot 12 nieuwe windturbines en hou-                             knooppunt’, door een rol te spelen bij energieopslag en warmteproductie.
den we rekening met de vernieuwing van 25 bestaande turbines (repowering) tot 2030                         Dit past bij de landschappelijke structuur in deze delen van de regio -een open land-
(zie Elektriciteitskaart en figuur 4 Windprojecten). De zoekgebieden en de ‘repowering’                    schap met stedelijke gebieden- en sluit aan bij het provinciale beleid.


7
    De gemeente Steenbergen en andere partijen zijn het niet eens met de besluitvorming van de provincie
    inzake de vergunningverlening voor de windmolens in de Karolinapolder en gaan in beroep.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                                11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>      Nieuwe windprojecten                                      Jaar-          Aantal turbines
      (excl. bestaand en harde plannen)                     Productie
      Voor 2030
      Auvergnepolder                                          24 GWh               Repowering
      Auvergnepolder                                          48 GWh        3 à 4 windturbines
      Zoekgebied Woensdrecht (i.c.m. Zeeland)                 36 GWh        3 à 4 windturbines
      Weststad                                                24 GWh               Repowering
      Oranjepolder                                            45 GWh        3 à 4 windturbines
      Windpark Volkerak / Sabinadijk                     60-130 GWh                Repowering
      Doorkijk na 2030
      Zoekgebied Alphen-Chaam / Baarle-Nassau                 96 GWh        6 à 8 windturbines
      Roosendaalse Vliet                                      15 GWh               Repowering
      Zoekgebied Rucphen / Zundert                            72 GWh        5 a 6 windturbines
     N.B Naast de bovenstaande repowering-projecten zullen tot 2030 en daarna ook andere
         bestaande windturbines moeten worden vervangen.


      Nieuwe Zonprojecten op veld                               Jaar-           Aantal hectare
      (excl. bestaand en harde plannen )                    Productie
      Altena                                                 36 GWh                 Circa 35 ha
      Geertruidenberg                                         24 GWh                Circa 25 ha
      Oranjepolder, Oosterhout                                29 GWh                Circa 30 ha
      Dorst (Bavelse Berg), Oosterhout                         5 GWh                 Circa 5 ha
      Roosendaal                                              68 GWh                Circa 45 ha
      Steenbergen                                             93 GWh                Circa 95 ha
      Woensdrecht                                             50 GWh                Circa 50 ha



     Figuur 4 Grootschalige opwek met wind en zon tot 2030
              (excl. bestaande projecten en harde plannen).
              Eventuele nieuwe plannen worden bij de actualisatie van de RES opgenomen.




12                                                              Contourennotitie RES West-Brabant
                                               Visualisatie Energieparken (door Generation.Energy)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Bij het bepalen van de zoekgebieden is rekening gehouden met milieu- en veiligheidsei-        regionale bedrijven een concrete ambitie formuleren en samenwerkingsafspraken ma-
sen en met natuur- en landschapswaarden. De keuze voor de zoekgebieden sluit ten-             ken. Zo kunnen we de regionale innovatieve kracht benutten en versterken. Dit biedt
slotte aan bij lokale plannen en initiatieven voor windparken en bij inzichten over           ook zicht op werkgelegenheid voor langere termijn. We hebben afgesproken om in ie-
bestuurlijke en maatschappelijke acceptatie uit het participatieproces.                       dere gemeente innovatieve projecten voor duurzame elektriciteit uit te voeren. Denk
                                                                                              aan:
Zoekgebieden na 2030 in het zuiden van de regio
Voor 2030 kunnen geen grootschalige windparken op het elektriciteitsnet worden inge-          −   Zon op gevels: energieleverende gevels in Helmond zijn een goed voorbeeld. De
past in de grootste delen van de gemeenten Altena, Woensdrecht, Rucphen, Zundert,                 energieopbrengst van 100 van gebouwen met 150 m2 van deze gevel is 0,8 GWh;
Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. In het zuiden van de regio zien we op termijn wel kan-         −   Transparante panelen op overkappingen, zoals bij het busstation in Tilburg. Enkele
sen voor de ontwikkeling van zon- en windenergie in combinatie met natuur, landbouw               projecten van samen wellicht 10 hectare zijn goed voor circa 12 GWh;
en klimaatadaptatie. Grote parken zijn alleen mogelijk als de netcapaciteit er flink wordt    −   Transparante zonnepanelen op landbouwgrond of keringen, zoals bij een fruitteler
uitgebreid. Die eventuele uitbreiding zal niet voor 2030 klaar zijn. We starten in deze ge-       in Olland. Enkele projecten van samen 5 hectare kunnen 5 GWh opbrengen;
meenten al wel met de inpassing van zon op dak en kleinschalige zonneparken op lokale         −   Drijvende waterkracht: In polders en grote rivieren worden al experimenten uitge-
stations (indicatie tot 2 MW elektriciteit).                                                      voerd. Met een experiment bij Altena zou 3 GWh geproduceerd kunnen worden
                                                                                              −   Zon op water: in de spaarbekkens van de Biesbosch past wellicht een project van
 Zuidelijke zandgronden met wind, zon, natuur en landbouw.                                        ruim 100 GWh. Waterbergingen, zandwinputten of baggerdepots zijn mogelijk ook
 Hier komen verschillende opgaven bij elkaar: klimaatverandering, verdroging van natuur-          te benutten.
 gebieden en omschakeling naar duurzame landbouw. Deze opgaven vragen om een sa-
 menhangende, gebiedsgerichte benadering, inclusief de productie van duurzame energie:            Regionale energieHubs
 − Als financieringsbron voor de omvorming van de agrarische bedrijfsvoering, bijvoor-            De regio heeft kansen voor regionale energiehubs (BCI, feb. 2019): grote bedrijventerreinen
      beeld compensatie voor verhoging van grondwaterstanden.                                     met een strategische ligging in energienetwerken en bedrijven uit het duurzaamheidscluster.
 − In bijvoorbeeld de combinatie van (tijdelijke) windturbines met nieuwe (loof)bossen            Op en om deze terreinen zijn aanknopingspunten voor de grootschalige opwekking van ener-
      of voedselbossen.                                                                           gie, grote besparingen van energie door uitwisseling van warmte en reststoffen, voor de ont-
 −    Of als natuurontwikkeling met zonneparken, bijvoorbeeld als intensief gebruikte ak-         wikkeling van innovatieve technologie (conversie van waterstof, afvang van CO2-afvang,
      kers veranderen in zonneparken met extensief beheer en de juiste inrichting.                e.d.). Deze kansen liggen vooral bij Bergen op Zoom; Industrieterrein Moerdijk; Etten-Leur;
                                                                                                  Roosendaal; Breda en Oosterhout

3.3      Innovatie
Windturbines en zonnepanelen zijn op dit moment de enige technieken om grootscha-                  .
lig en betaalbaar duurzame elektriciteit te produceren. Ze hebben echter forse ruimte-
lijke invloed. Vergunningen voor wind- en zonprojecten worden daarom verleend voor
maximaal 25 jaar. Vergunningen kunnen worden verlengd na een nieuwe / nadere af-
weging, waarbij in ieder geval aandacht is voor innovatie en ruimtelijke aspecten.

De ontwikkeling van innovatieve technieken is belangrijk, onder andere om de ruimte-
lijke gevolgen van de energietransitie te beperken. Opschaling van innovaties helpt ook
om de betaalbaarheid en betrouwbaarheid te vergroten. We willen samen met

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                          13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>14   Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>3.4    Elektriciteitsnetwerk en -opslag
De verduurzaming van de energiehuishouding vergt ook aanpassingen aan het elektrici-        Toelichting bij de Netwerkkaart
teitsnet. Het is belangrijk dat we deze uitbreidingen snel en efficiënt aanpakken. Dat is   Deze kaart van Enexis geeft de huidige mogelijkheden van het elektriciteitsnetwerk. De
nodig om genoeg capaciteit te hebben en om de maatschappelijke kosten te beperken.          kaart toont het hoogspanningsnet en gebieden binnen een straal van 5, van 10 en 15 ki-
De overheden en Enexis gaan daarom keuzes voor locaties voor grootschalige energie-         lometer rond hoofdstations. De kaart toont zo de globale structuur van het huidige net-
opwekking en voor versterking van het net beter op elkaar afstemmen.                        werk. Vooral het noorden tot en met de stedenrij is goed ontsloten. Het netwerk in het
                                                                                            zuiden en in Altena veel minder. Dit betekent dat in het noorden van de regio groot-
Het bestaande elektriciteitsnet ontsluit het grootste deel van de regio goed. De groei      schalige inpassingen mogelijk zijn, mits er voldoende capaciteit op het net is. In het zui-
van de vraag en het aanbod van elektriciteit, onder andere door de bouw van grotere         den is de inpassing van grootschalige parken door de grote afstand tot hoofdstations
wind- en zonprojecten, vergt niettemin lokale netaanpassingen. Deze aanpassingen zijn       nauwelijks haalbaar. De capaciteit is er beperkt, ook voor kleine initiatieven.
voor de groei in de periode tot 2030 naar verwachting op tijd te realiseren. Dat geldt
ook voor eventuele grotere aanpassingen, zoals de realisatie van extra stations in de
buurt van Bergen op Zoom en Geertruidenberg, die na 2030 noodzakelijk kunnen wor-
den. Dat is de voorlopige conclusie uit een eerste analyse van de gevolgen van de pro-
jecten en plannen uit deze RES voor het elektricteitsnet (Enexis, 2020).

Voor wind- en zonprojecten in het zuidelijke deel van de regio is een plan nodig voor
een structurele netuitbreiding. Voor deze uitbreiding moet onder andere het hoogspan-
ningsnet van TenneT worden aangepast. Dit zijn trajecten die veel tijd en grote investe-
ringen vragen en van invloed zijn op de omgeving. De regio vraagt aan Tennet en het
Rijk om snel te starten met de voorbereiding van de aanleg van dit traject, zodat de
noodzakelijke capaciteit op tijd beschikbaar is.

Uitbreidingen van de elektriciteitsinfrastructuur vergen grote investeringen. De netbe-
heerders kijken daarom ook naar mogelijkheden om de bestaande infrastructuur beter
te benutten. Bijvoorbeeld door te sturen op vraag en aanbod en door aanpassingen van
wetten en regels door de overheid (bijvoorbeeld voor cable pooling). Netbeheerders en
overheden willen daarom ook samen werken aan de ontwikkeling van slimme netwer-
ken, met slimme meters en lokale of regionale opslag, in bijvoorbeeld batterijen. De
noodzaak tot opslag zal, zeker na 2030, groter worden. Het gaat dan zowel om seizoens-
opslag van energie, van zomer naar winter, als om dagopslag. We willen samen met be-
drijven leren van pilots die inzetten op dergelijke energieopslag, zoals de tijdelijke
opslag in waterstof.




Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     Figuur 5 Warmtevraag (TWh)


                                  Figuur 6 Warmteaanbod (TWh)




16                                                                      SUEZ, Energiesafari
                                                                Contourennotitie             november 2019
                                                                                 RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                         infrastructuur en innovaties. We richten ons vooral op de bestaande bouw; nieuwe wo-
4 Duurzame warmte                                                                        ningen moeten worden verwarmd zonder aardgas.

4.1    Ambitie
                                                                                         4.2     Warmtebesparing
Nederland streeft naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. Dat geeft een
                                                                                         De eerste stap in onze strategie is de vermindering van de vraag. Warmte die niet wordt
forse verduurzamingsopgave voor het verbruik van warmte in deze sector, net als in de
                                                                                         verbruikt, hoeven we ook niet te produceren. En minder verbruik zorgt in principe voor
industrie en de landbouw. De gezamenlijke warmtebehoefte van deze sectoren was in
                                                                                         een lagere energierekening. Onze ambitie is om in 2050 20% minder warmte te gebrui-
West Brabant in 2017 ruim 25 TWh. Dat is een stevige opgave. Het biedt echter ook
                                                                                         ken in de gebouwde omgeving dan in 2018 (ongeveer 1,2 TWh minder). Dat is twee
kansen: meer comfort in een verduurzaamde woning, kansen voor werkgelegenheid in
                                                                                         keer zoveel als we normaal gesproken zouden verwachten. Deze extra 10% vraagt om
de lokale bouw- en installatiesector, en een lagere energierekening als huishoudens en
                                                                                         toepassing van meer maatregelen en op grotere schaal. Het gaat dan om vergaande iso-
bedrijven voldoende energie besparen.
                                                                                         latie van muren en kozijnen, hoogwaardig isolatieglas, verwarming met een laagtempe-
                                                                                         ratuursysteem of aanpassing van productieprocessen.
Deze regionale energiestrategie richt zich op de warmte voor de gebouwde omgeving,
vooral woningen en maatschappelijke gebouwen. De bespaar- en verduurzamingsop-
                                                                                         In de definitieve energiestrategie maken we afspraken over de instrumenten die we
gave voor de gebouwde omgeving in West-Brabant is -volgens de huidige inzichten-
                                                                                         gaan gebruiken om deze besparingen te bereiken. We denken aan gebouwgebonden
zo’n 5,5 TWh tot 2050. In 2017 werd 5,8 TWh gebruikt door de gebouwde omgeving;
                                                                                         financiering (Rijk), duurzaamheidsleningen voor woningeigenaren, handhaving op ver-
een klein deel (0,3 TWh) komt uit hernieuwbare bronnen die we ook in de toekomst
                                                                                         plichte energiemaatregelen voor bedrijven en het aanbieden van energiescans aan be-
kunnen blijven gebruiken, zoals warmte uit de lucht (aerothermie) of bodem (terrather-
                                                                                         drijven waar energie niet de core business is. Ook de industrie en de glastuinbouw
mie) of uit lokale biomassa. De meeste warmte kwam uit aardgas (4,9 TWh) en van de
                                                                                         hebben een besparingsopgave. Afspraken daarover worden niet in de energiestrategie
de Amercentrale (0,6 TWh). Aardgas en kolen zijn bronnen waar we op de lange termijn
                                                                                         zelf gemaakt. In de RES nemen we wel de uitkomsten van deze afspraken mee, voor zo-
geen gebruik meer van zullen maken. Dat betekent dat we voor de gebouwde omgeving
                                                                                         ver deze dan gemaakt zijn.
5,5 TWh aan andere, hernieuwbare bronnen moeten vinden of het warmtegebruik
moeten verminderen.
                                                                                         4.3     Warmtebronnen
                                                                                         De verduurzamingsopgave voor de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving is, na
Onze benadering voor warmte sluit aan bij de aanpak ‘binnen én buiten’: we zetten ste-
                                                                                         20% besparing, zo’n 4,4 TWh. Er wordt nu al hard gewerkt aan nieuwe projecten met
vig in op besparing, benutten onze duurzame kleine én grote bronnen zo goed moge-
                                                                                         duurzame warmte, bijvoorbeeld zonthermie in Breda, Zundert en Sleeuwijk en een
lijk, en gaan voor een toekomstbestendige warmte-infrastructuur.
                                                                                         warmtenet met aquathermie en WKO in Terheijden (zie ook figuur 8 Warmteprojecten
                                                                                         in de regio). En er zullen nog heel veel nieuwe projecten moeten volgen.
De aard van de opgave is bij warmte anders dan bij elektriciteit. Waar de opgave bij
elektriciteit concreet is (landelijk 35 TWh aan duurzame opwekking), kent de warmte-
                                                                                         We willen onze warmtebronnen zo goed mogelijk gebruiken. Kostenefficiënt en met
transitie veel onzekerheden. Bijvoorbeeld over de beschikbaarheid van bronnen, de
                                                                                         oog voor de leveringszekerheid op lange termijn. Zorgvuldig benutten van hernieuw-
ontwikkeling van nieuwe technieken en de betaalbaarheid. Omdat er nog veel technolo-     bare warmtebronnen beperkt de elektriciteitsvraag voor warmte en de belasting van
gische en economische vragen moeten worden opgelost, staan de komende jaren in het       het elektriciteitsnet. De nieuwe warmteprojecten bieden West-Brabantse bedrijven
teken van ‘leren in de praktijk’. We sluiten wijken en buurten aan op andere warmte-     kansen voor werk en innovatie.
bronnen dan aardgas en leren ondertussen technische, economische en sociale voor-
waarden voor het opschalen. We voeren pilots uit met andere bronnen en met


Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>18   Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Transitiebronnen                                                                         bronnen en netten, als waterstof en ander gas, aan de orde. Tenslotte houden we in de
Aardgas is een transitiebrandstof. De gebouwde omgeving wordt nu voor zo’n 85% ver-      bronnenstrategie rekening met de ruimtelijke eisen en kenmerken van warmtebronnen.
warmd met aardgas. In 2050 zal er niet of nauwelijks aardgas meer worden gebruikt.
Het gebruik neemt de komende jaren af. Dat kan door ander gas te gebruiken, door          Bron                          Potentie     Opmerking
combinaties met andere technieken (hybride CV-ketel) of door over te stappen op an-                                                  Warmte uit de bodem tot 500 meter diepte.
                                                                                                    Terrathermie        3,7 TWh
dere warmtebronnen. Warmte uit afval en buitenlandse biomassa zijn ook transitieop-                                                  Aanbod in buurt van vraag, Warmteatlas, 2019
lossingen. Deze bronnen geven de tijd om te werken aan duurzame alternatieven voor                                                   Warmte uit de lucht. Lage temperatuur warmte,
                                                                                                    Aerothermie         Zeer groot
warmte in het Amernet en andere warmtenetten in de regio. Op de langere termijn zien                                                 in combinatie met elektriciteit.
we geen toekomst voor grootschalig gebruik van deze bronnen: vanwege de transitie                                                    Warmte uit zonnecollectoren. O.b.v. 700 Wp per
                                                                                                    Zonthermie          1,4 TWh
                                                                                                                                     m2, 200 hectare ruimte.
naar een circulaire economie, en vanwege de beschikbaarheid van lokale biomassa. We
volgen vooralsnog het landelijke beleid over de inzet van biomassa in de energie-                                                    Biomassa uit droge stof (bijv. resthout).
                                                                                                    Droge biomassa      0,4 TWh
transitie.                                                                                                                           RHDHV, 2019 voor de Provincie Noord-Brabant
                                                                                                                                     Biomassa uit natte stromen (bijv. RWZI’s).
                                                                                                    Natte biomassa      0,9 TWh
Hernieuwbare bronnen                                                                                                                 RHDHV, 2019 voor de Provincie Noord-Brabant
West-Brabant beschikt over diverse hernieuwbare warmtebronnen (zie figuur 7 Poten-                                                   Restwarmte uit industrie, bedrijven, datacenters,
                                                                                                    Restwarmte          8,3 TWh
tie warmtebronnen). De technische potentie van deze bronnen staat, voor zover nu be-                                                 etc. Gerekend met 15% van het totaal
kend, in het bijgaande overzicht. De meeste van deze bronnen zijn nu technisch al goed                                               Warmte uit oppervlakte-, afval- en drinkwater.
                                                                                                    Aquathermie         1,7 TWh
te benutten. Biomassa en restwarmte worden al op grotere schaal gebruikt. Terrather-                                                 Aanbod in buurt van vraag, Warmteatlas, 2019
mie, aerothermie, aquathermie en zonthermie veel minder. De grootste uitdaging voor                                                  Aardwarmte van meer dan 500 meter diep.
                                                                                                    Geothermie          Onbekend
het opschalen van het gebruik van deze bronnen zit in organisatorische en financieel-                                                Potentie nog grotendeels onbekend
economisch aspecten. Bijvoorbeeld voor het uitkoppelen van industriële warmte of         Figuur 7 Technische potentie van warmtebronnen.
voor het transport van warmte (zie ook paragraaf 4.4). Geothermie kan na 2030 een be-    4.4    Warmte-infrastructuur
langrijke bron worden, vooral voor grotere warmtenetten. Er is echter nog weinig be-     Een belangrijk onderdeel van de warmtetransitie is de infrastructuur. Zowel het gasnet,
kend over de technische potentie van geothermie. Daarom zijn boringen en onderzoek       het elektriciteitsnet als warmtenetten zullen een rol spelen.
nodig en ook al gepland. Resultaten worden verwacht in 2021.
                                                                                         Gasnetten
Bronnenstrategie                                                                         De toekomstige rol van gasnetten hangt af van de beschikbaarheid en rol van andere
We gaan de potenties van de bronnen verder uitwerken. We bekijken dan welke combi-       gassen (dan aardgas) als energiedrager. We voorzien dat er voorlopig behoefte aan gas
naties van vraag en aanbod van warmte het beste passen: waar gaan we bijvoorbeeld        zal blijven. Denk aan binnensteden met monumentale panden die nauwelijks zijn te iso-
lokale biomassa voor gebruiken en wat kunnen we met industriële restwarmte van het       leren (zoals Willemstad) of aan energie-intensieve industrie (Moerdijk). Tot 2030 ver-
industrieterrein bij Moerdijk? Dan wordt ook duidelijk of er voldoende bronnen zijn om   wachten we geen grote rol voor andere gassen in de gebouwde omgeving. Waterstof
in de regionale warmtebehoefte te voorzien en welke eisen worden gesteld aan regio-      zal schaars en duur zijn, en eerst worden gebruikt voor (energie-intensieve) industrie en
nale energienetten. De eventuele noodzaak om oude gasleidingen in stand te houden of     (zware) mobiliteit. Groen en synthetisch gas kan lokaal een rol spelen, maar tot 2030
te vervangen door nieuwe -ze liggen soms al sinds 1965 in de grond- speelt een rol in    niet op grote of regionale schaal. We stimuleren (innovatieve) projecten, die zich rich-
deze bronnenstrategie. We kijken niet alleen naar de gebouwde omgeving, maar ook         ten op de productie en distributie van ander gas. Deze innovaties kunnen na 2030 een
naar de landbouw en de industrie. Ook komen regionale keuzes over nieuwe collectieve     rol spelen bij bredere toepassingen van ander gas.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                     19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>      Project (huidige warmteproductie)                                           Techniek           Warmte
      Hernieuwbare warmte
      Suiker Unie Dinteloord                                        Groen gas (vergisting)         0,15 TWh
      Bio-olie Amernet Breda                                      Biomassa (verbranding)           0,03 TWh
      Schoenmakershoek (woningen), Etten-Leur                         Terrathermie (WKO)           0,02 TWh
      Van Eijk Groen Gas, Alphen                                    Groen gas (vergisting)         0,02 TWh
      RWZI Dongemond, Oosterhout                                    Groen gas (vergisting)        0,003 TWh
      Wolfslaar (woonwijk), Bavel                                     Terrathermie (WKO)          0,003 TWh
      Stada Stores (winkelcentrum), Breda                             Terrathermie (WKO)          0,002 TWh
      RWZI Nieuwveer, Breda                                         Groen gas (vergisting)        0,002 TWh
      Stortplaats De Kragge, Bergen op Zoom                           Groen gas (stortgas)        0,002 TWh
      Afvalverbranding (transitieoplossing)
      Attero AEC Moerdijk                                                Afvalverbranding            2,3 TWh
      Sita ReEnergy Roosendaal                                           Afvalverbranding          0,03 TWh
      Amercentrale (transitieoplossing)
      Amercentrale                                                      Biomassa (pellets)         0,76 TWh
     Noot:     De opgewekte warmte is niet uitsluitend voor de gebouwde omgeving, maar wordt ook gebruikt
               door de tuinbouw en de industrie. Het groen gas wordt niet exclusief gebruikt voor warmte.


     Figuur 8 Selectie van bestaande grotere warmteprojecten in de regio.
              Naast deze projecten zijn er nog veel andere (kleinere) projecten.




20                                                                Contourennotitie RES West-Brabant
                                                                         SUEZ, Energiesafari november 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Elektriciteitsnetten                                                                            Aanlanding van windenergie van zee
De verduurzaming van de warmtevoorziening zal in grote delen van de regio leiden tot            West-Brabant is in beeld als mogelijke ‘aanlandplaats’ voor (een deel van de) wind-
extra gebruik van de elektriciteitsnetten. Deze extra vraag naar elektriciteit komt vooral      energie van de Noordzee. Concreet gaat het om aanlanding bij Geertruidenberg. Dit
van gebouwen in landelijk gebied en in aardgasvrije wijken. Ongeveer 40 tot 50% van de          biedt kansen voor het Amer-gebied. De regio steunt de gemeente in haar ambitie
woningen zal naar verwachting te zijner tijd gebruik maken van elektrische warmte-              om deze aanlanding te faciliteren. Deze elektriciteit van zee is goed te gebruiken
pompen die warmte uit lucht, bodem of water halen. De belasting van het net wordt               voor de productie van waterstof en opslag van energie. Bij de productie van water-
ook zwaarder door toename van het elektrisch rijden en door de elektriciteitsproductie          stof komt veel warmte en zuurstof vrij. De warmte kan een goede bron zijn voor met
van de vele zon- en windprojecten. Daarom zullen lokale netverzwaringen nodig zijn, in-         name het regionale Amernet, verhoogt zo het rendement van de productie en
clusief uitbreiding van (onder)stations. De omvang vanwege alleen de elektrificatie van         draagt bij aan de regionale warmtevoorziening.
de warmtevoorziening lijkt over de regio als geheel echter beperkt (0,1 TWh in 2030 tot
0,5 TWh in 2050). De noodzakelijke netverzwaringen brengen we verder in beeld in aan-        Lokale warmtenetten
loop naar de RES 1.0 aan de hand van de netwerk-impactanalyse (zie paragraaf 3.4).           We willen de ontwikkeling van lokale warmtenetten die worden gevoed door kleinere,
                                                                                             lokale bronnen in West-Brabant stimuleren. Een warmtenet is vooralsnog namelijk een
Warmtenetten                                                                                 van de meest kosteneffectieve manieren om de warmtevoorziening in de bestaande
We hebben in West-Brabant al diverse warmtenetten, waaronder het Amernet en lo-              bouw te verduurzamen. We beschikken in de regio over lokale bronnen die kernen en
kale warmtenetten in Roosendaal en Bergen op Zoom. We voorzien een grotere rol               buurten van warmte kunnen voorzien. Denk aan aquathermie bij Altena of Bergen op
voor warmtenetten richting 2050. Collectieve warmtenetten maken makkelijker gebruik          Zoom. Deze lokale bronnen en netten kunnen naar verwachting in circa 30% van de re-
van andere bronnen (geothermie, aquathermie) en vragen minder aanpassingen aan               gio een rol spelen. Om de ontwikkeling van lokale netten te versnellen, maken we in
gebouwen dan all-electric oplossingen.                                                       aanloop naar de definitieve energiestrategie een ‘lokale nettenstrategie’. We willen le-
                                                                                             ren van elkaars ervaringen en afspraken maken over de ontwikkeling en realisatie van
Grootschalige warmtenetten                                                                   lokale warmtenetten.
Warmtenetten vergen bij voorkeur grootschalige warmtebronnen in de buurt van ge-
bieden met een grote warmtevraag en-of een hoge woningdichtheid. Dat is nu het geval            MKBA naar de toekomst van het Amernet en de regionale warmtevoorziening
in twee gebieden in West-Brabant: de zone Geertruidenberg-Drimmelen-Breda-Ooster-               We zien dat de Amercentrale op termijn geen gebruik meer kan maken van kolen en biomassa.
hout (rond het bestaande Amernet) en het gebied rondom Moerdijk. Zie de kaart Regio-            We weten nog niet welke bronnen dan de warmte voor het Amernet gaan leveren. In principe
nale Warmtestructuur. Daarnaast zijn er twee andere steden met een lokaal warmtenet             is op industrieterrein Moerdijk veel warmte beschikbaar. Het is nog niet duidelijk of deze
dat zich leent voor opschaling: Roosendaal en Bergen op Zoom.                                   warmte voor de glastuinbouw of de gebouwde omgeving beschikbaar komt, of dat de indu-
                                                                                                strie deze zelf gaat gebruiken. Ook over de potentie van andere grote bronnen, met name geo-
                                                                                                thermie, is nog veel onzeker. De toekomst van het Amernet wordt zo ook onzeker, zowel voor
De beschikbaarheid van voldoende grootschalige bronnen (o.a. geothermie) is nog on-
                                                                                                West-Brabant als voor Hart van Brabant (Tilburg en omgeving), waar het Amernet ook
zeker. Dat brengt risico’s met zich mee voor de warmtelevering op langere termijn.
                                                                                                warmte aan levert. We gaan daarom, samen met de regio Hart van Brabant, een MKBA uit-
Daarom voeren we de komende periode een maatschappelijke kosten-batenanalyse                    voeren. Deze MKBA kijkt naar verschillende scenario’s voor de verduurzaming van het Amernet
(MKBA) uit naar de verdere ontwikkeling van grootschalige warmtenetten. We onder-               en onze regionale warmtevoorziening. De uitkomsten gebruiken we bij verdere besluiten in de
zoeken dan ook de mogelijkheid om warmtenetten aan elkaar te koppelen om de leve-               RES 1.0. Tot deze besluiten genomen zijn, is voorzichtigheid geboden met uitbreidingen van
ringszekerheid te vergroten.                                                                    het Amernet. We willen het risico op lock-ins (ongunstige investeringen die de betaalbaarheid
                                                                                                van de warmtevoorziening op lange termijn ondermijnen) zo veel mogelijk verkleinen.




Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                        21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>22   Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>4.5     De lokale warmtetransitie                                                         termijn. Ook in deze zone zullen niet alle woningen worden aangesloten op een warm-
Gemeenten bepalen de beste duurzame warmteoplossingen voor hun buurten en wij-            tenet: voor zo’n 35-45% van de woningen ligt een warmteoplossing op basis van elektri-
ken in de Transitievisie Warmte en de bijbehorende wijkplannen. De afspraak is dat elke   citeit, gas of biomassa voor de hand. Dit aandeel is groter als er onvoldoende grote
gemeente deze Transitievisie uiterlijk in 2021 vaststelt. De gemeentelijke keuzes voor    warmtebronnen blijken te zijn.
de lokale warmtevoorziening kunnen samenhangen met regionale energiekansen en
keuzes. Denk aan een grote warmtebron (geothermie) of aan een mogelijke uitbreiding       We onderkennen het lokale en (boven)regionale belang van het gebied rond de Amer-
van een warmtenet (Moerdijk). De kaart Regionale Warmtestructuur geeft daarom een         centrale. Lokaal voor verdere gebiedsontwikkeling, regionaal voor de energievoorzie-
beeld van de spreiding van mogelijke warmtebronnen en -oplossingen over de regio, als     ning: nu vanwege de Amercentrale en later mogelijk (ook) vanwege de aanlanding van
voorlopig aanknopingspunt voor de transitievisies. De kaart onderscheidt drie zones. De   elektriciteit van wind op zee. Veel is echter nog onzeker, zowel als het gaat om de rol
warmtetransitie zal zich in elk van deze zones anders manifesteren. Dat heeft vooral te   van biomassa in de Amercentrale, de toekomst en voeding van het warmtenet (Amer-
maken met verschillen in de potentie van warmtebronnen, de capaciteit van energie-        net) als over de definitieve locatie van de aanlanding. Dat betekent dat er -vanuit het
infrastructuur en de aard en concentratie van de warmtevraag. Er staat ook een eerste     perspectief van de RES- nu nog geen verdere uitwerking is te geven aan de rol, functie
inschatting van de omvang van het gebruik van bronnen omstreeks 2030 en 2050 in de        en inrichting van het gebied en dus ook niet aan een eventuele plaatsing van windturbi-
drie zones op de Warmtekaart. Het betreft een eerste beeld op basis van vooral techni-    nes. Die uitwerking zou bij de actualisering van de RES in 2023 wellicht wel aan de orde
sche en in mindere mate financiële overwegingen.                                          kunnen zijn. De uitwerking moet dan kunnen rekenen op draagvlak bij zowel de provin-
                                                                                          cie als de gemeente Geertruidenberg. De uitwerking zal moeten passen binnen de regi-
Zone 1. De westelijke steden en Altena                                                    onale afwegingen en afspraken over de regionale opgave en verdeling van die opgave in
Deze zone kent meerdere steden en kernen met samen een stevige warmtevraag. Er            de RES in 2023.
zijn verschillende warmtebronnen: aquathermie, zonthermie, warmte uit bodem en
lucht, en op termijn mogelijk geothermie. Ongeveer de helft van de woningen zou kun-      Zone 3. De zuidelijke zandgronden
nen worden aangesloten op een lokaal warmtenet. Voorbeelden zijn de netten in Ber-        Deze zone kent veel kleine kernen en individuele gebouwen, met een relatief kleine
gen op Zoom en Roosendaal, die zijn gebaseerd op restwarmte van lokale industrie en       energievraag. Er zijn vooral kleinschalige bronnen: lokale biomassa, zonthermie en
(als transitieoplossing) afvalverwerking. Lokale netten kunnen ook worden gevoed met      warmte uit bodem en lucht. Dit maakt dat meer dan de helft van de woningen (50-60%)
warmte uit bodem, water en zon. De andere helft van de woningen zal worden ver-           richting 2050 waarschijnlijk wordt verwarmd met een individueel warmtesysteem op
warmd met individuele systemen: all-electric, biomassa en -gas.                           elektriciteit, biomassa of gas. Vooral in het geval van all-electric oplossingen zijn stevige
                                                                                          aanpassingen aan de woning nodig, met dito kosten. Ook geven all-electric oplossingen
Zone 2. Moerdijk, Breda, Amernet e.o.                                                     een extra belasting op het elektriciteitsnet. In de kernen zijn kansen voor lokale warm-
Deze zone kent een grote energievraag (steden, glastuinbouw en industrie), een relatief   tenetten op kleinschalige, lokale bronnen.
hoge dichtheid en een groot bestaand warmtenet: het Amernet. Verdere ontwikkeling
van het Amernet, een eventueel warmtenet rond Moerdijk, en kleinere lokale netten
zou hier een (kosten)effectieve oplossing kunnen zijn voor een fors deel (55-65%) van
de gebouwen. Dit zou een sterke groei zijn, want nu is minder dan 15% aangesloten op
een warmtenet. Die groei vergt veel grote en duurzame bronnen. En dat geldt ook voor
de vervanging van de kolen en biomassa die het Amernet nu voorzien van warmte. De
vraag is of deze bronnen er zijn: over geothermie is nog weinig bekend (zie paragraaf
4.4) en ook de beschikbaarheid van industriële restwarmte is onzeker op langere

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>24   Contourennotitie
                  Werkatelier,
                      RES West-Brabant
                                juni 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>4.6    Innovatie                                                                          − In Nispen wordt samen met lokale bewonerscollectieven onderzocht of kleinschalige
Voor de opgave richting 2050 zijn meer bronnen en technieken nodig die op grote             warmte- en/of elektriciteitsprojecten haalbaar zijn.
schaal kunnen worden gebruikt. Een deel van deze technieken is al bekend en beschik-      − En zo zijn er nog meer kansen: bijvoorbeeld voor warmte uit de datacenters in
baar. De grootschalige toepassing stuit soms nog op financiële, juridische of economi-      Breda, Roosendaal en Steenbergen. Het streven is om ook hier pilots te starten.
sche belemmeringen. Voor een ander deel van deze bronnen en technieken willen we
eerst meer inzicht krijgen in de technische, economische en maatschappelijke potentie.
We gaan daarom verschillende pilots uitvoeren in de komende jaren, die we gaan we
volgen en evalueren. De inzichten nemen we mee in de besluitvorming over de vol-
gende stappen in de warmtetransitie en de regionale energiestrategie.

Enkele projecten zijn al in uitvoering:
− Het warmtenet in Terheijden, met aquathermie en WKO als bron.
− Een combinatie van zonnewarmte en collectieve ondergrondse opslag in Zundert.

Er zijn ook concrete plannen:
− Voor tuinbouwgebied Plukmade ligt een plan klaar om met een biomassacentrale
    warmte te produceren met verbranding van snoeihout en resthout uit de omgeving.
− De Suiker Unie in Dinteloord wil de vergistingsinstallatie uitbreiden. De Suiker Unie
    is momenteel de grootste groengasproducent van Nederland.
− In Roosendaal zijn er plannen om restwarmte en CO2 van Suez te leveren aan de
    kassen in Steenbergen.

Er worden diverse kansen verkend:
− Woensdrecht verkent of warmte uit asfalt van de vliegbasis kan worden benut.
− In Breda wordt verkend of aquathermie kan worden benut voor de wijken Gasthuis-
    velden/Fellenoord en het Havenkwartier.
− In Moerdijk worden kansen verkend om restwarmte en CO2 te leveren van Shell aan
    de kassen in Nieuw-Prinsenland.
− Waterschap Brabantse Delta onderzoekt kansen voor een gesloten zuiveringssys-
    teem, dat (meer) groen gas produceert en uitstoot van broeikasgassen beperkt.
− Op diverse plaatsen (o.a. Woensdrecht, Bergen op Zoom, Zevenbergen, Plukmade)
    worden de kansen voor geothermie onderzocht.
− Kansen worden verkend voor productie van waterstof en levering aan tankstations,
    bijvoorbeeld op bedrijventerreinen de Krogten (Breda) en Weststad (Oosterhout)



Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Start van de aanleg van het warmtenet in Terheijden, een initiatief van burgers
September
   26       2019, Foto: Rijan van Leest                                           Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                              5.2    Participatie
5 Van strategie naar uitvoering                                                               We hechten veel waarde aan een energietransitie voor iedereen. Dat betekent onder
                                                                                              andere dat we streven naar een brede acceptatie van de energiestrategie in maart
De regionale energiestrategie omvat inhoudelijke afspraken over duurzame elektriciteit
                                                                                              2021. Daarom blijven we inwoners, bedrijven en andere stakeholders betrekken, ook bij
en warmte in West-Brabant. In het verlengde gaat het ook om afspraken over de uit-
                                                                                              de uitwerking van de RES 1.0 en de actualisatie in 2023.
voering van de strategie met concrete projecten. In het Klimaatakkoord is bijvoorbeeld
afgesproken dat vergunningen voor elektriciteitsprojecten zoveel mogelijk voor 2025
                                                                                              De vertaling van de regionale energiestrategie naar omgevingsbeleid en de plan- en be-
worden verleend. Dat gaat niet vanzelf. We maken daarom afspraken over verankering
                                                                                              sluitvorming over locaties voor projecten vraagt eveneens om betrokkenheid van inwo-
van de regionale strategie in lokaal en provinciaal beleid, over sociale en financiële par-
                                                                                              ners, bedrijven en andere stakeholders. Overheden zullen daarom zelf de regie gaan
ticipatie en over de monitoring van de resultaten die we boeken. Tot slot vergt de uit-
                                                                                              voeren op deze participatieprocessen. Gemeenten betrekken omwonenden en stake-
voering ook belangrijke bijdragen en inspanningen van het Rijk.
                                                                                              holders bij de uitwerking van de zoekgebieden voor windenergie en het afbakenen van
                                                                                              de locatie(s) voor wind-, zon-, warmte- en innovatieprojecten. De gedragscodes voor
5.1     Beleid en regels
                                                                                              wind op land (NWEA, 2016) en gedragscode Zon op Land (Holland Solar, 2019) geven
De regionale energiestrategie leggen we vast in het omgevingsbeleid van gemeenten en
                                                                                              richtlijnen voor de participatie en zien we als een belangrijk vertrekpunt.
provincie. We spreken daarover het volgende af:
− Gemeenten verankeren de zoekgebieden voor wind die in 2030 operationeel moe-                Een energietransitie voor iedereen betekent ook dat we iedereen de kans willen bieden
    ten zijn uiterlijk eind 2021 in hun omgevingsbeleid en geven daarmee ruimte voor          om te profiteren van de wind- en zonne-energie die we in onze regio opwekken. We
    de afgesproken windproject(en). Ook de provincie biedt deze ruimte in haar beleid.        streven daarom naar 50% lokaal eigendom van de nieuwe zonne- en windparken uit
− Gemeenten maken of actualiseren uiterlijk in 2021 beleid voor zonne-energie en              deze energiestrategie. Dat sluit aan bij het Klimaatakkoord. Lokaal eigenaarschap levert
    verankeren dit in hun omgevingsbeleid. Zij hanteren de regionale ruimtelijke (in-         geld op voor de regio en kan ook leiden tot een grotere betrokkenheid van mensen bij
    passings) principes bij vergunningverlening.                                              lokale projecten, acceptatie van energieprojecten en grotere gemeenschapszin.
− Gemeenten zijn bevoegd gezag voor zonneparken (tot 50 MWp) en dus verant-
    woordelijk voor de afwikkeling van procedures over RES-projecten voor 2025. De            Een eerste schatting van opbrengsten van nieuwe wind- en zonprojecten ligt tussen de
    provincie helpt de gemeenten.                                                             € 10 en € 30 miljoen, over een periode van 15 jaar, aansluitend bij rendementen die het
− Provincie en gemeenten spannen zich in om procedures voor vergunningverlening               PBL hanteert en afhankelijk van de omvang. De daadwerkelijke opbrengsten hangen af
    voor wind- en zonprojecten uit deze strategie voor 2025 af te ronden.                     van de lokale uitwerking van projecten. De opbrengsten willen we primair benutten
− Gemeenten stellen uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast. Deze stemmen            voor versnelling en bekostiging van de lokale energietransitie. Met name voor maatre-
    zij in regionaal verband op elkaar af. De provincie ondersteunt dit via de adviseurs      gelen waar inwoners en lokale bedrijven zo veel mogelijk baat bij hebben, zoals het iso-
    Aardgasvrije Wijken.                                                                      leren van woningen en andere gebouwen en het verminderen van energie-armoede.

De manier waarop gemeenten beleid maken verschilt onderling: de ene gemeente legt             Het lokale eigendom kan op verschillende manieren vorm krijgen. Individuele inwoners
locaties voor zon vast, de andere stelt een uitnodigingskader met voorwaarden op. Ook         en bedrijven kunnen zelf direct (mee-)investeren in projecten, zoals bijvoorbeeld bij de
voor wind verschilt de manier van verankering van de zoekgebieden. Dat is prima:              postcoderoos of bij aandelen het geval is. Overheden i.c. gemeenten kunnen omge-
ruimte voor lokaal maatwerk is van belang. We spreken wel samen af dat de afspraken           keerd ook de regie nemen en zelf het lokale eigendom verwerven, de organisatie en fi-
en projecten uit de RES daadwerkelijk in gemeentelijk beleid worden vastgelegd.               nanciering -inclusief de risico’s- voor hun rekening nemen en de participatie van
                                                                                              inwoners en bedrijven organiseren.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     De energietransitie is niet iets technisch, het is vooral een sociale
     transitie. En kan alleen met lokaal eigenaarschap en grote betrok-
     kenheid van iedereen. Daarom zijn bijeenkomsten met regionale
     stakeholders zo belangrijk. Hiermee leggen we de basis voor een
     duurzame toekomst voor West-Brabant.’
     Greetje Bos, voorzitter Stuurgroep RES2030 West-Brabant




28                                                              Werkatelier, mei 2019
                                         Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>We beogen in West-Brabant te kiezen voor een mix van beide benaderingen, die kan                −   Afspraken over steun aan West-Brabantse coöperaties en collectieven van burgers,
worden afgestemd op lokale wensen en aansluit bij de goede ervaringen rond                          die zelf het initiatief nemen voor een grootschalig zon- of windproject uit het regio-
WindA16. Gemeenten nemen dan de regie en werken samen met bijvoorbeeld het                          nale arrangement. De voorinvesteringen in zulke projecten zijn voor hen een fors
Energie Fonds Brabant (EFB). Binnen de samenwerking worden de risico’s gedeeld en                   obstakel. We zorgen voor adequate steun bij de financiering van deze voorinveste-
werken we samen de proces- en projectparticipatie uit, aansluitend bij gemeentelijke                ringen van hun initiatieven, bijvoorbeeld via het Energiefonds Brabant.
doelen. Individuele inwoners en bedrijven krijgen de mogelijkheid om daarbinnen zelf
direct te participeren. We kiezen voor deze mix-benadering, omdat deze betrokkenheid            5.3     Bijdrage van het Rijk
van de overheden de mogelijkheid biedt om de inkomsten ook ten goede te laten ko-               De uitvoering van de 30 regionale energiestrategieën is een opgave van nationaal be-
men aan een bredere groep inwoners, inclusief mensen met een kleine portemonnee.                lang. West-Brabant gaat hard aan de slag met de uitvoering van haar strategie. Die uit-
In deze mix-benadering worden de organisatie en financiering verder gedeeld met bij-            voering vergt concrete bijdragen van het Rijk. De belangrijkste bijdragen zijn:
voorbeeld het EFB. De uitwerking van deze benadering vindt het komende jaar plaats.
                                                                                                Elektriciteit
Directe financiële participatie in warmteprojecten is voor inwoners of bedrijven vaak           − De doelen voor ‘zon op dak’ kunnen worden behaald, mits:
nog niet aantrekkelijk. Warmteprojecten zijn, anders dan elektriciteitsprojecten, voor-             o Er binnen de verbrede SDE++ voldoende financiële stimulans blijft voor gebouw-
alsnog in het beste geval kostendekkend. De aanleg van nieuwe warmte-infrastructuur                     eigenaren en projectontwikkelaars om zon op dak te realiseren;
vraagt vooraf grote investeringen die niet zonder risico zijn. Het is belangrijk dat het Rijk       o Het bouwbesluit wordt aangepast, om te bewerkstelligen dat nieuwe daken
middelen en regels levert, die leiden tot een financieel aantrekkelijke businesscase voor               sterk genoeg zijn om zonnepanelen te dragen;
projecten. Het gaat dan concreet om afspraken over de rijksbijdrage aan de kosten voor              o Zonsystemen prominenter op de Vamil en Eia-lijst komen, zodat bedrijven ren-
grootschalige warmtenetten en over afspraken over de beperking en verdeling van fi-                     dabele maatregelen zullen uitvoeren;
nanciële risico’s (zie ook paragraaf 5.3).                                                      − De uitvoering van de energiestrategie vergt extra capaciteit op het elektriciteitsnet-
                                                                                                    werk. Het Rijk wordt daarom gevraagd netbeheerders het volgende toe te staan:
Het benutten van kansen van sociale participatie gaat niet vanzelf. Daarom nemen we                 o Het combineren van wind en zon samen op één kabel (cable pooling);
als overheden regie over de participatie. We gaan het komende jaar regionale afspra-                o Het terugregelen van elektriciteitsbronnen bij overbelasting;
ken uitwerken over aanpak en uitvoering. Deze betreffen onder andere:                               o Het flexibele inzetten van reservecapaciteit in stations en op het net;
− Regionale arrangementen voor de sociale en financiële participatie in wind- en zon-               o Het toestaan van meerdere leveranciers op een aansluiting (Mloea);
     projecten. Deze baseren we op onze ervaringen bij het project Windenergie A16. In          − Een deel van de geplande en extra windturbines heeft naar verwachting te maken
     het arrangement maken we afspraken met grondeigenaren / opstalhouders van                      met beperkingen vanwege radarinstallaties voor vliegverkeer. Dit kan soms worden
     projecten in de zoekgebieden voor wind. We onderzoeken of we een soortgelijke                  ondervangen met lagere turbines die alleen (technisch-financieel) haalbaar zijn als
     aanpak kunnen hanteren voor zonnevelden.                                                       het Rijk er voldoende subsidie voor beschikbaar stelt en-of het nationale belang
− Afspraken met het Energiefonds Brabant en-of andere fondsen over de (voor)finan-                  van de radarzones van vliegbasis Woensdrecht erkent.
     ciering van het lokale eigendom en de ontwikkelkosten voor projecten (denk aan             − De realisatie van windparken in het zuiden van de regio is afhankelijk van de uit-
     kosten voor onderzoeken, communicatie, etc.). Deze afspraken gaan ook over on-                 breiding van het hoogspanningnet ter plaatse. Het Rijk wordt gevraagd de start van
     dersteuning bij ontwikkeling van projecten en de organisatie van de participatie.              deze uitbreiding z.s.m. te bewerkstelligen.
− Afspraken tussen gemeenten en provincie over de verdeling van risico’s en op-
     brengsten van de projecten binnen het regionale arrangement.



Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>30      Contourennotitie RES West-Brabant
     Energiesafari West-Brabant, 15 november 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Warmte                                                                                      .
De verduurzaming van de warmtevoorziening vergt van het Rijk:
− Regels en middelen, die leiden tot een financieel aantrekkelijke businesscase voor
    warmte(net)projecten
− Maatregelen die de business case van warmtenetten verbeteren, onder andere ge-
    richt op financiering, financiële risico’s en marktordening.
− Financiele bijdragen aan de realisatie en uitbreiding van (boven)regionale warmte-
    netten.
− Standaards voor open netten, zodat meerdere leveranciers warmte kunnen leveren
    en afnemers kunnen kiezen tussen diverse aanbieders
− Stimulansen om restwarmte te benutten, bijvoorbeeld door beprijzing of verbod op
    het lozen van restwarmte
− Een regeling voor het meenemen van particuliere woningen bij het verduurzamen
    van complexen die grotendeels in het bezit zijn van woningcorporaties
− De mogelijkheden voor gebouwgebonden financiering op korte termijn regelen.

Uitvoering
Tot slot is het noodzakelijk dat het Rijk de voorwaarden van gemeenten voor de uitvoe-
ring van het Klimaatakkoord en de realisatie van de RES borgt (conform de VNG-motie
d.d. 29.11.2019). Stel voldoende middelen beschikbaar aan gemeenten om de uitvoe-
ringskosten van de RES te dekken.

5.4     Monitoring en RES 2.0
Deze energiestrategie gaat over de periode van 2020 tot 2030. We monitoren de voort-
gang van de uitvoering van gemaakte afspraken. Dat doen we met de Klimaat- en Ener-
gieverkenning van het PBL en met de energiemonitor van de provincie. Ook volgen we
de voortgang en leerervaringen rond pilots met nieuwe technieken uit onze strategie.
Twee jaar na RES 1.0, dus in de eerste helft van 2023, leveren we met elkaar RES 2.0 op.
Voor elektriciteit zullen we beoordelen of de ontwikkeling en realisatie van projecten en
pilots voldoende vordert, of de RES-activiteiten voldoende bijdragen aan het verminde-
ren van de CO2-uitstoot, en hoe de betaalbaarheid van energie voor huishoudens zich
ontwikkelt. We bepalen ook of en hoe we de plannen bij moeten sturen. Voor warmte
beoordelen we ook de ontwikkeling en realisatie van nieuwe bronnen, projecten en pi-
lots. We maken dan in ieder geval definitieve afspraken over de verdeling van regionale
warmtebronnen en de ontwikkeling van grootschalige warmte-infrastructuur. In de RES
2.0 betrekken we ook de verduurzamingsopgave van mobiliteit en industrie.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                               31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     Excursie zonnepark industrieterrein Moerdijk, 20 september 2019
                   Leden uit Stuurgroep, klankbordgroep en kernteam
32                        Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>6 Na de Concept-RES                                                                          Uitwerking Kosten en financiering
Onze concept-RES bieden we in juni aan het Rijk aan. De concept-RES geeft een basis en       De uitvoering van de voorstellen in de RES brengt kosten met zich mee. De belangrijkste
kader voor verdere uitwerking. Het gaat om technische, ruimtelijke en financiële uitwer-     zijn de kosten voor de realisatie van de elektriciteits- en warmteprojecten zelf. Bij elek-
kingen, voor zowel elektriciteit, warmte, infrastructuur als participatie. Het vervolg van   triciteitsprojecten worden deze kosten deels gedragen door de initiatiefnemers, en on-
onze samenwerking aan de uitvoering van de regionale energiestrategie vraagt ook om          dersteund door subsidies. De kosten voor warmteprojecten zijn nu nog onduidelijk.
verdere afspraken. De resultaten leggen we vast in de definitieve RES 1.0 en-of in een       Deze hangen ook samen met keuzes in de Transitievisies Warmte. De MKBA zal verder
regionale uitvoeringsagenda. De definitieve RES wordt begin 2021 voor besluitvorming         inzicht geven in de warmtekosten. De uitvoering brengt daarnaast ook plankosten, per-
voorgelegd aan de overheden. De belangrijkste onderwerpen voor de uitwerking zijn:           soneelskosten bij overheden, bestuurskosten en kosten voor communicatie en partici-
                                                                                             patie met zich mee. In de aanloop naar de RES 1.0 brengen we de verschillende kosten –
Acties en onderzoek Elektriciteit                                                            voor zover mogelijk– in beeld. Aansluitend bij de RES 1.0 willen we met het Rijk verdere
− We starten een landschappelijke verdieping met het oog op de opgave voor 2050              afspraken maken over de dekking van deze kosten, conform de VNG-motie.
    en de relatie met andere ruimtelijke opgaven (t.b.v. RES 2.0)
− We maken afspraken over instrumenten om kleinschalige opwekking van energie                Uitwerking Regionale samenwerking
    en grootschalig zon op dak te stimuleren                                                 Deze regionale energiestrategie is ontwikkeld in een tijdelijke samenwerking tussen ge-
− We werken inzicht in de (regionale en lokale) financiële gevolgen en een aanpak            meenten, waterschap en provincie. We gaan de verdere samenwerking voor de ko-
    voor financiële participatie verder uit (zie hoofdstuk 5)                                mende periode uitwerken en besteden dan o.a. aandacht aan het delen van kennis en
− We werken samen met de netbeheerder de impact op het elektriciteitsnetwerk uit,            ervaring tussen gemeenten onderling en met stakeholders, het gebruik van regels en in-
    inclusief een kostenanalyse                                                              strumenten -o.a. vanwege een gelijk speelveld voor inwoners en bedrijven in de regio-,
− We maken afspraken over de programmering van grote projecten, in relatie tot be-           de mogelijke bijdrage van onderwijs en de behoefte aan arbeidskrachten in de energie-
    schikbare netcapaciteit en investeringen in het net                                      transitie, en de verdere regionale organisatie voor de uitvoering van de energiestrategie
− We maken met bedrijven afspraken en instrumenten voor de realisatie van zon op             -met aandacht voor de ambtelijk-bestuurlijke en publiek-private samenwerking.
    (bedrijfs)daken, b.v. via een taskforce of via het uitgifte en revitaliseringsbeleid.
− We stemmen kansen en impact van duurzame opwek af met omliggende regio’s
− Gemeenten starten de procesparticipatie rond de zoekgebieden voor wind.

Acties en onderzoek Warmte
− We maken afspraken over de instrumenten die we benutten om 20% warmtebe-
    sparing in de gebouwde omgeving te bereiken
− We ontwikkelen een bronnenstrategie. De concept-strategie zal een plek krijgen in
    de RES 1.0 (in 2021); de definitieve bronnenstrategie komt in de RES 2.0 (2023)
− We werken een ‘lokale netten’-strategie uit. Daarin bepalen we of en hoe we lokale
    netten het beste verder kunnen ontwikkelen en met welke regionale bijdrage
− We voeren een MKBA uit voor de regionale warmtevoorziening, waaronder de ver-
    dere ontwikkeling van het Amernet, benutting van industriële restwarmte uit
    Moerdijk, en de kosten van warmteoplossingen voor eindgebruikers.

Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                   33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>     Bijlagen




ii              Contourennotitie RES West-Brabant
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>1 Overzicht Wind- en zonopgave per gemeente
      Bijdrage aan             Bestaand en                         Tot 20302                                          Na 2030         Hoog-  Benchmark Totale bijdrage
      regionale duurzame                                                                                                            spanning  (per gemeente, incl. na 2030)
                                     Harde Bestuurlijk vastgesteld                           Extra
      elektriciteits-
      productie per                 plannen 1 Zonnepark Windpark Zon op dak Zonnepark Windpark Windpark                              Bestaand       t.o.v energie- t.o.v onbebouwd
                                        (GWh)         (GWh)        (GWh)         (GWh)         (GWh)        (GWh)         (GWh)     en 380 kV             verbruik             opp.
      gemeente
      Alphen-Chaam                            4            0             0           11               0           0           48                   bovengemiddeld      ondergemiddeld
      Altena                                17             0             0           44              36           0             0                        gemiddeld     ondergemiddeld
      Baarle-Nassau                           5            0             0             5              0           0           48                   bovengemiddeld      ondergemiddeld
      Bergen op Zoom                        32             0            24           45               0          48             0            Ja    ondergemiddeld      bovengemiddeld
      Breda                                171             0             0          113               0           0             0                  ondergemiddeld      bovengemiddeld
      Drimmelen                            117             0             0           26               0           0             0            Ja    bovengemiddeld            gemiddeld
      Etten-Leur                           102             0             0           28               0           0             0                  ondergemiddeld      bovengemiddeld
      Geertruidenberg                       14             0             0             8             24           0             0            Ja    ondergemiddeld      bovengemiddeld
      Halderberge                          108             0             0           13               0           0             0            Ja    bovengemiddeld            gemiddeld
      Moerdijk                             356             0            60             3              0           0             0            Ja          gemiddeld     bovengemiddeld
      Oosterhout                            55            34            45           34               0          24             0            Ja          gemiddeld     bovengemiddeld
      Roosendaal                            52            68             0           66               0           0           15             Ja          gemiddeld     bovengemiddeld
      Rucphen                                 2            0             0           30               0           0           36                   bovengemiddeld      ondergemiddeld
      Steenbergen                          111            93             0           19               0           0             0                  bovengemiddeld            gemiddeld
      Woensdrecht                           50            50            36           22               0           0             0            Ja    bovengemiddeld            gemiddeld
      Zundert                               83             0             0           26               0           0           36                   bovengemiddeld      ondergemiddeld
      Totaal (GWh)                        1281           245          165           495              60          72          183
      Totaal cumulatief                   1281         1691          1446          2185         2245          2317          2500

     De tabel laat zien dat iedere gemeente een bijdrage levert aan de elektriciteitsopgave. De aard en omvang van de opgave sluit aan bij lokale kansen en kenmerken.
     Elke gemeente komt gemiddeld of bovengemiddeld uit in minimaal een van de twee benchmark: naar rato van het energieverbruik of naar rato van het onbebouwde oppervlak.
     1 Dit betreft bestaande projecten en harde plannen voor zon op dak, zonneparken en windparken.
     2 Inclusief overprogrammering van 0,3 TWh, exclusief productie uit innovatieprojecten, en exclusief productie uit ‘zon bij wind’-projecten (als ‘cable pooling’ wordt toegestaan).




Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                     i
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>     Dubbele winst: minder CO2 emissie en alternatief groen gas
     Een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) heeft met gangbare zuiveringstechnieken een hoge uit-
     stoot van stikstof en broeikasgassen (CO2, methaan en lachgas). De uitstoot van de RWZI Nieuw-
     veer is bijvoorbeeld een kwart van de CO2-uitstoot van de hele stad Breda. Het waterschap is
     daarom op zoek naar andere zuiveringstechnieken. Zij verkent samen met enkele gemeenten de
     kansen van een nieuwe vergistingstechniek. Deze techniek produceert groen gas dat direct kan
     worden geleverd aan het gasnet. Een middelgrote RWZI kan dan 5000 huishoudens voorzien van
     groen gas, als ook de verwerking van keukenafval wordt meegerekend. De CO2 uitstoot is 70 tot
     80% minder.




ii                                                                   Contourennotitie RES West-Brabant
                                                                                         RWZI Nieuw Veer
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>2 Begrippenlijst
      Aerothermie     Warmte uit lucht. Verwarming met warmte uit lucht met behulp van een       MLOEA           Een extra meetpunt (allocatiepunt) op een aansluiting. In bepaalde situa-
                      elektrische luchtwarmtepomp.                                                               ties kan het handig zijn om meerdere energieleveranciers op één aanslui-
      Aquathermie     Warmte uit water. Dat kan thermische energie uit oppervlaktewater zijn                     ting (MLOEA) te contracteren.
                      (TEO), afval- of rioolwater (TEA) of drinkwater (TED).                     Natte biomassa Natte biomassa is bijvoorbeeld mest maar ook slib. Daarnaast kan GFT
      BAL             Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) bevat, samen met het Besluit                  (groente, fruit en tuinafval) worden gebruikt als natte biomassa.
                      bouwwerken leefomgeving (Bkl), de algemene regels waaraan burgers,         Netimpact-      De netbeheerder berekent de impact op het net van de plannen in de re-
                      bedrijven en overheden zich moeten houden als ze bepaalde activiteiten     analyse         gio’s. In de regio West-Brabant rekent Enexis door hoeveel, tijd, geld en
                      uitvoeren in de fysieke leefomgeving.                                                      ruimte er nodig is om de plannen uit te voeren. Op basis van deze indica-
      Cable Pooling   Bij cable pooling wordt één netaansluiting gebruikt voor meerdere ener-                    tie adviseert Enexis waar tegen de laagste kosten en de kortste doorloop-
                      gie producerende bronnen (vaak zon en wind).                                               tijden aansluiting op het net mogelijk is.
      Droge biomassa Droge biomassa bestaat bijvoorbeeld uit droog hout en droog groenaf-        Repowering      Repowering is het vergroten van de opbrengst van windparken, meestal
                     val.                                                                                        door het vervangen van oude turbines door nieuwe.
      Energie-        Als een huishouden moeite heeft om de maandelijkse energierekening te      Restwarmte      Restwarmte is warmte die vrijkomt bij een industrieel productieproces en
      armoede         betalen, omdat een relatief groot deel van het beschikbaar inkomen (na                     daarbij niet meer economisch rendabel te gebruiken is. Zonder aanslui-
                      aftrek van woonkosten) opgemaakt wordt aan energiekosten.                                  ting op een warmtenet wordt deze warmte vaak geloosd.
      Geothermie      Geothermie is warmte uit de aarde die op een diepte groter dan 500 me-     SDE++           In 2020 wordt de bestaande SDE+-regeling (subsidie Stimulering Duur-
                      ter gewonnen wordt.                                                                        zame Energieopwekking) verbreed naar de SDE++. Nieuw hierbij is dat
                                                                                                                 naast categorieën voor de productie van hernieuwbare energie ook CO2-
      Green Deal      Een Green Deal is een afspraak tussen partijen (bedrijven, maatschappe-
                                                                                                                 reducerende opties anders dan hernieuwbare energie in aanmerking ko-
                      lijke organisaties en overheden) die helpt om duurzame plannen uit te
                                                                                                                 men voor subsidie.
                      voeren.
                                                                                                 Terrathermie    Ookwel bodemwarmte genoemd. Bodemenergie is aardwarmte die op
      Harde plannen   Bestaande plannen voor wind- of zonne-energie waarvoor reeds een om-
                                                                                                                 een diepte kleiner dan 500 meter gewonnen wordt.
                      gevingsvergunning is verleend.
                                                                                                 Uitkoppelen     Onttrekken van (rest)warmte uit een proces, bijvoorbeeld van de indu-
      Hybride cv-ketel Een gecombineerde verwarmingsinstallatie waarbij naast een gasge-
                                                                                                                 strie.
                       stookte CV-ketel ook gebruik wordt gemaakt van een warmtepomp.
                                                                                                 WKO             Afkorting voor Warmte-koudeopslag. Een methode om energie in de
      Klimaat-        Klimaatadaptatie is de mate waarin we de omgeving kunnen aanpassen
                                                                                                                 vorm van warmte of koude tijdelijk op te slaan in de bodem.
      adaptatie       aan klimaatverandering.
                                                                                                 Zachte plannen Plannen voor wind- of zonne-energie waarover een raads- of collegebe-
      Lock-in         Een bewust of onbewust ingeslagen pad, dat op de langere termijn een
                                                                                                                sluit is genomen, maar waarvoor nog geen omgevingsvergunning is ver-
                      steeds minder flexibele situatie oplevert, waardoor gedwongen wordt
                                                                                                                leend.
                      door te gaan op de ingeslagen weg. Een lock-in leiden tot suboptimale
                      keuzes (en daarmee extra kosten) in de toekomst.                           Zonthermie      Het opwarmen van gebouwen en/of leidingwater met behulp van zonne-
                                                                                                                 warmte. Dit gebeurt door zonnecollectoren en/of een zonneboiler.
      MKBA            Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) is een hulpmiddel om
                      besluiten te nemen over ingrijpende (ruimtelijke) projecten waarin de
                      maatschappelijke kosten en baten van alternatieven worden afgewogen.



Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                                                     iii
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>iv              Contourennotitie RES West-Brabant
     Raadsledenbijeenkomst Etten-Leur, september 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Colofon
Bestuurlijke Stuurgroep                             Curio                        K. Rogmans                Roosendaal                   R. Groen, R. Bouali
Altena                        R. Van Vlugt          REWIN                        D. Van der Pas                                         W. de Jong
Alphen Chaam                  E. Wilmsen            SUEZ                         M. Das                    Rucphen                      A. Schrauwen
Baarle-Nassau                 N. Sommen             eXentr                       M. Van Hulst              Woensdrecht                  T. Krullaards
Bergen op Zoom                A. Harijgens          Ennatuurlijk                 E. Stronk                 Zundert                      J. Backx
Breda                         G. Bos (voorzitter)   RWE                          R. Zwart                  Waterschap Brabantse Delta   K. Smidt
Drimmelen                     J. Vissers            Shell                        R. Zwinkels, R. Stahlie   Provincie Noord-Brabant      E. Kugel, R. Peusens
Etten-Leur                    K. Van Aert           Suikerunie                   B. Fetter                 Enexis                       C. Hoes, G. Wagenvoort
Geertruidenberg               K. Van Oort           Oud voorzitter KvK           J. Schipper
Halderberge                   H. Wierikx            Sabic                        I. Dominicus              Experts
Moerdijk                      D. Brummans           Energiebedrijf Roosendaal    D. Maaskant               Generation.Energy            M. Raats, M. Vermeer
Steenbergen                   W. Baartmans          Stichting Duurzaam Stoer     O. Eigeman                EMMA                         J. Stans, E. Smits
Oosterhout                    M. Willemsen          Rabobank Amerstreek          S. Van Dun                Royal HaskoningDHV           E. Pfeiffer
Roosendaal                    K. Koenraad           Glastuinbouw Nederland       A. Formsma                                             A. Bosch, B. Knoors.
Rucphen                       R. Lazeroms
Woensdrecht                   J. Van Agtmaal        Ambtelijk Kernteam                                     Programmateam
Zundert                       J. De Beer            Altena                     M. Roza                     Waterschap Brabantse Delta   V. Van den Berg
Waterschap Brabantse Delta    Th. Schots            Alphen-Chaam/Baarle-Nassau M. Antens                   Waterschap Brabantse Delta   I. Adriaansen
Waterschap Rivierenland       H. Van ’t Pad                                    K. Van den Akker            Lagarde Advies               T. Lagarde
Provincie Noord Brabant       A. Spierings          Bergen op Zoom             J. Leenknecht               Royal HaskoningDHV           L. Bruin
Enexis                        T. Schuurmans         Breda                      R. Van Nispen, J.Koijen     Royal HaskoningDHV           R. Idema
                                                                               C. Eversdijk, M. Beljaars
Klankbordgroep                                                                 M. Noordegraaf
Havenbedrijf Moerdijk         A. Govaart            Drimmelen                  T. Van Arendonk
Rijksvastgoedbedrijf          E. De Vetter          Etten-Leur                 J. Beekers
ZLTO                          J. Naalden            Geertruidenberg            S. Orsouw, M. Elsevier
Brabantse Milieu Federatie    F. Dingemans          Halderberge                R. Van Diepen
Thuisvester                   P. Hobbelen           Moerdijk                   S. Eland, P. Heesbeen
Alwel                         K. Van Dongen         Steenbergen                M. Meulblok
Avans Hogeshool               P. Rüpp               Oosterhout                 S. Willemsen




Contourennotitie RES West-Brabant                                                                                                                              v
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>