<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ontwikkelperspectief en eerste uitvoeringsafspraken Stedelijk Brabant 2040
Een nieuwe koers voor een duurzame ontwikkeling van de stedelijke regio’s van Brabant
                                                                                               NCEPT
                                                                                        EINDCO
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>INHOUDSOPGAVE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1.   SAMENWERKEN AAN DUURZAME VERSTEDELIJKING

2.   AFSPRAKEN OVER SAMENWERKING

3.   ONTWIKKELPERSPECTIEF NOVEX-GEBIED STEDELIJK BRABANT

4.   AFSPRAKEN PER ONTWIKKELPRINCIPE
-    4.1.   Bodem en watersysteem als basis voor de verstedelijking

-    4.2.   Landschap en natuur groeien mee met verstedelijking

-    4.3.   Nieuwe woningen versterken bestaande steden en dorpen

-    4.4.   Mobiliteitstransitie maatwerk voor stad en dorp

-    4.5.   Kwalitatieve werkgebieden als randvoorwaarde voor circulaire economie


5.   EERSTE UITWERKING VOOR DE BRABANTSE REGIO’S
-    5.1.   Regio Zuidoost Brabant

-    5.2.   Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch – Oss

-    5.3.   Stedelijke Regio Breda-Tilburg

-    5.4.   Stedelijke Regio West Brabant West


BIJLAGE.    Instrumenten ontwikkelprincipe 1 en 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Vooraf                                                                                  Voor u ligt het Ontwikkelperspectief met eerste uitvoeringsafspraken. In dit
                                                                                        Ontwikkelperspectief werken we de vijf ontwikkelprincipes die we in het kader
                                                                                        van de Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040 (BO Leefomgeving 21 juni 2022)
De dynamiek in stedelijk Brabant is groot, het is het tweede verstedelijkte gebied
                                                                                        hebben opgesteld uit in concrete opgaven op het schaalniveau van heel Brabant
van Nederland. Er ligt een forse verstedelijkingsopgave, zowel in kwantitatieve als
                                                                                        én op het schaalniveau van de vier stedelijke regio’s daarbinnen. De Brabantse
in kwalitatieve zin. Die dynamiek willen we inzetten om slimmer en duurzamer
                                                                                        stedenrij bestaat uit vier stedelijke regio’s die samen het stedelijk netwerk van
te verstedelijken. We willen de vraag naar ruimte voor woningen en bedrijvigheid
                                                                                        Brabant vormen. Deze vier stedelijke regio’s verschillen van elkaar, vullen elkaar
inzetten voor de doelen die we in onze omgevingsvisies hebben gesteld m.b.t
                                                                                        aan, maar zijn ook nauw verweven met elkaar. Er is sprake van sterke relaties met
klimaatadaptatie, energietransitie, mobiliteitstransitie, biodiversiteit, gezondheid,
                                                                                        aangrenzende stedelijke netwerken in Nederland, Duitsland en België. De daily
brede welvaart en circulaire economie.
                                                                                        urbansystems zijn als uitgangspunt genomen bij het bepalen van de vier stedelijke
                                                                                        regio’s.
Rijk, provincie, waterschappen en stedelijke regio’s erkennen dat een gezamenlijke
inzet op de verstedelijkingsopgave cruciaal is en hebben daarom in het BO
MIRT van 2020 afgesproken dat ze samen, als één overheid, werken aan een
verstedelijkingsstrategie en die vertalen naar een ontwikkelperspectief met             Proces
uitvoeringsafspraken.
                                                                                        Het proces om te komen tot een Ontwikkelperspectief voor stedelijk Brabant
                                                                                        heeft t plaatsgevonden op twee schaalniveaus: namelijk het schaalniveau van het
                                                                                        hele Brabantse stedelijk netwerk en dat van de vier stedelijke regio’s daarbinnen.
                                                                                        Omdat het onderzoek, de analyse en het ontwerpproces tegelijkertijd op beide
                                                                                        schaalniveaus heeft plaatsgevonden konden we schakelen tussen de schalen,
                                                                                        waardoor we scherper inzicht kregen in de opgaven, oplossingsrichtingen en
                                                                                        benodigde aanpak. We hebben dit vormgegeven door te werken met zowel een
                                                                                        Brabantbrede stuurgroep (waarin alle partijen vertegenwoordigd zijn) alsook met
                                                                                        regionale stuurgroepen. De centrale steden hebben daarbij een schakelrol tussen
                                                                                        het Brabantbrede proces en het proces in de stedelijke regio. Waterschappen en
                                                                                        provincie zijn op beide schaalniveaus vertegenwoordigd. Het Rijk haakt aan bij de
                                                                                        regionale processen zodra daar een opgave speelt die direct een nationaal belang/
                                                                                        opgave raakt.




                                                                                                                                                                             5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    In de eerste fase van het proces hebben de partijen gewerkt aan een                   blijkt dat aanvullende uitvoeringsafspraken nodig zijn met het Rijk, bijvoorbeeld
    verstedelijkingsstrategie voor het hele Brabantse netwerk en voor de afzonderlijke    op basis van de multimodale mobiliteitspakketten die per regio worden opgesteld,
    stedelijke regio’s. In deze fase zijn verschillende verstedelijkingsmodellen voor     dan kunnen die, via de Brabantbrede stuurgroep, geagendeerd worden op de
    de stedelijke regio’s onderzocht met behulp van het Dashboard Verstedelijking.        tafels met het Rijk (BO MIRT en BO Leefomgeving). De betrokken partijen werken
    De resultaten daarvan zijn vertaald naar Brabantbrede ontwikkelprincipes.             de ontwikkelprincipes en uitvoeringsafspraken uit in hun eigen planologisch
    In het BO-Leefomgeving van 21 juni 2022 zijn de ontwikkelprincipes uit de             instrumentarium zoals Omgevingsvisies, Omgevingsplannen en beleidskaders.
    Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040 voor een duurzame stedelijke ontwikkeling
    van Brabant met breed draagvlak en complimenten vastgesteld.


    In de tweede fase hebben partijen de ontwikkelprincipes uitgewerkt en vertaald
    naar een meer concreet Ontwikkelperspectief met eerste uitvoeringsafspraken.
    In het BO-MIRT van november 2022 hebben Rijk, provincie Noord-Brabant,
    Brabantse Waterschappen en de stedelijke regio’s het Ontwikkelperspectief voor
    het NOVEX-gebied stedelijk Brabant op hoofdlijnen onderschreven en besloten
    de periode tot aan het BO Leefomgeving te gebruiken om draagvlak op te halen
    bij de betreffende colleges. Op basis van het verkregen draagvlak stellen deze
    partijen het Ontwikkelperspectief en de eerste uitvoeringsafspraken vast in het BO
    Leefomgeving van 2023.


    Proces na vaststelling in BO Leefomgeving 2023
    Na vaststelling van het Ontwikkelperspectief vertalen partijen de afspraken naar
    beleid, naar een uitvoeringsagenda (Brabantbreed en per stedelijke regio) en naar
                                                                                          Van Verstedelijkingsstrategie naar
    het Ruimtelijk Voorstel voor de provincie Noord-Brabant. In het Ruimtelijk Voorstel   Ontwikkelperspectief
    komen de opgaven voor verstedelijking, landelijk gebied , energie en klimaat voor
    de hele provincie bij elkaar.                                                         Rijk, provincie, waterschappen en gemeenten hebben in de
                                                                                          Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040 drie hoofdopgaven benoemd voor de
    De ruimtelijke hoofdkeuzes voor de stedelijke regio’s (zie hoofdstuk 5) worden        verstedelijkingsopgave tot 2040:
    uitgewerkt in uitvoeringsafspraken tussen stedelijke regio en provincie.              1.   Nieuw stedelijk Brabant
    Voor die afspraken waar betrokkenheid van het Rijk aan de orde is zijn de             2.   Nieuwe relaties tussen stad en land
    uitvoeringsafspraken opgenomen in hoofdstuk 4. Wanneer in de komende periode          3.   Een strategie om de nieuwe opgaven op te kunnen pakken.


6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Deze zijn in de verstedelijkingsstrategie uitgewerkt en onderzocht in relatie
tot de demografische ontwikkelingen, de verwachte ontwikkelingen in ons
mobiliteitssysteem, de opgaven voor klimaatadaptatie, energietransitie, stikstof,
de wens om te komen tot een meer circulaire economie etc. Duidelijk is geworden
dat op dezelfde manier doorgaan betekent dat we gaan vastlopen op de Brabantse
wegen, we ons water -en bodemsysteem, alsmede landschap en natuur verder
aantasten, onze voorzieningenstructuur onder druk zetten, de verduurzamingsslag
in de bestaande steden, dorpen en bedrijventerreinen onvoldoende van de grond
komt en we in kwalitatieve zin niet de woningen bouwen die aansluiten op de
toekomstige behoefte.


Vanuit drie kernwaarden voor Brabant hebben we 5 ontwikkelprincipes benoemd
die ons gaan helpen bij het opstellen van een integrale verstedelijkingsstrategie
waarin we deze opgaven bij de kop pakken. De kernwaarden voor Brabant zijn:
1.   Kwaliteit van leven staat voorop
2.   Klimaatpositief
3.   Meerwaarde maken
In de Verstedelijkingstrategie Brabant 2040 (zie bijlage) zijn deze kernwaarden en
ontwikkelprincipes verder uitgewerkt en toegelicht.


In het Ontwikkelperspectief voor stedelijk Brabant zetten de gezamenlijke
partners de nieuwe koers uit. Deze koers helpt ons de grote opgave te realiseren
en daarbij rekening te houden met de draagkracht van ons milieu, ons water-,
energie- en mobiliteitssysteem. Randvoorwaardelijk voor het realiseren van de
verstedelijkingsopgave is het slagen van de transities die op het gebied van deze
systemen nodig zijn. Die opgave komt vooral voort uit een sterk veranderende
bevolkingssamenstelling (gezinsverdunning, vergrijzing, migratie) en de transitie
naar een meer circulaire economie. De koers die we samen inslaan is dus geen
belemmering voor de groei, maar maakt die juist op een duurzame manier
mogelijk. Dit vraagt om een werkwijze waarin meer aandacht is voor integraliteit,


                                                                                     7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>duurzaamheid en het oppakken van opgaven op het juiste schaalniveau. We                  •   De hoofdkeuzes voor de vier Brabantse stedelijke regio’s:
zetten samen stappen met dit Ontwikkelperspectief door een aantal strategische                 •   1.   Regio Zuidoost-Brabant, met daarbinnen het Stedelijk
hoofdkeuzes en samenwerkings- en procesafspraken met elkaar te maken. Dit                          Gebied Eindhoven (zie Verstedelijkingsakkoord SGE juni 2022)
hebben we nodig om de koerswijziging nu te maken én vast te houden voor de                     •   2.   Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch
langere termijn. Het Ontwikkelperspectief is nadrukkelijk een startpunt in dit proces.         •   3.   Stedelijke Regio Breda-Tilburg
We formuleren nu de eerste uitvoeringsafspraken waar we mee aan de slag gaan.                  •   4.   Stedelijke regio West-Brabant West
In het BO MIRT van 2023 maken we vervolgafspraken die betrekking hebben op
de betrokkenheid van het Rijk, in de Brabantbrede stuurgroep en de bestuurlijke
overleggen in de vier stedelijke regio’s maken we vervolgafspraken die betrekking
hebben op de afspraken tussen provincie, waterschappen en stedelijke regio’s.


De nieuwe koers voor een duurzame ontwikkeling van de stedelijke regio’s van
Brabant bestaat uit;
1.   De Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040 van maart 2022 zoals gepresenteerd
     bij het BO-Leefomgeving met daarin de ontwikkelprincipes voor duurzame
     verstedelijking van Brabant; (zie bijlage)
2.   Het Ontwikkelperspectief en eerste uitvoeringsafspraken Stedelijk Brabant 2040:
     vertaling van de ontwikkelprincipes uit de verstedelijkingstrategie in
     strategische hoofdkeuzes en uitvoeringsafspraken voor stedelijk Brabant en
     de vier Brabantse regio’s daarbinnen. Het Ontwikkelperspectief bestaat uit de
     volgende onderdelen:
          •   Samenwerken aan duurzame verstedelijking; de hoofdopgaven
              m.b.t. de samenwerking die nodig is t.b.v. het werken vanuit meer
              integraliteit en duurzaamheid
          •   Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied stedelijk Brabant: de strategische
              hoofdkeuzes
          •   Afspraken per ontwikkelprincipe;




                                                                                                                                                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     1.       SAMENWERKEN AAN DUURZAME VERSTEDELIJKING

     Onze gezamenlijke ambities zijn helder; we willen duurzame verstedelijking om voor                •   Via de concrete projectvoorstellen voor ingrepen en investeringen in de
     langere termijn de provincie toegankelijk en leefbaar te houden én als tweede motor van               versnellingslocaties en grootschalige NOVEX woningbouwlocaties van Eindhoven
     Nederland van nationaal belang te blijven. Daarbij willen we naast de vraag naar ruimte voor          Internationale Knoop XL en de Brabantse Stedenrij (te weten de spoorzones van
     passende woningen bij een veranderende bevolkingssamenstelling en ruimte voor de groei,               ’s-Hertogenbosch, Breda en Tilburg);
     innovatie en transitie naar een circulaire economie ook andere opgaven oplossen m.b.t.            •   En middels eerste uitvoeringsafspraken over de duurzame verstedelijking in Brabant en
     mobiliteitstransitie, klimaatrobuustheid, energietransitie en biodiversiteit. We blikken daarin       de vier Brabantse regio’s.
     vooruit door te kijken naar sociaal-maatschappelijke trends, de digitalisering, duurzame
     mobiliteit en het nieuwe werken. Om deze opgaven voor elkaar te krijgen is echter meer            Tussen deze twee niveaus zit een belangrijk faseverschil. In de Brabantse stedenrij en
     nodig dan we nu al doen. We gaan namelijk niet snel genoeg en vaak liggen oplossingen of          het Stedelijk Gebied Eindhoven zijn de afgelopen 10 jaar al flinke stappen gezet richting
     middelen buiten onze invloed en hebben daarvoor provincie of Rijk nodig.                          duurzame verstedelijking en staat helder voor ogen waar ingrepen en investeringen
     “Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg” zeggen we als Brabanders graag, echter dat           noodzakelijk zijn. Het proces in de stedelijke regio’s loopt nu twee en een half jaar en heeft
     “normaal” is niet meer zo vanzelfsprekend. Op veel wegen sta je vast, de woningbouw kan de        geleid tot veel samenwerking, energie, integraliteit en ambities om de ontwikkelprincipes op
     vraag niet bijbenen en sluit onvoldoende aan bij de veranderende vraag, onze economisch           alle schaalniveaus toe te passen en te verbinden. De concrete uitwerking richting ruimtelijke
     kracht staat onder druk door de krapte op de arbeidsmarkt en ons buitengebied wordt               keuzes en afspraken heeft nog wel tijd nodig, juist om de energie die is losgemaakt goed te
     eenzijdiger. De bestaande systemen dreigen vast te lopen, de ontwikkeling van onze wijken         benutten.
     en dorpen stagneert en dat terwijl er als gevolg van de klimaatverandering Brabant een            Het samenwerken aan duurzame verstedelijking is ‘work in progress’. Dit
     gigantische wateropgave kent. Ook de crisissituaties op landelijk en internationaal toneel        Ontwikkelperspectief is een tussenstand en tegelijkertijd een noodzakelijke stap om keuzes
     hebben diepe impact op Brabant. Hoe nuchter de Brabanders ook zijn en niet snel om hulp           in beeld te brengen, eerste afspraken te maken en van start te kunnen gaan om door te
     zullen vragen, toch kunnen we dit allemaal niet alleen oplossen.                                  pakken op onderdelen die we al scherp in beeld hebben en vervolgstappen te zetten op
                                                                                                       onderdelen die nog uitwerking vragen, voor zover dat niet in andere overleggen tussen Rijk
     We zijn daarom als Rijk, provincie, waterschappen, B5-steden en gemeenten samen op weg            en regio danwel binnen de regio al plaatsvindt. We concluderen namelijk uit de bestuurlijke
     om te ontdekken wat de juiste koers is voor de duurzame verstedelijking van Brabant en            besluitvorming in het BO Leefomgeving van juni 2022 dat de strategie en principes voor
     welke ingrepen of koerswijzigingen daarvoor nodig zijn. Het Dashboard Verstedelijking heeft       de duurzame verstedelijking van Brabant in de stedelijke regio’s breed gedragen en
     ons daarin een flink eind op weg geholpen en de intensieve samenwerking tussen partijen           onderschreven worden. Tegelijktijdig constateren we dat op verschillende vlakken een
     heeft veel energie losgemaakt en kansen in beeld gebracht. We willen daarom verder bouwen         verandering van koers noodzakelijk is. Samenwerking is daarvoor een eerste vereiste en
     op de “Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040” en de regionale Ontwikkelstrategieën van de        het maken van afspraken die perspectief bieden. Met deze eerste uitvoeringsafspraken die
     Metropoolregio Eindhoven/Stedelijke Regio Eindhoven, Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch,           nu voorliggen gaan we samen aan de slag omdat we zien dat dit nodig is voor een gezonde
     Stedelijke Regio Breda-Tilburg en stedelijke regio West-Brabant-west van medio 2022 door          duurzame toekomst van Brabant. Inclusief een zorgvuldig proces en organisatievorm die
     als partners afspraken te maken over het realiseren van onze ambities.                            daarbij passend is en op betrokkenheid en draagvlak kan rekenen van alle partijen. Met als
     Dat doen we op twee niveaus;                                                                      basis ruimte en vertrouwen en elkaar te ondersteunen waar dat nodig is.



10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                               (*1) https://www.brabant.nl/actueel/nieuws/natuur-en-landschap/2023/
                                                                                               analyses-bevestigen-slechte-staat-natuur-brabant




Relatie met andere sporen                                                                      Ontwikkelperspectief voor stedelijk Brabant. In dit Ontwikkelperspectief zetten we de koers

Programma NOVEX - In het voorjaar van 2022 heeft het Rijk het programma NOVEX                  uit voor de periode tot 2040. De woningbouwopgave voor de periode tussen 2030 en 2040

gelanceerd. Dat bestaat uit twee sporen: het Ruimtelijk Voorstel en de aanpak van de           is nog indicatief: elke 2-3 jaar stelt de provincie een nieuwe prognose op. De woondeals

NOVEX-gebieden.                                                                                worden periodiek bijgesteld. Het is belangrijk dat de woningbouwplanning adaptief is. De

Het Rijk vraagt de provincies om een Ruimtelijk Voorstel te ontwikkelen op basis van het       genoemde getallen in dit Ontwikkelperspectief met betrekking tot de woningbouwopgave

startpakket dat de provincies in het najaar van 2022 hebben ontvangen. Dat startpakket         tot aan 2040 zijn indicatief en hebben als doel grip te krijgen op de aard en omvang van de

bestaat uit alle ruimtelijke claims die voortkomen uit alle Rijksprogramma’s met een           verstedelijkingsopgave. Het is belangrijk om het spoor van het Ontwikkelperspectief en de

ruimtelijke component. Het Ontwikkelperspectief stedelijk Brabant is een belangrijke           woondeals goed met elkaar af te stemmen. De stuurgroep stedelijk Brabant is de logische

bouwsteen voor het Ruimtelijk Voorstel. Met het leggen van de puzzel op provinciaal niveau     tafel voor partijen om te zorgen voor een goede afstemming tussen Ontwikkelperspectief en

wordt duidelijk waar opgaven elkaar kunnen versterken en waar opgaven elkaar zo in de weg      de regionale woondeals.

zitten dat het niet lukt om een Ruimtelijk Voorstel l te maken. In dat geval wordt de opgave
teruggelegd op Rijksniveau met de vraag om op dat niveau een knoop door te hakken              Stikstof en Natuurdoelanalyses - De Natuurdoelanalyses (NDA’s) die in februari 2023
                                                                                               zijn opgeleverd (*1) laten een verslechterd beeld van de natuur zien. Het gevolg van

Het tweede spoor is gebiedsgericht: het Rijk heeft 16 gebieden aangewezen waar een             de geconstateerde verslechtering is dat de vergunningverlening voor aanvragen met

complexe opgave ligt waarbij hulp van het Rijk nodig is. Een van die gebieden is het NOVEX-    stikstofeffecten op Natura 2000-gebieden voorlopig stil komt te liggen. Deze ligt stil totdat

gebied stedelijk Brabant. Het ontwikkelperspectief voor het NOVEX-gebied stedelijk Brabant     de benodigde aanvullende maatregelen zijn geborgd en de effecten ervan voldoende zeker

is een van de drie perspectieven die samen moeten komen in het Ruimtelijk Voorstel. Samen      zijn. Dit betekent niet dat de hele verstedelijking daarmee per direct stil ligt. Momenteel staan

met perspectieven voor het landelijk gebied/water/bodem en klimaat/energie/circulaire          veel projecten in aanbouw (zo wordt er in 2023 een groei van de Brabantse woningvoorraad

economie kan de puzzel voor Brabant het komend jaar gelegd worden.                             verwacht van tussen de 10.500 en 11.000 woningen, exclusief aantal flexwonenprojecten
                                                                                               die in ontwikkeling zijn) en zijn de afgelopen tijd ook nog de nodige vergunningen verleend.

Woondeals - Het Rijk heeft in oktober bestuurlijke afspraken met de provincie gemaakt met      Projecten die al beschikken over een onherroepelijke vergunning in het kader van de Wet

een inspanningsverplichting voor de realisatie van 130.600 woningen tot en met 2030. Deze      natuurbescherming (Wnb) of een onherroepelijke omgevingsvergunning met daarin een

afspraken zijn uitgewerkt in vier regionale woondeals (ondertekening 9 maart 2023).            Verklaring van Geen Bedenkingen van Gedeputeerde Staten kunnen doorgaan. Ook projecten
                                                                                               waarvan uit een berekening blijkt dat er geen toename van stikstofdepositie op een Natura

In de woondeals is de minimale woningbouwprogrammering tot en met 2030 vastgelegd.             2000-gebied plaatsvindt kunnen doorgaan. Veel (kleine) woningbouwprojecten zullen

Daarnaast zijn afspraken gemaakt over onder andere versnelling, betaalbaarheid,                hieronder vallen. Voor de wat langere termijn moeten met name voor de grotere projecten de

flexwoningen, herstructurering en diverse aandachtsgroepen en de uitwerking van de             consequenties nog duidelijker worden. Dit is o.a. afhankelijk van de omvang en ligging van

opgave in concrete locaties. De regionale woondeals zijn ondertekend door het Rijk,            het betreffende woningbouwplan ten opzichte van stikstofgevoelige Natura2000-gebieden en

provincie, gemeenten en andere partners (o.a. woningcorporaties). Met deze woondeals           van de methode van bouwen.

is een belangrijke stap gezet in de uitvoering voor de periode tot en met 2030 van het


                                                                                                                                                                                                   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     2.      AFSPRAKEN OVER SAMENWERKING

     Werken als 1 overheid
     Gedurende het traject is geconstateerd dat er niet alleen inhoudelijke opgaven
     zijn die een stap naar duurzame verstedelijking in de weg zitten. Oplossingen
     moeten ook gevonden worden in zaken als ambtelijke capaciteit bij gemeenten,
     waterschappen en provincie, opschaling van project- naar systeemniveau, nieuwe
     financieringsmodellen en uitbreiding instrumentaria. Als samenwerkende partners
     maken we daarom een aanvullende afspraak waarbij we elkaars kennis, kunde,
     capaciteiten en werkbudgetten efficiënt inzetten voor de uitvoering van deze
     afspraken.


     Stuurgroep Stedelijk Brabant
     De stuurgroep ‘Stedelijk Brabant’ (Rijk, provincie, de waterschappen en de 4
     Brabantse stedelijke regio’s) is het voorportaal voor het BO Leefomgeving en
     het BO MIRT over de ontwikkeling van het NOVEX-gebied stedelijk Brabant.
     De stuurgroep bespreekt en bewaakt de integrale samenhangende ruimtelijke
     opgave m.b.t de verstedelijking en de voortgang van de uitvoeringsafspraken uit
     dit Ontwikkelperspectief. Wanneer er sprake is van een thematische uitwerking
     of verdieping kan thematisch overleg plaatsvinden in eigen overleggen. Zo
     zijn er overleggen over de woonagenda/woondeals die zich richten op de
     versnellingsopgave van de woningbouw. Met betrekking tot mobiliteit betreft dat
     onder andere het bestuurlijk overleg Slimme en Duurzame Mobiliteit BrabantStad,
     de Programmaraad SmartwayZ.NL, BO-Goederenvervoercorridors, BO Brainport,
     de nationale en landsdelige OV- en spoortafel. Afspraken die daar gemaakt worden,
     zijn input voor de stuurgroep Stedelijk Brabant en passen in de integrale ruimtelijke
     koers die partijen met elkaar hebben afgesproken in de stuurgroep Stedelijk
     Brabant. Nadrukkelijk worden over die onderwerpen geen nieuwe afspraken
     gemaakt in de stuurgroep Stedelijk Brabant. Wel kan de stuurgroep ideeën, wensen
     en behoeften agenderen in de andere overleggen.
     In de stuurgroep Stedelijk Brabant zorgen partijen voor een goede Brabantbrede
     regie en ondersteuning van de afspraken die de partijen maken in dit


12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Ontwikkelperspectief ten behoeve van de uitvoering van de Brabantbrede                Aansluiting Land van Cuijk en subregio’s Zuidoost-Brabant
verstedelijkingsstrategie en de uitwerkingen daarvan op regionaal niveau.             Het Land van Cuijk is in het voorjaar van 2023 aangesloten bij het proces voor
                                                                                      NOVEX stedelijk Brabant. De subregio’s De Kempen, De Peel en de A2-gemeenten
Deze afspraken zijn adaptief en de voortgang daarvan wordt besproken in het BO-       van de regio Zuidoost-Brabant sluiten in de loop van 2023 aan. Het Land van Cuijk
MIRT of het BO Leefomgeving. Ook kunnen we via de stuurgroep samenwerken              (met relaties met de regio Arnhem/Nijmegen en Noord-Limburg) is aangesloten bij
in het ontschotten van fondsen en ruimte creëren om naast het Mobiliteitsfonds        het proces voor de stedelijke regio ’s-Hertogenbosch. De subregio’s van Zuidoost-
o.a. ook het Klimaatfonds, Groeifonds en Transitiefonds (NPLG) in te zetten op het    Brabant stellen gezamenlijk met de subregio Stedelijk Gebied Eindhoven (Het
schaalniveau van de Stedelijk Brabant en de regio’s.                                  SGE) een ontwikkelstrategie Zuidoost Brabant op. Daarin worden de verbindingen
                                                                                      gelegd met NOVEX stedelijk Brabant.
Stuurgroepen in de vier stedelijke regio’s
Provincie, waterschappen en gemeenten spreken met elkaar af dat de stedelijke
regio’s het bestuurlijk verband zijn waarbinnen partijen komen tot een integrale
aanpak van de verstedelijkingsopgave. De hoofdopgaven zoals die geformuleerd
zijn in hoofdstuk 5 zijn daarbij een gezamenlijk uitgangspunt evenals de
Brabantbrede ontwikkelprincipes en uitvoeringsafspraken. Nadat afstemming
en besluitvorming heeft plaatsgevonden binnen de stedelijke regio’s kan verdere
programmering of uitwerking indien nodig plaatsvinden in de daartoe meest
geëigende gremia (wanneer dat niet de stedelijke regio zelf is, betreft dat meestal
de vier Brabantse regio’s Zuidoost-Brabant, Noordoost-Brabant, Midden- en West-
Brabant (of de subregio’s voor het wonen).


Strategisch overleg
Stedelijke regio’s, waterschap en provincie spreken met elkaar af dat zij binnen
de stedelijke regio een periodiek overleg ruimtelijke plannen organiseren waar zij
nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en plannen met een bovenlokale component
integraal met elkaar bespreken en vroegtijdig richtinggevende adviezen geven of
keuzes maken. Partijen werken de benodigde werkstructuur voor het integrale
overleg en voortgang van de ruimtelijke plannen en ontwikkelingen in de stedelijke
regio’s in relatie tot de bestaande overlegstructuren uit en nemen daar over een
besluit in de betreffende gremia, uiterlijk eind 2023.


                                                                                                                                                                          13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>     3.      ONTWIKKELPERSPECTIEF NOVEX-GEBIED STEDELIJK BRABANT

     Stedelijk Brabant is het tweede grote verstedelijkte gebied van Nederland met        werken en leven. De ruimte is echter schaars doordat in het landelijk gebied grote
     een forse bouw-, transformatie- en herstructureringsopgave. Kenmerkend voor          veranderingen op stapel staan met bijbehorende ruimteclaims; energieopwekking,
     stedelijk Brabant is de nabijheid en de sterke verwevenheid met het omliggende       omslag naar robuust en klimaatbestendig watersysteem en vernatting,
     landelijke gebied. Dit is een belangrijke kracht van Brabant. Natuur en landelijk    veranderingen in de landbouw en het vinden van een nieuwe balans tussen natuur
     gebied liggen op maximaal 10 minuten fietsafstand. Stedelijk Brabant is een          en bedrijvigheid (o.a. stikstof). Binnen het bebouwd gebied spelen daarbovenop ook
     sterk samenhangend stedelijk netwerk, met daarbinnen vier stedelijke regio’s die     opgaven op mobiliteit (verduurzaming en een vol wegennetwerk), duurzaamheid,
     bestaan uit een netwerk van centrumsteden, middelgrote steden en vitale dorpen.      vitaliteit van kernen, leefbaarheid van wijken, een veranderende demografie
     Met het Ontwikkelperspectief stedelijk Brabant zetten we in op vernieuwing en        (vergrijzing, gezinsverdunning), een mismatch op de woningmarkten de behoefte
     verduurzaming in het hele stedelijke netwerk van Brabant. Zo leveren wij onze        aan meer gemengde stedelijke woon/werk milieus.
     bijdrage aan de ambities in de NOVI/NOVEX.
                                                                                          Schaalsprong Brabantse Stedenrij
                                                                                          We kiezen voor een schaalsprong van de verstedelijking in de Brabantse stedenrij.
                                                                                          Die schaalsprong is al ingezet in de centrumsteden. Daar is een nieuw stedelijk
                                                                                          Brabant aan het ontstaan. De schaalsprong in stedelijkheid die Eindhoven,
                                                                                          Helmond, Breda, Tilburg en ’s-Hertogenbosch maken is gestart in de spoorzones,
                                                                                          maar komt pas echt van de grond als die wordt doorgezet in het omliggende
                                                                                          stedelijk gebied en de middelgrote steden van Brabant. Dit is een belangrijke stap te
                                                                                          zetten naar verduurzaming van het stedelijk netwerk, een gezond leefklimaat en de
                                                                                          broodnodige mobiliteitstransitie: Brabant staat nog bekend als autoprovincie met
                                                                                          veel files. We hebben een duurzamer mobiliteitssysteem nodig, waarin het aandeel
                                                                                          lopen, fiets en OV substantieel groeit, om de groei te kunnen accommoderen. Zo
                                                                                          blijft er bovendien ruimte op het wegennet voor die delen van Brabant die een
                                                                                          minder goede aansluiting hebben op het OV-netwerk. Daarom gaan we ook in
                                                                                          de middelgrote steden anders bouwen. De focus op grootschalige uitleglocaties
                                                                                          verschuift ook hier naar het verstedelijken in de stad zelf. Hier ligt nog veel ruimte
                                                                                          in en rond de centra, de spoorzones, rond OV-knooppunten en in verouderde
                                                                                          wijken en bedrijventerreinen. Uitleg kan nog steeds nodig zijn, maar dan altijd
     De economie in Brabant groeit de komende decennia door, met name dankzij
                                                                                          als onderdeel van een strategie gericht op het maken van een schaalsprong
     internationale bedrijven, het MKB en de logistiek. Daarbij groeit de bevolking mee
                                                                                          en verduurzamingsslag in het bestaand stedelijk gebied zelf en op plekken die
     van ca. 2.5 miljoen tot bijna 3 miljoen inwoners in 2050, die samen willen wonen,
                                                                                          vanuit een duurzaam bodem- watersysteem, het landschap, de energietransitie


14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                           de verbinding tussen het landschap en de steden. We investeren niet alleen in de
                                                                                           groen/blauwe kwaliteit van de steden zelf, maar ook in de landschappen tussen
                                                                                           de steden en het Brabantse natuurnetwerk, de groene buffers tussen stedelijke
                                                                                           gebieden en groene scheggen waarmee het landschap de stad in prikt. Landschap
                                                                                           en natuur groeien mee met de verstedelijking.


                                                                                           Met dit Ontwikkelperspectief kiezen we voor leefbare en vitale dorpen, als
                                                                                           essentieel onderdeel van het stedelijk netwerk. We zorgen voor meer betaalbare
                                                                                           woningen die goed passen bij de vergrijzingsopgave en arbeidsmigratie. Een meer
                                                                                           divers palet aan woonmilieus is goed voor de vitaliteit, leefbaarheid en de kwaliteit
                                                                                           van voorzieningen in de dorpen. Met een beter OV- en (snel-)fietspadennetwerk
                                                                                           worden ze sneller verbonden met de Brabantse stedenrij en met elkaar. Ook hier

     en bereikbaarheid goed scoren. Doel is versterking en verduurzaming van de hele       kan uitleg nodig zijn, maar niet als automatisme. Het wordt onderdeel van een goed

     Brabantse stedenrij.                                                                  uitgedachte strategie voor de ontwikkeling van de dorpen waarin alle opgaven en
                                                                                           kansen voor de dorpen worden meegenomen. Hier willen we op een nieuwe manier

     Wonen en werken hebben zich altijd op korte afstand van elkaar ontwikkeld in          gaan samenwerken.

     Brabant, maar zijn in de loop der tijd uit elkaar gegroeid. We kiezen daarom voor
     het creëren van nieuwe interactiemilieus tussen wonen en werken, niet alleen          Vijf integrale ontwikkelprincipes

     in de spoorzones van de grote steden, maar juist ook in de middelgrote steden         De vijf ontwikkelprincipes die we in de verstedelijkingsstrategie voor stedelijk

     (bijvoorbeeld Waalwijk, Oss, Veghel). Ook de komende decennia is er nog behoefte      Brabant hebben opgesteld helpen ons bij het vertalen van bovenstaand

     aan ruimte voor bedrijven in Brabant. Het wordt steeds lastiger om in het intensief   ontwikkelperspectief naar een concrete aanpak:

     gebruikte en waardevolle Brabantse landschap ruimte te vinden. Daarom zetten we       1.   Bodem en watersysteem als basis voor de verstedelijking

     in op verdichten, vergroenen en verduurzamen van bedrijventerreinen. Ook wordt        2.   Landschap en natuur groeien mee met verstedelijking

     gekeken hoe we bestaande locaties beter kunnen clusteren en specialiseren om zo       3.   Nieuwe woningen versterken bestaande stad en dorp

     de beschikbare ruimte beter te benutten.                                              4.   Mobiliteitstransitie maatwerk voor stad en dorp
                                                                                           5.   Kwalitatieve werkgebieden als randvoorwaarde voor een circulaire economie

     Kwaliteitsimpuls landelijk gebied en dorpen                                           De principes werken we uit in afspraken op het schaalniveau van stedelijk Brabant

     De kwaliteit van het landschap en de dorpen is een essentieel onderdeel van een       (hst 4) en de stedelijke regio’s (hst 5).

     goed functionerend stedelijk netwerk in Brabant. Dit Ontwikkelperspectief kiest
     daarom voor het versterken van het Brabantse landschap en het versterken van


16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Energietransitie als randvoorwaarde voor verstedelijking                                 verbinding met aantrekkelijke landschappen tussen de steden en het Brabantse
Een goede energievoorziening is een belangrijke randvoorwaarde voor duurzame             natuurnetwerk als onderdeel van een robuust landschappelijk raamwerk voor
verstedelijking. De energiebehoefte zal de komende jaren flink groeien en parallel       Brabant.
daaraan vindt de transitie naar duurzame vormen van energie plaats. Het is           De ontwikkeling van de grote groenstructuren buiten de stad wordt opgepakt in het
belangrijk dat de energieopgave integraal onderdeel uit gaat maken van de            programma landelijk gebied. Vanuit stedelijk Brabant zorgen we voor een goede
verstedelijkingsopgave (m.b.t. locatiekeuze, ruimtebeslag, opwek, besparing etc.).   aansluiting van deze gebieden op stedelijk Brabant.
In dit Ontwikkelperspectief zetten we hiervoor de eerste lijnen uit en benoemen
we eerste uitvoeringsafspraken (als onderdeel van het ontwikkelprincipe ‘Nieuwe
woningen versterken bestaande stad en dorp’).


Bodem en watersysteem als basis voor de verstedelijking
Het eerste principe ‘Water en bodem als basis voor de verstedelijking’ is het
vertrekpunt in de locatiekeuze voor verstedelijking. We zetten de stap van
hydrologisch neutraal verstedelijken naar klimaatrobuuste verstedelijking. We
ontzien plekken die minder geschikt zijn voor nieuwe woon- en werklocaties.
Daarvoor hanteren we een signaleringskaart voor het water- en bodemsysteem bij
uitleglocaties en een ambitieladder voor verdichtingslocaties. Dit wordt onderdeel
van de integrale afweging van locaties.


Landschap en natuur groeien mee met verstedelijking
Groen in en om de stad is noodzakelijk voor de kwaliteit van de leefomgeving,
ecologie en klimaatadaptatie. We werken op drie schaalniveaus aan de ontwikkeling    Nieuwe woningen versterken bestaande stad en dorp

van natuur en landschap:                                                             Het zwaartepunt van de verstedelijking landt binnen bestaand bebouwd gebied

•   Groen/blauw in de stad: Ontwikkeling groen/blauw loopt gelijk op met             in steden, kernen en op OV-knopen om de mobiliteitstransitie, de groei in

    verdichting of herstructurering                                                  werkgelegenheid, de sprong in leefomgevingskwaliteit en vorming van (hoog)

•   Groen/blauwe stad-land verbindingen en scheggen: groen/blauwe structuren         stedelijk centra en vitale dorpen te dragen. Daarbij zetten we tot 2030 in op het

    vanuit het landelijk gebied laten we zo veel mogelijk doorlopen in de steden.    versnellen en ontwikkelen van woningbouwlocaties (zie woondeals) en versneld

    Daar waar nodig versterken of ontwikkelen we deze groen/blauwe structuren;       realiseren van bestaande (harde en zachte) plannen. Tegelijkertijd onderzoeken we

•   Groen/blauw om de stad: Inzetten op de ontwikkeling van groene buffers en        de kansen voor (kleinere) inbreidingsplannen in steden en dorpen (dorpenstrategie)

    landschapsparken die zorgen voor groene geleding in de stedelijke regio’s en     tot 2040.



                                                                                                                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Mobiliteitstransitie maatwerk voor stad en dorp
                                                                                         Toelichting kaartbeelden
Om de groei van het aantal inwoners en arbeidsplaatsen per stedelijke regio
te kunnen accommoderen wordt voor elke stedelijke regio een meerjarig en
                                                                                         In dit document zijn de volgende kaarten opgenomen:
samenhangend pakket aan mobiliteitsmaatregelen opgesteld (inclusief kosten,
                                                                                         •   Integrale kaart van alle ontwikkelprincipes voor heel Brabant (zie pagina
financiering en fasering). Deze pakketten faciliteren de gewenste mobiliteitstransitie
                                                                                             hiernaast). Deze vormt de samenvatting van de thematische kaarten uit
en de beoogde schaalsprong in het OV-systeem. Hierin worden de uitgangspunten
                                                                                             hoofdstuk 4.
van nabijheid en duurzame mobiliteit vertaald in concrete doelstellingen en
                                                                                         •   Voor alle vijf de ontwikkelprincipes is in de betreffende paragraaf in hoofdstuk 4
maatregelen en worden onder andere de volgende aspecten meegenomen:
                                                                                             een thematische kaart opgenomen.
bereikbaarheid van werklocaties, een sturende parkeeraanpak, een passende
                                                                                         •   Voor iedere stedelijke regio is in hoofdstuk 5 een uitsnede uit de integrale kaart
OV-exploitatie, mobiliteit voor iedereen, stadslogistiek, herinrichting/herroutering
                                                                                             van heel Brabant opgenomen. Voor het Stedelijk Gebied Eindhoven is de kaart
stedelijke hoofdstructuur auto en de relatie met goederennetwerken. Provincie en
                                                                                             uit het in het BO-MIRT 2022 vastgestelde verstedelijkingsakkoord opgenomen.
betrokken gemeenten werken de genoemde mobiliteitspakketten in 2023 verder uit,
waarbij het Rijk regelmatig wordt bijgepraat over de vorderingen. Tijdens het BO-
                                                                                         De legenda van kaarten is opgebouwd uit de kernbegrippen die centraal staan
MIRT van 2023 worden de pakketten geagendeerd. Als in de pakketten onderdelen
                                                                                         in dit document in de vorm van eerste uitvoeringsafspraken. De legenda van de
zitten die betrekking hebben op de nationale infrastructuur, die de financiële
                                                                                         thematische kaarten in hoofdstuk 4 geeft voor iedere legendaeenheid een beknopte
draagkracht van de regio’s overstijgen of onderdeel (kunnen) uitmaken van andere
                                                                                         beschrijving van de betekenis van de legendaeenheid en gebruikte databron. Bij de
afspraken met het Rijk, wordt overleg gevoerd met het Rijk.
                                                                                         integrale kaartbeelden is per legendaeenheid alleen de titel weergegeven.

Kwalitatieve werkgebieden als randvoorwaarde voor een circulaire economie
                                                                                         De kaarten in dit document zijn een ruimtelijke weergave van het
We zetten in op verdichten en verduurzamen van werklocaties via revitalisering
                                                                                         ontwikkelperspectief, opgebouwd langs de vijf principes, dat in dit document in
en intensivering van bedrijventerreinen. Ook wordt gekeken hoe we bestaande
                                                                                         eerste aanleg neergelegd wordt. Net als de afspraken in dit document betreffen
werklocaties beter kunnen clusteren en specialiseren om zo de beschikbare ruimte
                                                                                         de kaarten een tussenstand met een weergave van ‘waar partijen het over eens
beter te benutten. We stellen een ontwikkelkader op waarin we op basis van een
                                                                                         zijn’. Zo’n voorbeeld waar partijen het over eens zijn is de globale ligging van de
economische strategiebepaling en een ruimtelijke integrale afweging (inclusief de
                                                                                         hoogstedelijke transformatiegebieden. Terwijl bijvoorbeeld keuzes voor nieuwe
mogelijkheden voor aansluiting op het energienetwerk) komen tot een integratie
                                                                                         werklocaties nog gemaakt moeten worden, deze zijn dus ook niet ingetekend. In de
van programmering van (nieuwe en bestaande) bedrijfslocaties.
                                                                                         verdere uitwerking worden de hoofdkeuzes verder ingevuld en ruimtelijk bepaald.
                                                                                         Daarmee zullen ook de kaarten zich verder vullen en specifieker worden over welke
                                                                                         interventies waar gepleegd worden. De meeste procesafspraken uit dit document
                                                                                         zijn bijvoorbeeld nog niet op kaart geland. Daartoe moet dan eerst het proces
                                                                                         doorlopen zijn en komt het inhoudelijk resultaat van de afweging t.z.t. op kaart.

                                                                                                                                                                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>         KAART. Integrale            kaart van alle ontwikkelprincipes

     Nieuwe woningen versterken bestaande steden en dorpen      Mobiliteitstransitie maatwerk voor stad en dorp

            Transformatie naar hoogstedelijk milieu                    (hoog)stedelijke mobiliteitstransitie
            Transformatie naar stedelijk milieu                        Hoogwaardig Openbaar Vervoer en/of Bus Rapid Transit
            Versterken van de centrumdorpen                            Frequentie spoor groeit mee met verstedelijking
            Inzet op duurzame leefbaarheid van de kernen               Ontwikkeling snelfietspadennetwerk
            Revitalisering van naoorlogse wijken                       Opwaardering/verbetering stations
            Afmaken uitleglocaties                                     Afmaken verbetering bestaande hoofd- en regionaal autowegennet
                                                                       Ontwikkeling/ verbetering internationale verbindingen

     Landschap en natuur groeien mee met verstedelijking            Kwalitatieve werkgebieden als randvoorwarde voor circulaire economie

            Te versterken groene buffer tussen de steden               Bedrijven met bijzondere knoopwaarde doorontwikkelen
            Te ontwikkelen landschapsparken                            Reeds geprogrammeerde regionale bedrijventerreinen
            Te ontwikkelen groene scheggen                             Bestaande werklocaties
            Natuurnetwerk Brabant




20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>     4.        AFSPRAKEN PER ONTWIKKELPRINCIPE

     Om ruimte te bieden aan de integrale aanpak van woningbouw, ruimte voor                     uitleg van steden en dorpen (zie bijlage).
     economie, groen/blauw, mobiliteit, duurzaamheid, klimaat en energie hebben              Op basis van de indicatoren uit de ‘Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040’
     Rijk, provincie en gemeenten samen een verstedelijkingsstrategie voor Stedelijk         (wateroverlast, waterveiligheid en ruimte voor en robuust watersysteem) is een
     Brabant opgesteld die vertaald is in een integraal ontwikkelperspectief. Per            signaleringskaart voor het watersysteem opgesteld. Deze signaleringskaart heeft
     ontwikkelprincipe lichten we toe wat de belangrijkste afspraken zijn die we met         een signalerende werking voor de geschiktheid van gebieden voor stedelijke
     elkaar willen maken in het kader van dit ontwikkelperspectief.                          uitleg. De wijze waarop de signaleringskaart is opgebouwd wordt toegelicht in de
                                                                                             Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040. De signaleringskaart vervangt uitdrukkelijk
     4.1       BODEM EN WATERSYSTEEM ALS BASIS VOOR DE                                       niet de integrale afweging die nodig is om te komen tot goede locatiekeuzes.
               VERSTEDELIJKING                                                               Het is een bouwsteen voor die integrale afweging. Voor de signaleringskaart met
     Het eerste principe ‘Water en bodem sturend’ is het vertrekpunt. Voor een robuuste      betrekking tot de bodem spelen andere indicatoren dan voor het water een rol. Het
     en klimaatadaptieve inrichting van Brabant is het belangrijk om de water- en            gaat daarbij onder meer over indicatoren als bodemdaling, breuklijnen, aardkundige
     bodemstructuur goed mee te nemen in de afweging van nieuwe ontwikkelingen.              waarden en archeologie. De signaleringskaart voor een duurzaam watersysteem
     Daarom zetten we de stap van hydrologisch neutraal verstedelijken naar                  bij uitleg en het hanteren van de ambitieladder bij stedelijke inbreiding levert een
     klimaatbestendige en waterrobuuste verstedelijking. Dat betekent een andere             goede bijdrage aan het principe water sturend voor ruimtelijke ontwikkeling zoals
     manier van werken en goede afspraken over hoe we invulling geven aan een                beschreven in de ‘Ruimtelijk Ordeningsbrief van de minister van V.R.O. van 17 mei
     klimaatbestendige en waterrobuuste verstedelijking en daarmee water en bodem            2022 aan de Tweede Kamer.
     sturend maken. Dat betekent dat we streven naar verstedelijking die netto bijdraagt
     aan de aanvulling van de grondwatervoorraad vanuit het principe de ‘Stad als            Het ontwerpprincipe ‘water en bodemsysteem als basis voor de verstedelijking’
     spons’. Dit kan door het afkoppelen van hemelwater, het verminderen van de              omvat meer dan het vinden van een klimaatrobuuste locatie. Het gaat ook over
     bestaande verharding, via circulair en verminderen van het watergebruik. Dit is ook     klimaat robuust bouwen aan de hand van bouwcriteria en ontwerpprincipes. Ook
     de inzet van de Landelijke maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving en         daarvoor maken we afspraken in navolging van en in aanvulling op de landelijke
     de ambitieladder voor binnenstedelijke en dorpse inbreiding (zie bijlage). Hiermee      afspraken die daarvoor in ontwikkeling zijn zoals de ‘Landelijke maatlat Groene
     sluiten we aan bij de ‘Ruimtelijke Ordeningsbrief’ van 17 mei 2022 waarin de            klimaatadaptieve gebouwde
     herwaardering van het nationaal ruimtelijk beleid met betrekking tot het sturend zijn   Omgeving’.
     van water en bodem voor alle ruimtelijke plannen is geagendeerd. Klimaatrobuust
     verstedelijken willen we op de volgende manier handen en voeten geven:                  Signaleringskaart watersysteem
     •     Het hanteren van de ambitieladder in combinatie met de Landelijke maatlat         De signaleringskaart watersysteem heeft een signalerende functie: de kaart helpt in
           voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving bij stedelijke                 het gesprek over de geschiktheid van uitleglocaties voor wonen en werken in relatie
           verdichting (zie 3.2 en bijlage)                                                  tot een duurzaam watersysteem. Het is geen toets- of verordeningskaart. Het
     •     Het hanteren van een signaleringskaart voor het water- en bodemsysteem bij        brengt de mogelijke geschiktheid van een gebied voor verstedelijking in beeld. Met


22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>INSPIRATIE. Nieuwe                haven draagt bij aan stedelijke kwaliteit (Nieuwe Mark, Breda)
Nadat eind jaren ‘1930 rivier de Mark binnen de singels gedempt was, had de            Sinds 2007 is de haven weer open. Ze vormt weer een belangrijke identiteitsdrager
Bredase haven geen doorstroming meer. De haven werd een bron van stankoverlast         in de binnenstad. Met een kade waar boten kunnen aanmeren, daarboven bomen,
en een onderwaterstort voor heel wat fietsen en bedden. Demping van de haven in        horeca met terrassen. Onder de naam Nieuwe Mark wordt de haven de komende tijd
1965 paste in de filosofie van de jaren zestig die er van uitging dat autoverkeer de   uitgebreid richting de zuidelijke singels.
binnenstad vlot moest kunnen binnendringen. Bovengronds vormde de gedempte
haven een brede autoweg; ondergronds bevond zich de eerste ondergrondse
parkeergarage van Nederland.


2000




2020




                                                                                                                                                                           23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     de signaleringskaart in de hand wordt sneller duidelijk wat mogelijke risicofactoren
     vanuit het watersysteem zijn waar mee rekening gehouden moet worden. Zo
     kan vertraging in de planvorming worden voorkomen. In de bijlage wordt de
     signaleringskaart en de wijze waarop die gebruikt kan worden toegelicht.



     Eerste uitvoeringsafspraken
     Gemeenten, provincie en waterschappen gebruiken het instrument
     signaleringskaart bij de afweging van uitleglocaties voor wonen en werken van
     steden en dorpen. De kaart signaleert de mogelijkheden, belemmering/grenzen
     en ontwerpopgaven op locatieniveau van een stedelijke ontwikkeling in relatie
     tot waterveiligheid, wateroverlast en ruimte voor een robuust watersysteem.
     Hierbij worden ook de financiële consequenties in beeld gebracht. Het gebruik
     van de signaleringskaart verankeren deze partijen in hun eigen planologisch
     instrumentarium.


     1.      Eerste botsproeven met het gebruik de signaleringskaart laten zien dat
     kaart geschikt is om gesprek over het toepassen van het principe ‘water en bodem
     als basis voor verstedelijking ‘als onderdeel van de integrale afweging te starten. De
     komende periode wordt de relatie van de signaleringskaart met de onderliggende
     kaartlagen nog verduidelijkt door waterschappen, gemeenten en provincie.


     2.      Met de huidige versnelling in klimaatverandering (zeespiegelstijging &
     weersextremen) moet de planvorming hoog adaptief blijven. De provincie houdt
     daarom, in samenspraak met de waterschappen en de stedelijke regio’s, de
     signaleringskaart actueel en actualiseren de kaart elke twee jaar.


     3.       Waterschappen, provincie en stedelijke regio onderzoeken waar in de
     stedelijke regio de grootste risicogebieden liggen, nu en over 50 jaar, en maken
     afspraken over het ruimtegebruik op deze plekken. Dit kan gaan over actieve (her)


24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>inrichting of reservering voor waterberging). De resultaten hiervan worden, waar     •   Het Rijk doet via de praktijktoepassingen van gemeenten, waterschappen en
relevant, meegenomen bij de actualisatie van de signaleringskaart.                       provincie ervaringen op met de toepassing van de maatlat en brengt zo in beeld
                                                                                         hoe toepassing door medeoverheden en bouwende partijen verder verbeterd
4.      Waterschappen, provincie en stedelijke regio onderzoeken waar in de              kan worden.
stedelijke regio de grootste kansen liggen om water in de stedelijke regio langer    •   Het Rijk betrekt de gemeenten, waterschappen en de provincie bij de volgende
vast te houden (vergroten sponswerking).                                                 trajecten:
                                                                                              •    de verkenning om de juridische borging van de maatlat om
5.      De provincie brengt in 2023 samen met de bodem-bevoegde gezagen                            klimaatadaptief bouwen en inrichten minder vrijblijvend te maken;
(o.m. waterschappen, gemeenten) de randvoorwaarden die bodem en ondergrond                    •    de financiële verkenning om de kosten en baten van een brede
stellen aan de verstedelijkingsopgave in beeld en vertaalt dit samen met                           toepassing van de maatlat en de verdeling ervan op een rij te zetten;
betrokken partijen naar een hanteerbare en eenduidige signaleringskaart voor het              •    het onderzoek hoe de maatlat gebruikt kan worden bij het
bodemsysteem voor stedelijke ontwikkelingen.                                                       klimaatbestendig maken van de bestaande gebouwde omgeving;
                                                                                     Zodra deze trajecten zijn afgerond, vertalen de gemeenten, waterschappen en
6.      Gemeenten hanteren de ambitieladder binnenstedelijke en dorpse               provincie de uitkomsten hiervan door in de herijking van de uitvoeringsafspraken
inbreiding bij stedelijke ontwikkelingen (zie bijlage). Met de vaststelling van de   voor NOVEX gebied Stedelijk Brabant en in de ambitieladder groen blauw.
Landelijke maatlat (voorjaar 2023) komen er concretere inrichtingsdoelen en –
eisen voor inbreiding. Op basis van deze maatlat zorgen we, indien nodig, voor een   (*) Kamerbrief aanbieding provinciaal startpakket fysieke leefomgeving | Kamerstuk |
doorontwikkeling van de ambitieladder.                                               Rijksoverheid.nl. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/12/12/
                                                                                     kamerbrief-aanbieding-provinciaal-startpakket-fysieke-leefomgeving
7.      Vooruitlopend op de juridische borging van de Landelijk maatlat voor een
groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving, passen gemeenten, provincie en
waterschappen samen met bouwende partijen de landelijke maatlat al zoveel
mogelijk toe. Dit is ook opgenomen in de brief Water en Bodem Sturend en in de
aanbiedingsbrief provinciaal startpakket fysieke leefomgeving (*). Het Rijk is met
de medeoverheden en de bouwsector in gesprek over het maken van bestuurlijke
afspraken. De Landelijke maatlat geeft aan hoe er klimaatbestendig ingericht en
gebouwd kan worden - het richtinggevend kader geeft antwoord op de vraag waar
het beste gebouwd kan worden.




                                                                                                                                                                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     KAART. Watersysteem                 als basis voor de verstedelijking

     We hanteren een signaleringskaart voor het watersysteem bij uitleg van      •   ROOD. Niet geschikt voor verstedelijking vanuit het watersysteem
     steden en dorpen. Deze signaleringskaart heeft een signalerende werking            • Op basis van score in 1 of meerde van de volgende
     voor de geschiktheid van gebieden voor stedelijke uitleg.                              indicatoren. Via de provinciale omgevingsverordening
                                                                                            zijn nu al wettelijk beschermd: de reserveringsgebieden
                                                                                            waterberging, de waterbergingsgebieden, de beekdalen
     •   GROEN. Vanuit watersysteem afweegbaar voor verstedelijking                         (ecologische verbindingszones en beekherstel), de primaire
            • Op basis van score in 1 of meerdere van de volgende                           dijken met hun beschermingszones en de Rijkskanalen.
               indicatoren                                                                     • Indicator 1b. Waterveiligheid middelgrote kans (score
                 • Indicator 1a. Waterveiligheid extreem kleine kans (score                       zeer kwetsbaar)
                     matig kwetsbaar)                                                          • Indicator Ruimte voor robuust watersysteem
                 • Indicator 1b. Waterveiligheid middelgrote kans (score                          (opgebouwd uit waterbergings- en
                     matig kwetsbaar)                                                             waterreserveringsgebieden, beekdalen, dijktrajecten,
                 • Indicator 2a. Grondwateroverlast (score zeer geschikt                          rijkswateren en wijstgronden)
                     en matig geschikt)
                 • Indicator 2b. Grondwateroverlast (score zeer geschikt         •   Bestaand stedelijk gebied
                     en matig geschikt)                                                  • Op basis van satellietkaart (in ontwikkeling)

     •   ORANJE. Beperkte geschiktheid vanuit watersysteem voor
         verstedelijking
             • Op basis van score in 1 of meerdere van de volgende
                 indicatoren
                    • Indicator 1a. Waterveiligheid extreem kleine kans (score
                        kwetsbaar en zeer kwetsbaar)
                    • Indicator 1b. Waterveiligheid middelgrote kans (score
                        kwetsbaar)
                    • Indicator 2a. Grondwateroverlast (score minder
                        geschikt)
                    • Indicator 2b. Grondwaterstand (score minder geschikt)

26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>     4.2.    LANDSCHAP EN NATUUR GROEIEN MEE MET VERSTEDELIJKING
     De verstedelijkingsopgave benutten we voor de verbetering van de leefomgeving
     en de leefbaarheid in Brabant door het groen in en om de steden en dorpen mee te
     laten groeien.
     Nabij en in het stedelijk gebied wordt actief landschap en natuur ontwikkeld als
     integraal onderdeel van het intensievere gebruik en de groei van het stedelijk gebied
     voor wonen en werken. Hierbij wordt ingezet op het toevoegen van groen/blauw
     voor het vergroten van de kwaliteit van de stad (klimaat, biodiversiteit, leefbaarheid,
     gezondheid, vestigingsklimaat) en aanpakken van wateroverlast, hittestress,                     Ambitie vraagt
     ecologie, stikstof in het stedelijk gebied.                                                     aandacht op 3
     Dit speelt op meerdere niveaus die met elkaar in verbinding staan; van de relatie               schaalniveaus
     tussen landschap en verstedelijking op het hoogste niveau, tot interventies
     die de steden en dorpen beter verbinden met het omliggende landschap en
     natuurgebieden tot vergroening op buurt en straatniveau. Dit betekent dat we het in
     en rond de steden niet als contramal van de verstedelijking zien, maar als onderdeel
     van een integrale ontwikkeling, en dat plannen voor verstedelijking altijd inclusief de
     groenontwikkeling zijn.


     Op het schaalniveau van Brabant gaat het om de ontwikkeling van een robuust
                                                                                               zijn de (stadsregionale) landschapsparken en de groene scheggen die doorlopen
     landschappelijk raamwerk dat zorgt voor de groene geleding tussen de stedelijke
                                                                                               tot in de stad. Hier zetten we in op de ontwikkeling van kwalitatief hoogwaardige
     gebieden van de Brabantse stedenrij, een betere verbinding met de grote
                                                                                               landschappen die de schakel vormen tussen stad en natuurgebieden. De opgaven
     samenhangende natuurgebieden en landschappen van Brabant zoals het Van
                                                                                               in deze gebieden zijn landschappelijke herontwikkeling, een duurzaam perspectief
     Gogh Nationaal Park, de Biesbosch, het Maasheggenlandschap (UNESCO), het
                                                                                               voor de landbouw, het slechten van barrières van bijvoorbeeld infrastructuur
     Krekenlandschap in het zeekleigebied en het rivierenlandschap rond de Maas
                                                                                               of bebouwing, het samenvoegen van snippergroen en het doortrekken van
     en het beschermen van belangrijke groene gebieden met cultuurhistorische,
                                                                                               waterlopen, ecologische en/of recreatieve verbindingen. Ook betrekken we de
     landschappelijke of landbouwkundige waarden en potenties.
                                                                                               opgave om te komen tot meer bos in Brabant (de bossenstrategie), bij de deze
                                                                                               opgaven. Afspraken zijn gericht op definitie, programmering, planvorming en
     Binnen dat landschappelijk raamwerk benoemen we gebieden waar we gezien
                                                                                               een financieringsstrategie om de komende jaren stapsgewijs tot daadwerkelijke
     de verstedelijkingsopgave de kwaliteit van natuur en landschap verder willen
                                                                                               realisatie te komen.
     ontwikkelen en de verbinding tussen stad/dorp en landschap willen verbeteren. Dit


28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                       aanpak van het landelijk gebied op elkaar af te stemmen.
Op het schaalniveau van wijken en buurten wordt meer groen en blauw toegevoegd
                                                                                       3.         Rijk, provincie, waterschappen en gemeenten gaan samen met natuur-
bij transformaties en herstructurering. Hiertoe wordt het instrument van de
                                                                                       en landschapsbeheerders en ZLTO een verkennend onderzoek uitvoeren om de
Ambitieladder ingezet. Afspraken zijn gericht op toepassing, doorontwikkeling
                                                                                       landschapsparken tot stand te brengen. Hierbij stemmen zij af met relevante
en verankering van de Ambitieladder binnenstedelijk groenblauw, de verbinding
                                                                                       strategie en planvorming in het landelijk gebied waaronder de stikstofaanpak,
met de systematiek van de signaleringskaart en de ontwikkeling van een
                                                                                       provinciale bossenstrategie en wateropgave, zodanig dat groen/blauwe structuren
financieringsstrategie. Bij de doorontwikkeling van de Ambitieladder wordt gebruik
                                                                                       doorlopen in de steden, dorpen en kernen.
gemaakt van de uitkomsten van de Verkenning Gezonde verstedelijking van Het
PON & Telos in opdracht van BrabantStad.                                               4.         De stedelijke regio’s stellen samen met de provincie en waterschappen een
                                                                                       aanpak op voor de groen/blauw ontwikkeling van de betreffende regio. Die bestaat
                                                                                       uit:

Eerste uitvoeringsafspraken                                                            •      Een systeemanalyse op landschap en ecologie in de stad en in verbinding

1.      Rijk, provincie, waterschappen en stedelijke regio’s spreken af om                    met het landelijk gebied als input voor locatiekeuzes en uitwerking van de

ontwikkeling van landschap en natuur gelijk op te laten lopen met verstedelijking.            ontwikkelperspectieven voor de stedelijke regio’s.

Bij het maken van de ruimtelijke plannen voor ontwikkeling van wonen en werken         •      eisen ten aanzien van klimaatadaptatie, mede aan de hand van de Landelijke

– zowel verdichting als nieuwe locaties – zal parallel en integraal worden gewerkt            maatlat voor een groene en klimaatadaptieve gebouwde omgeving, versterking
aan het concretiseren van de uitwerking van de groen/blauwe principes op alle                 biodiversiteit en gezonde groene leefomgeving.

schaalniveaus. Dit betekent de ontwikkeling van een robuust landschappelijk            •      Projecten die nodig zijn om bestaande gebieden en verbindingen te versterken

raamwerk op het schaalniveau van Brabant en uitwerking daarvan in de                          en nieuwe gebieden en verbindingen te realiseren.

ontwikkelperspectieven voor de stedelijke regio’s. Belangrijk onderdeel daarvan is     •      Een fasering en prioritering van deze projecten. Om de prioritering te

een goede aansluiting op het stedelijk groene netwerk.                                        onderbouwen wordt een data-gedreven aanpak ontwikkeld en vervolgens
                                                                                              toegepast.
2.      Rijk, provincie, waterschappen en stedelijke regio’s constateren dat
                                                                                       •      Een financieringsstrategie (incl verkenning mogelijkheden voor verevening).
de versterking van groene en blauwe kwaliteiten van Brabant (het zand/
beekdalenlandschap en het zeekleilandschap en rivierkleilandschap) noodzakelijk
                                                                                       Als onderdeel van de financieringsstrategie verkennen de provincie en het Rijk (LNV,
is voor verdere verstedelijking. In het kader van de aanpak van het landelijk gebied
                                                                                       BZK) hoe zij middelen voor landschapsontwikkeling, natuur, klimaatadaptiviteit
onderzoeken de Provincie en stedelijke regio’s wat er op het schaalniveau van
                                                                                       en stikstof gebundeld in kunnen zetten voor de groene stad-land verbindingen,
Stedelijk Brabant nodig is voor versterking van groene en blauwe kwaliteiten van
                                                                                       gekoppeld aan de voortgang van de stedelijke ontwikkeling op het gebied van
het zand/beekdalenlandschap en het zeekleilandschap en rivierkleilandschap.
                                                                                       wonen en werken. In Beleidskader Natuur en de bijbehorende Uitvoeringsagenda
Vanuit verstedelijking zal een koppeling gelegd worden met het NPLG/BPLG en de
                                                                                       geeft de provincie aan welke mogelijkheden en verwachtingen er zijn over bijdragen
provinciale bossenstrategie om de uitwerking van het ontwikkelperspectief en de

                                                                                                                                                                              29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>     INSPIRATIE. Inspiratie                        voor beleefbaar groen en blauw in en nabij stad en dorp




     Stads-Aa (Helmond)                                 Philips fruittuin (Eindhoven)                       Waterplein (Oudenbosch)                            Park Overbos (Breda)
     Terugbrengen van het water in Helmond centrum      Boomgaard, pannenkoekenhuis, bijeenkomsthuis        Oud basketbalplein omgevormd tot klimaatadaptief   Groene verbinding over de A16 bij Prinsenbeek.
     - Burgemeester Geukerspark.                        en landwinkel - in Brainport Park.                  waterplein. Combinatie van waterberging met
                                                                                                            groen, spelen en ontmoeten.




     Tiny Forests (’s-Hertogenbosch)                    Groene Corridor (Oirschot-Eindhoven)                Beekherstel (Oude Strijper Aa)                     Genneper Hoeve (Eindhoven)
     Inheems bos midden in de stad, ter grootte van     Groene verbinding tussen de centra van Eindhoven,   Meanderende beek houdt meer water vast en          Biologisch-dynamische landbouw in
     tennisbaan. Voor natuureducatie, luchtzuivering,   Oirschot en Het Groene Woud                         fungeert als buffer. Voor drogere en nattere       Genneperk Parken.
     wateropvang en verkoeling.                                                                             periodes.




     Ecologische verbindingszone (Ekkersrijt)           Speelpark Zilvermeeuw (Fijnaart)                    Vergroening Flight Forum (Eindhoven)               Stadsbos013 (Tilburg)
     Ecologische verbindingszone van de beek            Wadi als speelelement. Aanpak wateroverlast         Verwijderen van verharding om (commercieel)        Natuurgebied aan de rand van Tilburg, op
     Ekkersrijt op Brainport Industries Campus.         gecombineerd met verbetering speelplek.             meer aantrekkelijke en koelere werkomgeving te     fietsafstand van het centrum.
                                                                                                            creëren.


30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>aan de opgaven van burgers, bedrijven en andere partijen (niet-overheden) aan                 •   het formuleren van een juridisch kader dat een goede inzet op
groen in de directe leefomgeving.                                                                 het versterken van het groen in en om de stad ondersteunt en het
                                                                                                  verkennen van de mogelijkheden hiertoe (naar verwachting eind 2023
5.        Biodiversiteit stedelijk gebied:
                                                                                                  gereed).
•    a.   In 2023 heeft de provincie verder verkend op welke wijze de
                                                                                              •   het in beeld brengen van de financiële consequen¬ties van een grotere
     verstedelijkingsopgave zowel binnen- als buitenstedelijk samen kan gaan met
                                                                                                  inzet op groen in en om de stad in afstemming met de financiële
     een noodzakelijke impuls voor groenblauwe versterking.
                                                                                                  verkenning van de Nationale Aanpak Klimaatadaptieve Gebouwde
•    b.   In 2023 is op het gebied van soortenbescherming binnen de bebouwde
                                                                                                  Omgeving;
     kom een gebiedsgerichte aanpak doorontwikkeld: in het bijzonder
                                                                                              •   het overleg met de EU over het EU-voorstel voor een EU-verordening
     soortenmanagementplannen (SMP’s).
                                                                                                  Natuurherstel.
•    c.   In 2023 heeft de provincie een subsidieregeling opengesteld op het gebied
                                                                                              •   het nader informeren van de Tweede Kamer in oktober 2023 over de
     van soortenbescherming. Provincie Noord-Brabant heeft de acties uit pijler 3
                                                                                                  stand van zaken van de ontwikkeling samen met betrokken partijen
     van het Beleidskader Natuur uitgevoerd gericht op het verder vergroenen van
                                                                                                  van de inhoudelijke en juridische kaders voor een grotere inzet op
     de directe leefomgeving en het versterken van de beweging van vergroening
                                                                                                  groen in en om de stad en van de andere acties die in dit verband
     (doelen pijler 3 Beleidskader Natuur).
                                                                                                  worden opgepakt.
6.        Groen in de directe leefomgeving: in 2024 is het Actieplan Vergroening      Zodra deze trajecten zijn afgerond, vertalen de gemeenten, waterschappen en
opgeleverd in samenwerking met de partners van de provincie. In 2027 zijn de          provincie de uitkomsten hiervan in de herijking van de uitvoeringsafspraken voor
provinciale activiteiten uit het Actieplan Vergroening uitgevoerd.                    NOVEX gebied Stedelijk Brabant.
7.        Rijk (LNV, BZK), provincie en gemeenten spreken af om binnen het
bestaand bebouwd gebied de doelstellingen voor groenblauw te expliciteren en
realisatiekracht te vergroten. Provincie en gemeenten bekijken hoe programma’s
en instrumenten binnen de gebiedsontwikkelingen gestroomlijnd kunnen worden
en planningen en budgetten zo slim mogelijk te bundelen en in de uitvoering werk
met werk te maken. Hierbij worden ook de uitkomsten van de PBL-studie naar een
set criteria voor groen in en om de stad meegenomen.

8.        Het Rijk betrekt de gemeenten, waterschappen en de provincie bij de
volgende trajecten:
          •    het opstellen van een Handreiking Groen in en om de stad (naar
               verwachting eind 2023 gereed).



                                                                                                                                                                          31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     KAART. Landschap             en natuur groeien mee met verstedelijking

     •   Ruimte maken voor groen in de stad                                  •   Ontwikkelen icoonprojecten (in kader ambitie proeftuin groenblauwe
          • Op de transformatieplekken richting stedelijk en hoogstedelijk       verstedelijking Van Gogh Nationaal Park)
             ligt een vergroeningsopgave in het kader van wateroverlast en        • Projecten: Nieuwe Mark Breda, Verbinding drie groene
             hittestress                                                              wiggen Eindhoven, Stads-Aa Helmond, Zuid-Willemspark
                                                                                      ’s-Hertogenbosch, vergroening centrum Tilburg en vergroening
     •   Te ontwikkelen landschapsparken                                              Veghel
          • Ontwikkeling van kwalitatief hoogwaardige landschappen
              als schakel tussen stad en natuurgebieden door                     Natura 2000 gebieden
              landschapsverbtering, duurzaam perspectief voor landbouw,
              het slechten van barrières van infrastructuur of bebouwing,
              verbeteren groene dooradering.                                     Natuur Netwerk Brabant

     •   Te ontwikkelen groene scheggen
          • Groenblauwe dooradering voor mens, plant en dier tot in de
              haarvaten van het stedelijk systeem (mede op basis van ‘De
              casussen van BrabantStad – het volgende landschap’).


     •   Te versterken groene buffer tussen de steden
          • Verbinden van landschappen tussen de stedelijke gebieden
              om zo aaneengroeien van stedelijk gebied te voorkomen en
              groen uitloopgebied te behouden.




32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>     4.3     NIEUWE WONINGEN VERSTERKEN BESTAANDE STEDEN                                   mobiliteitstransitie (zie ook 4.4. mobiliteitsstransitie maatwerk voor stad en dorp).
             EN DORPEN                                                                     Verdichten is een drijfveer om te vergroenen en te verduurzamen in de steden.
     De grote woningbouwopgave zetten we in om de kwaliteit van de steden en               Stedelijke zones (o.a. spoorzones, binnensteden, leer-, werkomgevingen) waar nu
     dorpen van Brabant te versterken en de bestaande verouderde woningvoorraad            nog weinig gewoond wordt, worden leuker en aantrekkelijker door het toevoegen
     te vernieuwen en te verduurzamen. Dat betekent bouwen waar de mensen zijn,            van woningen en het meer mengen van functies. Het mengen van functies
     het werk is, waar de voorzieningen in stand gehouden moeten worden en waar            reduceert mobiliteit en daarmee neemt de druk op alle mobiliteitsnetwerken af.
     het bijdraagt aan mobiliteitstransitie en het aantrekkelijker en klimaatbestendiger   Om de bijbehorende stedelijke nabijheid en voedingsbodem voor een hoogstedelijk
     maken van de openbare ruimten van onze steden en dorpen. Het is belangrijk            gemengd milieu te creëren, vraagt dit om grote aantallen woningen per stad (tot
     om nieuwbouw zo veel mogelijk in te zetten voor de sterk veranderende                 2040 20.000 tot 40.000 per stad), stedelijke woonvormen, om het mengen van
     bevolkingssamenstelling: we hebben andere en nieuwe woonvormen nodig voor de          stedelijk functies en het herinrichten van de openbare ruimte: meer ruimte voor
     sterk vergrijzende bevolking, een- en twee persoonshuishoudens en de opvang van       stedelijk groen, voetganger, fiets en OV, minder ruimte voor de auto.
     migranten. Dat vraagt om een andere manier van bouwen en om nieuwe ruimtelijke
     concepten.                                                                            Transformatie naar stedelijk milieu
     De strategie is er op gericht om de passende woningen te bouwen op de plekken         In de middelgrote steden is er de kans om een schaalsprong te maken
     waar het de meeste meerwaarde oplevert en de dorpen en steden van Brabant             naar een stedelijk milieu en daarmee draagvlak te bieden voor een stedelijk
     versterkt.                                                                            voorzieningenaanbod en een sterke OV-knoop (treinstation of HOV-knooppunt).
     Er is Brabantbreed binnen de bestaande steden en dorpen voldoende ruimte              Ook dit vraagt om een substantiële toevoeging van woningen (2.000 tot 10.000
     om meer woningen toe te voegen. De afspraken zijn erop gericht om vanuit het          per stad) in hogere dichtheden en om de realisatie van een gevarieerder
     generieke ontwerpprincipe ‘nieuwe woningen versterken bestaande steden en             woningbouwaanbod (het toevoegen van woningen voor een- en twee
     dorpen’ tot een concrete en uitvoeringsgerichte aanpak te komen. Deze aanpak          persoonhuishoudens). De grootschalige werkgebieden van de middelgrote steden
     richt zich op de grote spoorzone-ontwikkelingen, centrumgebieden en HOV-              willen we beter verbinden met de andere stadsdelen, zodat er interessante nieuwe
     knopen van steden en dorpen, nieuwe stedelijke interactie milieus voor wonen,         stedelijke interactie-milieus ontstaan en het draagvlak van de voorzieningen en de
     werken en voorzieningen en organische transformaties in naoorlogse wijken en          OV-knoop wordt versterkt.
     de dorpen. De inventarisatie die in het kader van de woondeals door de stedelijke
     regio’s wordt gedaan op het gebied van transformatiemogelijkheden tot 2030            Versterken centrum dorpen
     betrekken we hierbij.                                                                 Brabant kent een sterrenhemel aan dorpen. Niet in alle kernen zijn alle
                                                                                           voorzieningen te handhaven. Voor de leefbaarheid van het landelijk gebied en de
     Transformatie naar hoogstedelijk milieu                                               dorpen is het belangrijk om te kiezen voor centrumdorpen zodat er altijd, op korte
     In Breda, ’s-Hertogenbosch, Tilburg en Eindhoven liggen kansen voor een               afstand voldoende voorzieningen aanwezig zijn. In de centrumdorpen zetten we
     hoogstedelijk woon-, werk- en leefmilieu en de stap naar een hoog-stedelijke          de woningbouwopgave in als hefboom voor het versterken van het draagvlak


34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>•   Om alle meekoppelkansen te verzilveren zouden ongeveer twee keer zoveel woningen   •   De vraag is daarmee niet ‘waar laten we de woningen?’ maar ‘waar zetten we
    gerealiseerd moeten worden als de prognose tot 2040 als behoefte aangeeft.             ze met voorrang in?’.




                                                                                                                                                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     van de voorzieningen, de leefbaarheid van die dorpen en de veranderende                Revitalisering naoorlogse wijken
     bevolkingssamenstelling. Ook de dorpen hebben te maken met een sterke                  Het grootste gedeelte van de woningvoorraad (ca 90 %) is in de periode na
     vergrijzing, voorzieningen die onder druk staan en met arbeidsmigratie. Het is         de oorlog (periode 1950-1990) gebouwd. De kwaliteit van deze wijken is dus
     belangrijk om de nieuwbouw zoveel als mogelijk in het hart van de kern in te           essentieel om in zijn totaliteit in 2040 een passende en kwalitatief goede voorraad
     zetten, aantrekkelijk voor de eigen (vergrijzende) bevolking, betaalbaar en compact,   te hebben. Deze wijken zijn in de loop der jaren weinig mee veranderd met groei
     ook voor de jongeren en arbeidsmigranten in het dorpen. Het vasthouden van             en veranderende woonwensen. In deze wijken moet flink geïnvesteerd worden om
     jongeren en het bouwen voor arbeidsmigranten draagt bij aan de vitaliteit en is        vitaal, duurzaam en passend bij de toekomstige demografie te blijven.
     goed voor het ondernemersklimaat. Daarnaast is het belangrijk om te investeren         Het inwoneraantal van deze wijken is in de loop der decennia sterk afgenomen
     in de verblijfskwaliteit van de dorpen. Dit vraagt om een dorpenstrategie:             (gezinsverdunning), waardoor het draagvlak voor de voorzieningen en het beheer
     gebiedsgerichte integrale aanpak om de kwaliteit van de dorpen te versterken.          van de openbare ruime onder druk is komen te staan. In deze wijken liggen grote
     Een ontwikkelprogramma waarin gemeenten de kansen voor woningbouw in                   opgaven en kansen om te komen tot een gevarieerder woonmilieu, klimaatadaptatie
     het bestaand stedelijk gebied van de dorpen in beeld brengen met aandacht              en energietransitie. De opgave is om de naoorlogse wijken (niet alleen in de steden,
     voor de lokale identiteit in relatie tot versterking van de voorzieningenstructuur     maar ook in de dorpen) een nieuwe ontwikkeldynamiek te geven met behulp van
     en ondernemersklimaat, het verblijfsklimaat, een mobiliteitsstrategie en de            verdichting, transformatie en revitalisering. Hier liggen kansen voor het realiseren
     energietransitie en klimaatbestendig maken van de dorpen.                              van een groot aantal woningen in groenstedelijke/dorps milieus op korte afstand
                                                                                            van voorzieningen en OV (max ca 90.000 woningen in heel Brabant).
     Inzetten op duurzame leefbaarheid kernen
     Brabant kent een groot aantal kleinere kernen met een aantrekkelijk landelijk          Versnellen woningbouw
     en groen woonmilieu, maar vaak met een beperkt aanbod aan dagelijkse                   Op korte termijn is het belangrijk de woningbouw te versnellen en daarmee
     voorzieningen. Kenmerkend voor deze kernen is veelal een grote onderlinge              het woningtekort te verminderen. Brabant heeft voldoende planaanbod voor
     verbondenheid (veel bewoners-initiatieven gericht op vergroten leefbaarheid en         woningbouw in de komende 5-10 jaar. Voor het inlopen van de woningtekorten
     zorg voor elkaar), maar er kan ook sprake zijn van vereenzaming, bijvoorbeeld bij      is het dus zaak om bestaande plannen daadwerkelijk en snel(ler) tot uitvoering te
     het vergrijzende deel van de inwoners. Een goede en veilige (fiets) bereikbaarheid     brengen. Voor elke stedelijke regio hebben gemeenten, provincie en rijk afspraken
     van de voorzieningen in het naburige centrumdorpen of stad is belangrijk, evenals      gemaakt over de minimale woningbouwprogrammering en wat er nodig is om de
     alternatieven voor OV (maatwerk, deelmobiliteit en gedeelde mobiliteit) en het         woningen te realiseren (ondertekening woondeals 9 maart 2023). In het kader van
     behoud en versterken van de identiteit van groen en landelijk woonmilieu. De           dit ontwikkelperspectief maken we afspraken over de wijze waarop de woningbouw
     woningbouwopgave in deze kernen willen we inzetten voor kwaliteitsverbetering          kan bijdragen aan de bestaande steden en dorpen. We brengen in kaart welke
     van het dorp, meer betaalbare woningen voor starters en levensloopbestendige           opgaven er liggen in bestaand stedelijk gebied van steden en dorpen en hoe
     woningen voor ouderen.                                                                 groot de opgave is voor uitleg in nieuwe, duurzame woongebieden. We komen tot
                                                                                            afweging van nieuwe locaties voor de langere termijn op basis van een integrale
                                                                                            ruimtelijke strategie voor de stedelijke regio’.
36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>INSPIRATIE. Meer               ruimte voor groen, fietsers en voetgangers (Vestdijk, Eindhoven)
Na twee jaar van werkzaamheden is de Vestdijk stapsgewijs veranderd in een            toch goed bereikbaar blijft. Voor de aanpak van de wateroverlast op de Vestdijk en
groene en aantrekkelijke stadsboulevard. Met meer ruimte voor voetgangers en          directe omgeving is een klimaatadaptieve waterberging aangelegd. Het regenwater
fietsers. En nog maar één rijstrook voor auto’s en één voor bussen. De nieuwe         stroomt nu vertraagd via een grote, ondergrondse berging naar de Dommel. Fietsers
Vestdijk is een belangrijke stap naar een gezond, aantrekkelijk en klimaatbestendig   kunnen over het hele heringerichte traject (Vestdijk-Hertogstraat-Kanaalstraat)
stadscentrum. Om de luchtkwaliteit te verbeteren, is er meer ruimte voor fietsers,    gebruikmaken van het nieuwe, vrijliggende tweerichtingenfietspad. Voor
voetgangers en groen, minder ruimte voor autoverkeer en geldt er een 30km-zone. De    voetgangers is aan beide zijden volop ruimte.
herinrichting draagt zo bij aan de gewenste verkeersreductie, waarbij de binnenstad


2010




2020




                                                                                                                       Foto’s: Nanda Sluijsmans



                                                                                                                                                                           37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>     INSPIRATIE. Groei             naar een gevarieerder woningaanbod (Kruiskamp, ‘s-Hertogenbosch)
     In de Bossche wijk de Kruiskamp wordt gewerkt aan een behoudende aanpassing         de buurt, gebaseerd op chirurgisch ingrijpen. Dat resulteert onder andere in
     van binnenuit. De wijk bestaat voor grote delen uit buurten met laagbouw (veelal    onderstaande transformatie. Op de plek van 102 eengezinswoningen is een nieuw
     gedateerde systeemwoningen) in een ruime groenstructuur. Er zijn in de buurt        blok verrezen met 58 eengezinswoningen, 17 zorgappartementen (afgenomen door
     veel situaties met ‘blinde kopgevels’, die de kwaliteit en sociale veiligheid van   zorgaanbieder Vivent), 72 sociale huurappartementen en een ontmoetingsruimte.
     de openbare ruimte onder druk zetten. Daarnaast is er toenemende vraag naar         Dit komt neer op 45% meer programma op dezelfde plot. Maar het zorgt vooral voor
     betaalbare woonruimte, onder andere voor mensen die ouder worden en met             een kwaliteitstoevoeging aan de openbare ruimte en aan een woningaanbod dat
     zorg thuis willen wonen. Corporatie Zayaz werkt aan een herstructurering van        veel beter past bij de actuele vraag.


     2005




                                                                                                                          Foto’s: KAW

     2020




38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>INSPIRATIE. Verdichtingsverhalen:   ‘het recente verleden bewijst dat het kan’
                                Het College van Rijksadviseurs heeft                        af. Zwaartepunt heeft tot nu gelegen bij enkele
Sint-Oedenrode
2000                            onderzoek gedaan naar Nederlands recente                    stads- en dorpscentra en bij de naoorlogse wijken
                                verdichtingsverleden. Het onderzoek laat zien dat           in de schil daar direct omheen (uit jaren ‘50 en ‘60).
                                het inzetten op kwaliteitsverbetering van bestaande         Diverse casussen laten zien dat er zelfs in de plekken
                                buurten leidt tot meer woningaanbod. Daar profiteren        waar nu al veel bijgebouwd is nog volop ruimte ligt
                                zowel nieuwe en bestaande inwoners van. Het                 voor kwaliteitsverbetering. Tegelijkertijd zijn er veel
                                permanent aanpassen en vernieuwen van gebouwde              gebieden waar tot nu zeer beperkt tot geen aandacht
                                buurten, dorpen en steden is een succesvol middel           voor is geweest.
                                om ze levendig en bij de tijd te houden.                    •   Verdichting in stads- en dorpscentra tussen 2005 en
                                                                                                2020: Bergen op Zoom (+25%), Steenbergen (+20%),
Sint-Oedenrode
                                Het verhaal van Sint-Oedenrode centrum                          Oudenbosch (+30%), Etten-Leur (+70%), Breda (+50%),
2020
                                In het dorpshart van Sint-Oedenrode zijn tussen 2005            Dongen (+20%), Loon op Zand (+30%), Waalwijk (+25%),
                                                                                                Oisterwijk (+50%), Drunen (+120%), Best (+25%), Asten
                                en 2020 bijna 350 nieuwe woningen toegevoegd
                                                                                                (+40%), Valkenswaard (+25%), Bladel (+60%), Hapert
                                (+55%). De inbreidingslocaties verschillen sterk
                                                                                                (+30%), Eindhoven (+90%), Geldrop (+30%), Vlijmen (+40%),
                                van elkaar maar zijn allen op een vanzelfsprekende              Oss (+30%), Berlicum (+25%), Schijndel (+100%), Veghel
                                manier in de bestaande dorpse sfeer ingepast. Ze                (+30%), Uden (+35%) en Bernheze (+60%)
                                sluiten qua functie, maat, oriëntatie en architectuur aan   •   Verdichting in naoorlogse wijken tussen 2005 en 2020:
                                bij het bestaande. Ze voegen naast woningen ook                 Kalsdonk Roosendaal (+15%), Ypelaar Breda (+15%),
                                voorzieningen toe en hebben het mogelijk gemaakt                Heuvel Breda (+20%), Tuinzigt Breda (+35%), Doornbos-
                                openbare ruimte te verbeteren, onder meer door                  Linie Breda (+15%), Schrijversbuurt Loon op Zand (+55%),

                                het maken van nieuwe voetgangersverbindingen                    Naastenbest Best (+17%), Geenhoven Valkenswaard
                                                                                                (+20%), Molenakkers Eersel (+10%), Hapert Noord (+60%),
                                en het behoud van doorzichten richting het
                                                                                                D’Ekker Veldhoven (+35%), Hemelrijken Eindhoven (+35%),
                                Dommellandschap. Alles bij elkaar opgeteld is met de
                                                                                                Barrier Eindhoven (+20%), Philipsdorp Eindhoven (+75%),
                                inbreidingsprojecten een substantiële bijdrage geleverd         Bennekel-Oost Eindhoven (+30%), Tuindorp Eindhoven
                                aan het versterken van de kwaliteit van het dorp.               (+20%), Sintenbuurt Eindhoven (+15%), Gerardusplein
                                                                                                Eindhoven (+15%), Vossenberg Helmond (+40%), De Reit
                                Het verhaal van Sint Oedenrode staat niet op zichzelf.          ’s-Hertogenbosch (+30%), Molenhoek ’s-Hertogenbosch

                                In de vijftien jaar tussen 2005 en 2020 zijn op veel            (+20%), Kortfoort Oss (+30%), Oorlogsheldenbuurt Oss
                                                                                                (+25%) en Hoogeinde Veghel (+35%)
                                plekken in Brabant woningen bijgebouwd om meer
Foto’s: Inbo
                                kwaliteit te maken. Deze opgave is nog lang niet


                                                                                                                                                            39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     Eerste uitvoeringsafspraken                                                          deze wijken. Woningbouw wordt hier strategisch ingezet om de opgaven voor

     1.      Gemeenten, provincie en Rijk spreken af de woningbouw zoveel als             water/klimaatadaptatie/vergroening/natuur in de stad/natuurinclusief bouwen,

     mogelijk wordt ingezet om bestaand stedelijk gebied van dorpen en steden te          energie, leefbaarheid, verduurzaming, vitaliteit, draagvlak voor voorzieningen,
                                                                                          functiemenging en tal van andere opgaven in de bestaande woningvoorraad aan
     2.      Steden, provincie en Rijk zetten in op het toevoegen van gemengde,
                                                                                          te pakken. De provincie ondersteunt hierbij met capaciteit en kennisdeling in de
     duurzame en aantrekkelijke (hoog)stedelijke en stedelijke woonmilieus in de
                                                                                          vorm van best-practices. Parallel hieraan wordt per stedelijke regio gestart met
     Brabantse steden in samenhang met mobiliteitstransitie. Dit doen deze partijen
                                                                                          een aantal prioritaire wijken waarvoor een transformatieaanpak ontwikkeld wordt
     door voor deze gebieden gebiedsuitwerkingen te maken in samenhang met het
                                                                                          samen met de provincie. Resultaten van de inventarisatie c.q. ontwerpstudie en
     multimodale mobiliteitspakket dat voor de stedelijke regio’s wordt opgesteld.
                                                                                          de ervaringen in de prioritaire wijken vertaald in een Brabantbrede aanpak die de
     Op basis van deze gebiedsuitwerkingen worden afspraken gemaakt m.b.t.
                                                                                          gemeenten in staat stelt de herstructurering op grote schaal ter hand te nemen.
     de ontwikkelstrategie voor deze gebieden en de inzet, rol en bijdrage die Rijk
                                                                                          Vervolgens wordt bekeken welke wederkerige afspraken vastgelegd kunnen worden
     en provincie leveren aan de opgaven van deze steden om te komen tot een
                                                                                          in een actualisatie van de woondeals.
     schaalsprong in stedelijkheid. In een aantal stedelijke zones is al sprake van
     een samenwerking gericht op deze schaalsprong, namelijk de grootschalige             5.      Provincie en stedelijke regio’s gaan samen de dorpenstrategie verder

     NOVEX-woningbouwlocaties zoals Eindhoven XL, Spoorzones Breda, Tilburg               ontwikkelen. Aan de hand van een aantal pilots onderzoeken we hoe we

     en ’s-Hertogenbosch en Helmond Centrum inclusief stationskwartier. En er             verdichting in de dorpen kunnen inzetten voor versterking van het dorpskarakter, de

     bestaat samenwerking tussen provincie en middelgrote gemeenten als Waalwijk,         leefbaarheid, het voorzieningenniveau, de bereikbaarheid en beter kunnen inspelen

     Roosendaal, Oosterhout, Maashorsten Bergen op Zoom gericht op inzet van het          op de veranderende bevolkingssamenstelling met een meer gevarieerd woonmilieu.

     provinciaal (financieel) instrumentarium t.b.v. binnenstedelijke transformatie.      Best practices die in andere provincies worden opgedaan betrekken we hierbij. Het
                                                                                          gaat daarbij niet alleen over het in beeld krijgen van de ruimtelijke kansen. We willen
     3.      Naast het werken aan grote en complexe binnenstedelijke transformatie
                                                                                          ook onderzoeken welke middelen (planologisch, financieel) of governance er nodig
     en herontwikkelingsopgaven brengen gemeenten de mogelijkheden voor het
                                                                                          is om de kansen in het bestaand bebouwd gebied van de dorpen beter in beeld
     realiseren van flexwoningen en woningen op (kleinere) inbreidingsplannen in beeld.
                                                                                          te krijgen en te benuttenIn 2023 starten we met pilot-projecten (onder andere in
     Realisering van hiervan draagt bij aan de versnellingsopgave tot 2030. Conform de
                                                                                          de stedelijke regio Breda-Tilburg en ’s-Hertogenbosch-Oss) waarna de opgedane
     afspraken in de woondeals inventariseren de stedelijke regio’s hiertoe in 2023 de
                                                                                          ervaring ook wordt ingezet voor de andere regio’s.
     mogelijkheden en obstakels.
                                                                                          6.      Nieuwe uitlegplannen komen aan de orde als transformatie en
     4.      De Brabantse steden erkennen de opgave voor de revitalisering
                                                                                          inbreiding onvoldoende mogelijkheden bieden en er sprake van is essentiële
     van verouderde naoorlogse wijken en gaan hier aan werken. De gemeenten
                                                                                          meekoppelopgaven voor de betreffende ontwikkeling. Deze locaties worden op
     brengen de kansen voor het toevoegen van nieuwe woningen in deze gebieden
                                                                                          regionaal niveau en integraal afgewogen).
     in beeld, in combinatie met het toekomstbestendig en duurzaam maken van



40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>7.        De provincie en gemeenten zorgen voor kwalitatief hoogwaardige               9.       Rijk, provincie en gemeenten zetten in op duurzaam en toekomstbestendig
woonmilieus met:                                                                       bouwen. De uitgangspunten hiervoor zijn randvoorwaardelijk en worden
•    a.   Voldoende betaalbare en passende woningen. Afspraken hierover worden         meegenomen bij het begin van iedere (plan) ontwikkeling:
     gemaakt in de woondeals;
•    b.   Locaties van nieuwe ontwikkelingen zo veel mogelijk langs (Hoogwaardig)      •    Dit betreft de uitgangspunten van het Grondstoffenakkoord (voor 2030 t 50%
     OV-assen met parkeerbeleid passend bij de mobiliteitstransitie (lagere normen,         reductie op gebruik van primaire grondstoffen en uitstoot van CO2 )
     meer dubbel- en deelgebruik);                                                     •    Het stimuleren van duurzame en toekomstbestendige bouw via het manifest
•    c.   Voldoende en kwalitatief goede werklocaties voor bedrijven met                    ‘Brabantse aanpak circulaire bouw’, kennisdeling en actief stimuleren van de
     toegevoegde waarde;                                                                    toepassing van biobased materialen in nieuw te realiseren projecten.
•    d.   Klimaat- en energieneutrale nieuwbouwwoningen;                               •    De inspanning om in 2030 het gebruik van hernieuwbare (biobased)
•    e.   Energietransitie bestaande stedelijke omgeving en programma                       bouwmaterialen en/of het hergebruik van bouwmaterialen te verhogen
     aardgasvrije wijken;                                                                   naar 25% in 2025 en 50% en om minimaal de helft van het aantal woningen
•    f.   Kwalitatief aantrekkelijke groen-blauwe openbare ruimte met integratie van        circulair en industrieel te laten bouwen, zoals ook benoemd in het Programma
     de groenblauwe opgave in de stedelijke omgeving inclusief toepassing van een           Woningbouw van BZK.
     regionale groennorm;
•    g.   Beperken van milieugezondheidsbelasting en bevorderen gezonde
     leefomgeving.                                                                     Energietransitie als randvoorwaarde voor verstedelijking
                                                                                       Goede energievoorziening is een randvoorwaarde voor duurzame verstedelijking.
8.        De provincie verkent waar zij een extra ondersteunende en actieve rol        Door de groei in wonen, werken en mobiliteit, maar ook door veranderend gebruik
voor gemeenten kan vervullen bij stedelijke transformaties. Op dit moment              (o.a. digitalisering, koeling, meer OV) stijgt de energiebehoefte flink de komende
is de provincie betrokken bij transformatieopgaven in de spoorzones en de              jaren. Parallel hieraan speelt de transitie van fossiele naar hernieuwbare energie
binnensteden van de 5 grote steden in Brabant. Samen stellen we voor die               (o.a. aardgasloos verwarmen, elektrisch rijden en produceren). Hierdoor loopt
gebieden ontwikkelvisies op en bepalen we hoe die worden gerealiseerd. In lijn met     het huidige energiesysteem tegen haar grenzen aan met als gevolg een groot
dit Ontwikkelperspectief kan bij de uitwerking van de afspraken daarvan samen          vraagstuk rond de warmtevoorziening van de (bestaande) gebouwde omgeving
met de Brabantse gemeenten worden bepaald waar het accent voor de komende              en een jarenlange schaarste in het stroomnet voor heel Brabant. Alleen door de
jaren komt te liggen voor deze actieve ondersteunende rol. De uitkomsten van           verstedelijkingsstrategie en energietransitie hand in hand te laten verlopen kan
het onderzoek naar de revitaliseringopgaven van de naoorlogse wijken en de             worden gezorgd dat zij elkaar versterken in plaats van blokkeren.
dorpenstrategieën leveren daarvoor input.

                                                                                       Dit helpt ons ook om de urgente energie- en klimaatambities te behalen. De
                                                                                       belangrijkste ambities voor 2030 zijn om 50% van de energie duurzaam op te


                                                                                                                                                                            41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>     wekken (Omgevingsvisie) en een broeikasgasreductie van 55%-60% ten opzichte                       koude/energiedragers)
     van 1990 (Regeerakkoord). Zeker zo belangrijk in relatie tot verstedelijking is het           •   Draag bij aan een robuust en flexibel energiesysteem: slimme infra voor
     nationale doel voor 2050 (Nederlandse Klimaatwet), dat van 95% reductie wordt                     opwek, afname, transport, opslag en conversie én slim stedelijk ontwerp
     aangescherpt tot de verplichting om de netto-uitstoot van broeikasgassen tot nul te               (oriëntatie en functies daken/gevels/openbare ruimte/ondergrond)
     reduceren (Regeerakkoord, Europese Klimaatwet).                                               •   Denk en acteer meerschalig, zodat gebieden en ontwikkelingen elkaar
                                                                                                       versterken
     Vanuit dit ontwikkelperspectief wordt daarom de stap gezet de energietransitie via      •   Voor de verstedelijking geldt aanvullend nog:
     twee lijnen te verbinden met de brede verstedelijkingsopgave. In de eerste plaats             •   Verstedelijk zoveel mogelijk nabij het regionale hoofdenergienetwerk;
     door op lokaal en regionaal niveau vraag en aanbod van energie op elkaar af te                •   Maak het energiesysteem boven- en ondergronds onderdeel van het
     stemmen, de energievraag zo laag mogelijk te maken en slimme oplossingen en                       ontwerp;
     ruimtelijke keuzes te maken die het bestaande energienetwerk ontzien. Hiervoor                •   Ontwerp stedelijk gebied met minimale energievraag en maximale
     is het nodig dat duurzame energie, inclusief het (extra) ruimtebeslag, een integraal              energieopwekking;
     onderdeel gaat vormen van de diverse verstedelijkingsopgaven. In de tweede                    •   Realiseer energieopwekking zoveel mogelijk nabij stedelijke gebieden.
     plaats is het belangrijk dat stedelijke ontwikkelingen tijdig worden voorzien van een
     aansluiting op een energienetwerk of – bron. Hiervoor is afstemming nodig tussen        Het is belangrijk dat de verstedelijkingsstrategie en de energietransitie elkaar
     onder andere stedelijke ontwikkelingen en investeringen in het energienetwerk: het      tijdens de strategiebepaling en planvorming blijven vasthouden. Op gemeentelijk
     programmeren en prioriteren. Een instrument voor het programmeren en prioriteren        en regionaal niveau maken partners bijvoorbeeld keuzes in het kader van de
     van uitbreidingen van het energienetwerk is het provinciaal Meerjarenprogramma          warmtetransitie (Transitievisies warmte), grootschalige opwek (Regionale
     Infrastructuur Energie en Klimaat (PMIEK). PMIEK is een nieuw instrument                Energiestrategieën en gemeentelijke omgevingsvisies), de verduurzaming van de
     waarmee netuitbreidingen worden geprioriteerd op basis van de mate waarin zij           industrie (Cluster Energiestrategieën) en de uitrol van laadinfra (RAL Zuidwest
     van provinciaal belang zijn. Voor het PMIEK ligt een belangrijke regiefunctie bij de    NL). Keuzes die niet los te zien zijn van de ontwikkelruimte voor wonen/werken/
     provincie.                                                                              mobiliteit/verstedelijking.


     Om de verstedelijkingsstrategie en energietransitie elkaar te laten versterken zijn     Om te oefenen met het samenwerken aan een toekomstbestendig energiesysteem
     op niveau van een ontwikkeling en op het niveau van de verstedelijking de volgende      tegen de complexe achtergrond van verstedelijking en verduurzaming zijn diverse
     principes opgesteld.                                                                    pilots gestart. In Noord-Brabant zijn in 2022 twee pilots gestart: De pilot Integraal
     •   Voor iedere ontwikkeling geldt:                                                     programmeren West-Brabant (PNB, focus op ontwikkeling van vraag naar en
          •       Minimaliseer de energievraag                                               aanbod van energie en de strategische keuzes die daarin gemaakt moeten worden
          •       Maximaliseer duurzame energieproductie door middel van een optimale        in West-Brabant) en de pilot MIEK regio Moerdijk (PNB, Havenbedrijf, gemeente
                  mix van de (potentieel) beschikbare bronnen (zon/wind/(rest)warmte/        en ministerie van EZK, focus op complexe energie-infrastructuuropgave in het


42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>gebied Moerdijk-Drimmelen-Geertruidenberg). De pilot Integraal programmeren           4.      In het volledige energiesysteem van Stedelijk Brabant zijn keuzes
West-Brabant is begin 2023 afgerond met lessons learned voor het opstellen van        nodig op zowel systeemniveau als op verstedelijkingsniveau. Op het moment
provinciale MIEK’s voor alle 4 de RES-regio’s. Deze pMIEK’s moeten in het voorjaar    van schrijven is het nog onduidelijk hoe het energiesysteem zich op deze twee
van 2023 in concept zijn opgeleverd. De pilot MIEK regio Moerdijk heeft een langere   niveaus zal ontwikkelen. Daarom moeten overheden, in samenspraak met
doorlooptijd en onderzoekt de integrale energie-infrastructuuropgave in relatie tot   netbeheerders, duidelijkheid scheppen over het energiesysteem van de toekomst
de industrie in dit gebied, de beperkt beschikbare ruimte (die eveneens nodig is      voor de verschillende gebieden binnen Brabant. Dit betreft keuzes maken over
voor de grondstoffentransitie) én meerwaardecreatie voor de lokale en regionale       energiedragers, het elektriciteitsnetwerk, de warmtevoorziening, en eventuele
energietransitie.                                                                     andere oplossingen in relatie tot de beschikbare ruimte. Hiermee creëren wij
                                                                                      duidelijkheid richting netbeheerders, woningeigenaren, en industrie. Zodat deze
                                                                                      partijen op hun beurt kunnen bepalen wat zij moeten doen om hun opgaven te
Eerste uitvoeringsafspraken                                                           realiseren, denk hierbij aan nieuwe ontwikkelingen en verduurzaming van bestaande
1.      De uitkomsten van de pilot Integraal Programmeren in West-Brabant             activiteiten. Om de eerdergenoemde duidelijkheid te kunnen verschaffen zullen
en pilot MIEK-regio Moerdijk zullen, tezamen met de hierboven geformuleerde           de provincie en gemeenten in de verdere uitwerking van het ontwikkelperspectief
principes voor energie door de provincie en gemeenten meegenomen worden in            onderzoeken op welke wijze de netcongestieproblematiek verminderd kan
de verdere uitwerking van dit ontwikkelperspectief richting concrete afspraken en     worden door naast het programmeren en prioriteren (in ruimte en tijd) te kijken
ruimtelijke (principe)keuzes in 2023. Om te komen tot ruimtelijke principe keuzes     naar technische oplossingen (zoals waterstof en electrolysers, energieopslag,
is een integrale gebiedsgerichte aanpak voor de Powerport Moerdijk nodig, waarbij     decentraal/lokaal energiemanagement en het beter inpassen van duurzame
de kansen, opgaven en impact van de energietransitie en grondstoffentransitie op      energieproductie projecten) en niet-technische oplossingen die zorgen dat het
de verstedelijkingsstrategie Stedelijk Brabant en Zuid-Nederland in beeld wordt       energieverbruik wordt teruggedrongen (zoals gedragsverandering, preventie van
gebracht (lopend traject).                                                            energieverbruik, energiebesparing en het slimmer gebruiken van energie in de
                                                                                      totale keten). Hierbij worden ook de nog op te stellen transitievisies warmte van de
2.      Om de informatie-uitwisseling tussen netbeheerders enerzijds en provincie
                                                                                      gemeenten meegenomen.
en gemeenten anderzijds te verbeteren zal BZK in 2023 komen met een standaard
vragenlijst om de uitwisseling van informatie te standaardiseren.                     5.      Rijk en regio beseffen zich dat ook andere nutsvoorzieningen zoals de
                                                                                      beschikbaarheid van drinkwater (mede in relatie tot opgaven om te komen tot
3.      Om de informatie-uitwisseling tussen netbeheerders enerzijds en provincie
                                                                                      een meer circulair watergebruik, het te scheiden van watersystemen) belangrijke
en gemeenten anderzijds te verbeteren werkt de Provincie met de netbeheerder,
                                                                                      randvoordwaarden zijn voor een duurzame verstedelijking. Bij de verdere uitwerking
gemeenten, en het Rijk (BZK, EZK) via het provinciaal MIEK het eerste beeld uit van
                                                                                      van dit Ontwikkelperspectief onderzoeken partijen op welke wijze dit effecten heeft
effecten van de verstedelijking op de energieopgave richting 2040. Dit eerste beeld
                                                                                      op de verstedelijkingsopgave.
zal in 2023 besproken worden met Rijk en regio in het BOL, MIEK of BO-MIRT.”




                                                                                                                                                                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>     KAART. Nieuwe             woningen versterken bestaande steden en dorpen

     •   Transformatie naar hoogstedelijk milieu                                          •   Revitalisering van naoorlogse wijken
          • Op basis van uitkomsten nabijheidsindex Dashboard                                  • ‘Ruimte zat’ verdichtingsaanpak. Selectie grote aaneengesloten
             Verstedelijking, grootschalige woningbouwlocaties en afspraken                        stedelijke buurten uit jaren 1960-1985 (op basis van BAG
             SGE                                                                                   bouwjarenkaart)

     •   Transformatie naar stedelijk milieu                                              •   Afmaken van uitleglocaties
          • Op basis van nabijheidsindex Dashboard Verstedelijking en                          • Op basis van afspraken Verstedelijkingsakkoord SGE
             potentie vanuit Bike Train Accessibility Level (BTAL)
                                                                                          •   Bestaand stedelijk gebied
     •   Versterken van de centrumdorpen                                                       • Vooralsnog geen afspraken
          • Kernen met een toekomstbestendige centrumpositie
              voorzieningen (op basis van expert judgement)

     •   Inzet op duurzame leefbaarheid van de kernen
           • Behoud van leefbaarheid en basisvoorzieningen (op basis van
              expert judgement)

     •   Revitalisering aandachtswijken (in kader Nationaal Programma
         Leefbaarheid en Veiligheid)
          • Langjarige inzet om leefbaarheid en veiligheid op orde te
              brengen en bewoners perspectief te bieden (Breda Noord,
              Tilburg-Noordwest, Eindhoven Woensel-Zuid, Roosendaal-stad)




     *   Voor de regio Zuidoost Brabant de ruimtelijke strategie nog niet is vastgesteld en
         dat uit dat proces nog voorstellen voor aanpassing kaart naar voren kunnen komen.


44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>     Nabijheid
     Nabijheidsindex 2018
     Bron: Dashboard Verstedelijking   Relatie tussen nabijheid en generatie van mobiliteitstrips en
        Hoogstedelijk                  reizigerskilometers. Langjarige analyse van het CBS-OViN
        Stedelijk
                                       (Onderzoek Verplaatsingen in Nederland) laat zien dat de
        Semi-stedelijk
        Suburbaan                      mate van nabijheid (van inwoners en banen) correleert met
        Dorps
                                       het verplaatsingsgedrag van de inwoners in deze gebieden.
        Landelijk
                                       Bijvoorbeeld: Inwoners in (hoog)stedelijke gebieden kiezen
                                       vaker voor de fiets, lopen of het OV. In suburbane milieus
                                       is het aandeel autotrips fors groter. In Brabant zijn de
                                       verschillen tussen stad en land nu relatief klein als we kijken
                                       naar dichtheden en nabijheid. Het ontwerpend onderzoek
                                       leert echter dat de B5 en M7 in veel gevallen een sprong
                                       in stedelijke nabijheid kunnen maken. Zeker voor de B5
                                       (en daarbinnen Eindhoven en Tilburg) is er dus ruimtelijke
                                       voedingsmodem voor een mobiliteitstransitie gekoppeld aan
                                       de stedelijke tranformatie en verdichting.




46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>4.4     MOBILITEITSTRANSITIE MAATWERK VOOR STAD EN DORP                                       •   Het creëren van een grotere nabijheid van wonen, werken en voorzieningen
In Stedelijk Brabant wordt ingezet op een mobiliteitstransitie voor personen- en                  zodat zo veel mogelijk verplaatsingen lopend of fietsend kunnen worden
goederenvervoer die ervoor zorgt dat de toenemende behoefte aan uitwisseling en                   afgelegd.
verplaatsing samen kan gaan met veiligheid, duurzaam ontwikkelen en schaarste                 •   Het voorrang geven aan binnenstedelijke ontwikkeling en aan het concentreren
aan ruimte. Een samenhangende ontwikkeling van verstedelijking en mobiliteit                      van verstedelijking rond openbaar vervoer knooppunten, zodat voor langere
met maatwerk voor stad en dorp biedt daarvoor de basis. Dit leidt tot de volgende                 verplaatsingen zoveel mogelijk van het openbaar vervoer gebruik kan worden
strategische keuzes om de mobiliteitstransitie voor stad en dorp te doen slagen:                  gemaakt.
                                                                                              •   Het inzetten op een mobiliteitstransitie in het stedelijk gebied (met name in de
                                                                                                  B5 en grotere kernen met stedelijke nabijheid en sterke OV-knopen). Hierbij
                                                                                                  wordt voor de groei van stedelijke mobiliteit vooral ingezet op schoner en
                                                                                                  efficiënter verplaatsen door het stimuleren van ruimte-efficiënte en duurzame
                                               De figuur geeft voor de stedelijke regio
                                               ’s-Hertogenbosch het verschil tussen een
                                                                                                  vervoerswijzen (lopen, fietsen, deelmobiliteit en collectief vervoer), het
                                               compact stedelijk ontwikkelperspectief             autoluwer maken van stadcentra, het concentreren van verkeer op hoofdassen,
                                               en een gespreid ontwikkelperspectief.              het verduurzamen van mobiliteit (zero-emissie) en het verbeteren van de
                                               Compact stedelijk neemt het
                                               autoverkeer af ten opzichte van de 2040
                                                                                                  verkeersveiligheid.
                                               basisprognose. Bij gespreid ontwikkelen        •   Het benutten van kansen voor slimme mobiliteit en het inzetten
                                               neemt het autoverkeer juist toe. Op de             op een structurele gedragsverandering via werkgeversbenadering,
                                               A59 en A50 is dit het verschil tussen wel of
                                               niet een extra rijstrook nodig.
                                                                                                  onderwijsbenadering, etc.
                                                                                              •   Buiten het stedelijk gebied is de auto voor verplaatsingen buiten de kern het
                                                                                                  hoofdvervoermiddel met inzet op OV en slimme mobiliteit (deelmobiliteit, hubs)
                                                                                                  om voor alle doelgroepen bereikbaarheid te organiseren en de uitwisseling
                                                                                                  tussen stad en land te faciliteren.
                                                                                              •   Het inzetten op een schaalsprong van het OV-systeem door het beter verbinden
                                                                                                  binnen en tussen de Brabantse stedelijke regio’s en omliggende stedelijke
                                                                                                  regio’s en het verbeteren van de nationale en internationale bereikbaarheid
                                                                                                  om zo de groei op te vangen van het aantal verplaatsingen als gevolg van de
                                                                                                  verstedelijkingsstrategie (gericht op een concentratie van wonen, werken en
                                                                                                  voorzieningen op de stedelijke hoofdknopen). Het Toekomstbeeld OV 2040 en
                                                                                                  de regionale uitwerking daarvan (bidbook Hink-Stap-Sprong van landsdeel
                                                                                                  Zuid) zijn bouwstenen voor deze beoogde schaalsprong.


                                                                                                                                                                                     47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>     SCHEMATISCHE WEERGAVE. Mobiliteitstransitie                                            maatwerk voor stad en dorp
                                                                                                In het stedelijk gebied is een keur aan dagelijkse en niet-dagelijkse voorzieningen nabij.
                                                                                                Lopen en fietsen zijn dragend. Extern is dat de fiets-trein combinatie. In het stedelijk
                                                                                                gebied zelf is het aandeel OV beperkt maar duidelijk groter dan nu, toegespitst
                                                                                                op gebieden met stedelijke massa die buiten de directe fietscontour liggen. Die
                                                                                                fietscontour wordt met snelfietsroutes groter voor de gebruiker die wat verder
                                                                                                fietsen prima vindt. Dat biedt keuzeruimte aan bewoner en bezoeker. Stedelijk
                                                                                                HOV en snelfietsroutes leggen ook de verbinding naar grotere werklocaties aan de
                                                                                                stadsrand. De auto heeft een relatief kleine rol in het stedelijk gebied. Parkeren in
                                                                                                wijkhubs, deelauto’s, gereguleerd parkeren, 30 km/uur en afwikkelen buitenom zijn
                                                                                                de standaard.


                                                                                                In de M7 is een compleet aanbod van dagelijkse voorzieningen binnen 10 minuten lopen of
                                                                                                fietsen, geconcentreerd in aantrekkelijke gemengde centrumgebieden. Voor ruimere keuze
                                                                                                in banen en hoogstedelijke voorzieningen wordt vaker dan in de B5 een beroep
                                                                                                gedaan op de stedelijk regio. Extern is de auto het belangrijkste vervoersmiddel. Via trein
                                                                                                of HOV is de M7 wel stevig aangetakt op het stedelijk netwerk. Via snelfietsroutes zijn
                                                                                                omliggende kernen en stedelijke centra bereikbaar per e-bike. OV en fiets blijven
                                                                                                in de M7 duidelijk ondergeschikt aan de auto maar bieden wel de kwaliteit van
                                                                                                multimodale bereikbaarheid en een lichte reductie van het huidige auto-aandeel.
                                                                                                In de centrumgebieden zal gereguleerd parkeren op afstand ingezet worden,
                                                                                                daarbuiten start de autorit meestal voor de deur.


                                                                                                De kleinere kernen zijn een zeer diverse groep. Het voorzieningenaanbod dat in de eigen
                                                                                                kern lopend of fietsend bereikbaar is, verschilt van beperkt tot compleet voor dagelijkse
     Schematische weergave resultaat mobiliteitstransitie voor B5, M7 en kleinere kernen.
                                                                                                activiteiten. Maar meestal is voor een (steeds groter deel) van de dagelijkse en niet-
     De figuur geeft typologisch en orde van grootte de rol en samenhang van de
                                                                                                dagelijkse activiteiten is een externe verplaatsing in de stedelijke regio nodig. De
     vervoerswijzen. Uit te werken per stad en dorp.
                                                                                                auto vervult daarin een zeer belangrijke rol. De opgave is om met (snel)fietsroutes
                                                                                                en maatwerk wel basisbereikbaarheid zonder auto te bieden. Zo blijft het dorp een
                                                                                                prettige plek voor iedereen zonder auto (inclusief oudere kinderen) en blijft de dorp-
                                                                                                stad relatie twee kanten op stevig.


48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>•    Het benutten van het bestaande wegennet voor verplaatsingen waarvoor geen           met het Rijk, wordt overleg gevoerd met het Rijk. Indien Rijk en regio het nodig
     goed alternatief voor de auto is.                                                   vinden kunnen tijdens het BO MIRT 2023 afspraken over de pakketten worden
                                                                                         geagendeerd.

                                                                                         3.      Regio en Rijk beogen een schaalsprong in het OV. Het Toekomstbeeld
Eerste uitvoeringsafspraken                                                              OV 2040 en de regionale uitwerking daarvan (hink-stap-sprong) zijn hiervoor
1.       Gemeenten en provincie zetten in op een mobiliteitstransitie in het
                                                                                         bouwstenen. Voor de fiets is de Brabantse uitwerking van het Nationaal
personen- en goederenvervoer. Dit is een samenhangende aanpak die direct is
                                                                                         Toekomstbeeld Fiets het vertrekpunt. Provincie en Rijk onderzoeken wat het
gekoppeld aan de stedelijke transformatie, verdichting en functiemenging en die is
                                                                                         effect is van de strategische hoofdkeuzes in termen van stedelijke ontwikkeling
gericht op minder, schoner en efficiënter verplaatsen (lopen, fietsen, deelmobiliteit
                                                                                         en mobiliteitstransitie op de verwachte vervoersvraag van het openbaar vervoer
en collectief vervoer). Ingezet wordt op het creëren van meer stedelijke nabijheid,
                                                                                         en fietsverkeer tot 2030 en daarna. Afhankelijk van het onderzoeksresultaat en de
het bij voorkeur binnenstedelijk bouwen en op met OV goed bereikbare locaties, het
                                                                                         mogelijkheden van betrokken partijen wordt gekeken of er aanvullende afspraken
autoluwer maken van stadscentra, het verduurzamen van mobiliteit (zero-emissie)
                                                                                         nodig zijn voor spoor- en busnetwerk, stallingen en fietsmaatregelen boven op
en het verbeteren van de verkeersveiligheid. Zo wordt ervoor gezorgd dat het
                                                                                         lopende studies naar het Toekomstvast spoor Zuidoost-Nederland, de multimodale
gebruik van duurzame mobiliteit voor zoveel mogelijk mensen aantrekkelijk wordt.
                                                                                         knoop EIK XL en de verkenning spoorknoop ‘s-Hertogenbosch.
2.       Om de groei van het aantal inwoners en arbeidsplaatsen per stedelijke
                                                                                         4.      Gemeenten en provincie koppelen plannen voor het OV-netwerk in de vorm
regio te kunnen accommoderen wordt voor elke stedelijke regio een meerjarig en
                                                                                         van de realisatie van BRT (Bus Rapid Transit) en uitkomsten van het onderzoek
samenhangend pakket aan mobiliteitsmaatregelen opgesteld (inclusief kosten,
                                                                                         Toekomstvast spoor aan het concentreren van ruimtelijke ontwikkelingen nabij
financiering en fasering). Deze pakketten faciliteren de gewenste mobiliteitstransitie
                                                                                         OV-knooppunten. Betrokken gemeenten en provincie maken per corridor of knoop
en de beoogde schaalsprong in het OV-systeem. Hierin worden de uitgangspunten
                                                                                         wederkerige afspraken. Daar waar het mogelijk ook Rijksinvesteringen betreft zal
van nabijheid en duurzame mobiliteit vertaald in concrete doelstellingen en
                                                                                         het Rijk aansluiten bij de gesprekken.
maatregelen en worden onder andere de volgende aspecten meegenomen:
bereikbaarheid van werklocaties, een sturende parkeeraanpak, een passende                5.      Provincie en stedelijke regio’s gaan de mogelijkheden voor HOV-ontsluiting

OV-exploitatie, mobiliteit voor iedereen, stadslogistiek, herinrichting/herroutering     met Bus Rapid Transit in combinatie met stedelijke knooppuntontwikkeling

stedelijke hoofdstructuur auto en de relatie met goederennetwerken. Provincie            verkennen voor de toplocaties Brainport, belangrijkste assen in de B5-steden en de

en betrokken gemeenten werken de genoemde mobiliteitspakketten in 2023                   middelgrote plaatsen zonder station; Waalwijk, Oosterhout, Veghel, Uden.

verder uit, waarbij het Rijk regelmatig wordt bijgepraat over de vorderingen. Indien     6.      Rijk, provincie en stedelijke regio’s beperken de groei van het autoverkeer
Rijk en regio het nodig vinden kunnen tijdens het BO MIRT 2023 afspraken over            met de verstedelijkingsstrategie en de mobiliteitstransitie. Gekozen wordt voor
de pakketten worden geagendeerd. Als in de pakketten onderdelen zitten die               een optimale benutting van het hoofdwegennet tot 2040 door onder meer
betrekking hebben op de nationale infrastructuur, die de financiële draagkracht          slimme oplossingen, gedrag en Betalen naar Gebruik. Enige vertraging op het
van de regio’s overstijgen of onderdeel (kunnen) uitmaken van andere afspraken

                                                                                                                                                                               49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>wegennetwerk tijdens piekmomenten wordt geaccepteerd zolang er sprake is van          10.     De provincie organiseert samen met de B5-steden kennisdeling,
voorspelbare en betrouwbare reistijden. Bij deze afspraak zijn afspraken binnen het   monitoring en uitwisseling van data over de ontwikkeling van de mobiliteitstransitie
BO MIRT over de A58 en over de A2 Deil – Vught kaderstellend.                         in het personen- en goederenvervoer in Brabant.

7.      Provincie en B5-steden zetten een ontwikkelprogramma voor stedelijke
logistiek op voor het bundelen, afstemmen en versterken van initiatieven
(goederenhubs, zero-emissie voertuigen en bundeling van stromen).

8.      Rijk, provincies en stedelijke regio’s erkennen de spanning tussen de
opgave van binnenstedelijk bouwen en wonen in de spoorzones en het gebruik
van het spoor voor goederenvervoer en specifiek voor het vervoer van gevaarlijke
stoffen. Rijk en regio constateren dat het van gezamenlijk belang is om met elkaar
in gesprek te blijven over een robuust Basisnet en verstedelijking langs het spoor.
De Stuurgroep Basisnet is daarvoor het meest aangewezen overleg omdat dit
in meer regio’s speelt. In de Stuurgroep kan worden afgesproken om punten in
andere bestuurlijke overleggen te agenderen; zoals in het BO Leefomgeving Zuid
2023. Begin 2023 worden in de Stuurgroep de verschillende perspectieven en
kaders besproken voor goederenvervoer en op het terrein van ruimtelijke ordening.
Op basis daarvan worden de mogelijkheden besproken om tot een gezamenlijk
handelingsperspectief te komen.

9.      Rijk en provincie voeren op basis van de opgaven uit de IMA (integrale
mobiliteitsanalyse) en de nieuwe programmering van werklocaties (zie 5.4)
een quickscan uit naar de multimodale goederennetwerken (inclusief buis). De
quickscan richt zich op de vraag of alle opgaven nog steeds goed belegd zijn in
bestaande projecten en programma’s en doet waar nodig aanbevelingen hierin te
actualiseren.




                                                                                                                                                                             51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>     KAART. Mobiliteitstransitie                   maatwerk voor stad en dorp

     •   Hoogstedelijke mobiliteitstransitie                                     •   Quick scan naar multimodale goederennetwerken
            • Locaties waar de sprong naar hoogstedelijke nabijheid                      • Op basis van de opgaven uit de IMA (integrale
                gemaakt wordt. Op basis van uitkomsten nabijheidsindex                       mobiliteitsanalyse) en de nieuwe programmering van
                Dashboard Verstedelijking.                                                   werklocaties.

     •   Stedelijke mobiliteitstransitie                                         •   Opwaarderen snelfietspadennetwerk
             • Locaties waar de sprong naar stedelijke nabijheid gemaakt                • Voor de Fiets is de Brabantse uitwerking van het Nationaal
                  wordt en plekken met goede OV-bereikbaarheid. Op basis van               Toekomstbeeld Fiets het vertrekpunt.
                  uitkomsten nabijheidsindex Dashboard Verstedelijking en
                  Bike Train Accessibility Level (BTAL).                         •   Opwaardering / verbetering stations
                                                                                        • Op basis van Toekomstbeeld OV 2040 en de regionale
     •   Mobiliteitstransitie                                                              uitwerking daarvan (hink-stap-sprong).
            • Aanpak gericht op deelmobiliteit, fiets en lopen en goede
                 aansluiting op de mobiliteitshubs in de regio, verdichting in   •   Afmaken verbetering bestaande hoofd- en regionaal autowegennet
                 stationsomgevingen/HOV knooppunten.                                    • Op basis van afspraken binnen het BO MIRT over de A58 en
                                                                                           over de A2 Deil – Vught kaderstellend.
     •   Hoogwaardig Openbaar Vervoer en/of Bus Rapid Transit
            • Regio en Rijk beogen een schaalsprong in het OV. Het               •   Ontwikkeling / verbetering internationale verbindingen
               Toekomstbeeld OV 2040 en de regionale uitwerking daarvan                 • Op basis van Toekomstbeeld OV 2040 en de regionale
               (hink-stap-sprong) zijn hiervoor bouwstenen.                                 uitwerking daarvan (hink-stap-sprong).

     •   Frequentieverhoging spoor (IC en sprinter)                                  Zoekgebied nieuw sprinterstation
             • Op basis van Toekomstbeeld OV 2040 en de regionale
                uitwerking daarvan (hink-stap-sprong).                               Electrificatie spoorlijn




52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>     4.5     KWALITATIEVE WERKGEBIEDEN ALS RANDVOORWAARDE                                   terreinen. In tegenstelling tot eerdere prognoses wordt ook een uitbreidingsvraag
             VOOR CIRCULAIRE ECONOMIE                                                       verwacht na 2030. De prognoses gaan er van uit dat een deel van de vraag, ook na
     Vitale en toekomstbestendige werklocaties zijn een belangrijke randvoorwaarde          2030, gevonden kan worden op bestaande locaties.
     voor de ontwikkeling van een toekomstbestendige economie in Brabant. Zo wordt
     45% van het Bruto Regionaal Product gerealiseerd op bedrijventerreinen. Ook            Het vinden van ruimte voor nieuwe werklocaties wordt steeds ingewikkelder
     vinden we daar 38% van de werkgelegenheid. Bedrijventerreinen en bedrijven             omdat de voor de hand liggende locaties vrijwel op zijn en de druk op de ruimte,
     spelen bovendien een cruciale rol in de grote transities op het gebied van energie,    het milieu, het infrastructuurnetwerk, het energienetwerk en de arbeidsmarkt
     klimaat en circulaire economie.                                                        toeneemt. Voor de transitie naar een meer circulaire economie en ruimte voor
                                                                                            een toekomstbestendige economie is een integrale ruimtelijke aanpak nodig.
     Hiervoor is het belangrijk dat de kwaliteit van de Brabantse bedrijventerreinen        Bij deze integrale aanpak gaat het om het integraal afwegen van locaties én het
     zo optimaal mogelijk aansluit bij de vestigingseisen van bedrijven. Er is vanuit       kijken vanuit een ruimtelijk economische visie op Brabant, in samenhang met de
     bedrijven steeds meer behoefte aan aantrekkelijke werkmilieus op goed                  toekomststrategie en vestigingsvoorwaarden van bedrijven. Onderdeel van die
     bereikbare plekken, vooral met het oog op het vinden van geschikt personeel.           integrale afweging is ook het verder aanscherpen van (sub)regionale profilering
     Om dit te bereiken is samenwerking en uitwisseling op allerlei niveaus steeds          en het gebruik maken van de knooppunten in infrastructuur, energie, kennis en
     belangrijker, bijvoorbeeld in de triple helix verbanden in Brabant. Maatschappelijke   stedelijkheid die Brabant biedt. Door de toenemende druk is het van belang dat
     en economische trends hebben daarnaast impact op de aard en omvang van                 er scherpe keuzes gemaakt worden. Vaker dan voorheen bestaat de mogelijkheid
     de ruimtevraag van bedrijven. De meest relevante trends hierbij zijn energie en        dat er geen plek geboden kan worden aan bepaalde ontwikkelingen of dat die
     klimaat, circulaire economie en digitalisering. De verwachting is dat meer ruimte      ontwikkeling een andere vorm moet krijgen.
     nodig is door investeringen in robotisering en automatisering (digitalisering). Ook
     is meer ruimte nodig voor opslag, scheiding en bewerking door de ontwikkeling          De intensivering, verduurzaming en herstructurering van bestaande
     naar een circulaire economie. Daarnaast is de circulaire economie ook een systeem      bedrijventerreinen is een belangrijk middel om een deel van de ruimtebehoefte
     dat geïntegreerd moet worden in het stedelijk netwerk, bijvoorbeeld: bouwhubs,         te accommoderen en tal van opgaven op bestaande terreinen aan te pakken.
     retourlogistiek, aan- en afvoer van grondstoffen over water.                           Het mengen van functies of de herstructurering van terreinen is geen makkelijke
                                                                                            opgave en stelt ook voorwaarden. Denk aan de noodzaak van schuifruimte om
     De opgave om te komen tot passende werkmilieus is zowel kwalitatief als                de herprofilering en intensivering vorm te kunnen geven. Met het project ‘Grote
     kwantitatief van aard. Het huidige harde planaanbod is onvoldoende om te voorzien      Oogst’ versnelt de provincie samen met gemeenten en andere lokale partners de
     in de verwachte ruimtevraag tot en met 2030. Daarnaast sluit de kwaliteit van          vergroening en verduurzaming van bedrijventerreinen. Enerzijds omdat duurzame
     het harde planaanbod niet (altijd) aan op de vraag van bedrijven. Voor de periode      bedrijventerreinen een belangrijke voorwaarde zijn voor een toekomstbestendige
     tot en met 2030 ligt er vooral een zoekopdracht voor nieuwe werklocaties in de         economie. Anderzijds omdat bedrijventerreinen een substantiële bijdrage kunnen
     segmenten grootschalige logistiek, grootschalige productie en reguliere MKB-           leveren aan de beleidsdoelstellingen op het gebied van energie, circulariteit,


54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>•   Om richting de toekomst concurrerend te blijven is er in alle sectoren
    vernieuwing nodig in typologie voor gebouw en werkgebied.




                                                                             55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>     klimaatadaptatie, biodiversiteit en stikstof. Ook willen we inzetten op meervoudig   vernieuwingen die ook nodig is om over 10 of 15 jaar niet vast te lopen in het vinden
     ruimtegebruik op bestaande en nieuw te ontwikkelen bedrijventerreinen. Dit willen    van ruimte (fysiek, mobiliteit, natuurlijke systemen) voor economische ontwikkeling.
     we integraal bekijken, ook vanuit het oogpunt van aan- en afvoer van goederen en
     de bereikbaarheid in algemene zin. Denk hierbij bijvoorbeeld aan combinaties met     Een andere strategie gericht op zorgvuldiger ruimtegebruik en een hogere
     energieproductie, wateropvang, vergroten biodiversiteit/groene dooradering en        economische waarde richt zich op ontwikkelingen op bestaande bedrijventerreinen.
     sport.                                                                               De provincie heeft in samenwerking met alle regio’s onderzoek uitgevoerd naar
                                                                                          de vestigings- en herontwikkelingsmogelijkheden voor grootschalige logistiek (>
                                                                                          3 ha). Uit dit onderzoek blijkt dat op veel bestaande bedrijventerreinen in Brabant
                                                                                          vestigings- en/of herontwikkelingsmogelijkheden zijn voor grootschalige logistiek.
                                                                                          De provincie en gemeenten vinden dit ongewenst omdat niet alle terreinen geschikt
                                                                                          zijn vanuit ruimtelijk en/of infrastructureel oogpunt, onbeperkte grootschalige
                                                                                          logistieke ontwikkeling zorgt voor verdringing van andere ruimtevragers (zoals
                                                                                          het lokaal MKB, (andere) regionale speerpuntbedrijven, maatschappelijke
                                                                                          transities en transformaties) en het selectieve clusteringsbeleid en de aanpak
                                                                                          gericht op regionale meerwaarde doorkruist. Provincie en gemeenten hebben
                                                                                          daarom een centrale aanpak afgesproken. Zo kunnen we effectief sturen op
                                                                                          de vestigingsmogelijkheden van grootschalige logistiek op zowel green- als
                                                                                          brownfields. De basis voor deze aanpak zijn regionale afspraken over de locaties
                                                                                          waar ontwikkelingen van grootschalige logistiek zijn toegestaan en waar niet.
                                                                                          Voor de doorwerking van dit beleid zet de provincie in samenspraak met de
                                                                                          regio’s haar juridische instrumentarium in, zoals de omgevingsverordening en een
                                                                                          voorbereidingsbesluit.


                                                                                          Om de behoefte aan voldoende, aantrekkelijke en goed bereikbare werklocaties te
     Daarnaast kunnen concepten die inzetten op een vernieuwende manier van
                                                                                          accommoderen kiezen we voor:
     ruimtegebruik (voor bedrijven) leiden tot een win-win situatie; meer ruimtelijke
                                                                                          •   Inzetten op verduurzaming, intensivering en herstructurering van
     kwaliteit, een hogere economische waarde, meervoudig ruimtegebruik en minder
                                                                                              bedrijventerreinen. Bijvoorbeeld door meervoudig ruimtegebruik, het
     ruimtebeslag. Denk bijvoorbeeld aan de Brainport Industries Campus (Eindhoven)
                                                                                              project Grote Oogst en concepten die inzetten op vernieuwende manier van
     of gestapelde logistieke concepten. Het ontwikkelen en meer inzetten op dit
                                                                                              ruimtegebruik (voor bedrijven).
     soort concepten voor de economie van Brabant is een van de economische
                                                                                          •   Het zorgvuldig benutten van de huidige harde plannen en reeds


56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>INSPIRATIE. Fabriek                 van de Toekomst (Brainport Industries Campus, Eindhoven)
De Brainport Industries Campus is het toonbeeld van typologische vernieuwing.               er optimaal gebruik gemaakt van kennis en kunde om tot innovatieve oplossingen
In een unieke parkachtige setting in de Brainport regio zijn verschillende bedrijven        en vernieuwing te komen. Behalve kennis en ervaring worden hier ook faciliteiten
in de hightech maakindustrie, onderwijs- en kennisinstellingen samen gevestigd.             gedeeld om te produceren en te innoveren. Door de kop en de staart van de complete
Smart Industry komt hier letterlijk en figuurlijk van de grond, in de geheel circulair      toeleverketen met elkaar te verbinden ontstaat een netwerk waarin alles mogelijk is. Korte
gebouwde ‘Fabriek van de Toekomst’ dat modulair is opgezet. Het is dé plek waar de          lijnen tussen talloze specialismes zijn een motor voor innovatie en flexibiliteit. De
hightech maakindustrie elkaar ontmoet (in het atrium), waar bedrijven leren van elkaar en   keten als netwerk is de kracht van de campus.
direct samenwerken met de nieuwe generatie technisch opgeleiden. Op deze manier wordt




                                                                                                                                                                                         57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>          geprogrammeerde bedrijventerreinen.                                                 2.       Provincie en stedelijke regio’s stellen een gezamenlijke aanpak
     •    Het ontwikkelen van een ruimtelijk economische visie voor Brabant en het            op voor de integrale afweging van belangen, ruimteclaims en passende
          ontwikkelen/aanscherpen van (sub)regionale (economische) profileringen.             ontwikkellocaties, mede in relatie tot het ruimtelijk voorstel dat de provincie
     •    Een integrale afweging om te komen tot zoekgebieden voor nieuwe                     moet maken voor oktober 2023. Uit dit traject volgt of er zoekgebieden mogelijk
          grootschalige werklocaties. In deze integrale aanpak ontwikkelen                    zijn voor nieuwe grootschalige werklocaties (met name voor grootschalige
          we afwegingscriteria. Deze criteria hebben zowel betrekken op de                    logistiek en grootschalige maakindustrie) in combinatie met mogelijkheden voor
          vestigingsvoorwaarden van bedrijven (ligging t.o.v. knopen, kennis,                 functiemenging en het toepassen van nieuwe concepten voor het ruimtegebruik
          arbeidsmarkt, ontsluiting, stedelijkheid, beschikbaarheid energie etc), als op de   van bedrijven. De betrokkenheid van waterschappen, rijk en landelijke gemeenten
          ruimtelijke mogelijkheden en randvoorwaarden (o.a. water, bodem, landschap,         wordt nader afgestemd bij het opstellen van het plan van aanpak. Startpunten zijn:
          natuur, buffers tussen stedelijk gebieden en de afweging met de ruimtelijke
          opgave voor bijv. wonen, concentratie van detailhandel, klimaatadaptatie,           •    Gewenste positionering provincie en regio’s in gedragen ruimtelijk-
          energietransitie of landbouw).                                                           economische visies en -toekomstbeelden van Brabant en de regio’s
                                                                                                   daarbinnen;
                                                                                              •    Prognoses over de ruimtebehoefte van bedrijventerreinen (inbreng provincie);
     Eerste uitvoeringsafspraken                                                              •    Prognoses over ontwikkeling van de werkgelegenheid, inclusief de relatie
     1.       In lopende trajecten zetten provincie, rijk en regio in op meervoudig                met de demografische ontwikkeling en de ontwikkeling van de potentiële
     ruimtegebruik, verduurzaming, intensivering, herstructurering en functiemenging.              beroepsbevolking (inbreng provincie en stedelijke regio’s);
     Nieuwe kansrijke inzichten zullen worden doorgevoerd in beleid. Wanneer hieruit          •    Toepassen van de lagenbenadering (randvoorwaarden/kansen vanuit water,
     nieuwe acties of onderzoeksvragen volgen, wordt gezamenlijk bekeken hoe deze                  bodem, landschap, natuur, wonen, voorzieningen, bereikbaarheid etc.);
     het beste belegd kunnen worden.                                                          •    Bestaande knooppunten/locaties (infrastructuur, energie, kennis en andere
                                                                                                   netwerken) ;
     De lopende trajecten zijn:
     •    Actielijnen GRIP op grootschalige bedrijvigheid (o.a. duurzame ruimtelijke          •    Kansen energietransitie: koppelen aan lokale kansen of Brabantbrede
          inpassing, handreiking regionale meerwaarde en toolkit herstructurering                  infrastructuur;
          bedrijventerreinen);                                                                •    Gezamenlijke aanpak (X)XL-logistiek en het project GRIP op grootschalige
     •    Grote oogst;                                                                             bedrijfsvestigingen (inbreng provincie en rijk);
     •    Gezamenlijke aanpak (X)XL logistiek;                                                •    Inventarisatie van bestaande bedrijventerreinen en stedelijke interactiemilieus
     •    Onderzoeken regio’s mogelijkheden voor intensivering bestaande terreinen;                inclusief de plannen/keuzes die hiervoor al zijn gemaakt in gemeentelijke,
     •    Regionale grondprijsmethodieken en regionale uitgifteregels en protocollen.              regionale en provinciale trajecten (inbreng gemeenten);




58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>•   Kansen en opgaven voor energie, grondstoffencascades (reststromen benutten
    ed) en andere aspecten van de (kringloop)economie (inbreng provincie);
•   De Brabantbrede verstedelijkingsstrategie en strategie per stedelijke regio als
    input voor de brede ruimtelijke afweging.




                                                                                      59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>     KAART. Kwalitatieve              werkgebieden als randvoorwaarde voor circulaire economie

     •   Verduurzaming van bedrijventerrein (in het kader van project Grote      •   Terreinen met uitgeefbare gronden (meer dan 5 Ha.)
         Oogst)                                                                       • Uit IBIS, vooralsnog geen afspraken
          • Met focus op energietransitie, circulariteit, klimaatadaptatie en
             stikstofreductie. Deze 13 terreinen zijn gezamenlijk goed voor
             38% van de banen en 53% van het energieverbruik van Brabant.

     •   Bedrijventerrein met bijzondere knoopwaarde doorontwikkelen
          • We spreken van knoopwaarde als minimaal 3 knoopfuncties
              gecombineerd worden (bij knoopfuncties gaat het over
              directe aanwezigheid van: goederenspoor, hoogspanningsnet,
              internationale wegcorridor, buistracé, haven, luchthaven, (hoog)
              stedelijke nabijheid).

     •   Reeds geprogrammeerde regionale bedrijventerreinen
          • Bedrijventerreinen waar eerder al afspraken over zijn gemaakt. In
             ontwikkeling tot 2030.

     •   Bestaande werklocaties
          • Uit IBIS, vooralsnog geen afspraken

         Terreinen met zwaardere milieucategorieen
          • Uit IBIS, vooralsnog geen afspraken

         XXL logistiek locaties
          • Uit IBIS, vooralsnog geen afspraken




60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>     5.      EERSTE UITWERKING VOOR DE BRABANTSE REGIO’S

     Als basis voor het Ontwikkelperspectief voor het NOVEX-gebied stedelijk Brabant      5.1.    ZUIDOOST-BRABANT
     is een Brabantbrede verstedelijkingsstrategie opgesteld (Verstedelijkingsstrategie   De regio Zuidoost-Brabant bestaat uit 4 subregio’s: het Stedelijk Gebied
     Brabant 2040) en werken de stedelijke regio’s aan ontwikkelstrategieën voor          Eindhoven (SGE), De Peel, De Kempen en de A2-gemeenten. Voor het SGE is op
     hun stedelijke regio. De vijf ontwikkelprincipes voor duurzame verstedelijking       het BO-Leefomgeving van juni 2022 een verstedelijkingsakkoord afgesloten.
     uit de Brabantbrede strategie en de resultaten van het onderzoek dat in de           Dit verstedelijkingsakkoord is in lijn met, en een belangrijke bouwsteen voor,
     stedelijke regio’s is gedaan met het Dashboard Verstedelijking vormen de             het Brabantbrede Ontwikkelperspectief. Inmiddels stellen de 4 subregio’s van
     basis van de ontwikkelstrategieën van de stedelijke regio’s in dit hoofdstuk. Het    Zuidoost-Brabant samen een ontwikkelperspectief op en is het proces gestart om
     Stedelijk Gebied Eindhoven (SGE) heeft het MIRT-onderzoek “Verstedelijking           alle vier de subregio’s aan te sluiten bij het Brabantbrede Ontwikkelperspectief.
     en mobiliteit Brainportregio” uitgevoerd en in het BO-leefomgeving 2022 een          In de Ontwikkelstrategie Zuidoost-Brabant wordt de verbinding gelegd met het
     verstedelijkingsakkoord met provincie en Rijk gesloten.                              Brabantbrede Ontwikkelperspectief voor NOVEX Stedelijk Brabant. De ambitie is
     Per regio zijn in dit hoofdstuk de belangrijkste ambities en richtinggevende         dat de hele regio in de loop van 2023 is aangesloten op het proces voor NOVEX
     keuzes weergegeven die voortkomen uit de ontwikkelstrategieën voor de                Stedelijk Brabant.
     verstedelijkingsopgave van de regio’s. De stedelijke regio’s zullen deze met
     provincie en waterschappen verder uitwerken in een uitvoeringsagenda
     voor de stedelijke regio. Voor zover de ontwikkelstrategieën niet leiden
     tot integraal en regionaal afgewogen en gedragen keuzes voor de grotere
     verstedelijkingsvraagstukken (voor de periode tot 2040/50) neemt de provincie het
     initiatief om dit samen met de stedelijke regio’s verder op te pakken.


     Daar waar Rijk en/of regio opgaven zien die de Rijksbelangen raken haakt het Rijk
     aan bij deze processen en zal dit via de Stuurgroep Stedelijk Brabant in het BO
     Leefomgeving of het BO-MIRT worden geagendeerd.




                                                                                          Integrale kaart verstedelijkingsakkoord SGE



62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Zie voor totale kaart en legenda                                                           en rond de OV-knopen van Geldrop, Best, Veldhoven en Helmond-BSD.
pagina 20 en 21                                                                        •   Na afronding van de majeure locaties is er in het SGE geen ruimte meer voor
                                                                                           grootschalige uitleglocaties voor woningbouw.
                                                                                       •   Inzetten op duurzame vormen van vervoer (lopen, fiets en OV) en
                                                                                           mobiliteitstransitie in combinatie met een schaalsprong OV (Eindhoven
                                                                                           internationale knoop en busstation Neckerspoel).
                                                                                       •   Binnenstedelijk bouwen op een manier die ruimte geeft aan (binnenstedelijk)
                                                                                           groen en water ten behoeve van zowel natuur, mens (recreatie, luchtkwaliteit)
                                                                                           als een klimaatrobuust watersysteem. Daarbij versterken van bestaande en
                                                                                           nieuwe groenstructuren in en rond dorpen en steden.


                                                                                       Ontwikkelstrategie Zuidoost-Brabant
                                                                                       Medio 2022 heeft de regio Zuidoost-Brabant besloten om voor de hele regio
                                                                                       Zuidoost-Brabant één ontwikkelperspectief te maken in plaats van een aparte
                                                                                       ontwikkelstrategie per subregio (SGE, De Peel, De Kempen en de A2-gemeenten).
                                                                                       Voor de Ontwikkelstrategie Zuidoost-Brabant zijn onderstaande ontwikkelprincipes
                                                                                       vastgesteld:
                                                                                       •   Bodem-, water- en landschappelijke structuren zijn in belangrijke mate
Het Stedelijk Gebied Eindhoven (SGE) heeft op basis van het MIRT-onderzoek
                                                                                           richtinggevend voor alle nieuwe ontwikkelingen (lagenbenadering).
“Verstedelijking en mobiliteit Brainportregio” in het BO-Leefomgeving 2022 een
                                                                                       •   Focus op inbreiding, transformatie en kwalitatief “aanbreiden” gericht op
verstedelijkingsakkoord met provincie en Rijk gesloten. Voor de subregio SGE in
                                                                                           een kwaliteitsslag en koppelkansen met andere opgaven op brede welvaart,
Zuidoost-Brabant ligt er dus al een verstedelijkingsstrategie en set afspraken om te
                                                                                           gezonde leefomgeving, klimaatadaptatie, duurzaamheid en toekomstbestendig
komen tot duurzame verstedelijking. De hoofkeuzes voor het SGE zijn:
                                                                                           bouwen. Na afronding van ‘majeure locaties’ kiezen we voor deze schaalsprong
•   De bodem, het watersysteem en het landschap zijn dragers voor de
                                                                                           in principe niet meer voor (grootschalige) uitleglocaties, maar voor versterking
    netwerken en de inrichting van het SGE. Verstedelijking vindt plaats binnen de
                                                                                           van bestaande steden en (regionale) kernen;
    mogelijkheden die bodem- en watersystemen bieden en wordt aangegrepen
                                                                                       •   Faciliteren en stimuleren van duurzame economische toplocaties en regionale
    om bodem en watersystemen te versterken.
                                                                                           bedrijventerreinen, primair voor het Brainport ecosysteem (de kennis- en
•   Zwaartepunt van woningbouw (tussen 2020 en 2040) ligt in de grootschalige
                                                                                           maakindustrie), waarbij nieuw aanbod complementair moet zijn aan bestaand
    binnenstedelijke verstedelijkingslocaties (Eindhoven binnen de ring, Helmond
                                                                                           aanbod;
    Centrum+ en ontwikkelas HOV4), afbouw van huidige verstedelijkingslocaties



                                                                                                                                                                              63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>     •   Inzetten op een mobiliteitstransitie voor personen en goederenvervoer met       5.2.     STEDELIJKE REGIO ’S-HERTOGENBOSCH-OSS (SRSHO)
         robuuste structuren van (H)OV, fiets, lopen en mobiliteitshubs en een robuust
         hoofd- en onderliggend wegennet;
                                                                                         Zie voor totale kaart en legenda
     •   Revitalisering van bestaande bedrijventerreinen en binnenstedelijke locaties;
                                                                                         pagina 20 en 21
     •   Behoud en ontwikkeling van natuur en groen op alle schaalniveaus.




                                                                                         De Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch-Oss heeft als onderdeel van de Brabantse
                                                                                         Stedenrij tot 2040 een opgave op duurzame verstedelijking van ongeveer 50.000-
                                                                                         60.000 nieuwe woningen, 35.000-42.000 extra arbeidsplaatsen. Daarnaast is
                                                                                         er ruimte nodig voor de berging van 36 miljoen kuub water en voor 8,7 PJ aan
                                                                                         duurzame energieopwekking. Doel is een leefbare, werkbare en klimaatrobuuste
                                                                                         stedelijke regio door verdichting, vergroening en verduurzaming.


                                                                                         Netwerkregio bij uitstek
                                                                                         Uitgangspunt is het versterken van het netwerk van aantrekkelijke steden en vitale
                                                                                         kernen en dorpen (het polycentrisch model) in deze stedelijke regio. Dan profiteren
                                                                                         alle inwoners profiteren van de kracht van de stad en de pracht van de kernen en
                                                                                         dorpen. De principes van stedelijkheid en nabijheid zijn belangrijk voor de brede
                                                                                         welvaart in deze regio. Dit betekent een keuze voor (hoog)stedelijkheid in woon-
                                                                                         en werkmilieus in de spoorzones van ’s-Hertogenbosch en Oss, vernieuwing en
                                                                                         verdichting in de middelgrote kernen en wijken en verbindingen maken met de
                                                                                         dorpen. Daarbij past een duurzaam mobiliteitssysteem dat is gebaseerd op BRT,


64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>OV-knopen en hubs en een brede mobiliteitstransitie. Dit wordt uitgewerkt in een
regionaal mobiliteitspakket dat gekoppeld is aan deze verstedelijkingsopgave.
Daarin worden de ontbrekende stukken in het regionaal netwerk in beeld gebracht
en de maatregelen die vervolgens nodig zijn. Dit uitgangspunt vertaalt zich ook in
de behoefte aan een uitgekiend netwerk voor duurzame energie en een compleet
netwerk van groen- en blauwe verbindingen. De ambities op verstedelijking lopen
parallel met investeringen in natuur en landschap, de regionale landschapsparken
en de stad-land relaties.


Een schaalsprong in stedelijkheid
Zwaartepunt van de verstedelijkingsopgave ligt in de Brede Binnenstad (Spoorzone
+ Binnenstad) van ’s-Hertogenbosch en de Spoorzone van Oss (inclusief Pivot
Park). Een schaalsprong in verdichting zorgt voor (hoog)stedelijke dynamiek. Dit is
randvoorwaardelijk voor nieuwe woon- en werkgebieden die iets toevoegen aan de
regio en de Brabantse stedenrij en het versterken van de regionale economie voor
MKB, Agrifood, Logistiek, Life Science & Health en DATA.
’s-Hertogenbosch bouwt ca. 80% binnenstedelijk en werkt aan versnelling van de
ontwikkelingen in de Spoorzone op onder meer het OV-Knooppunt, Willemspoort,
JBZ, EKP, Innovatiekwartier, Bossche Stadsdelta en de Onderwijsboulevard
inclusief inzet van de NOVEX Rijksbijdrage van 110 miljoen t.b.v. infrastructurele
maatregelen Noordelijke Spoorzone en Station Oost en omgeving.
‘s-Hertogenbosch is door de lage ligging kwetsbaar voor wateroverlast en daarom       Aanpak van centrumgebieden en naoorlogse wijken
wordt er gewerkt aan een vernieuwd regionaal watersysteem gebaseerd op                Knooppunt- en centrumontwikkeling is de hoofdopgave van de middelgrote kernen
sponswerking boven- en benedenstrooms. Dit komt ook terug in het Position Paper       (Veghel, Waalwijk, Boxtel, Uden, Meierijstad, Vught, Boxmeer en Cuijk) . Doel is
Brede Binnenstad. Voor Oss moet de aantrekkelijkheid en bereikbaarheid van de         versterking van het polycentrisch netwerk van de regio. Dit betekent de ontwikkeling
stations opgewaardeerd worden, de barrièrewerking van het spoor beslecht worden       van (nieuwe) stedelijke interactiezones tussen centrum, economische kerngebieden
voor fiets- en autoverkeer en moet er een oplossing komen voor goederenvervoer        en HOV-knooppunten. Om dit te kunnen realiseren zijn er verschillende barrières
van en naar de Osse Haven. Dit komt terug in het Masterplan Spoorzone Oss en de       te slechten die de stedelijke ontwikkeling belemmeren. Dit betreft de barrière
Spooragenda Oss dat deel uitmaakt van het regionale mobiliteitspakket.                van infrastructuur (spoorweg, vaarweg of autoweg), geïsoleerde ligging van
                                                                                      werklocaties, noodzakelijke transformatie van fabrieks- of bedrijfsruimten,


                                                                                                                                                                             65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                                                                           de dorpenstrategie) een regionale aanpak met bijbehorend instrumentarium
                                                                                           (planologisch, juridisch en financieel) om maatwerk te kunnen bieden om de
                                                                                           leefbaarheid in de kernen te verbeteren en transformatie van bestaande voorraad te
                                                                                           versnellen. De werkwijze richt zich op de ontwikkeling van innovatieve oplossingen
                                                                                           en maatwerk op het niveau van wet- en regelgeving (tot uitvoeringsniveau
                                                                                           (opwaardering publieke ruimte in de kernen). Het kan ook experimenten met
                                                                                           welstand, woningsplitsing, eigen bouw en tijdelijkheid betreffen. Het principe
                                                                                           “inbreiden voor uitbreiden” staat centraal. Dit principe betekent niet dat bouwen
                                                                                           aan de randen van bestaande bebouwing op voorhand niet mogelijk is. Er wordt
                                                                                           voorgebouwd op de geleerde lessen uit het Regiodealproject “Leefbaarheid van
     ontwikkelpotentie BRT/HUBS, versteende openbare ruimte of veiligheidsissues
                                                                                           de dorpen in Noordoost-Brabant” en de aanbevelingen van de Raad voor de
     t.a.v. water, gevaarlijke stoffen of geluid/trilling. De maatregelen die nodig zijn
                                                                                           Leefomgeving.
     om deze barrières te slechten en die een hefboom zijn voor vergroening en
     kwaliteitsverbetering worden in beeld gebracht.
                                                                                           Samenwerken als 1 overheid
     De naoorlogse wijken bieden kansen voor verdichting (met name in
                                                                                           De komende periode werken regio, Rijk en provincie samen aan
     stedelijke gebieden op korte afstand van OV-knooppunten). Vergrijzing en
                                                                                           uitvoeringsafspraken die gaan helpen in de duurzame verstedelijking in de
     huishoudensverdunning heeft negatieve gevolgen voor het voorzieningenniveau
                                                                                           stedelijke regio. Richting het BO MIRT 2023 betreft het o.a. concrete afspraken over
     en daarmee de leefbaarheid. Versnelling van de woningbouw in combinatie met
                                                                                           het regionale multimodale mobiliteitspakket en de schaalsprong in stedelijkheid in
     het verrijken, verduurzamen en vergroenen van de bestaande wijken is belangrijk.
                                                                                           ‘s-Hertogenbosch en Oss.
     Dat betekent dat samen met de woningbouwcorporaties de revitalisering van
     de naoorlogse woonwijken meer prioriteit krijgt met als doel deze concurrerend,
     duurzaam en vitaal te houden. Dit leidt bovendien tot meer differentiatie in het
     woningaanbod, versterking van de sociaal-economische structuren en een
     hefboom voor opgaven als klimaatadaptatie, energie, mobiliteit en leefbaarheid
     (met een kwaliteitsslag in de buitenruimte).


     Maatwerk in het landelijk gebied
     Voor toekomstvaste, leefbare en vitale kernen en dorpen is maatwerk en
     vernieuwing nodig. Hier kunnen kleine ingrepen voor grote veranderingen zorgen.
     Uitgangspunt is daarom (in combinatie met de Brabantbrede werkwijze voor



66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>5.3     STEDELIJKE REGIO BREDA-TILBURG (SRBT)                                      leefbaar te houden. De systeemsprong gaat uit van een integrale aanpak en
                                                                                   omvat tevens een sprong naar een robuust en klimaatadaptief water-, bodem-,
Zie voor totale kaart en legenda                                                   natuur- en energiesysteem. Op deze manier zijn we in staat de brede welvaart
pagina 20 en 21                                                                    voor alle inwoners van de regio te verhogen en eerlijk, inclusief over stad en land
                                                                                   te verdelen. De verstedelijkingsopgave in de SRBT is daarmee ook een sociaal-
                                                                                   maatschappelijke opgave.


                                                                                   (Inter-)nationale schakel- en kennispositie
                                                                                   De stedelijke regio Breda Tilburg heeft een internationale schakelpositie in het
                                                                                   stedelijk Netwerk van Nederland via water (zeehaven), spoor (HSL), weg en
                                                                                   buisleidingen. De strategische ligging tussen de zee, de Randstad, Antwerpen,
                                                                                   Brainport Eindhoven en Chemelot, belangrijke economische clusters en
                                                                                   energievoorzieningen, in combinatie met aantrekkelijke steden en dorpen in
                                                                                   een aantrekkelijk en gevarieerd landschap (drie nationale parken) en topleisure-
                                                                                   attracties als de Efteling en Beekse Bergen, vormen de basis voor de ruimtelijke
                                                                                   keuzen van de regio.
                                                                                   Naast de geografische schakelpositie onderscheidt de SRBT zich van andere regio’s
De stedelijke regio Breda Tilburg heeft als onderdeel van NOVEX Stedelijk          door een unieke combinatie van kennis en kunde op het gebied van toegepaste,
Brabant tot 2040 een opgave van ongeveer 80.000 woningen en ongeveer 70.000        mensgerichte digitale technologieën. We noemen dit Human Centered Innovation
-80.000 extra arbeidsplaatsen. De regio wil deze woningbouwopgave inzetten         (HCI). In de SRTBT-regio komen ‘alfa’ (gedragswetenschappen, juridisch-ethische
om een noodzakelijke systeemsprong te maken. De regio is namelijk relatief         vraagstukken, vrijetijdswetenschappen, creatieve industrie, verbeelding) en
uitgestrekt en de interactiemilieus van Breda en Tilburg - nodig voor innovatie    ‘bèta’ (AI, data, gaming, immersive technology, robotica) bij elkaar en versterken
van de economische topsectoren - zijn nog te weinig verbonden met de over          elkaar. Met de Universiteit van Tilburg, BUas, NLDA en de Avans en Fontys
de regio verspreide economische clusters. Die verbinding moet zowel qua            Hogescholen als focuspunten, maar ook bij MBO-instellingen als Curio en ROC
fysieke infrastructuur (m.n. OV) als qua netwerk en ecosysteem van stedelijke      Tilburg heeft een sterke kennisbasis. Het benutten van die basis en de transitie
innovatiehotspots en incubators die ondersteunend zijn aan de innovatiekracht      naar een kennisintensieve, digitale en circulaire economie vraagt om een diversiteit
van de productielocaties op industrieterreinen en platteland worden versterkt.     van werkmilieus die meer dan vroeger met elkaar verbonden zijn. Stedelijke
De stedelijke regio Breda Tilburg zet daarom in op het intensiveren van bestaand   innovatiemilieus, fieldlabs, campussen en klassieke bedrijventerreinen moeten in de
stedelijk gebied, versterking van de multimodale connectiviteit om daarmee         SRBT met elkaar een innovatie ecosysteem gaan vormen. Het mobiliteitssysteem
de stedelijke interactiemilieus impulsen te geven en de bestaande dorpen           moet daarop worden afgestemd.


                                                                                                                                                                          67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>     Stedelijke interactiemilieus en mobiliteit
     Het zwaartepunt van de systeemsprong en groeien naar meer stedelijkheid ligt
     in de oost-west band van verstedelijking, in het midden van de stedelijke regio
     inclusief Oosterhout en Waalwijk. Centrumsteden zijn Breda en Tilburg. We zetten
     in op hoogstedelijke en stedelijke mixmilieus in de spoorzones en binnensteden
     van Breda en Tilburg. Zo draagt de verstedelijking bij aan de economische kracht
     van deze regio en het aantrekken van talent. Op deze plaatsen zetten we in op
     stedelijke klimaatadaptatie en duurzaam verplaatsen (voet, fiets, bus en trein).
     Daarmee blijft er op regionale schaal ruimte om te verplaatsen per (vracht)auto. De
     geconstateerde spanning tussen de opgave van wonen in de spoorzones en het
     gebruik van het spoor voor het vervoer van gevaarlijke stoffen speelt nadrukkelijk
     ook in SRBT en vraagt om handelingsperspectief.
     De groeiende mobiliteitsvraag vangen we zo veel mogelijk op door het beter
     benutten van de huidige systemen en infrastructuur w.o. de stations, door het
     versterken van de assen Breda-Oosterhout-Gorinchem-Utrecht en Tilburg-
                                                                                           Ook de kernen Berkel-Enschot, Goirle, Vlijmen, Bavel, Ulvenhout, Prinsenbeek en
     Waalwijk met (nieuwe) HOV/BRT-hubs en door met de verstedelijkingskeuzes
                                                                                           Terheijden zijn vanwege hun nabijheid van stations onderdeel van de stedenband.
     bij te dragen aan gedragsverandering en het tegengaan van mobiliteitsarmoede.
                                                                                           Hier willen we inzetten op intensivering van HOV. Steeds met nadrukkelijke
     Het goederenvervoer versterken we door ontwikkelingen te concentreren rond
                                                                                           aandacht voor bycicle oriented development.
     multimodale plekken, weg, water, spoor en buisleidingen, en door het versterken
     van havens en het geschikt maken van vaarwegen voor hogere vaarklassen.
                                                                                           Revitaliseringsopgave naoorlogse wijken
                                                                                           De naoorlogse wijken en buurten bieden kansen voor verdichting, met name in
     De kennisclusters (Kennis-as Tilburg en Innovatiekwartier Breda) zijn van belang
                                                                                           stedelijke gebieden op korte afstand van OV-knooppunten, maar in de dorpen
     voor de innovatiekracht van de hele regio. Deze kennisclusters willen we beter
                                                                                           elders in de regio. Vergrijzing en huishoudensverdunning heeft negatieve gevolgen
     verbinden met de economische clusters (zoals Moerdijk, Waalwijk, Amercentrale,
                                                                                           voor het voorzieningenniveau en daarmee de leefbaarheid. Daarom zetten we in op
     Oosterhout, Mar Werkendam, Zundert ) die meer aan de randen van de regio liggen,
                                                                                           het versnellen van de woningbouw in combinatie met het verrijken, verduurzamen
     o.a. door verbetering van de OV-structuur. Ook realiseren we meer gevarieerde en
                                                                                           en vergroenen van de bestaande wijken. Hier is de hefboom in de bestaande
     stedelijke woonmilieus rond de stations van Tilburg Reeshof, Gilze-Rijen, Etten-
                                                                                           voorraad groot. Samen met de woningbouwcorporaties geven we de naoorlogse
     leur, Zevenbergen en Oisterwijk en bij HOV-HUBs in Waalwijk en Oosterhout. Deze
                                                                                           woonwijken meer prioriteit en gaan we aan de slag om onze buurten aantrekkelijk,
     stations en dat van Lage Zwaluwe worden omgebouwd tot mobiliteitshubs voor het
                                                                                           duurzaam en vitaal te houden. Dit doen we om het woningaanbod te differentiëren,
     achterland.


68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>de sociaal-economische structuren te versterken en een hefboom te zijn voor              systeemsprong in stedelijkheid en een klimaatadaptieve stad. Blauw-groene
opgaven als klimaatadaptatie, energie, mobiliteit, inclusiviteit en leefbaarheid (met    dooradering tot diep in stad en dorp draagt ook bij aan een gezonde regio. We
een kwaliteitsslag in de buitenruimte).                                                  versterken de relatie tussen het buitengebied en de steden en de dorpen en
                                                                                         bouwen op plekken die verantwoord zijn vanuit een duurzaam watersysteem. We
Dorpenstrategieën                                                                        zetten in op ruimte voor landschappelijke verbindingen (groene scheggen) als
In de dorpen in het zuiden, het midden en het noorden van de regio zetten we in op       geleding van het bebouwd gebied, groene buffers tussen de dorpen en steden
het opgang brengen van doorstroming in de woningmarkt door het toevoegen van             en de ontwikkeling van stadsregionale landschapsparken tussen, Etten-Leur
woonmilieus in die aansluiten bij veranderende behoefte (met name de groei van           en Breda, Breda – Gilze en Rijen en Oosterhout, Gilze en Rijen en Tilburg en
het aantal één en twee persoonshuishouden) en de leefbaarheid. We onderzoeken            tussen Waalwijk, Drunen en ’s-Hertogenbosch die de steden en dorpen beter
strategieën voor verdichten, transformeren, mixen en kleinschalig uitbreiden met         verbinden met de omliggende natuurgebieden. Deze parken zorgen bovendien
koppelkansen ter versterking van de leefbaarheid en het dorpse karakter .                voor een betere ecologische verbinding tussen de zandgronden ten zuiden van
In de centrumdorpen zetten we in op het in stand houden van de voorzieningen             de stedenband en de kleigebieden ten noorden daarvan. De landbouw zien we
en (nieuwe vormen van) OV bereikbaarheid en/of nieuwe vormen van gedeelde                daarbij als belangrijke drager en beheerder van het landschap, gericht op een
mobiliteit. In de dorpen in het kleigebied vraagt waterveiligheid aandacht in relatie    doorontwikkeling van agrarische gebieden naar natuurinclusieve en duurzame
tot nieuwe stedelijke ontwikkelingen. In de dorpen op het zand zetten we in op           voedselproductielandschappen, grondstoffenproductielandschappen en
verstedelijking in combinatie met het langer vasthouden van water (versterken            natuurlandschappen.
sponsfunctie).
                                                                                         Samenwerken als 1 overheid
Powerport Moerdijk                                                                       We werken als negentien regio-gemeenten en vier waterschappen de komende
De opgave om te komen tot energietransitie heeft grote impact op Moerdijk.               periode samen met Rijk en Provincie aan uitvoeringsafspraken voor duurzame
Het betreft de ontwikkeling van Powerport Moerdijk (o.a. aanlandingspunt voor            verstedelijking in de SRBT. Richting het BO MIRT 2023 werken we o.a.
windenergie van zee op land) in combinatie met de transitie naar een meer                verder aan concrete afspraken met het Rijk over de systeemsprong, over het
circulaire economie (o.a. Deltacorridor). De regio zet met rijk en provincie in op een   regionale multimodale mobiliteitssysteem, over het water-, bodem- natuur- en
gebiedsgerichte aanpak voor de nationale opgave van Powerport Moerdijk, waarbij          energiesysteem en de economische innovatie van de regio. Als BZK-pilot RIA willen
de kansen, opgaven en impact van de energietransitie en grondstoffentransitie            we in 2023 ook de publiek-private samenwerking, (co)financieringstrategieën,
(circulariteit) op de verstedelijkingsstrategie in beeld worden gebracht.                regionale fondsvorming verder onderzoeken en vormgeven.


Landschap, natuur en landbouw in de stedelijke regio SRBT
Het investeren in de kwaliteit van het landschap, in combinatie met een
klimaatrobuust watersysteem, zien we als belangrijke randvoorwaarde voor de


                                                                                                                                                                             69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>     5.4     STEDELIJKE REGIO WEST-BRABANT WEST                                            Versterken steden Bergen op Zoom en Roosendaal en omliggende middelgrote kernen
                                                                                           Uitgangspunt is het versterken van de twee complementaire middelgrote
     Zie voor totale kaart en legenda                                                      steden Bergen op Zoom en Roosendaal in samenhang met de omliggende
     pagina 20 en 21                                                                       middelgrote kernen. De woningbouw wordt ingezet als hefboom voor de opgaven
                                                                                           van wijken en dorpen (denk daarbij aan energietransitie, mobiliteitstransitie,
                                                                                           klimaatadaptatie, vergroening en sociale opgaven, waaronder het afnemende
                                                                                           draagvlak voor voorzieningen en versterking van zwakkere wijken). Het accent
                                                                                           voor de woningbouw ligt op het verdichten in de steden. Met verdichting in de
                                                                                           spoorzones van Bergen op Zoom en Roosendaal worden nieuwe stedelijke
                                                                                           woningtypes en stedelijke interactiemilieus toegevoegd. In Zevenbergen en
                                                                                           Oudenbosch wordt de ontwikkelen van meer stedelijke milieus gekoppeld aan de
                                                                                           stationslocaties. De realisatie van huisvesting voor internationale werknemers
                                                                                           (shortstay en midstay) is belangrijk in het kader van het beter afstemmen van de
                                                                                           woningbouw op de ontwikkelingen in de arbeidsmarkt Het gaat hierbij zowel om
                                                                                           productiemedewerkers als kenniswerkers. Daarbij wordt ook geëxperimenteerd
                                                                                           met flexibele bouw- en woonvormen om daarmee een bijdrage te leveren aan de
                                                                                           acute woningnood.


                                                                                           Woningbouw voor vitale dorpen
                                                                                           Woningbouw in de kleinere kernen wordt ingezet om kleinere kernen vitaal
                                                                                           te houden. Dat betekent o.a. aandacht voor huisvesting voor internationale
     De stedelijke regio West-Brabant-West kent een lagere ruimtedruk dan de               werknemers (shortstay en midstay) en flexibele woningbouw. Het betreft bij
     omliggende stedelijke regio’s. Dat biedt meer mogelijkheid dan elders om              voorkeur ontwikkelingen die helpen binnendorpse opgaven aan te pakken.
     ruimtevragers een plek te geven. Dat maakt een goede afweging in het kader van        Uitleglocaties voor woningbouw passen we slechts toe, als er binnendorps geen
     zorgvuldig ruimtegebruik des te belangrijker. De regio bouwt voort op de kansen die   ruimte of opgave ligt en de woningbouw bijdraagt aan het realiseren van groen-
     dat geeft in combinatie met de goede bereikbaarheid, maar dan wel op een manier       blauwe opgaven.
     die inspeelt op de opgaven voor de komende decennia op gebied van klimaat,
     energie, arbeidsmarkt en woon- en leefkwaliteit. De versterking van het karakter      Specialiseren en verduurzamen economische clusters
     van West-Brabant West als regio op het snijvlak van “zand”, “klei” en “water” staat   Belangrijk voor deze regio is de specialisatie van de bestaande economische
     daarbij centraal                                                                      clusters en focus op Human Capital. Dit betekent dat de bestaande


70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                                                                          Het spoornetwerk is drager van het totale vervoersnetwerk waar de belangrijke
                                                                                          woon- en werklocaties op aangesloten worden. Soms via (bestaande) treinstations
                                                                                          of HOV-haltes, soms door mobiliteitshubs of lokaal maatwerk. Er is een belangrijke
                                                                                          rol voor de fiets voor verplaatsingen tussen de kernen en naar de werklocaties.
                                                                                          Belangrijke gebieden die multimodaal goed ontsloten moeten worden zijn: het
                                                                                          regionaal ziekenhuis in Roosendaal, de economische hotspots in Bergen op
                                                                                          Zoom, cluster Moerdijk, Aviolanda Woensdrecht in combinatie met de vliegbasis
                                                                                          en AFC Nieuw-Prinsenland als ook de toeristische stadjes Klundert, Oudenbosch,
                                                                                          Steenbergen, Willemstad, Zevenbergen en de toeristische gebieden op de Brabantse
                                                                                          Wal rond Woensdrecht en Rucphen.


                                                                                          Landschap West-Brabant-West groeit mee
                                                                                          De ontwikkeling van natuur en landschap groeit mee met groei van woningbouw
                                                                                          en economie, met het versterken van het omliggende landschappen (o.a. NLDelta
                                                                                          landschap, Zuiderwaterlinie, Grenspark Kalmthoutse Heide, Geopark) en het
                                                                                          realiseren nieuwe zones die de verbinding leggen tussen bestaande landschappen en
topsectorbedrijfslocaties (Green Chemistry/Logistiek in Moerdijk, Aircraft                de woon- en werkgebieden voor recreatie, klimaatadaptatie (o.a. goede waterbalans
maintenance in Woensdrecht, Agrifood/ Green Chemistry /Biobased Materials in              en hittestress voorkomen), natuurversterking (o.a. buffer stikstofdepositie) en
Bergen op Zoom, Outlet/Leisure in Roosendaal, Agrifood in Steenbergen) verder             natuurinclusieve landbouw. Waar mogelijk wordt dit gecombineerd met interventies
uitgebouwd worden. Specialisatie in het onderwijs moet nauw aansluiten bij                in het kader van de stikstofaanpak en de transitie van de landbouw.
behoeften in het regionale bedrijfsleven.
Deze regio zet in op het stimuleren van de transitie naar waterstof, groene
elektriciteit en circulaire grondstoffen en het hergebruik van warmte uit de industrie.


Mobiliteitstransitie voor personen en goederenvervoer
Uitgangspunt voor deze regio is een mobiliteitstransitie in personen- en
goederenvervoer met focus op lopen en fietsen, verblijfskwaliteit, slimme (deel)
mobiliteit en openbaar vervoer voor de brede stedelijke regio, inclusief het landelijke
gebied en de kleinere kernen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Bijlage. Instrumenten ontwikkelprincipe 1 en 2;
signaleringskaart Water en ambitieladder.

Signaleringskaart watersysteem - Om te komen tot een goede afweging van
uitleglocaties, kijken we integraal naar de kansen en belemmeringen in een regio.
Rijk, Provincie en stedelijke regio’s hebben met elkaar een signaleringskaart water
ontwikkeld. De kaart is bedoeld om het gesprek te starten over nieuwe stedelijke
ontwikkelingen in relatie tot klimaatrobuust ontwikkelen. Voor de uiteindelijke
afweging ten aanzien van klimaatrobuust ontwikkelen zijn de onderliggende
kaartlagen belangrijk. Voor ontwerpprincipes op locatieniveau kan geput worden
uit de Landelijke maatlat Groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving ‘ als
uitgangspunt.


De signaleringskaart brengt de geschiktheid van een gebied voor stedelijke uitleg in
relatie tot een klimaatbestendig en waterrobuust systeem op hoofdlijnen in beeld.
De kaart is opgebouwd uit drie indicatoren:                                                ingrepen voor de waterhuishouding en klimaatadaptatie (infiltratie hemelwater,
•   Waterveiligheid                                                                        circulaire huishoudwatersystemen etc.) waarbij het waterschap een
•   Wateroverlast                                                                          adviserende rol heeft vanuit de weging van het waterbelang.
•   Ruimte voor robuust watersysteem.                                                  •   Groen zijn de gebieden die vanuit het watersysteem bekeken, en met
De komende periode lopen er verschillende processen die kunnen bijdragen                   klimaatverandering in acht genomen, afweegbaar zijn voor nieuwe stedelijk
aan verfijning van de signaleringskaart (zoals stresstesten van gemeenten                  woon-en werkmilieus. Klimaatrisico’s zijn hier relatief beperkt en toekomstige
en waterschappen, een nadere uitwerking principe ‘Water en bodem sturend’                  kosten voor klimaatmaatregelen overzichtelijk. Uiteraard vraagt ieder ontwerp
in het kader van het Rijksprogramma/ nadere richtinggevende uitspraken                     specifieke ingrepen voor de waterhuishouding en klimaatadaptatie (infiltratie
NPLG, Waterdoelen provincie en waterschappen, Brabant Advies etc). Nieuwe                  hemelwater, circulaire huishoudwatersystemen etc.
inzichten of concrete informatie uit deze trajecten verwerken we periodiek in de       •   Oranje zijn de gebieden die vanuit het watersysteem, en met klimaatverandering
signaleringskaart                                                                          in acht genomen, beperkt geschikt zijn voor nieuwe stedelijke woon-en
                                                                                           werkmilieus. Elke stedelijke ontwikkeling vraagt een goede integrale afweging
De kaart kent 4 kleuren:                                                                   op regionaalniveau: zijn er binnen de regio alternatieve locaties die geschikter
•   Zwart zijn de bestaande steden, dorpen, kernen, bedrijventerreinen. Op deze            zijn? In de oranje gebieden zijn forse investeringen nodig om duurzame
    gebieden is de signaleringskaart niet van toepassing. Hier kan inbreiding              verstedelijking technisch mogelijk te maken. Deze meerkosten moeten in
    of herontwikkeling aan de orde zijn, dan passen we de ambitieladder voor               een vroeg stadium in kaart worden gebracht want de haalbaarheid van
    binnenstedelijke en binnendorpse inbreiding en de Maatlat Klimaatadaptief              klimaatrobuust- en veilig bouwen in oranje gebied is kostbaar. Om afwentelen
    bouwen toe. Iedere binnenstedelijke ontwikkeling vraagt om specifieke                  in tijd en ruimte te voorkomen moet het al dan niet stedelijk ontwikkelen van
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>     oranje gebied onderdeel zijn van een regiobrede afweging.                                             en vanwege de positieve bijdrage aan gezondheid, aantrekkelijke leefmilieus en
•    Rood zijn de gebieden die vanuit het bodem- en watersysteem, en met                                   het tegengaan van hittestress. Om de binnenstedelijke en binnendorpse opgave
     klimaatverandering in acht genomen, in principe ongeschikt zijn voor                                  inzichtelijk te maken stellen we de ambitieladder binnenstedelijke en binnendorpse
     nieuwe duurzame stedelijke woon-en werkmilieus. Deze gebieden zijn zeer                               inbreiding voor (de beschreven maatregelen zijn ter illustratie om gevoel te krijgen
     kwetsbaar, onveilig en/of niet gewenst als uitleglocatie vanuit het streven                           voor orde van grootte en zijn berekend op basis van een aantal casestudies in
     naar een klimaatbestendig en waterrobuust systeem met voldoende                                       buurten uit verschillende tijdslagen).
     ruimte voor water nu en in de toekomst. Deze gebieden zijn grotendeels
     al beschermd via de provinciale omgevingsverordening (namelijk. de                                    De minimale ambitie voor de buurt is >20% groen/blauw en <70% verharding. Dat
     reserveringsgebieden waterberging, de waterbergingsgebieden, de beekdalen                             komt voor
     (ecologische verbindingszones en beekherstel) en de primaire dijken met hun                           groen opgezette naoorlogse wijken neer op 0-5% vergroenen en betekent voor
     beschermingszones). De Rijkskanalen zijn wettelijk beschermd.                                         versteende bedrijventerreinen en centrumgebieden (in stad en dorp) minimaal circa
                                                                                                           15-20% extra groen en blauw. Afhankelijk van de opgave in het stedelijk zullen vaak
Ambitieladder binnenstedelijke en binnendorpse inbreiding -                                                hogere ambities gesteld worden. De ambitieladder is hierin een hulpmiddel om
Binnenstedelijk en binnendorps ligt er urgentie om een groen-blauwe opgave te                              ambities expliciet te maken en te voorzien van referentiebeelden.
realiseren. Vanuit de klimaatopgave het watersysteem anders in te richten en
meer water vast te houden, infiltreren en te kunnen bufferen in stedelijk gebied




Ambitie 0                  Ambitie 1               Ambitie 2                    Ambitie 3                     Ambitie 4                   Ambitie 5




- groen/blauw              + 0-5% groen/blauw      + 5-15% groen/blauw          + 15-30% groen/blauw          + 30-70% groen/blauw        + >70% groen/blauw
Denk aan: Ruimte voor      Denk aan: Vergroening   Denk aan: In hele buurt      Denk aan: In hele buurt       Denk aan: In hele buurt     Denk aan: Stad te gast in
groen en blauw neemt       en verblauwing van      minimaal een vijfde van      transformatie naar groen-     alle daken vergroenen,      de natuur. ‘Horizontale
af als gevolg van nieuwe   individuele straten,    alle straatverharding        blauwe leefstraten en         inclusief een deel van de   stadsdelen’ komen ten
ontwikkelingen.            gebouwen en tuinen      vergroenen (nieuwe           verspreid over de buurt       gevels en een vijfde van    goede aan groen en
                           (hier en daar tegels    bomen, watervertragende      individuele vergroening       het straatprofiel.          blauw. Verticaal ruimte
                           eruit en groen erin).   groenstroken,                van tuin en gebouw                                        voor groene gevels.
                                                   waterdoorlatende             (groene gevels en daken,
                                                   verharding, geveltuinen en   waterdaken, waterpleinen,
                                                   groene hagen).               geveltuinen, waterlopen,
                                                                                groenstroken en wadi’s).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>     Ontwikkelperspectief en eerste uitvoeringsafspraken Stedelijk Brabant 2040
Een nieuwe koers voor een duurzame ontwikkeling van de stedelijke regio’s van Brabant
                                   28 maart 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>