<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre> Duurzaamheidsprogramma
  Loon op Zand 2023-2033




Voorwoord
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Voorwoord
De aarde warmt op en het klimaat verandert. Hierdoor nemen de extremen in het weer toe. De
belangrijkste effecten van klimaatverandering zijn hitte, droogte en meer neerslag. De energietransitie
heeft als doel om deze klimaatverandering zoveel mogelijk af te remmen. De overstap naar duurzame
en hernieuwbare energie beperkt het verbruik van fossiele brandstoffen en daarmee de uitstoot van
broeikasgassen. Daarmee is het een van de kerndoelen van de energietransitie. Een zekere mate van
klimaatverandering is nu al onvermijdelijk en daar moeten we nu dus al op inspelen. Voorbereiden op
de effecten van klimaatverandering en de omgeving daarop aanpassen doen we door klimaatadaptatie.
Hiermee bereiden we ons voor op de effecten die klimaatverandering met zich meebrengt, zoals de
extreme weersomstandigheden. Om daarnaast duurzaam en toekomstbestendig om te gaan met onze
aarde, zetten wij in op circulaire economie. Daarmee verminderen we afval, hergebruiken we waar
mogelijk onze grondstoffen en dragen we bij aan een schoner milieu.

Er wacht een enorme opgave op het gebied van duurzaamheid. Voor u ligt het
Duurzaamheidsprogramma Loon op Zand 2023 – 2033. De komende 10 jaar moet onze gemeente grote
stappen zetten om de doelstellingen van duurzaamheid te behalen. Aangezien de energietransitie,
klimaatadaptatie en de circulaire economie in alle beleidsterreinen terugkomen, benaderen we
duurzaamheid op een integrale manier. Het is dan ook belangrijk dat de verschillende
organisatieonderdelen duurzaamheid integraal oppakken.

In dit programma staat de visie die we in het komende decennium aanhouden en gebruiken als leidraad
bij de stimulering, investering en uitvoering van projecten, activiteiten en initiatieven. Met dit programma
realiseren we samenhang zodat duurzaamheid een centrale plek krijgt in onze manier van werken!

We kijken met de stakeholders in de regio, de provincie en het Rijk hoe we zo goed mogelijk invulling
kunnen geven aan de doelen die we onszelf stellen. We moeten stappen gaan zetten en dat gaan we
ook doen. Voor de toekomst van onze kinderen en jongeren, voor een beter leven in onze kernen en
vanuit onze eigen kracht dragen we bij aan een duurzame toekomst.




                                                                                                          2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inleiding
We bevinden ons in een tijd waarin veel van onze natuur onder druk staat en biodiversiteit afneemt. De
oorzaken hiervan zien we onder andere in niet-duurzame landbouw en bosbouw, stedelijke wildgroei
en vervuiling. Ook lucht-, water- en bodemverontreiniging en klimaatverandering spelen daarbij een
grote rol.1 Op steeds meer vlakken merken we dat klimaatverandering optreedt. De afgelopen 5 jaar
waren de warmste jaren ooit gemeten op aarde. Hittegolven zoals in 2018 en 2019, overstromingen en
extreme onweersbuien vinden steeds vaker plaats. Volgens het WMO (World Meteorological
Organization) was juni 2023 de heetst gemeten juni tot nu toe en juli 2023 -over de hele wereld gemeten-
de heetste maand ooit2 . De leefbaarheid wordt steeds vaker op de proef gesteld door het veranderende
klimaat en de extreme weersomstandigheden. Naar verwachting verandert het klimaat alleen maar
sneller en intenser en worden de gevolgen alleen maar groter. Volgens de KNMI-klimaatscenario’s
moeten we er in Nederland bedacht op zijn dat we in de toekomst te maken krijgen met hogere
temperaturen, een snellere zeespiegelstijging, nattere winters, zwaardere buien en een grotere kans op
drogere zomers. Het is tijd voor actie. We zijn aan zet om positieve verandering te realiseren.

De laatste decennia zijn er al veel afspraken gemaakt om verandering te laten plaatsvinden. In 2010
werden er op Europees niveau afspraken gemaakt over de energietransitie. In 2013 werkte Nederland
het energieakkoord uit. Het streven is dat er in 2020 20% hernieuwbare energie en 20%
energiebesparing is bereikt. In 2020 trad het Klimaatakkoord in Nederland, de landelijke vertaling van
het Klimaatakkoord van Parijs (2015), in werking. In Parijs spraken bijna 200 landen af zich in te spannen
om de opwarming van de aarde te beperken tot een maximum van 2 graden, met een streven van 1,5
graad, ten opzichte van vóór de industrialisatie. In 2018 werden verdere afspraken gemaakt over de
monitoring en uitvoering van de afspraken in het Klimaatakkoord. Tevens nam de Tweede Kamer in
2018 de Klimaatwet aan. Hierin staat dat de uitstoot van broeikasgassen in Nederland teruggedrongen
moet worden tot een niveau dat 95% lager ligt in 2050 ten opzichte van 1990. In 2030 moet er al een
afname te zijn van 49%.

Hoe verhouden deze afspraken zich tot de term duurzaamheid? Een goede en algemeen erkende
definitie voor de term ‘duurzaamheid’ luidt als volgt: “Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die
tegemoetkomt aan de noden van het heden zonder de behoeftevoorziening van de toekomstige
generaties in het gedrang te brengen.”3 Onder duurzaamheid wordt er vaak onderscheid gemaakt
tussen energietransitie, klimaatadaptatie met biodiversiteit en circulaire economie als verschillende
pijlers. Deze pijlers horen in al onze beleidsterreinen terug te komen. We benaderen duurzaamheid
daarom integraal. We zoeken naar verbindingen en koppelkansen tussen opgaven over de
energietransitie, klimaat, wonen, mobiliteit, recreatie, werkgelegenheid, het sociaal domein en
veiligheid. We integreren een klimaatadaptieve aanpak bij projecten, initiatieven en activiteiten.

Energietransitie
Kijkend naar de energietransitie zet onze gemeente zich op verschillende manieren in voor de transitie
naar een aardgasvrije gemeente. Denk hierbij aan energiebesparende maatregelen, acties voor
inwoners voor energiebesparend witgoed en isolatiematerialen. Energie die niet gebruikt wordt, hoeven
we namelijk niet op te wekken. Energie besparen is altijd de eerste stap. Ook richten we ons op
duurzame energieopwekking. Naast het situeren van zonne- en windenergie, onderzoeken we
alternatieve vormen van duurzame energieopwekking. Regionaal hebben alle gemeenten in Regio Hart
van Brabant de doelstelling om in 2030 gezamenlijk 1 Terawattuur (TWh) aan duurzame energie op te
wekken, onder andere door het ontwikkelen van energiehubs van wind en zon. Daarom stimuleren we
inwoners, bedrijven, ondernemers en maatschappelijke organisaties om energie te besparen om zo
aardgasvrij te worden.

1 “Europese natuur staat onder druk”, ecer.minbuza.nl/-/europese-natuur-staat-onder-druk.
2 “July 2023 is set to be the hottest month on record”, https://public.wmo.int/en/media/press-release/july-2023-set-be-hottest-
month-record.
3 Brundtland (1987), ‘Our Common Future’.




                                                                                                                                  3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Klimaatadaptatie en biodiversiteit
We bereiden ons voor op het veranderende klimaat. Door het treffen van klimaatadaptieve maatregelen
gaan we de effecten van hittestress, droogte, wateroverlast en afname van biodiversiteit tegen en zijn
we hier beter tegen bestand. In onze ‘Omgevingsvisie op Hoofdlijnen’ staat dat we toekomstige
projecten, activiteiten en programma’s klimaatadaptief en toekomstbestendig moeten inrichten.
Daarnaast zoeken we naar koppelkansen met andere domeinen, zoals bij de wadi’s in de
Vossenbergselaan.

Circulaire economie
We werken aan een circulaire samenleving in 2050. We maken circulariteit gemakkelijker en concreter
door zelf het goede voorbeeld te geven en door initiatieven van inwoners, ondernemers, bedrijven en
maatschappelijke organisaties te stimuleren en te ondersteunen. We verkennen de kansen die circulaire
economie ons biedt. Initiatieven die we al initieerden zijn onder andere repair cafés, de spullenbank en
stichting Gered gereedschap. We onderzoeken de ontwikkelingen op het gebied van circulair bouwen
en voeren deze waar mogelijk door. Daarnaast willen we grondstoffen hergebruiken en sluiten we ons
aan bij de landelijke doelstelling om in 2050 100% circulair te zijn.

Gemeente als voorbeeld
Dit Duurzaamheidsprogramma vormt de visie. Deze visie, die we voor 10 jaar vaststellen (2023-2033),
werken we uit in een actieplan. Dit doen we op basis van kennis, prioriteiten en mogelijkheden. Hierin
nemen we de concrete plannen op voor de komende jaren. Vervolgens ontwikkelen we initiatieven,
activiteiten, projecten en programma’s en voeren deze door. Hiermee werken we toe naar een
duurzame gemeente, die bijdraagt aan kansen voor iedereen en die economisch sterker is. Een
gemeente die is ingesteld op de toekomst en waar het nog prettiger en gezonder is om te leven.

Als gemeente willen we een voorbeeld zijn voor onze gemeenschap. Er zijn verschillende manieren
waarop we zowel onze inwoners als onze ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties
stimuleren om stappen te zetten. We werken daarom lokaal en regionaal samen met andere overheden,
maatschappelijke organisaties, inwoners en bedrijven. Denk hierbij aan het faciliteren en ondersteunen
met subsidies en leningen of het opzetten van projecten, initiatieven en activiteiten.

Werken aan duurzaamheid doen we niet alleen! Alleen met elkaar kunnen we deze opgave succesvol
uitvoeren. Samen gaan we de uitdaging aan om de doelstellingen rondom duurzaamheid te behalen en
werken we gezamenlijk aan een duurzame en toekomstbestendige gemeente Loon op Zand!




                                                                                                      4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Leeswijzer
In hoofdstuk 1 staat aan welke internationale, Europese en nationale afspraken we werken, samen met
de doelen en ambities we willen verwezenlijken.

In hoofdstuk 2 bespreken we de pijlers waar we ons als gemeente op gaan inzetten, namelijk de
energietransitie, klimaatadaptatie en biodiversiteit en een circulaire economie.

In hoofdstuk 3 geven we inzicht in welke rollen we als gemeente kunnen innemen, hoe we bijdragen
aan deze opgaven en welke doelen we hiermee willen bereiken. Ook bespreken we de partijen waarmee
we samenwerken.

In hoofdstuk 4 staat welke data we bij gaan houden, wat we gaan meten en hoe we dit in verbinding
brengen met de ambities die we stellen.

In hoofdstuk 5 geven we inzicht in wat de vervolgstappen gaan zijn na het vaststellen van het
Duurzaamheidsprogramma.

In hoofdstuk 6 geven we een toelichting op de financiële stromen van het Rijk.




                                                                                                 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Inhoud
1) Werken aan gezamenlijke doelen .......................................................................................................7
2) Onze pijlers .........................................................................................................................................8
   2.1 Energietransitie ..............................................................................................................................8
   2.2 Klimaatadaptatie en biodiversiteit ..................................................................................................9
   2.3 Circulaire economie .....................................................................................................................10
3) Rol van de gemeente ........................................................................................................................12
   3.1 Gemeente als voorbeeld..............................................................................................................13
   3.2 Gemeentebreed participeren .......................................................................................................13
   3.3 Samenwerking .............................................................................................................................14
4) Meten is weten ..................................................................................................................................16
5) Vervolg ..............................................................................................................................................17
6) Financiën...........................................................................................................................................18
Bijlage 1: Meetpunten - Meten is weten ................................................................................................19




                                                                                                                                                         6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1) Werken aan gezamenlijke doelen
Duurzaamheid is op alle schaalniveaus een spoedeisend thema. Dit is hét moment om door te pakken.
De ambitie van later begint met de uitvoering van vandaag en morgen. Ook op Europees en
internationaal niveau zijn afspraken gemaakt.

Klimaatdoelstellingen van Parijs
We onderstrepen en committeren ons aan de klimaatdoelstellingen van Parijs4. Er is afgesproken dat
de gemiddelde temperatuurstijging op aarde wordt beperkt tot aanzienlijk minder dan 2°C en dat
lidstaten zich inspannen voor een beperking tot 1,5°C. EU-lidstaten spraken daarnaast af om in 2030
minimaal 55% minder CO2 uit te stoten en om in 2050 klimaatneutraal te zijn. We dragen hieraan bij
door samen te werken met inwoners, ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties.

Natuurherstelwet in Europa5
In Europa is inmiddels veel natuur en biodiversiteit aangetast. In 2030 moeten bij 20% van de
natuurgebieden herstelmaatregelen zijn genomen. In 2050 moet er voor 90% van de natuurgebieden
een herstelplan zijn. Het gaat hierbij om beschermde Natura 2000-gebieden, maar ook om bossen en
veengebieden. Voor Nationaal Park de Loonse en Drunense Duinen zijn in 2017 al herstelmaatregelen
vastgelegd6 voor het behouden of uitbreiden van aanwezige type gronden en verschillende soorten flora
en fauna.

Regionale Energie en Klimaat Strategie (REKS)
Energie besparen, duurzame energie opwekken en maatregelen voor klimaatadaptatie. Dit zijn de
grootschalige opgaven die we samen met de regio oppakken binnen de REKS. In 2030 moet 20%
energiebesparing gerealiseerd zijn ten opzichte van 1990. Ontzettend belangrijk, omdat energie die we
niet verbruiken ook niet hoeven opwekken. De doelstelling voor opwekken van energie is dat we binnen
de regio 1 TWh elektriciteit duurzaam opwekken via zon en wind. Daarnaast moet in 2030 25% van het
totale dakoppervlak met zonnepanelen bedekt zijn. Door onder andere het aanleggen van nieuwe
bossen en duurzame landbouw wordt gewerkt aan klimaatadaptatie.

Aardgasvrij
In het Klimaatakkoord7 is afgesproken dat we onze woningen en gebouwen in 2050 op duurzame wijze
verwarmen. Dat houdt bijvoorbeeld in dat we aardgasvrij verwarmen en zoeken naar alternatieve
methoden. In de Transitievisie Warmte Loon op Zand staat dat we de landelijke ambitie volgen om in
2030 ten minste 20% van de bestaande woningvoorraad aardgasvrij gereed te maken. Besparen en
isoleren zijn van groot belang. Onze doelstelling is om in 2030 20% minder aardgasgebruik te realiseren,
met het einddoel aardgasvrij te worden.

Sustainable Development Goals8
We hechten veel waarde aan de lokale organisaties die ons als gemeente en onze gemeenschap verder
brengen. Niet voor niets zijn we een ‘Global Goals gemeente’ waarmee we erkennen te willen bijdragen
aan een duurzame en leefbare wereld. Stichting Wereldgemeente Loon op Zand geeft actief vorm en
inhoud aan de Global Goals die de gemeenteraad in oktober 2017 vaststelde. Hier kunnen we trots op
zijn!




4 Klimaatovereenkomst van Parijs, www.consilium.europa.eu/nl/policies/climate-change/.
5 De natuurherstelwet.
6 131 Loonse en Drunense Duinen & Leemkuilen gebiedsanalyse (2017).
7 Klimaatakkoord, www.klimaatakkoord.nl/.

8 De 17 SDG’s, www.sdgnederland.nl/de-17-sdgs/.




                                                                                                      7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    2) Onze pijlers
    Dit duurzaamheidsprogramma geeft een doorkijk in onze ambities tot 2033. We hanteren hierin 3 pijlers
    die we hieronder toelichten. Deze pijlers vormen de kapstok voor de activiteiten in het ‘Actieplan
    Duurzaamheid Loon op Zand’.

    Deze pijlers zijn:
    1. energietransitie;
    2. klimaatadaptatie en biodiversiteit;
    3. circulaire economie.



               2.1 Energietransitie

    De energietransitie vindt in een razend tempo plaats en hierop bereiden we ons goed voor. De meest
    duurzame energie is nog altijd de energie die we niet gebruiken. Energie besparen en zelf energie
    opwekken zijn dus van groot belang. Dat doen we door onze inwoners, bedrijven, ondernemers en
    maatschappelijke organisaties te stimuleren en te ondersteunen. Daarnaast werken we in de Regio
    Hart van Brabant aan een samenwerkingsverband waarvan alle gemeenten, haar inwoners,
    ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties kunnen profiteren.

    De verbranding van aardgas als fossiele brandstof draagt bij aan klimaatverandering. Daarnaast willen
    we als land minder afhankelijk zijn van geïmporteerde energiebronnen. Afgesproken is dat Nederland
    in 2050 aardgasvrij is. In december 2021 is de Transitievisie Warmte Loon op Zand vastgesteld. Voor
    2030 zijn wijken niet verplicht om aardgasvrij te zijn. De eerste stap naar aardgasvrij is altijd isoleren en
    energie besparen. De ambitie is dat in 2030 20% van de bestaande woningvoorraad aardgasvrij gereed
    is.

    Wat willen we bereiken?
•   Aardgasvrij in 2050
    Onze hele gemeente wordt op termijn aardgasvrij. Dat is echter een langdurige opgave. We gaan met
    pilotwijken aan de slag, zoals dat in de Transitievisie Warmte in 2021 staat. Dit jaar starten we in
    Kaatsheuvel in de wijk Pannenhoef. In 2024 gaan we van start in Molenwijk in Loon op Zand. Met de
    bedrijventerreinen gaan we in 2025 aan de slag. Van belang is dat we leren van eerdere processen en
    mogelijk leidt dit tot versnelling.

•   Duurzame en regionale opwek van duurzame energie met zon en wind
    De opwek van zonne-en windenergie kent een enorme versnelling. Het Rijk en de netbeheerders
    hebben onvoldoende geanticipeerd op de snelle ontwikkelingen. Dit zorgt voor een onbalans voor het
    energiesysteem, met name door grote bedrijfsdaken die vol liggen met zonnepanelen9. Regionaal wordt
    nu slechts 20% energie opgewekt met windenergie. Daarom zetten we hier in de regio fors op in.
    Regionaal hebben alle gemeenten in Regio Hart van Brabant de doelstelling om in 2030 1 Terawattuur
    (TWh) aan duurzame energie op te wekken. Loon op Zand is een van de aandeelhouders binnen het
    Regionaal Publiek Ontwikkelbedrijf (POB)10. We ontwikkelen energiehubs van wind en zon, samen met
    de andere gemeenten. Van de opgave om 1 TWh duurzame energie te gaan opwekken, is ongeveer
    55% al in beeld. De regio zoekt nog naar hoe de resterende 45% opgewekt gaat worden. Voor zonne-
    energie (tot 2 ha) moeten gemeenten zelf richtlijnen opstellen. We bekijken of de zonnevisie Loon op
    Zand 2021-202311 geactualiseerd moet worden.



    9 REKS Voortgangsrapportage (2023).
    10POB:https://www.regio-hartvanbrabant.nl/nieuws/publiek-ontwikkelbedrijf-gaat-voor-lokaal-eigenaarschap-en-lokale-
    opbrengsten-bij-wind-en-zonneparken/.
    11 Zonnevisie loon op zand.




                                                                                                                          8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>•   Alternatieve warmtebronnen
    Om aardgasvrij te zijn in 2050 moeten we ons nu voorbereiden op alternatieve warmtebronnen. De
    komende jaren werken we per wijk uit welke strategieën mogelijk en wenselijk zijn. Dit is maatwerk.
    Regionaal sluiten we aan bij onderzoek naar regionale warmtebronnen, zoals het Amernet, waterstof of
    aquathermie. Daarnaast onderzoeken we de haalbaarheid voor geothermie of groen gas de
    haalbaarheid. Dit sluit tevens aan bij de Transitievisie Warmte.

•   Laadinfrastructuur voor duurzame mobiliteit
    Openbare oplaadpunten worden steeds drukker bezet. Steeds meer mensen gaan elektrisch rijden en
    dus ook opladen12. We onderzoeken hoe we elektrisch rijden en opladen kunnen stimuleren en
    ondersteunen.

• Duurzame openbare verlichting
  Bij de aanleg van nieuwe openbare verlichting of het vervangen daarvan, passen we standaard
  energiezuinige (LED-)verlichting toe en bekijken we of slimme verlichting een veilige mogelijkheid is.


           2.2 Klimaatadaptatie en biodiversiteit
    De laatste jaren wordt het alsmaar duidelijker: Het klimaat verandert. De effecten van
    klimaatverandering worden dan ook steeds aanzienlijker. Door klimaatverandering neemt het aantal
    zomerse dagen met hoge temperaturen toe. De problemen die kunnen voortkomen uit de hitte die
    hiermee gepaard gaat, zijn onder andere vermindering van de leefbaarheid, toenemende energievraag
    en verslechtering van biodiversiteit. Ook ontstaat er de laatste jaren neerslagtekort en is er veel
    verdamping. Dit zorgt op zijn beurt voor schade aan het stedelijk groen en de ecologie,
    funderingsproblemen, afname van (zwem)waterkwaliteit, bodemdaling en mogelijk ook voor
    verzakkingen en beschadigingen aan leidingen en netwerkkabels. Naast droogte ontstaan er ook steeds
    vaker extreme buien. Niet overal kan het water plaatselijk vastgehouden worden, infiltreren of afvloeien.
    Hierdoor ontstaan er bij extreme buien ondergelopen straten met schade aan verharding of bezittingen
    van inwoners, het afsterven van bomen en aanplantingen in gemeentelijke gronden, afname van
    kwaliteit van het oppervlaktewater, schade aan kelders en gebouwen, of zelfs uitval van vitale functies
    zoals stroomvoorzieningen en verslechterde bereikbaarheid, zo ook voor nood- en hulpdiensten.

    We bereiden ons voor op het veranderende klimaat. Door klimaatadaptieve maatregelen te treffen gaan
    we de effecten van hittestress, droogte, wateroverlast en afname van biodiversiteit tegen en zijn we hier
    beter tegen bestand. Daarnaast moeten we klimaatadaptatie meenemen bij toekomstige
    ontwikkelingen, zoals beschreven staat in de Omgevingsvisie Op Hoofdlijnen van gemeente Loon op
    Zand. In de praktijk betekent dit dat projecten, activiteiten en initiatieven klimaatadaptief ingericht
    moeten worden.

    Om klimaatverandering in onze gemeente tegen te gaan werken we aan een groene leefomgeving. Dit
    is van belang voor de gezondheid van onze inwoners, voor het verhogen van de biodiversiteit en het
    versterken van onze positie als leisure gemeente. Met groen voorkomen we hittestress, waar met name
    ouderen, baby’s en mensen met chronische aandoeningen de negatieve gevolgen van ervaren13
    (KNAW, 2023). We moeten steeds meer regenwater afvangen, want door verdroging en extreme
    regenval kan de grond dit water niet langer opnemen. Daarnaast voorkomen we met meer groen
    extreme weersituaties.




     RVO (2021), ‘Nationaal Laadonderzoek 2021’.
    12

     Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (2023). Planetary health. An emerging field to be developed,
    13

    Amsterdam.

                                                                                                                       9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    Wat willen we bereiken?
•   Voorkomen van wateroverlast en hittestress
    Openbare en particuliere ruimtes zoals tuinen vormen we om tot oases van flora en fauna. Samen met
    Wereldgemeente Loon op Zand, inwoners, ondernemers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en
    woningcorporaties zetten we in op meer ‘groen’ bij de woning en de werkomgeving, inclusief
    biodiversiteit. Daarmee voorkomen we wateroverlast en hittestress. Daarnaast zetten we in op het
    vergroenen van onze dorpscentra, pleinen en toeristische locaties voor inwoners en bezoekers.

•   Vergroten biodiversiteit
    De biodiversiteit loopt hard achteruit. Bijvoorbeeld van de 360 soorten bijen in Nederland dreigt meer
    dan de helft te verdwijnen, waarbij het verdwijnen van bestuivende insecten grote gevolgen kan hebben
    voor bijvoorbeeld de voedselproductie. Er zijn veel maatregelen mogelijk voor het verbeteren van de
    biodiversiteit. Die zijn er in de openbare ruimten in onder meer groenstroken, begraafplaatsen en
    boomspiegels. Daarnaast zijn er mogelijkheden in bijvoorbeeld tuinen en bedrijventerreinen door onder
    andere het aanplanten van meer groen van met name inheemse planten, het aanleggen van wadi’s, het
    vergroenen van daken, het natuur inclusief bouwen van woningen en duurzaam onderhoud. Zoals in
    het coalitieakkoord ‘Met lef, gefocust op u’ staat, sluiten we ons aan bij het deltaplan biodiversiteit.

• Duurzaam onderhoud openbare ruimte
  Duurzaam onderhoud kan bijvoorbeeld door geen chemische bestrijdingsmiddelen te gebruiken,
  hernieuwbare en recyclebare materialen te gebruiken in objecten, snoei- en bladafval als grondstof voor
  bemesting te gebruiken en sinusmaaien toe te passen voor het vergroten van de biodiversiteit.
  Vroegtijdig en continu onderhoud in de openbare ruimte vergroot de levensduur van materialen en
  objecten.

•   CO2 en stikstofreductie (Schone lucht)
    We zetten in op betere luchtkwaliteit en een afname van gezondheidsschade en onderzoeken deelname
    aan het Schone Lucht Akkoord. Binnen onze gemeente zijn er diverse mogelijkheden om hieraan te
    werken, zoals binnen mobiliteit en landbouw. We stimuleren het gebruik van openbaar vervoer of de
    fiets richting onze diverse mooie toeristische attracties.

•   Betrokkenheid en initiatief
    Initiatieven van inwoners, ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties brengen we onder
    de aandacht en ondersteunen we zoveel als mogelijk. Zij hebben vaak goede ideeën die we als
    gemeente ondersteunen. Braakliggende gronden kunnen we bijvoorbeeld tijdelijk omzetten tot
    biologische tuinen of bijentuinen. Groene daken zorgen voor verkoeling, waterhuishouding en
    biodiversiteit14.



              2.3 Circulaire economie

    Daarnaast werken we aan een circulaire samenleving in 2050. We maken circulariteit gemakkelijker en
    concreter door initiatieven van inwoners, ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties te
    stimuleren en te ondersteunen en natuurlijk door zelf het goede voorbeeld te geven. Waar mogelijk
    leggen we verbindingen met de Regionale Energie en Klimaat Strategie (REKS) en zoeken we naar
    koppelkansen met andere beleidsterreinen.




    14   STOWA & Stichting RIONED (2015), Groene daken nader beschouwd.

                                                                                                         10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    Wat willen we bereiken?
•   Bouwen met positieve impact
    De bouw is, door de benodigde grondstoffen en daadwerkelijke productie, verantwoordelijk voor 38%
    van de globale CO2-emissies15. Woningen, bedrijfspanden en maatschappelijk vastgoed worden steeds
    duurzamer. Door strengere wetgeving en innovaties wordt de impact op het milieu steeds lager. Ook
    binnen onze gemeente bekijken we hoe we circulariteit, natuur- en klimaatadaptatie in woningbouw
    kunnen toepassen. Dit doen we bijvoorbeeld door te zorgen dat op, aan of in gebouwen en in de
    openbare omgeving meer diversiteit aan planten en diersoorten kan leven. Het toepassen van
    klimaatadaptieve maatregelen zorgt dat gebouwen en straten afkoelen. Ontwikkelingen op het gebied
    van circulair bouwen omvatten bijvoorbeeld het hergebruik van materialen als beton, staal, hout en bio-
    based materialen.

•   Afvalscheiding, hergebruik. reductie restafval, zwerfafval en voedselverspilling, VANG
    Afval voor de een is een grondstof voor de ander. We werken aan een zo optimaal mogelijke
    afvalscheiding. Kringlopen en milieustraten zijn fysieke punten waar duurzaamheid heel concreet wordt
    door het opnieuw kunnen gebruiken van bestaande materialen. We onderzoeken hoe we inwoners,
    ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties meer kunnen laten recyclen en gebruik
    kunnen laten maken van materialen die nog goed zijn voor gebruik. We willen meer mensen gebruik
    laten maken van al bestaande initiatieven, zoals de repair cafés, de spullenbank, de klussen- en
    dienstencentrale (KDC), de boekenbank en stichting Gered gereedschap. Dit soort initiatieven geven
    nu al vorm aan circulariteit. We stimuleren nieuwe initiatieven om restafval te verminderen. Op grotere
    schaal kijken we naar regionale samenwerking voor scheiding en hergebruik van afval en het
    verminderen van restafval per inwoner. We proberen continu de gescheiden inzameling van GFT, PMD,
    Textiel, OPK en glas te verbeteren, onder andere door goed samen te werken met en aan te sluiten op
    de wensen van inwoners, ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. We committeren
    ons aan de gestelde doelen van het VANG-programma16. We sluiten ons aan bij de landelijke
    doelstelling om in 2050 100% circulair te zijn, dus geen restafval in 2050.

•   Duurzame voedselvoorziening
    De productie van voedsel heeft wereldwijd veel invloed en in 2050 moeten tien miljard mensen worden
    gevoed. Duurzame voedselproductie, consumptie en voedselverspilling zijn daarom belangrijke
    thema’s. Initiatieven zoals ‘Herenboeren’ worden steeds populairder. Lokaal, vers en biologisch leiden
    tot veel minder uitstoot en tot gezonder voedsel. Het is goed mogelijk om restproducten en organisch
    afval te composteren en om groenten en fruit uit de buurt te halen in plaats van uit Zuid-Amerika. Dit
    soort initiatieven brengen onze gemeente naar een meer natuurinclusieve en circulaire samenleving.




    15   Transitieteam Circulaire Bouweconomie en CITYFÖRSTER (2021), CARBON BASED DESIGN.
    16   Van Afval Naar Grondstof - VANG, https://vang-hha.n.

                                                                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>3) Rol van de gemeente
Dit Duurzaamheidsprogramma is onze visie. Deze visie, die we voor 10 jaar vaststellen (2023-2033),
werken we uit op basis van kennis, prioriteiten en mogelijkheden in een actieplan. Hierin nemen we de
concrete plannen op voor de komende jaren. Vervolgens stimuleren we aan de hand van deze plannen
initiatieven, activiteiten, projecten, en programma’s en voeren deze door.

Afhankelijk van de mogelijkheden bepalen we welke rol past voor de specifieke situatie. Dit kan zijn:
- een ondersteunende rol waarbij we ideeën ondersteunen en medewerking verlenen,
- een kaderstellende rol waarin we kaders stellen voor sturen van de gewenste resultaten te bereiken,
- een stimulerende rol waarin we aansporen tot het nemen van actie,
- een initiërende rol, waarbij we zelf het goede voorbeeld geven door zelf initiatief te nemen,
- een samenwerkende rol waarbij we samenwerken met inwoners, ondernemers, bedrijven of
maatschappelijke organisaties of
- een regierol waarbij inwoners, bedrijven, ondernemers en maatschappelijke organisaties zelf de
stappen zetten om energie te besparen, te isoleren en aardgasvrij te worden. We hebben als
gemeente de regie om de gewenste beweging op gang te krijgen. Hiermee werken we toe naar de
kern van het Duurzaamheidsprogramma, namelijk:

Een duurzame gemeente die bijdraagt aan kansen voor iedereen
We willen allemaal een betaalbare energierekening, zowel thuis als op kantoor en bij de sportvereniging.
Verduurzamen is daarom van belang voor de gehele gemeenschap. Een duurzame gemeente zorgt er
daarom voor dat iedereen kan deelnemen aan de energie- en warmtetransitie.

Een duurzame gemeente die is ingesteld op de toekomst.
Door de toenemende bevolkingsgroei stijgt het gebruik van nieuwe grondstoffenhard. Dat gaat gepaard
met een stijging van fossiele brandstoffen, broeikasgassen en landgebruik17. De stijging in
broeikasgassen, in combinatie met intensivering van landbouw, zorgt ervoor dat sommige gewassen
minder goed kunnen groeien of opleveren18. Daarnaast neemt de levering van aardgas af en het gebruik
van aardgas voor verwarming verdwijnt uiteindelijk overal in Nederland. Een gemeente die werkt naar
een duurzame en circulaire economie zet in op schone, hernieuwbare energie, biodiversiteit en
aanpassingen aan het veranderende klimaat.

Een duurzame gemeente welke prettiger en gezonder is om in te leven.
Een groene omgeving heeft een positief effect op de fysieke en mentale gezondheid19.
Gezondheidsschade door luchtverontreiniging en hitte wordt verminderd. Een groene en schone
omgeving nodigt uit tot bewegen en sociale interactie. Een gemeente die duurzaam handelt, zorgt voor
een betere leef- en werkkwaliteit voor inwoners, ondernemers, bedrijven en maatschappelijke
organisaties.

Een duurzame gemeente die economisch sterker is.
Duurzame bedrijven besparen op energie- en afvalkosten, werken aan hergebruik van grondstoffen en
zijn daarmee beter voorbereid op de toekomst. Onderzoek toont aan dat een groene omgeving
economische en toeristische waarde heeft20. Natuurgebieden, bossen en wateren bieden
recreatiemogelijkheden.




17 Circle Economy & Deloitte, ‘Circularity Gap Report 2023’.
18 “Voedsel”, www.rivm.nl/klimaat-en-gezondheid.
19 RIVM (2022), “Kennisbundeling Groen en Gezondheid”.
20 Jókövi, E.M., Luttik, J. (2003), ‘Rood en groen. Het combineren van verstedelijking en natuur in de praktijk’.




                                                                                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>             3.1 Gemeente als voorbeeld
   Het creëren van een beter milieu begint bij onszelf. We geven als gemeente het goede voorbeeld door
   onze eigen daadkracht te tonen en te laten zien dat duurzaamheid voor ons van groot belang is. We
   moedigen bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties aan om initiatief te tonen en waar
   mogelijk ondersteunen we hierin.

   Wat willen we bereiken?
• Duurzaam maatschappelijk vastgoed
  Met quickscans duurzaamheid zijn duurzame meerjaren onderhoudsprogramma’s (DMJOP’s)
  vastgesteld en kunnen we als gemeente onze vastgoedportefeuille verduurzamen. De kosten van
  vandaag zijn belangrijk, net als het rendementsdenken (total cost of ownership). Hierdoor kunnen we
  investeren in energiebesparing en duurzame energiesystemen, zoals zonnepanelen en WKO-
  installaties. De oorspronkelijke investering wordt daarmee minder leidend. Ons kantoorpand, het
  Klavier, heeft al energielabel A, zoals in het energieakkoord van 2013 als streven staat. Daarnaast
  nemen wij de maatschappelijke gebouwen, die van de gemeente zijn mee in de doelstellingen die
  gesteld zijn binnen de energietransitie.

• Duurzame scholen
  Samen met de schoolbesturen verduurzamen we de scholen tot duurzame ‘Frisse Scholen’, waarin een
  gezond binnenklimaat en laag energieverbruik centraal staan. We streven naar de BENG norm21,
  waarbij we eisen stellen aan de maximale energiebehoefte, het fossiele energieverbruik en aan de
  opwek van hernieuwbare energie.

• Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI)22
  Het Rijk formuleert 6 thema’s voor MVOI: Milieu en biodiversiteit, Klimaat, Circulair,
  Ketenverantwoordelijkheid, Diversiteit en inclusie, en Social return. Door deze thema’s in het inkoop-
  en aanbestedingsproces te gebruiken werken we tegelijkertijd aan de Sustainable Development Goals.

• Duurzame mobiliteit
  Duurzame mobiliteit verminderd de uitstoot van CO2, fijnstof en stikstof vanuit vervoer. We stimuleren
  daarom zoveel mogelijk het gebruik van de fiets, het Openbaar vervoer en Zero-Emissie-vervoer.
  Voorbeelden zijn de snelfietsroutes en het gebruik van deelauto’s en/of scooters. Toekomstig verkeer
  richting de Efteling proberen we duurzamer te maken. We onderzoeken en stimuleren ook initiatieven
  voor het vervangen van fossiele brandstoffen door schone en hernieuwbare brandstoffen. Ook voor
  onze medewerkers stimuleren we duurzame mobiliteit. Zo kunnen ze elektrische fietsen gebruiken
  wanneer men een afspraak in de omgeving heeft. We zetten hierbij in op een verbreding van duurzame
  mogelijkheden van vervoer in de toekomst.

               3.2 Gemeentebreed participeren

   De enorm gestegen gasprijzen hebben grote gevolgen voor onze inwoners. Huishoudens met een lager
   inkomen of een slecht geïsoleerde woning merken hiervan de gevolgen het meest, hoewel de kosten
   voor alle inkomensgroepen en type woningen stijgen23. Bedrijven, maatschappelijke organisaties,
   ondernemers en inwoners; iedereen heeft te maken met kostenstijgingen. De energie- en
   warmtetransitie zijn voor iedereen grote, maar belangrijke opgaven. We moeten dus zorgen dat
   iedereen begrijpt wat er moet gebeuren en hieraan mee kan doen, ieder op zijn of haar manier.

   21 Bijna Energieneutrale Gebouwen - Energieprestatie indicatoren, www.rvo.nl/onderwerpen/wetten-en-regels-
   gebouwen/beng/indicatoren.
   22 Rijksoverheid, Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen.
   23 DNB (2023), Isoleren en compenseren: reactie van huishoudens op de energiecrisis, Amsterdam.




                                                                                                                13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>    Wat willen we bereiken?
•   Geïnformeerde inwoners en bedrijven
    Om de beweging naar een aardgasvrije toekomst, een groene leefomgeving en een circulaire economie
    in Loon op Zand verder te brengen is structurele communicatie nodig om inwoners te informeren over
    de opgaven en hoe deze te realiseren. In het gehouden inwonerpanel van de transitievisie warmte
    gaven we de inwoners aan goede informatie van de gemeente nodig te hebben om stappen te kunnen
    zetten. Uitdaging is om te zorgen voor een toegankelijke vorm van communicatie voor inwoners,
    ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Hier kunnen zij bijvoorbeeld terecht voor
    vragen en informatie. Dit kan zijn over onder andere de mogelijkheden tot verduurzaming van woning
    of bedrijfspand, tot klimaatadaptatie en een circulaire samenleving, de mogelijkheden tot financiering
    en subsidiemaatregelen.

•   Ondersteuning van inwoners, bedrijven en organisaties in de verduurzamingsopgave
    De energie- en warmtetransitie rusten op al onze schouders. Een woning verduurzamen is een grote
    opgave en niet iets wat met een standaard checklist mogelijk is. Financieel hebben de te treffen
    maatregelen grote consequenties die niet voor iedereen te behappen zijn. Huishoudens, die omwille
    van de energierekening, niet kunnen rondkomen ontzorgen we waar mogelijk. Daarnaast helpen we
    hen om te verduurzamen door financiële Rijksregelingen, maar ook door bijvoorbeeld samenwerking
    met woningcorporatie Casade, het sociaal domein en lokale partijen als de Klussen- en
    Dienstencentrale.

    Bedrijven zijn verplicht te verduurzamen met de Wet Milieubeheer als duidelijke ondergrens. Ook zijn
    er in Loon op Zand een aantal verenigingen, buurthuizen, culturele instellingen en maatschappelijke
    organisaties, waarbij de energie- en warmtetransitie nog moet plaatsvinden. We onderzoeken hoe we
    inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties kunnen informeren en ondersteunen in de
    noodzaak om te verduurzamen.

•   Een gemeenschap die initiatieven ontplooit
    We ondersteunen onze inwoners, ondernemers, bedrijven en maatschappelijke organisaties op het
    moment dat zij initiatief tonen voor verduurzaming. Dit kan bijvoorbeeld gaan over klimaatadaptatie,
    isoleren van een woning, verduurzamen van bedrijfspanden of besparen en opwekken van energie.
    Waar mogelijk stimuleren we initiatieven die aansluiten bij onze doelstellingen.

•   Een goede relatie met belangrijke samenwerkingspartners
    Voor het behalen van de duurzaamheidsdoelstellingen is het van belang om samen te werken met
    andere partijen. Dat betekent met andere gemeenten, bedrijven en maatschappelijke organisaties. We
    hebben elkaar nodig om deze opgave succesvol af te ronden. Zo ondersteunen we elkaar in de opgaven
    die voor ons liggen wat betreft de energietransitie, klimaatadaptatie en biodiversiteit en circulaire
    economie.

• Scala aan nog te ontdekken mogelijkheden
  Ondanks dat er al veel gebeurt en we in samenwerking met veel partijen al een schat aan mogelijkheden
  hebben weten te verzamelen om de uitdagingen over energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire
  economie aan te gaan, is er nog een wereld aan mogelijkheden te ontdekken. We blijven vernieuwen
  en zoeken naar nieuwe paden om te bewandelen, op weg naar een duurzame en toekomstbestendige
  gemeente!


    3.3 Samenwerking
    We zijn enorm dankbaar dat verschillende partijen onze gemeente vooruit helpen op allerlei vlakken.
    Deze partijen en inwoners van onze gemeente pakken de spreekwoordelijke koe bij de hoorns en gaan
    gewoon aan de slag. Met elkaar, voor elkaar. Dit is enorm waardevol en daarom moeten we deze
    samenwerkingsverbanden verbreden en versterken.

                                                                                                       14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>•   ECLoZ
    Energie collectief Loon op Zand (ECLoZ) heeft als doel te werken aan een CO2- en klimaatneutrale
    gemeente in 2045. Zij werkt aan een betaalbare en duurzame energievoorziening. Het zijn pioniers op
    het gebied van de energietransitie, die als vrijwilligers al vele jaren duurzame en lokale energie
    produceren met KwatrijnZon, WerftZon, Spinderwind en BurgerZonnepark Loon op Zand. Tevens
    bemensen zij wekelijks het energieloket waar vele inwoners langskomen voor advies over het
    verduurzamen van hun woning.

•   Stichting Wereldgemeente Loon op Zand & partners
    Stichting Wereldgemeente Loon op Zand werkt op diverse manieren aan duurzaamheid, circulariteit en
    biodiversiteit. Kleinschalige projecten met grote impact, zoals het tegengaan van voedselverspilling, het
    openen van verschillende plukfruitlocaties en openbare watertappunten. De stichting ondersteunt ons
    in onze opgaven om meer groen en biodiversiteit te realiseren en denkt actief met ons mee als het gaat
    om nieuw beleid op het gebied van duurzaamheid. Daarnaast werken zij goed samen met lokale
    organisaties, zoals Gered Gereedschap, De Boekenbank, repair cafés en de spullenbank.

• Casade
  Op verschillende vlakken is Casade een belangrijke partner in de verduurzamingsopgave, zoals
  realisatie van duurzame en gasloze nieuwbouw, isolatie van bestaande woningen en aanbrengen van
  meer groen en het zorgen voor opwek van zonne-energie op de daken. Zij hebben veel kennis en
  ervaring met het verduurzamen van de woningvoorraad. Veel woningen in bezit van Casade zijn al
  duurzamer gemaakt, waarin Casade jaarlijks vele miljoenen investeert. Een energiezuinige woning is
  voor al onze inwoners van belang, en hierin moeten snelle en goede stappen worden gezet. We
  onderzoeken hoe we als gemeente kunnen bijdragen aan een versnelling en verduurzaming van
  gespikkeld bezit.

•   Contour de Twern & LoonOpZand Voor Elkaar
    Samen met vrijwilligers en medewerkers bouwt Contour de Twern en LoonOpZand Voor Elkaar aan een
    socialere samenleving. Vrijwilligers helpen bij taalbarrières, het uitlaten van honden of zijn maatjes om
    mee te kletsen of te wandelen. Contour de Twern heeft meegedacht in de Transitievisie Warmte Loon
    op Zand. Contour de Twern kent de buurten goed en kan bewoners vanuit sociale projecten en
    activiteiten bij de uitvoeringsplannen voor de warmtetransitie betrekken.

•   Regio Hart van Brabant gemeenten
    Binnen Regio Hart van Brabant werken we op grote schaal al samen aan de REKS, ofwel de Regionale
    Energie en Klimaat Strategie. Als kleine gemeente profiteren we van grootschalige projecten en
    gebundelde kennis en kunde, die voor ons anders niet toegankelijk waren. De samenwerking op het
    gebied van onderzoek naar warmtebronnen, energiearmoede en klimaatadaptatie levert ons veel op.
    Daarnaast werken we binnen de regio veel samen met Midpoint Brabant, bijvoorbeeld op het gebied
    van de energietransitie, circulariteit en klimaatadaptatie.

•   Klussen & Diensten Centrale
    De Klussen- en Diensten Centrale (KDC) is opgericht om gepensioneerden de gelegenheid te geven
    om hun onbenutte vakmanschap en/of specifieke vaardigheden als vrijwilliger in te zetten voor
    hulpbehoevenden in onze gemeente. Bij verschillende acties op het gebied van duurzaamheid
    ondersteunt de KDC al. Daar waar mogelijk willen we meer inwoners kennis laten maken met de
    verschillende initiateven van de KDC.




                                                                                                          15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>4) Meten is weten
Doelstellingen en bijbehorende acties zetten we uit, door wettelijke verplichtingen, regionale afspraken
en noodzaak. Het is hard nodig om onze gemeente duurzamer te maken. We gaan daarom ook
bijhouden of we onze doelstellingen behalen. Bij de uitwerking van het ‘Actieplan Duurzaamheid Loon
op Zand’ beschrijven we per project, activiteit of programma de meetpunten waarmee we gaan toetsen.
Echter geven we alvast een indicatie van de meetmogelijkheden per pijler om de ambities, die hiermee
verbonden zijn, meetbaar te maken.

Energietransitie:
Dat doen we met de Regionale Klimaatmonitor24 van de Rijksoverheid. Deze klimaatmonitor is
ontwikkeld voor decentrale overheden. Informatie wordt gehaald uit CBS-statistieken,
subsidieregelingen, sectorrapportages en gegevens van individuele instellingen en bedrijven. Daarmee
kunnen we jaarlijks ons gemeentelijk energieverbruik, CO2 uitstoot en hernieuwbare energie monitoren.
Belangrijke opgaven zijn daarbij de verduurzaming van de elektriciteitsproductie, verduurzaming van de
warmtevoorziening in de gebouwde omgeving, energiebesparing bij woningen, bedrijven en instellingen
en verduurzamen van de mobiliteit. De belangrijkste energiedragers zijn hierbij elektriciteit, aardgas,
(stads)warmte en voertuigbrandstoffen. Deze worden uitgedrukt in TJ (Tera-Joule). Daarmee kunnen
we op dezelfde wijze de diverse vormen energie tegen elkaar afzetten. In Bijlage 1: Meten is Weten
staan de indicatoren die we jaarlijks bij gaan houden om de stand van zaken te monitoren.

Klimaatadaptatie en biodiversiteit:
Per activiteit, project of programma bekijken we wat de meest passende wijze is om ambities te meten
en te monitoren. Zo kan er gekeken worden bij bijvoorbeeld extreme regenbuien of de wateroverlast
afneemt of dat deze gelijk is gebleven, vergeleken met een voorgaande vergelijkbare extreme regenbui.
Dit geldt ook voor bijvoorbeeld schaduwplekken in relatie tot de temperatuurafname in de kernen. Indien
er geen metingen hiervoor beschikbaar zijn of meetinstrumenten ontwikkeld kunnen worden, is dit enkel
indicatief. Ook kunnen we gebruik maken van enquêtes na extreme weersomstandigheden, om te
meten of inwoners enige verschillen ervaren na de invoeren van diverse klimaatadaptieve maatregelen.
Ook zijn er verschillende mogelijkheden om biodiversiteit te meten beschikbaar op de markt. We kijken
per project, activiteit en programma naar welke data mogelijk inzicht kunnen bieden in het behalen van
de ambities. Dit werken we verder uit in het ‘Actieplan Duurzaamheid Loon op Zand’.

Circulaire economie:
We moeten per activiteit, project of programma kijken naar bestaande of nog te ontwikkelen
meetinstrumenten die inzicht kunnen geven in hoe de ontwikkelingen invloed hebben op onze ambities
voor circulaire economie. Voorbeelden hiervan kunnen zijn de hoeveelheid restafval in de milieustraat,
ten opzichte van het aantal inwoners. Dit zodat we een berekening kunnen maken of we de
doelstellingen behaald hebben om restafval per inwoner te laten afnemen. Zo zijn er nog andere
mogelijkheden waarin data een indicatie kan geven of ambities behaald worden of dat we tijdig moeten
bijsturen.




24   https://klimaatmonitor.databank.nl/home.

                                                                                                     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>5) Vervolg
Dit duurzaamheidsprogramma is een doorkijk naar 2033, ofwel een programma voor de komende 10
jaar, waarin we in de breedte aangeven waar onze focus ligt. Daarnaast is dit programma de basis voor
het ‘Actieplan Duurzaamheid Loon op Zand’, waarin we voor alle 3 de pijlers en gemeentelijke
doelstellingen concrete acties opzetten. Het actieplan maakt voor de komende 4 jaar inzichtelijk welke
acties we gaan ondernemen om de doelstellingen te behalen. Daarnaast staat hierin welke financiële
middelen hiervoor nodig zijn, waar deze vandaan komen en wanneer een actie wordt gestart en is
afgerond. Direct na vaststelling van het duurzaamheids-programma werken we samen met onze
partners het actieplan voor de komende jaren uit. Het actieplan, waarin concrete acties, bijbehorende
middelen en de planning beschreven staan, starten we in het 4e kwartaal dit jaar op. Het college stelt
het actieplan in het 1e kwartaal van 2024 vast, waarna de uitvoering direct start.




                                                                                                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>6) Financiën
Het thema duurzaamheid krijgt steeds meer een prominentere rol binnen de Nederlandse samenleving.
Als gemeente nemen we daarom verantwoordelijkheid voor onze inwoners. We scheppen de kaders,
bieden ondersteuning en dragen zorg voor de verbinding. Daarbij is onze ambitie om te streven naar
een duurzame samenleving. In dit hoofdstuk lichten we onze uitgangspunten met financiële
consequenties toe.

Het duurzaamheidsprogramma biedt houvast en zet veel in bewegingen
Onze ambities zijn hoog en we weten wat we willen bereiken tot 2033. Met dit Duurzaamheids-
programma zetten en houden we veel in beweging, realiseren we concrete projecten en onderzoeken
we nieuwe mogelijkheden. Dit programma is een totaalpakket van ambities, gewenste resultaten en
maatregelen, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Prominente en een structurele plek in de begroting
Om onze ambities te verwezenlijken en de gewenste resultaten te behalen moeten we kosten maken
op de korte- en (middel)lange termijn. Het is daarom belangrijk dat we deze kosten structureel opnemen
in de begroting. De komende jaren nemen de kapitaallasten van investeringen toe, net als overigens
ook de maatschappelijke baten, die we daarmee op termijn willen bereiken. Denk daarbij aan
kwalitatieve verbetering van de leefomgeving, gezondheid, natuur en sociale cohesie. Het gaat hierbij
deels om programmakosten, maar ook om reguliere investeringen zoals onderhoud aan straten, waar
extra kosten aan zitten door nieuwe klimaatomstandigheden.

Gebruikmaken van landelijke- en regionale subsidieregelingen
De overheid kent verschillende stimuleringsregelingen om gemaakte kosten op het gebied van
duurzaamheid te dekken. Denk bijvoorbeeld aan de CDOKE-gelden25. Ons uitgangspunt hierbij is om
waar mogelijk gebruik te maken van landelijke- en regionale subsidieregelingen, zodat we meer
slagkracht krijgen om onze korte en middellange termijn ambities te verwezenlijken en de gewenste
resultaten te behalen.

Inzetten op kostenefficiënt werken
Een duurzame samenleving vraagt om een integrale aanpak. Om te verduurzamen willen we ook
gebruikmaken van samenwerkingsverbanden met gemeenten en verbonden partijen uit te buurt.
Daarom is het uitgangspunt om de samenwerkingsverbanden met buurtgemeenten aan te houden en
waar mogelijk te versterken. Denk bijvoorbeeld aan de samenwerkingsverband met de Regio Hart van
Brabant gemeenten. Hierdoor kunnen we de kosten zo laag mogelijk houden en van elkaars kennis
leren.




25   Tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid.

                                                                                                   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Bijlage 1: Meetpunten - Meten is weten
In deze bijlage staan de indicatoren die we jaarlijks bijhouden om de stand van zaken te monitoren. Per
soort meting vermelden we of zij een meetinstrument zijn voor een van de gezamenlijke doelen op
internationaal en Europees niveau, of voor de ambities onder de 3 pijlers. De grafieken zijn gebaseerd
op gegevens van onze gemeente uit de Regionale klimaatmonitor van de Rijksoverheid.

CO2 uitstoot gebouwde omgeving, door gebruik van aardgas, elektriciteit en stadswarmte.
Door de bestaande data vanaf 2010 te extrapoleren stellen we ons als doel om de huidige trend door
te trekken naar 2033. Daarbij komen we uit op 37,38 kiloton CO2 uitstoot in 2033 voor de gebouwde
omgeving.

                                kton CO2 uitstoot Gebouwde omgeving
                        82,50
                90,00
                                                       58,30
                70,00

                50,00                                                             37,38

                30,00
                        2010
                        2011
                        2012
                        2013
                        2014
                        2015
                        2016
                        2017
                        2018
                        2019
                        2020
                        2021
                        2022
                        2023
                        2024
                        2025
                        2026
                        2027
                        2028
                        2029
                        2030
                        2031
                        2032
                        2033
CO2 uitstoot verkeer en vervoer, door verbruik van fossiele brandstoffen.
Door de bestaande data vanaf 2010 te extrapoleren stellen we ons als doel om de huidige trend door
te trekken naar 2033. Daarbij komen we uit op 30,68 kiloton CO2 uitstoot in 2033 voor verkeer en
vervoer.

                            kton CO2 uitstoot Verkeer en Vervoer
                         37,90
                38,00
                36,00
                                                            33,24
                34,00
                                                                                 30,68
                32,00
                30,00
                        2010
                        2011
                        2012
                        2013
                        2014
                        2015
                        2016
                        2017
                        2018
                        2019
                        2020
                        2021
                        2022
                        2023
                        2024
                        2025
                        2026
                        2027
                        2028
                        2029
                        2030
                        2031
                        2032
                        2033




                                                                                                    19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>CO2 uitstoot industrie, Energie, Afval en Water, door gebruik van aardgas en elektriciteit
Door de bestaande data vanaf 2010 te extrapoleren stellen we ons als doel om de huidige trend door
te trekken naar 2033. Daarbij komen we uit op 0,84 kiloton CO2 uitstoot in 2033.

                         kton CO2 uitstoot Industrie, Energie, Afval
                                         en Water
                8,00
                         6,10
                6,00

                4,00                                       3,18
                2,00                                                              0,84

                0,00
                       2010
                       2011
                       2012
                       2013
                       2014
                       2015
                       2016
                       2017
                       2018
                       2019
                       2020
                       2021
                       2022
                       2023
                       2024
                       2025
                       2026
                       2027
                       2028
                       2029
                       2030
                       2031
                       2032
                       2033
CO2 uitstoot landbouw, bosbouw en visserij, door gebruik van aardgas en elektriciteit
Door de bestaande data vanaf 2010 te extrapoleren stellen we ons als doel om de huidige trend door
te trekken naar 2033. Daarbij komen we uit op 1,39 kiloton CO2 uitstoot in 2033 voor landbouw, bosbouw
en visserij. Door een grotere ambitie zetten we de doelstelling op 1 kiloton CO2.uitstoot.


                        kton CO2 uitstoot Landbouw, bosbouw en
                                         visserij
                2,00
                1,80
                1,60                                       1,42
                       1,40                                                      1,39
                1,40
                1,20
                1,00
                       2010
                       2011
                       2012
                       2013
                       2014
                       2015
                       2016
                       2017
                       2018
                       2019
                       2020
                       2021
                       2022
                       2023
                       2024
                       2025
                       2026
                       2027
                       2028
                       2029
                       2030
                       2031
                       2032
                       2033




Bovenstaande punten geven inzicht in de te behalen doelen uit de Klimaatdoelstellingen van
Parijs en de Sustainable Development Goals. Daarnaast geven ze tevens inzicht in een van de
ambities van CO2 en stikstofreductie (Schone lucht) binnen de pijler Klimaatadaptatie.




                                                                                                   20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Aardgasverbruik woningen
Door te extrapoleren zouden we uitkomen op 10,6 miljoen m3. In de Transitievisie Warmte is echter de
doelstelling gezet op 20% aardgasreductie. We zetten daarom in om maximaal 10 miljoen m3 aardgas
te verbruiken bij woningen.

                                  miljoen m3 aardgas woningen
                20,0
                18,0
                        15,8
                16,0
                14,0                                         12,6
                12,0                                                            10,6
                10,0
                       2008
                       2009
                       2010
                       2011
                       2012
                       2013
                       2014
                       2015
                       2016
                       2017
                       2018
                       2019
                       2020
                       2021
                       2022
                       2023
                       2024
                       2025
                       2026
                       2027
                       2028
                       2029
                       2030
                       2031
Bovenstaand punt geeft inzicht in de te behalen doelen uit Aardgasvrij, Klimaatdoelstellingen
van Parijs en Sustainable Development Goals. Daarnaast geeft het tevens inzicht in de ambities
Aardgasvrij in 2050 binnen de pijler Energietransitie.



Elektriciteitsverbruik                                                                  woningen
Door te extrapoleren zouden we uitkomen op 30,9 miljoen kWh aan elektriciteit in onze woningen.
Echter, in de REKS is de doelstelling gezet op een reductie van 20%. Om de afname van 20% in 2033
te realiseren, zou dit uitkomen op 25,6 miljoen kWh elektriciteit.


                               miljoen kWh elektriciteit woningen
             35,0

             34,0

             33,0
                       33,0                                 32,1
             32,0
                                                                                30,9
             31,0

             30,0
                    2008
                    2009
                    2010
                    2011
                    2012
                    2013
                    2014
                    2015
                    2016
                    2017
                    2018
                    2019
                    2020
                    2021
                    2022
                    2023
                    2024
                    2025
                    2026
                    2027
                    2028
                    2029
                    2030
                    2031
                    2032
                    2033




Bovenstaand punt geeft inzicht in de te behalen doelen uit de Regionale Energie en Klimaat
Strategie, Klimaatdoelstellingen van Parijs en Sustainable Development Goals.




                                                                                                 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Percentage hernieuwbare energie, opgewekt via zonne- en windenergie
Door te extrapoleren komen we uit op een doelstelling van 95,4 Tj aan opgewekte hernieuwbare
elektriciteit. Daarmee volgen we de trendlijn. Het is echter goed mogelijk dat deze trend exponentieel
sneller groeit, zoals in 2022 ook het geval is geweest. Indien nodig stellen we deze doelstelling later bij.


                                       Hernieuwbare elektriciteit in TJ
              120,0
              100,0                                                                                                        95,4
               80,0                                                  67,0
               60,0                                                         46,8
               40,0
               20,0
                0,0
                       ..
                            ..
                                 ..
                                      ..
                                           ..
                                                ..
                                                     ..
                                                          ..
                                                               ..
                                                                    ..
                                                                         ..
                                                                              ..
                                                                                   ..
                                                                                        ..
                                                                                             ..
                                                                                                  ..
                                                                                                       ..
                                                                                                            ..
                                                                                                                 ..
                                                                                                                      ..
                      2.
                           2.
                                2.
                                     2.
                                          2.
                                               2.
                                                    2.
                                                         2.
                                                               2.
                                                                    2.
                                                                         2.
                                                                              2.
                                                                                   2.
                                                                                        2.
                                                                                             2.
                                                                                                  2.
                                                                                                       2.
                                                                                                            2.
                                                                                                                 2.
                                                                                                                      2.
Bovenstaand punt geeft inzicht in de te behalen doelen uit het Regionale Energie en Klimaat
Strategie, Klimaatdoelstellingen van Parijs en Aardgasvrij. Daarnaast geeft het tevens inzicht in
de ambities alternatieve warmtebronnen, regionale opwek van duurzame energie en duurzame
opwek van met zon en wind binnen de pijler Energietransitie.


(semi) publieke laadpunten voor elektrische auto’s
Wanneer we de trendlijn volgen komen we uit op 1.100 laadpunten in 2033. Gezien de snelheid van
elektrificatie is de vraag of dit aantal kan worden behaald, rekening houdend met de ruimte op het
elektriciteitsnet. Tevens moet het aanbod aansluiten op de behoefte. We blijven de behoefte daarom
goed monitoren en sturen op tijd bij.

                                                    Aantal laadpunten
             1200
             1000
                                                                                                                      1105
              800
              600
              400
                       108                               387
              200
                0
                      2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033


Bovenstaand punt geeft inzicht in de te behalen doelen uit de Sustainable Development Goals.
Daarnaast geeft het tevens inzicht in de ambities Laadinfrastructuur voor duurzame mobiliteit
binnen de pijler Energietransitie.




                                                                                                                                  22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>