<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>p.meme




         Oss Energieneutraal 2050
         Situatie 2019 ten opzichte van 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    Oss Energieneutraal 2050
    Situatie 2019 ten opzichte van 2016




    Dit rapport is geschreven door:
    Lonneke Wielders


    Delft, CE Delft, oktober 2019


    Publicatienummer: 19.190277.143


    Gemeente / Energieverbruik / Beleidsinstrumenten / Wonen / Arbeid / Verkeer / Monitoring / Meten


    Opdrachtgever: Gemeente Oss


    Alle openbare publicaties van CE Delft zijn verkrijgbaar via www.ce.nl


    Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Lonneke Wielders (CE Delft)


    © copyright, CE Delft, Delft



     CE Delft
     Committed to the Environment


     CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toon-
     aangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en
     economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al 40 jaar werken
     betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.




1   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    Inhoud
    Samenvatting                                       4


1   Inleiding                                          6
    1.1 Aanleiding                                     6
    1.2 Doel en onderzoeksvragen                       6
    1.3 Leeswijzer                                     6
    1.4 Disclaimer                                     7


2   Beleidsinstrumenten in de energietransitie         8
    2.1 Instrumentarium van de energietransitie        8
    2.2 Instrumentarium van de warmtetransitie         9
    2.3 De transitievisie warmte                       9


3   Huidige stand van zaken                            13
    3.1 1-meting                                       13


4   Wonen                                              15
    4.1 Cijfers 2010-2017                              15
    4.2 Besparingspotentieel                           15


5   Werken                                             23
    5.1 Cijfers 2010-2017                              23
    5.2 Besparingspotentieel                           24


6   Verkeer                                            30
    6.1 Cijfers 2010-2017                              30
    6.2 Besparingspotentieel                           30


7   Totale energiebesparing                            32
    7.1 Conclusies energiebesparing                    35


8   Opgave hernieuwbare energie                        36
    8.1 Hernieuwbare elektriciteit                     36
    8.2 Hernieuwbare warmte                            37
    8.3 Conclusies hernieuwbare energie                38


9   Literatuur                                         39




2   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>A   Ontwikkeling energiegebruik                        40


B   Ruimtebeslag wind- en zonne-energie                43




3   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    Samenvatting
    De gemeente Oss wil in 2050 een energieneutrale gemeente zijn. Dit betekent dat alle
    energievragen binnen de gemeente worden ingevuld met hernieuwbare energie uit de
    gemeenten. Dit is een grote opgave waarbij sterk ingezet moet worden op energiebesparing
    en op hernieuwbare energie. Deze ambities passen in het Klimaatakkoord dat op
    28 juni 2019 door het kabinet gepresenteerd is. Het centrale doel van het Klimaatakkoord
    is om de CO2-uitstoot in 2030 met 49% te verlagen (ten opzichte van 1990) en om in 2050
    klimaatneutraal (reductie van -95% CO2) te zijn.

    In 2016 is een eerste studie, de 0-meting, uitgevoerd om in beeld te brengen wat de
    omvang van de opgave voor energieneutraliteit voor Oss betekent. Die studie gaf antwoord
    op de vraag wat er kan worden bereikt met energiebesparing binnen de gemeente, en wat
    er dan nog ingevuld moet worden met hernieuwbare energie.

    Nu, in 2019, is er een actualisering van deze studie gemaakt, een 1-meting. Enerzijds om te
    zien hoe het energiegebruik zich in Oss ontwikkeld heeft, en anderzijds om nieuwe
    inzichten en beleidsontwikkelingen mee te nemen bij het bepalen van de mogelijkheden
    voor energiebesparing en hernieuwbare energie.

    Voor de analyse zijn cijfers uit de klimaatmonitor voor 2014 (0-meting) en 2017 (1-meting)
    gebruikt. Het totale energiegebruik1 in Oss was 7.531 TJ (Terajoule) in 2014. In 2017 is dit
    7.498 TJ. Dat is ongeveer 0,5% besparing over drie jaar. Het absolute energiegebruik is dus
    nagenoeg stabiel, maar het energiegebruik per inwoner is gedaald. Per inwoner is het
    energiegebruik tussen 2014 en 2017 omlaaggegaan van 0,084 TJ/inwoner/jaar naar
    0,083 TJ/inwoner/jaar. Dit is een reductie van 1,4% over drie jaar.

    Door onder andere energiebewust gedrag, energiezuinige apparaten, isoleren van gebouwen
    en efficiënte warmte- en transporttechnieken kan er in de sectoren Wonen, Werken en
    Verkeer 46% aan energie bespaard worden. Ook kan 7% van de energievraag ingevuld
    worden door zonne-energie op daken.

    Na de circa 50% besparing inclusief zonnepanelen op daken moet er nog 3.370 TJ2 aan
    energie hernieuwbaar opgewekt worden, in de vorm van hernieuwbare elektriciteit en
    warmte (zie Figuur 1). Ter illustratie: om 3.370 TJ aan hernieuwbare energie op te wekken
    met zonne-velden is 13 km2 zonnecellen nodig, 107 windmolens van 4 MW of 71 windmolens
    van 6 MW.

    Maar niet alle 3.370 TJ hoeft met zonne-energie of windmolens opgewekt te worden.
    Een groot deel van dit energiegebruik is resterende warmtevraag (1.430 TJ3). Deze warmte-
    vraag kan met hernieuwbare warmtebronnen (zoals aquathermie, biomassa, WKO,
    geothermie, groengas) ingevuld worden. Om daarna nog de resterende elektriciteitsvraag
    van 1.940 TJ in te vullen is er 7,5 km2 aan zonnevelden nodig (exclusief de zon-PV op de
    daken die onder besparing valt) of zijn er 62 windmolens van 4 MW nodig (en 41 van 6 MW).

    ________________________________
    1
        Exclusief het elektriciteitsgebruik uit zonnepanelen op woningen.
    2
        In de resterende energievraag van 3.370 TJ is ook het extra elektriciteitsverbruik door toepassing van
        elektrische warmtepompen en elektrisch vervoer meegenomen.
    3
        Dit is uitgedrukt in de vraag naar aardgas die overblijft na het toepassen van de energiebesparings-
        mogelijkheden en na de inzet van de hybride en elektrische warmtepomp bij een deel van de gebouwen.




4   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    In Figuur 1 is weergeven welk deel van de huidige energievraag richting 2050 bespaard kan
    worden, welk deel ingevuld kan worden met zonne-energie op daken en wel deel dan nog
    ingevuld moet worden met overige vormen van hernieuwbare energie.


    Figuur 1 - Overzicht Oss energieneutraal in 2050, mogelijkheden voor energiebesparing en zon-PV op daken


                                               Oss energieneutraal




                                                                    Besparing (46%)

       47%                                                46%       Besparing door zonne-energie op daken (7%)

                                                                    Hernieuwbare energie (47%)




                                   7%




5   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1 Inleiding
1.1   Aanleiding
      In 2016 heeft CE Delft een onderzoek gedaan naar hoe de gemeente Oss een energie-
      neutrale gemeente kan worden in 2050. In dat advies zijn de energiecijfers van 2014
      gebruikt. De gemeente Oss heeft CE Delft gevraagd een update te maken van dat rapport,
      waarbij gebruik wordt gemaakt van energiecijfers van 2017 (cijfers van 2018 en 2019 zijn
      nog niet beschikbaar).

      Naast de update van de energiecijfers zijn de energiebesparingsmogelijkheden, indien
      nodig, ook geactualiseerd. Daarnaast zijn nog twee onderwerpen toegevoegd aan dit
      onderzoek, namelijk het beleidskader en handzame kengetallen van zon- en windvermogen.


1.2   Doel en onderzoeksvragen
      Het doel van het onderzoek is om te laten zien wat de huidige opgave van de gemeente Oss
      is om in 2050 een energieneutrale gemeente te worden. Hierbij geven we een overzicht en
      onderbouwing van de opgave waar de gemeente Oss voor staat. We gaan hierbij niet
      specifiek in op de (financiële) haalbaarheid van de verschillende maatregelen.

      In deze rapportage worden de volgende onderzoeksvragen beantwoord:
      1. Hoe ziet het beleidskader er uit? Wat zijn de afspraken op Europees, landelijk,
          provinciaal en gemeentelijk niveau?
      2. Wat is de huidige stand van zaken in 2017 ten opzichte van 2014? We geven een heldere
          weergave van cijfers zodat de verhoudingen tussen de energiedragers en de verschil-
          lende sectoren begrijpelijk in beeld komen.
      3. Wat zijn de energiebesparingsmogelijkheden binnen de gemeente (voor warmte en
          elektriciteit)? Is dit veranderd tussen 2014 en 2017?
      4. Welke mogelijkheden voor de invulling van hernieuwbare energie zijn er (voor warmte
          en elektriciteit)? Is dit veranderd tussen 2014 en 2017?
      5. Hoe verhouden zonne-energie en windenergie zich tot elkaar in termen van ruimte-
          gebruik en opbrengt? Om deze vraag te beantwoorden worden kengetallen gegeven en
          wordt in beeld gebracht wat het ruimtegebruik is van de verschillende vormen van
          duurzame energie.


1.3   Leeswijzer
      In Hoofdstuk 2 gaan we in op de eerste onderzoeksvraag, het beleidskader. In Hoofdstuk 3
      geven we inzicht in de huidige stand van zaken, in 2014 en in 2017. Vervolgens werken we
      in Hoofdstuk 4 de energiebesparingsmogelijkheden uit en in Hoofdstuk 5 brengen we de
      mogelijkheden en consequenties voor hernieuwbare energie in kaart. Om wat meer duiding
      te geven aan deze getallen is in Bijlage A een overzicht gegeven van de ontwikkeling van
      het energiegebruik in Oss sinds 2010, in relatie tot het energiegebruik in Nederland.
      In Bijlage B is opgenomen hoe zonne-energie en windenergie zicht tot elkaar verhouden qua
      ruimtebeslag en opbrengst.




6     190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>1.4   Disclaimer
      Indien geen ‘harde’ besparingscijfers aanwezig zijn in de literatuur worden in deze
      rapportage aannames gedaan. Deze inschattingen en aannames zijn in de tekst vermeld en
      zijn gebaseerd op de zogenaamde ‘expert judgements’ van CE Delft.




7     190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>2 Beleidsinstrumenten in de
  energietransitie
      In het Regeerakkoord (Rijksoverheid, 2017) heeft het kabinet een klimaatdoel gesteld:
      reductie van 49% broeikasgasemissies in 2030 ten opzichte van 1990. Om hier invulling aan
      te geven heeft het kabinet op 28 juni 2019 het Klimaatakkoord aan de Tweede Kamer
      gepresenteerd. In dit Klimaatakkoord, dat tot stand is gekomen door samenwerking van
      ruim 100 landelijke organisaties, wordt een pakket aan maatregelen gepresenteerd om tot
      deze reductie van 49% broeikasgasemissies te komen.

      Nederland heeft zichzelf in het Klimaatakkoord tevens als doel gesteld dat in 2050 de
      gebouwde omgeving klimaatneutraal moet zijn (SER, 2013). Woningen en utiliteit mogen
      dan als totaal geen CO2 meer uitstoten. De regie voor de verduurzaming van de gebouwde
      omgeving, met de warmtevoorziening en hernieuwbare energie als belangrijkste
      componenten, is door de Rijksoverheid belegd bij gemeenten en regio’s. Eerder werd in
      2013 in het Energieakkoord afgesproken dat de ondertekenaars zich in zouden zetten voor:
      — een besparing van het energiegebruik met gemiddeld 1,5% per jaar;
      — 100 petajoule energiebesparing per 2020;
      — een toename van het aandeel hernieuwbare energieopwekking naar 14% in 2020 en 16%
         in 2023;
      — ten minste 15.000 voltijdbanen extra.

      Er zijn inmiddels verschillende instrumenten ontwikkeld om deze energie- en de warmte-
      transitie verder vorm te geven. In dit hoofdstuk gaan we met name in op de instrumenten
      die voor gemeentes, en specifiek de gemeente Oss, van belang zijn.


2.1   Instrumentarium van de energietransitie
      Het belangrijkste beleidsinstrument voor de energietransitie is de Regionale Energie-
      strategie (RES).

      Het Regeerakkoord (2017) van het Kabinet-Rutte III geeft aan dat per regio in Nederland de
      gemeenten, provincies, waterschappen en netbeheerders gezamenlijk een plan voor de
      verduurzaming van de gebouwde omgeving moeten opstellen. Het doel hiervan is om te
      komen tot een optimale mix van energiebesparing, duurzame warmte en duurzame
      opwekking.

      De RES is een instrument om keuzes te maken voor de opwekking van duurzame elektrici-
      teit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de daarvoor benodigde energieopslag
      en energie-infrastructuur. De RES is ook een startpunt voor regionale samenwerking om
      deze strategie uit te gaan werken en gebieden voor opwek van hernieuwbare energie aan te
      wijzen. Gemeenten moeten de uitkomsten van deze RES dan ook opnemen in hun
      Omgevingsvisie en Omgevingsplan.




8     190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2.2   Instrumentarium van de warmtetransitie
      De gemeenten, provincies en het Rijk hebben in het voorjaar van 2018 in het inter-
      bestuurlijk programma (Min. EZK, 2018) gezamenlijk afgesproken dat alle gemeenten
      uiterlijk in 2021 een planning vaststellen in de gemeenteraad voor de transitie van de
      gebouwde omgeving naar aardgasvrij in 2050. Hiermee is voor alle buurten die vóór 2030
      van het aardgas af gaan in 2021 bekend wat het beoogde alternatief voor aardgas is. Deze
      afspraken zijn overgenomen in het Klimaatakkoord.

      In het Klimaatakkoord staat een drietal instrumenten omschreven waarmee de transitie
      naar aardgasvrije buurten vorm zal gaan krijgen:
      — Transitievisie warmte: De transitievisie warmte werd eerder ook wel aangeduid met
          warmteplan. In de transitievisie warmte legt de gemeenteraad het tijdspad vast waarop
          buurten van het aardgas gaan. Voor de buurten waarvan de transitie vóór 2030 gepland
          is, zijn ook de potentiële alternatieve energie-infrastructuren bekend. Uiterlijk 2021
          heeft elke gemeente een transitievisie warmte voor de gehele gemeente.
          De transitievisie warmte zal minimaal eens in de vijf jaar geactualiseerd worden.
          Hiermee is het mogelijk de voortgang te volgen en tijdig bij te sturen als blijkt dat het
          einddoel of de tussendoelen buiten beeld raken.
      — Uitvoeringsplan op wijkniveau: Waar in de transitievisie warmte de mogelijke alterna-
          tieven in beeld gebracht zijn, besluit de gemeenteraad in het uitvoeringsplan op wijk-
          of buurtniveau over de alternatieve energie-infrastructuur van een wijk. Dit gebeurt
          uiterlijk acht tot tien jaar voordat het gas daadwerkelijk afgesloten wordt. Dit biedt het
          kader waarbinnen gebouweigenaren, netbeheerders, warmtebedrijven, gemeente en
          andere partijen investeringsbeslissingen nemen. Denk hierbij aan hoeveel en wanneer er
          moet worden geïsoleerd en of het elektriciteitsnet moet worden verzwaard.
      — Afwegingsleidraad: Om gemeenten en stakeholders te helpen bij de besluitvorming
          wordt er door de rijksoverheid een leidraad opgesteld. In deze leidraad worden de
          gevolgen voor keuzes per wijk/buurt op basis van objectieve data in beeld gebracht.

      De warmtetransitie is van de energietransitie de meest belangrijke uitdaging op gemeente-
      niveau. Om deze reden gaan wij uitgebreid in op het instrumentarium voor deze opgave.


2.3   De transitievisie warmte
      De transitievisie warmte wordt de komende jaren een belangrijk document voor alle
      gemeenten. In dit document dient helder onderbouwd een keuze te worden gemaakt voor
      de warmtevoorziening van alle buurten in de gemeente, en te worden aangeven welke
      buurten vóór 2030 overstappen van aardgas naar een andere warmtevoorziening.


      Scope
      De transitievisie warmte gaat over het energiegebruik voor warmte (bijvoorbeeld
      ruimteverwarming, warmtapwater, verwarmen van zwembadwater, koken, etc.) in de
      gebouwde omgeving. De gebouwde omgeving, bestaat uit alle woningen en utiliteits-
      gebouwen (kantoren, ziekenhuizen, scholen, winkels, etc.). Industrie (SBI-code C) valt
      buiten de scope van de transitievisie warmte.

      De scope van de transitievisie warmte is met name gericht op de bestaande bouw.
      Het overgrote deel van de woningen en utiliteitsgebouwen die er in 2050 staan, zijn nu al
      gebouwd. Ook worden nieuwbouwwoningen waarvan de omgevingsvergunning na 1 juli 2018
      is aangevraagd in principe niet meer aangesloten op het aardgas.




9     190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>     Daarnaast worden er in het huidige beleid eisen gesteld aan de isolatieschil van nieuwe
     woningen. Sinds 2015 is deze eis dat de isolatieschil een EPC van 0,4 moet hebben.
     Per 1 januari 2020 wordt dit aangescherpt naar de eis BENG (Bijna EnergieNeutraal
     Gebouw). Dit wil in het kort zeggen dat energiegebruik voor het verwarmen en koelen van
     het gebouw (en voor utiliteitsgebouwen ook voor verlichting) sterk begrensd is en voor 50%
     afkomstig moet zijn uit hernieuwbare bronnen. Dit leidt ertoe dat nu vrijwel alle nieuw-
     bouw in Oss wordt gebouwd kan worden zonder aardgasaansluiting. In totaal komen er,
     volgens de bevolkingsprognose van Noord-Brabant, in de periode 2019-2028 in Oss met
     ongeveer 1.900 nieuwe woningen in stedelijk gebied en 650 woningen in het landelijke
     gebied bij. Hiermee stijgt het woningaantal in Oss (bijna 40.000 per 1 januari 2019 (CBS,
     2019)) tot 2028 met ongeveer 6%.

     De transitievisie warmte focust zich op de benodigde infrastructuur, bronnen en technieken
     in buurten om de gebouwde omgeving van het aardgas te halen. Energiebesparing of
     CO2-reductie is in principe geen doel van de transitievisie warmte. Maar er liggen wel
     koppelkansen en natuurlijke momenten. Ook de opwek van de benodigde warmte of
     elektriciteit maakt geen onderdeel uit van de transitievisie warmte. Dit wordt in de
     Regionale energiestrategie (RES) opgepakt. De transitievisie warmte en de RES hangen heel
     erg met elkaar samen. Uitwisseling van inzichten en uitgangspunten is dus cruciaal.


     Beoogd gebruik
     De transitievisie warmte dient als onderbouwing van de keuzes van de gemeente op het
     gebied van de warmtevoorziening. Ze wordt vastgesteld door de gemeenteraad.
     De transitievisie warmte zorgt ervoor duidelijkheid te geven aan alle betrokken belang-
     hebbenden over de techniekopties, benodigde infrastructuur, en het tijdspad van de
     warmtetransitie. Ze heeft op dit moment geen afdwingbare juridische status, en dwingt
     partijen nog niet tot het nemen van beslissingen over investeringen.

     De transitievisie warmte is de basis voor de uitvoeringsplannen op wijk- of buurtniveau
     (zie hierboven), die het kader gaan bieden op welke wijze de transitie van aardgas naar
     andere warmtebronnen zal worden opgepakt.

     Omgevingswet
     De keuzes uit de transitievisie warmte en de Regionale energiestrategie hebben een
     ruimtelijke impact op de leefomgeving. Er komt bijvoorbeeld nieuwe netinfrastructuur,
     nieuwe elektriciteitsstations bij netverzwaring en eventueel geothermiebronnen.
     Hiernaast verandert mogelijk het uiterlijk van woningen door externe schilisolatie.
     Deze impact zal moeten worden meegenomen in de instrumenten van de Omgevingswet,
     zoals de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. De Omgevingswet treedt naar verwachting
     op 1 januari 2021 in werking, hetzelfde jaar waarin de transitievisie warmte en de RES
     gereed moeten zijn (Min. I&M, 2017). Vanaf dat moment moet worden gewerkt volgens de
     Omgevingswet, maar pas in 2029 moeten alle huidige bestemmingsplannen zijn omgezet
     naar het Omgevingsplan.

     Duurzaamheid is een leidend principe voor de Omgevingswet. Het geeft de lokale overheid
     meer beleidsvrijheid voor lokaal maatwerk. Vooroverleg met belanghebbenden wordt
     belangrijker en participatie wordt een verplicht onderdeel voor planontwikkeling.




10   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     In de Omgevingsvisie kunnen beleidskeuzes van de warmtetransitie en de regionale energie-
     strategie worden opgenomen. Denk hierbij aan de gewenste energievoorziening, de beleids-
     doelstellingen van de gemeente en de relatie (welk belang prevaleert?) van deze opgave in
     relatie met andere opgaven in de openbare ruimte.

     In het Omgevingsplan kunnen met name ruimtelijke reserveringen worden gedaan voor de
     nieuwe energie-infrastructuur. Denk aan ruimte in de ondergrond reserveren voor een
     warmteleiding, het meenemen van de ruimtelijke impact van extra elektriciteitsstations bij
     netverzwaring, et cetera.

     Naast het stimuleren van partijen bestaat er in de Omgevingswet de mogelijkheid om
     aanvullende omgevingswaarden vast te stellen voor het energiegebruik van woningen en
     kantoren. Aangezien de Omgevingswet nog niet van kracht is, zijn er geen gemeenten met
     ervaring in deze mogelijkheid. Het is belangrijk dat de noodzaak voor zo een omgevings-
     waarde goed onderbouwd wordt, zodat deze ook juridisch stand houdt. Geadviseerd wordt
     om de huidige nieuwbouwnormen kritisch te bekijken of er een noodzaak bestaat voor
     aanvullende eisen. Wanneer aanvullende eisen overwogen worden is het verstandig dit
     samen met buurgemeenten in te voeren.

     De Omgevingswet geeft de gemeente meer mogelijkheden om de resultaten van bijvoor-
     beeld de RES en lokale plannen voor de warmtevoorziening, als leidend principe te
     gebruiken in planvorming en deze te vertalen naar lokale regels.

     Regionale energiestrategie
     De keuzes bij het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving hebben gevolgen voor de
     energievoorziening in de regio. Wanneer veel woningen gebruik gaan maken van elektrici-
     teit voor hun warmtevoorziening dan zal er ook meer regionale elektriciteitsopwekking
     nodig zijn. Datzelfde geldt voor de transitie van brandstof naar elektrisch vervoer.
     Een eventueel regionaal warmtenet heeft ook impact op de regionale energiestrategie
     (RES), en de mogelijkheden die gemeenten hebben om hun Warmtevisie vorm te geven.
     Het verdient dan ook aanbeveling om de consequenties die de lokale transitievisies warmte
     op regioniveau hebben te toetsen aan de RES en deze, indien noodzakelijk, hierop aan te
     passen.

     Warmteplan
     Het warmteplan is een instrument op basis van het Bouwbesluit. Het warmteplan is een
     gemeentelijk besluit dat een gebied aanwijst waarbinnen een aansluitplicht geldt voor het
     aansluiten op een warmtenet. Deze aansluitplicht geldt voor nieuwe gebouwen. In het
     warmteplan wordt tevens een gelijkwaardigheidstoets opgenomen. Nieuw gebouwen hoeven
     niet aangesloten te worden op een warmtenet indien zij een gelijkwaardig alternatief
     kunnen leveren als aansluiten op een warmtenet. Hierbij wordt gekeken naar de mate van
     energiezuinigheid en bescherming van het milieu. Wanneer in de transitievisie warmte een
     gebied wordt aangewezen waar een warmtenet zal worden gerealiseerd, kan de gemeente
     dit instrument inzetten om te zorgen dat nieuwe gebouwen aan zullen sluiten op dit
     warmtenet. Dit is met name bij lagetemperatuurnetten van belang (nieuwbouw heeft geen
     hoge temperaturen nodig voor de verwarming).




11   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     Relatie met deze rapportage
     Voorgaande paragrafen schetsen een aantal instrumenten in de energietransitie waarvoor
     de uitvoering belegd is bij individuele gemeenten en regio’s. Deze instrumenten kunnen en
     moeten worden ingezet in de opgave die voorligt voor de gemeente Oss om energieneutraal
     te zijn in 2050.




12   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>3 Huidige stand van zaken
3.1   1-meting
      In dit hoofdstuk wordt de huidige stand van zaken van het energiegebruik in de gemeente
      Oss gepresenteerd. Hierbij gaan we uit van de cijfers uit 2017 (meest recent beschikbaar)
      van de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat (RWS).

      Het energiegebruik van de gemeente Oss was in 2014 7.531 TJ (Terajoule). In 2017 is dit
      7.498 TJ. Dat is ongeveer 0,5% besparing over drie jaar, terwijl de doelstelling 1,5% per jaar
      is. Het absolute energiegebruik is dus stabiel, maar het energiegebruik per inwoner is naar
      beneden gegaan: In Figuur 2 is dit energiegebruik uitgezet tegen het aantal inwoners in de
      gemeente. Per inwoner is het energiegebruik in de gemeente Oss tussen 2014 en 2017
      omlaaggegaan van 0,084 TJ/inwoner/jaar naar 0,083 TJ/inwoner/jaar.


      Figuur 2 - Energiegebruik en aantal inwoners van de gemeente Oss in 2014 en 2017


                      Energieverbruik (TJ) en inwoners (x10) gemeente Oss
       10.000
         9.000
         8.000
         7.000

         6.000
         5.000
         4.000
         3.000

         2.000
         1.000
             0
                                        TJ                                Aantal inwoners (x10)

                                                         2014   2017



      Om wat meer duiding te geven aan deze getallen is in Bijlage A een overzicht gegeven van
      de ontwikkeling van het energiegebruik in Oss sinds 2010, in relatie tot het energiegebruik
      in Nederland.

      In Figuur 3 is het energiegebruik van 2017 in de gemeente Oss per sector weergegeven.
      Hieruit blijkt dat de categorieën huishoudens, industrie en lokaal verkeer (inclusief binnen-
      en recreatievaart en exclusief snelwegen en railverkeer) de grootste verbruikers zijn in de
      gemeente. Dit was in 2014 ook al zo.




13    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>     Figuur 3 - Verdeling energiegebruik per sector in 2017


                           Verdeling energieverbruik per sector (2017)




                        20%
                                                                  Huishoudens
                                                         31%      Winkels, horeca en logies

           2%                                                     Openbaar bestuur, zorg en onderwijs
                                                                  Cultuur, sport en recreatie
                                                                  Overige dienstverlening
                                                                  Industrie
                                                                  Landbouw en veehouderij
                                                             5%
                                                                  Lokaal verkeer
                       32%                              4%
                                                5%
                                                        1%




     In de verdere rapportage maken we onderscheid tussen de sectoren Wonen (huishoudens),
     de sector Werken en de sector Verkeer (lokaal verkeer). De sector Werken bestaat uit:
     — de commerciële dienstverlening (winkels, horeca en logies) en (overige dienst-
         verlening);
     — publieke dienstverlening (openbaar bestuur, zorg en onderwijs) en (cultuur, sport en
         recreatie);
     — industrie (industrie);
     — agrarische sector (landbouw en visserij).

     Per sector geven we eerste de cijfers van het energiegebruik in de periode 2010-2017.
     Daarna brengen we per sector de besparingsmogelijkheden in beeld. Vervolgens wordt in
     Hoofdstuk 8 ingegaan op de inspanning die dan nog nodig is om de resterende energievraag
     in te vullen met hernieuwbare energie.




14   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>4     Wonen
4.1   Cijfers 2010-2017
      De huishoudens zijn goed voor ongeveer een derde van het totale energiegebruik in Oss.
      De energievraag bestaat voor het grootste deel uit een warmtevraag (de vraag naar aard-
      gas). Van 2010 tot en met 2017 is een dalende trend waarneembaar in het energiegebruik
      van de huishoudens en dan met name in het gasverbruik. Het aardgasverbruik van huis-
      houdens was in 2010 en 2017 respectievelijk 2.004 TJ en 1.787 TJ (een afname van
      gemiddeld 1,6% per jaar). Het elektriciteitsverbruik was 462 TJ in 2010 en 442 TJ in 2017
      (een afname van 0,6% per jaar). Het gebruik van houtkachels steeg ligt van 92 TJ in 2010
      tot 107 TJ in 2017.


      Figuur 4 - Ontwikkeling Energiegebruik huishoudens naar energiedrager in de gemeente Oss (TJ/jaar)4


                                     Energiegebruik huishoudens (TJ/jaar)
          2.500



          2.000                                                                                                  2010
                                                                                                                 2011
          1.500                                                                                                  2012
                                                                                                                 2013
                                                                                                                 2014
          1.000
                                                                                                                 2015
                                                                                                                 2016
           500
                                                                                                                 2017


              0
                           Gasgebruik                    Elektriciteit                Houtkachels



4.2   Besparingspotentieel
      Mede op basis van energiegebruik kan worden bepaald wat het besparingspotentieel in de
      sector Wonen is. In deze paragraaf is dit uitgewerkt. Bij deze uitwerking wordt uitgegaan
      van de technische mogelijkheden. Hierbij heeft de gemeente aangegeven dat de zonne-
      energie op daken ook als besparing gezien wordt omdat dit gebouwgebonden is.
      Het besparingspotentieel van zonnepanelen wordt behandeld in Hoofdstuk 7, totale
      energiebesparing.


      ________________________________
      4
          Zonnestroom achter de meter is niet opgenomen in het elektriciteitsgebruik. De klimaatmonitor geeft als
          inschatting van het totaal aan zonnestroom achter de meter 1,4 TJ voor Oss. Dit is niet opgedeeld naar sector.




15    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>      Het gaat bij het besparingspotentieel niet per definitie om financieel rendabele
      besparingen, maar het laat enkel zien wat technisch mogelijk kan zijn. De uiteindelijke
      besparingsdoelstelling en de werkelijke besparingen zijn een combinatie van de inzet van
      de belanghebbenden en de bereidheid verregaande maatregelen te treffen. Hierbij geldt:
      alles wat niet bespaard wordt, moet uiteindelijk duurzaam worden opgewekt.

      In deze paragraaf wordt niet expliciet rekening gehouden met toekomstige demografische
      veranderingen tot 2050 in de gemeente. De prognose voor Oss is dat de bevolking tussen
      2020 en 2040 met ongeveer 7% stijgt (bevolkingsprognose van de provincie Noord-Brabant).
      Van de woningvoorraad weten we dat deze ook stijgt met 7% stijgt tot 2028 (zie Paragraaf
      2.3). Deze stijging zal gevolgen hebben voor de energievraag. Wel is het daarbij zo dat in
      het geval van uitbreiding van het woningbestand van de gemeente, dit conform de nieuwste
      bouwregelgeving plaatsvindt. Vanaf 1 januari 2020 is BENG de nieuwe standaard voor
      gebouwen (zie Paragraaf 2.3). Het energiegebruik zal door de toename van gebouwen wel
      stijgen, mede ook door de elektriciteitsvraag van apparaten (die niet door de BENG
      begrensd wordt), maar vanwege de BENG-eisen wordt de groei van energiegebruik wel
      beperkt.

4.2.1 Besparing op de warmtevraag
      Zoals aangegeven is het grootste deel van de energievraag van huishoudens de vraag naar
      warmte. Veruit het grootste deel van deze warmtevraag bestaat uit aardgas voor de
      verwarming van woningen en het maken van warm tapwater. Met besparingen op de
      warmtevraag kan dan ook het meeste bereikt worden.

      De warmtevraag van de huishoudens in 2017 in Oss was 1.787 TJ (56 mln m 3 aardgas)5.
      De belangrijkste maatregelen voor het reduceren van deze warmtevraag zijn gedrags-
      aanpassingen, isolatiemaatregelen, en zuinige installaties. Energiebesparing is een zeer
      belangrijke component om energieneutraliteit te kunnen bereiken.


      Gedrag
      Het woongedrag van bewoners is sterk van invloed op de warmtevraag van woningen.
      De temperatuurinstelling van de thermostaat, het uitschakelen van de verwarming bij
      afwezigheid, korter douchen of het instellen van een nachtverlaging of slimme thermo-
      staten hebben allen een effect op het energiegebruik voor warmte. Daarnaast geeft
      bijvoorbeeld koken op elektriciteit in plaats van koken op gas een reductie van aardgas.

      Door het gedrag aan te passen kan hierop worden bespaard. Er zijn geen eenduidige cijfers
      beschikbaar, zeker ook omdat het zogenaamde reboundeffect lastig in te schatten is.
      Het reboundeffect wil zeggen dat mensen de neiging hebben om een apparaat meer te
      gebruiken als ze weten dat het zuiniger is. Denk bijvoorbeeld aan de verwarming aanlaten,
      omdat de woning toch goed geïsoleerd is. Maar in het algemeen kan aangenomen worden
      dat er daarmee toch ongeveer 10% bespaard kan worden.




      ________________________________
      5
          Daarnaast ook nog ruim 100 TJ middels houtkachels, maar dat is hier buiten beschouwing gelaten omdat dit
          hernieuwbare energie is.




16    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>     Isolatiemaatregelen
     In Oss heeft 48% van de woningen een definitief energielabel (peildatum 2018). In 2016 was
     dit nog maar 38%. In Figuur 5 is de labelverdeling in 2018 en 2016 weergegeven, waarbij het
     dus wel gaat om een verschillend aantal woningen waardoor er geen conclusies getrokken
     kunnen worden over een verbetering van de isolatiegraad van het woningbestand.
     Het aandeel woningen met een Energielabel B of C is erg hoog is ten opzichte van het
     aandeel woningen met Energielabel F of G. Desondanks biedt het isoleren van de woningen
     nog voldoende kansen. Om echt grote stappen te zetten naar energieneutraal, gaat het
     daarbij naast kleine, losse maatregelen als HR++-glas of dakisolatie, vooral om samen-
     gestelde pakketten van maatregelen, waarbij de gehele schil (buitenkant) van de woning
     wordt verbeterd.


     Figuur 5 - Labelverdeling woningen in Oss 2018 en 2016 (kleur: 2018, grijs: 2016)


               Verdeling geldige energielabels Oss 2016 (grijs) en 2018 (kleur)
       40%

       35%

       30%

       25%

       20%

       15%

       10%

        5%

        0%
             A t/m A++      B          C          D         E          F         G

     Bron: Klimaatmonitor, 2019.



     Eerder werd in Nederland aangenomen dat met schilisolatie veel besparing op het
     gasverbruik kan worden bereikt. De theoretische besparing wordt echter vaak voor een
     groot deel tenietgedaan door niet optimaal uitgevoerde isolatiemaatregelen, foutief
     ingestelde installaties en door gedrag. In goed geïsoleerde woningen (Label A) worden vaak
     meer kamers verwarmd en staat de thermostaat meestal wat hoger. In het kader van het
     onderzoeksprogramma Woningkwaliteit 2020 is er door Onderzoeksinstituut OTB en de
     faculteit Bouwkunde van de TU Delft onderzoek uitgevoerd naar het verschil tussen
     theoretisch en werkelijk energiegebruik voor woningverwarming. In aanvulling daarop heeft
     Liander een soortgelijke analyse gedaan, waarbij op basis van de daadwerkelijke gebruiken
     van 370.000 woningen, de daadwerkelijk energiebesparing geraamd is. In Tabel 1 zijn de
     resultaten van de studie van Liander opgenomen (Liander, 2018). Daarnaast is de besparing
     van NOM-woningen opgenomen. Dit zijn woningen met het keurmerk NOM, waarbij
     gegarandeerd wordt dat alle isolatiemaatregelen goed uitgevoerd worden en dat de
     installaties goed ingeregeld staan. Dit keurmerk garandeert dat het theoretische bespa-
     ringspotentieel overeenkomt met de besparing in de praktijk.




17   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>     Tabel 1 - Percentage gasbesparing van huidig label naar een NOM-woning, Label A en Label B

         Schil              Percentage woningen Oss           Besparing bij          Besparing bij        Besparing bij
                              (op basis van definitief     schilverbetering       schilverbetering     schilverbetering
                                        energielabel)     naar NOM-woning             naar Label A         naar Label B
         Huidig G                                   2%                  73%                    46%                  32%
         Huidig F                                   4%                  69%                    43%                  29%
         Huidig E                                   7%                  62%                    39%                  24%
         Huidig D                                  17%                  54%                    34%                  16%
         Huidig C                                  35%                  43%                    24%                   9%
         Huidig B                                  22%                  33%                    17%                     -
         Huidig A                                  13%                  23%                       -                    -
         NOM-woning                                 0%                       -                                         -



     Met behulp van deze energiebesparingskengetallen kan de mogelijke energiebesparing van
     schilverbetering van Oss berekend worden. We gaan voor deze berekening uit van het
     aandeel woningen per definitief energielabel (tweede kolom in de tabel). De aanname is
     dat het beeld van de definitieve labels ook geldt voor de woningen met een voorlopig label.
     Het is echter wel zo dat nieuwe woningen altijd een definitief label hebben, wat in de regel
     A of A+ is, terwijl bij bestaande woningen het (slechtere) label vaak ontbreekt. Door onze
     aanname zullen we het besparingspotentieel dus eerder onderschatten dan overschatten.

     Uit de berekening volgt dat er door isolatie ongeveer 43% op de totale warmtevraag wordt
     bespaard als alle woningen NOM-woningen worden. Hierbij gaat het enkel om besparing op
     de warmtevraag, exclusief eventuele energieopwekking uit eigen zonnepanelen (de energie-
     besparing door zonnepanelen behandelen we in Hoofdstuk 7). Als alle woningen naar
     Energielabel A of B worden verbeterd, dan levert dit respectievelijk 23% en 10% besparing
     op voor de warmtevraag6. Deze besparingspercentages liggen (een stuk) lager dan voorheen
     werd aangenomen. Dit heeft, zoals hierboven al genoemd, te maken met het vernieuwde
     inzicht dat volgt uit de recente studie van de TU Delft en OTB en de inzichten van Liander:
     de werkelijke energiereductie (die nu gemeten wordt) ligt lager dan de theoretische
     energiereductie (zoals voorheen berekend werd).

     In 2017 was het aardgasverbruik van huishoudens in Oss 1.787 TJ. Het gemiddelde gas-
     verbruik per huishouden was 45 GJ. Gemiddeld wordt er door een woning naar Energielabel
     B te isoleren 10% bespaard op de warmtevraag en door naar A te isoleren 23%. In Tabel 2
     wordt deze besparing uitgedrukt in GJ en m 3 aardgas per woning.


     Tabel 2 - Besparing per woning door isolatie

         Isoleren naar energielabel                                                              A                    B
         Gemiddelde aardgasvraag vóór isolatie (dus exclusief houtkachels)       45,4 GJ (1.434 m3)   45,4 GJ (1.434 m3)
         Besparing door isoleren                                                               23%                  10%
         Besparing per woning door isolatie (GJ) (m3 tussen haakjes)              10,6 GJ (335 m3)       4,5 GJ (144 m3)
         Resterend verbruik per woning na besparing (GJ) (m3 tussen haakjes)     34,8 GJ (1.099 m3)   40,8 GJ (1.290 m3)




     ________________________________
     6
          De verbetering naar NOM- en label A-woningen zijn kostbaar en niet altijd rendabel. Verbeteringen naar een B-
          label kosten gemiddeld minder dan de helft, maar leveren ook veel minder besparing op. Het verschilt per type
          woning of de investering rendabel is.




18   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>     Zuinige installaties
     Naast isoleren dragen ook zuinige installaties bij aan energiebesparing. De meeste van de
     huidige woningen zijn uitgerust met een HR-ketel op aardas voor de warmtevoorziening.
     Zuinigere installaties die in die woningen toegepast kunnen worden voor ruimteverwarming
     zijn de elektrische en de hybridewarmtepomp. Bij de elektrische warmtepomp (een lucht-
     of bodemwarmtepomp) wordt de HR-ketel geheel vervangen door een warmtepomp (op
     elektriciteit). Bij de hybridewarmtepomp wordt een HR-ketel gecombineerd met een
     elektrische warmtepomp. De keuze voor een hybridewarmtepomp en een volledig
     elektrische warmtepomp hangt voornamelijk af van de warmtevraag (en dus ook van de
     isolatiegraad) van de woning en het budget van de eigenaar van de woning. Door het
     gebruik van een elektrische warmtepomp wordt er geen aardgas, maar elektriciteit gebruik
     voor het verwarmen van een woning. Een volledig elektrische warmtepomp is duurder dan
     een hybridewarmtepomp. Los van de kosten, wordt een hybridewarmtepomp voornamelijk
     toegepast in woningen die nog niet vergaand zijn geïsoleerd. Bij erg koude dagen of voor
     warm tapwater springt de HR-ketel bij. Zowel bij een hybride als bij een elektrische
     warmtepomp wordt het totale rendement van de verwarmingsinstallatie hoger. Er wordt
     bespaard op de hoeveelheid energie (aardgas of elektriciteit) die nodig is voor het
     verwarmen van een woning.

     Om inzicht te geven in het besparingspotentieel van de elektrische warmtepomp rekenen
     we twee besparingsniveaus door:
     1. Verbetering naar Energielabel A inclusief een elektrische warmtepomp.
     2. Verbetering naar Energielabel B inclusief een elektrische warmtepomp.

     Bij woningen met een Label A of Label B levert een volledig elektrische warmtepomp het
     grootste besparingspotentieel. Daarnaast is een aardgasaansluiting niet meer nodig.

     Voor het berekenen van het besparingspotentieel bij het toepassen van elektrische
     warmtepompen, gaan we uit van een gemiddeld rendement van 350%. In de praktijk
     verschilt het rendement per woning. Dit hangt onder andere af van het type warmtepomp
     (lucht of bodem), het vermogen van de warmtepomp, de warmtevraag, het aandeel
     tapwater en het gedrag van de bewoners.

     Door vervolgens een elektrische warmtepomp te gebruiken kan er respectievelijk nog eens
     55%, dan wel 64% op de gasvraag bespaard worden bij een Label A- of een Label B-woning.
     Wel staat daartegenover dat het elektriciteitsverbruik van deze woningen flink stijgt (zie
     laatste regel van Tabel 3). Ook de koelvraag en daarmee de energievraag in woningen zal,
     mede door het hogere isolatieniveau van woningen, de komende decennia toenemen.
     De stijging van het energiegebruik om te voorzien in deze koelvraag is niet meegenomen in
     Tabel 3.




19   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>      Tabel 3 - Besparing per woning door toepassen van een warmtepomp ten opzichte van een HR-ketel

       Isoleren naar energielabel                                                           A               B
       Gemiddelde aardgasvraag vóór isolatie                                        45,4 GJ            45,4 GJ
       Besparing door isoleren                                                            23%             10%
       Gemiddelde warmtevraag ná isolatie                                           34,8 GJ            40,8 GJ
       Besparing aardgas door toepassen warmtepomp (%)                                    55%             64%
       Besparing aardgas door toepassen warmtepomp (GJ)                             24,9 GJ            29,2 GJ
       Besparing aardgas door toepassen warmtepomp (m3)                             785 m³             921 m³
       Extra elektriciteitsgebruik (kWh)                                         2.760 kWh          3.240 kWh
       Extra elektriciteitsgebruik (GJ)                                                 9,9 GJ         11,7 GJ



4.2.2 Besparing op de elektriciteitsvraag
      Voor het elektriciteitsgebruik zijn twee trends zichtbaar: enerzijds zuinigere apparatuur en
      anderzijds meer apparatuur en gebruik daarvan. In Oss is het elektriciteitsgebruik per
      huishouden de afgelopen jaren gedaald (zie Figuur 6). Ook in heel Nederland is deze trend
      zichtbaar.


      Figuur 6 - Gemiddeld elektriciteitsgebruik per woning in de gemeente Oss


                                Gemiddeld elektriciteitsgebruik per woning in Oss en Nederland
                                                       (kWh/woning/jaar)
                         4000

                         3500

                         3000
        kWh per woning




                         2500

                         2000                                                                       Oss
                                                                                                    Nederland
                         1500

                         1000

                         500

                           0
                                2010    2011    2012    2013   2014    2015      2016        2017




      Het aantal mogelijkheden om echt te besparen op elektriciteit is relatief beperkt, maar één
      van de mogelijkheden is het beïnvloeden van de het gedrag van de inwoners. Hierbij wordt
      zowel ingezet op het bewust omgaan met het gebruik (uitschakelen van apparaten die niet
      gebruikt worden) als het vervangen van energieverspillende apparaten door zuinige
      exemplaren, zoals bijvoorbeeld LED-verlichting.

      Ook hier geldt dat er geen eenduidige cijfers beschikbaar zijn, maar we nemen aan dat
      ongeveer 10% van de huidige elektriciteitsvraag bespaard kan worden.




20    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>      Deze besparing op elektriciteit wordt echter wel direct ‘tegengewerkt’ door andere
      ontwikkelingen die de vraag naar elektriciteit, en opslagcapaciteit van elektriciteit in
      accu’s, laten toenemen, zoals elektrische warmtepompen waarbij aardgas wordt vervangen
      door elektriciteit en elektrisch vervoer waarbij transportbrandstoffen worden vervangen
      door elektriciteit.

4.2.3 Totale besparingen wonen
      In Tabel 4, Tabel 5 en Tabel 6 wordt het totale besparingspotentieel van Wonen berekend.
      Hierbij wordt ervan uit gegaan dat 50% van de woningen naar Label A geïsoleerd wordt en
      dat de overige 50% worden geïsoleerd naar Label B. Bij isoleren naar Label A wordt dit
      gecombineerd met een volledig elektrische warmtepomp. Voor de woningen die naar
      Energielabel B isoleren wordt dit gecombineerd met een andere duurzame warmtetechniek,
      namelijk een HR-ketel op groengas7 of een warmtenet met warmte afkomstig van een
      duurzame bron, zoals geothermie. Deze aanname wordt hier enkel gedaan om een
      inschatting te maken van het besparingspotentieel. Het is niet gestaafd op eventuele
      resultaten uit een transitievisie warmte.


      Tabel 4 - Overzicht besparingspotentieel woning naar Label A met warmtepomp

                                                                                 Wonen
                                                                Gas                             Elektriciteit
          Huidig verbruik                                1.787 TJ              100%            442 TJ              100%
          Besparing door Isolatie                          417 TJ               23%
          Besparing door zuinige technieken              1.370 TJ               77%           -400 TJ              -91%
          Besparing door gedrag                                                                 84 TJ              19%8
          Totale besparing                              1.787 TJ              100%            -316 TJ              -71%
          Resterend verbruik na besparing                    0 TJ                             758 TJ



      Tabel 5 - Overzicht besparingspotentieel woning naar Label B zonder warmtepomp

                                                                                 Wonen
                                                                Gas                             Elektriciteit
          Huidig verbruik                                1.787 TJ              100%            442 TJ              100%
          Besparing door Isolatie                          180 TJ               10%
          Besparing door zuinige technieken
          Besparing door gedrag                            161 TJ               10%             44 TJ               10%
          Totale besparing                                340 TJ               19%              44 TJ               10%
          Resterend verbruik na besparing               1.447 TJ                              398 TJ




      ________________________________
      7
           Waterstof wordt ook veel genoemd als mogelijke energiedrager. Echter de ontwikkeling en kostprijs zijn nog
        onzeker richting 2050 en het is nog niet bekend hoeveel waterstof er eventueel voor de gebouwde omgeving
        beschikbaar komt. Om deze reden is dit hier niet genoemd.
      8
        Dit is het besparingspercentage ten opzichte van het huidige elektriciteitsgebruik. Omdat het elektriciteits-
           gebruik toeneemt, is dit percentage hoger dan de 10% die wordt bespaard over het totaal.




21    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>     Tabel 6 - Overzicht besparingspotentieel in de sector wonen 50% Label A+ en 50% Label B

                                                                        Wonen
                                               Gas (%)            Gas (TJ)       Elektriciteit (%)     Elektriciteit (TJ)
      Isolatie                                    17%               300 TJ                       0%                     0
      Zuinige technieken                          38%               685 TJ                   -45%                -200 TJ
      Gedrag                                       5%                90 TJ                       15%                 64 TJ
      Totale besparing                            60%             1.075 TJ                  -31%                -136 TJ
      Na besparing                                                 714 TJ                                        578 TJ



     In Figuur 7 wordt het besparingspotentieel van de sector Wonen weergegeven voor zowel
     gasverbruik en elektriciteitsverbruik. Door het toepassen van warmtepompen neemt het
     elektriciteitsverbruik in totaal toe. Het totale energiegebruik voor de sector woningen daalt
     van 2.230 TJ naar ongeveer 1.290 TJ.


     Figuur 7 - Energiegebruik (excl. houtkachels) en energiebesparing woningen in Oss (afgerond op tientallen)


                           Energiegebruik woningen voor en na max. besparing (TJ)
         2.500
                                                  2.230


         2.000
                     1.790                                          Gasgebruik 2017

                                                                    Gasgebruik na max. besparing (60%)
         1.500
                                                          1.290     Elektriciteitsgebruik 2017

                                                                    Elektriciteitsgebruik na max. besparing (-31%)
         1.000
                             710                                    Totale energiegebruik 2017
                                         580
                                   440                              Totale energiegebruik na max. besparing (42%)
           500



             -




22   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>5 Werken
5.1   Cijfers 2010-2017
      De sector Werken bestaat uit de commerciële en publieke dienstverlening, industrie en de
      agrarische sector9. De commerciële dienstverlening bestaat uit de categorieën winkels,
      horeca en logies en overige dienstverlening.

      Publieke dienstverlening bestaat uit de categorieën openbaar bestuur, zorg en onderwijs en
      cultuur, sport en recreatie. Dit zijn de sectoren waar de gemeente deels invloed op kan
      hebben vanwege de eigendomsverhoudingen, juridische en financiële relatie. De dienst-
      verlenende sectoren gebruikten in 2017 samen 14% van het totale energiegebruik van de
      gemeente Oss ten opzichte van 13% in 2014. De sector industrie gebruikte in 2017, net als in
      2014, 32% van het totale energiegebruik.


      Figuur 8 - Ontwikkeling energiegebruik dienstverlening in Oss10


                                     Energiegebruik dienstverlening (TJ/jaar)
           500
           450
           400
                                                                                                                  2010
           350
                                                                                                                  2011
           300
                                                                                                                  2012
           250
                                                                                                                  2013
           200                                                                                                    2014
           150                                                                                                    2015
           100                                                                                                    2016
            50                                                                                                    2017
             0
                     Gasgebruik             Elektriciteit          Gasgebruik             Elektriciteit
                       Commerciele dienstverlening                      Publieke dienstverlening




      ________________________________
      9
           De agrarische sector heeft een energiegebruik van minder dan 2% van de gehele gemeente. Deze sector wordt
           vanwege dit kleine aandeel buiten beschouwing van de analyse gelaten.
      10
           Zonnestroom achter de meter is niet opgenomen in het elektriciteitsgebruik. De klimaatmonitor geeft als
           inschatting van het totaal aan zonnestroom achter de meter 1,4 TJ voor Oss. Dit is niet opgedeeld naar sector.




23    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>      Figuur 9 - Ontwikkeling energiegebruik industrie11 in Oss12


                                       Energiegebruik industrie (TJ/jaar)
           2000
           1800
           1600                                                                                                  2010
           1400                                                                                                  2011

           1200                                                                                                  2012

           1000                                                                                                  2013

           800                                                                                                   2014

           600                                                                                                   2015
                                                                                                                 2016
           400
                                                                                                                 2017
           200
              0
                                 Gasgebruik                                  Elektriciteit



5.2   Besparingspotentieel
      Besparing in de sector Werken kan worden behaald door isolatie, zuinige technieken, gedrag
      en procesoptimalisatie. Voor utiliteitsgebouwen is een geldig energielabel vanaf 2008
      verplicht bij verkoop, huur of oplevering. In 2018 heeft slechts 331 van alle utiliteits-
      gebouwen in Oss een geldig energielabel; dit is minder dan 10% van de gebouwen. Op basis
      hiervan kunnen we geen conclusies trekken over de gemiddelde energielabels van de
      utiliteitspanden. Wel is er in Vesta 3.0 het energiebesparingspotentieel van de huidige
      utiliteitsbouw bepaald indien deze naar Label B gaat of naar Label A. Vesta 3.0 is het
      ruimtelijk energiemodel van PBL dat het energiegebruik en de CO 2-uitstoot van de
      gebouwde omgeving berekent voor de periode tot 2050).

      Om het energiebesparingspotentieel voor de utiliteit in Oss te bepalen gaan we ervan uit
      dat het huidige isolatieniveau van de utiliteitsbouw in Oss niet afwijkt van het huidige
      isolatieniveau van utiliteitsbouw in Nederland.




      ________________________________
      11
            Rond 2011-2012 zijn twee sluitingen geweest; een productielijn van poedersoep van Unox en een tapijten-
            fabriek Ossfloor. Dit is hoogstwaarschijnlijk de reden van het dalende gasverbruik van 2011 op 2012.
      12
            Zonnestroom achter de meter is niet opgenomen in het elektriciteitsgebruik. De klimaatmonitor geeft als
            inschatting van het totaal aan zonnestroom achter de meter 1,4 TJ voor Oss. Dit is niet opgedeeld naar sector.




24    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>5.2.1 Besparing op warmtevraag


      Gedrag
      Net als thuis, kunnen werknemers op het werk hun gedrag aanpassen om energie te
      besparen. Al dan niet gesteund door technische maatregelen (domotica zoals: slimme
      thermostaten, timers, etc.) kan zo bespaard worden op elektriciteit en warmte. Dit geldt
      met name voor de commerciële en publieke dienstverlening. Aangenomen wordt dat op het
      energiegebruik van warmte 5% bespaard kan worden door gedragsaanpassingen op het werk
      voor de sector dienstverlening.


      Isolatie
      Het isoleren levert vooral winst op bij de commerciële en publieke dienstverlening. Als alle
      bestaande gebouwen waar nu kantoren, scholen, winkels, verzorgingsdiensten of andere
      activiteiten zijn gevestigd, worden verbeterd naar een schil van een A-labelgebouw, dan
      levert dat hier, berekend aan de hand van Vesta 3.0, een gemiddelde besparing op de
      aardgasvraag van 53%13. In het geval van isoleren naar een B-labelschil wordt er 45%
      besparing behaald. Deze besparing is te behalen door het toepassen van een uitgebreid
      maatregelpakket, zoals HR++-glas, gevel-, dak- en vloerisolatie, ventilatiesystemen, et
      cetera. Bij de industrie wordt aangenomen dat door het toepassen van schilisolatie slechts
      ongeveer de helft van de besparing, ten opzichte van de besparing bij andere gebouwen,
      kan worden behaald. Bij de industrie ligt het potentieel van besparing door isoleren op het
      totaal lager, omdat een (groot) deel van het gasgebruik in de industrie wordt gebruikt in
      processen in plaats van voor ruimteverwarming. We gaan voor de industrie uit van een
      lagere besparing op het totale gasverbruik, omdat een groter deel van het gasgebruik niet
      voor ruimteverwarming wordt gebruikt maar voor proceswarmte. We gaan hierbij uit van
      25% bij isoleren naar A-label en 20% bij isoleren naar B-label.


      Tabel 7 - Besparing commerciële en publieke dienstverlening door isolatie

       Isoleren naar energielabel                                                                 A                     B
       Totale warmtevraag vóór isolatie                                                     526 TJ                526 TJ
       Besparing door isoleren                                                                 53%                   45%
       Besparing aardgas dienstverl. door isolatie (TJ) (m3 tussen haakjes)    280 TJ (8,8 mln m3)    236 TJ (7,5 mln m3)
       Resterend verbruik na besparing (TJ) (m3 tussen haakjes)                246 TJ (7,8 mln m3)    290 TJ (9,2 mln m3)


      Tabel 8 - Besparing industrie door isolatie

       Isoleren naar energielabel                                                             A                         B
       Totale warmtevraag vóór isolatie                                                1.325 TJ                 1.325 TJ
       Besparing door isoleren                                                              27%                      22%
       Besparing aardgas ind. door isolatie (TJ) (m3 tussen haakjes)       352 TJ (11,1 mln m3)       297 TJ (9,4 mln m3)
       Resterend verbruik na besparing (TJ) (m3 tussen haakjes)            973 TJ (30,7 mln m3)   1.027 TJ (32,5 mln m3)




      ________________________________
      13
           De stap van een Label B naar een Label A is relatief duur. Verbeteringen naar zowel een Label A als B zijn vaak
           nog niet rendabel. De meeste rendabele verbeteringen zijn te halen in de laagste Labelcategorieën (dus
           bijvoorbeeld van G naar D).




25    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>     Zuinige technieken
     Voor de commerciële en publieke dienstverlening geldt dat de meeste gebouwen zijn
     uitgerust met een HR-ketel voor de warmtevoorziening. Net als bij woningen kunnen in dit
     soort gebouwen vaak ook zuinigere technieken worden toegepast, zoals een elektrische of
     een hybridewarmtepomp, zie Paragraaf 4.2.1.

     In de gemeente Oss gaan we ervan uit dat alle gebouwen met de functie dienstverlening
     naar Energielabel B of A worden geïsoleerd. In dat geval bereik je met het toepassen van
     een volledig elektrische warmtepomp het grootste besparingspotentieel. Daarnaast kun je,
     als je ook overschakelt op elektrisch koken, hiermee ook volledig van het aardgas af.
     Voor het berekenen van het besparingspotentieel bij het toepassen van elektrische warmte-
     pompen, gaan we, net als bij woningen, uit van een gemiddeld rendement van 350%. In de
     praktijk verschilt het rendement per gebouw. Dit hangt ook hier onder andere af van het
     type warmtepomp (lucht of bodem), het vermogen van de warmtepomp, de warmtevraag,
     het aandeel tapwater en het gedrag van de werknemers.

     Om inzicht te geven in het besparingspotentieel van de elektrische warmtepomp rekenen
     we ook hier twee besparingsniveaus door:
     1. Verbetering naar Energielabel A inclusief een elektrische warmtepomp.
     2. Verbetering naar Energielabel B inclusief een elektrische warmtepomp.

     In 2017 was het gasverbruik van de commerciële en publieke dienstverlening samen 526 TJ.
     Gemiddeld wordt er door een utiliteitsgebouw naar Energielabel B te isoleren 10% bespaard
     op de warmtevraag en door naar Energielabel A te isoleren 23%.


     Tabel 9 - Besparing per energielabel van totale sector dienstverlening bij toepassen van een warmtepomp ten
     opzichte van een HR-ketel

      Isoleren naar energielabel                                                          A                   B
      Totale warmtevraag vóór isolatie                                               526 TJ              526 TJ
      Besparing door isoleren                                                          53%                  45%
      Totale warmtevraag ná isolatie                                                 246 TJ              290 TJ
      Besparing aardgas door toepassen warmtepomp (%)                                  33%                  39%
      Besparing aardgas door toepassen warmtepomp (GJ)                               176 TJ              207 TJ
      Besparing aardgas door toepassen warmtepomp (mln m3)                       7,8 mln m3          9,2 mln m3
      Extra elektriciteitsgebruik (GWh)                                           19,6 GWh            23,0 GWh
      Extra elektriciteitsgebruik (TJ)                                                70 TJ               82 TJ




     Procesoptimalisatie
     Gemiddeld kan er in de industrie nog veel energie worden bespaard door de productie-
     processen te optimaliseren. Om een specifieke indicatie te geven van de mogelijkheden
     hiervan moeten de relevante industriële processen worden doorgelicht. Een generieke
     indicatie van de besparingsmogelijkheden bij de productieprocessen wordt aangenomen op
     10% voor warmte. Dit is een inschatting. Naar verwachting ligt de energie-efficiëntie die
     behaald kan worden hoger, maar zal dit deels teniet gedaan worden door een groei in
     productie. Exacte ramingen zijn hier echter niet van bekend.




26   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>5.2.2 Besparing op elektriciteit


      Gedrag
      Voor elektriciteit wordt, net als voor warmte, aangenomen dat er op het werk in de sector
      dienstverlening 5% bespaard kan worden door gedragsaanpassing, zie Paragraaf 4.2.1.


      Zuinige technieken
      In de sector Werken wordt relatief meer elektriciteit gebruikt dan in de sector Wonen.
      Het besparingspotentieel van zuinige technieken is in deze sector dan ook hoger.
      Voor elektriciteit gaat het bijvoorbeeld om zuinige verlichting. Door te kiezen voor LED-
      verlichting kan een aanzienlijk deel van de elektriciteitsvraag worden gereduceerd. De
      openbare verlichting door de gemeente is sinds dit jaar al volledig LED. Daarnaast kunnen
      zuinige computers en serverparken worden aangeschaft of zuinige airco’s voor gebouwen.
      Veel van deze zuinige technieken zijn binnen een korte tijd terug te verdienen en een groot
      aantal daarvan valt dan ook onder de verplichte maatregelen die onder Wet milieubeheer
      (Wm) vallen (Kenniscentrum InfoMil, 2016)14. Op basis van kengetallen die binnen de Wm
      gebruikt worden, wordt het besparingspotentieel van deze zuinige technieken op 10% bij
      dienstverlening geschat en 20% bij de industrie (beide voor zowel elektriciteit als warmte).


      Procesoptimalisatie
      Er wordt aangenomen dat met besparingsmogelijkheden bij de productieprocessen voor
      elektriciteit, net als voor warmte, 10% bespaard kan worden, zie Paragraaf 4.2.1.

5.2.3 Totale besparing werken
      Tabel 10, Figuur 10 en Figuur 11 geven de totale besparingen voor de sector Werken weer,
      waarbij we onderscheid maken tussen de dienstverlening (zowel commercieel als publiek)
      en de industrie.

      Om de totale besparing te bepalen gaan we er hier ook vanuit dat 50% van de gebouwen
      met de functie dienstverlening geschikt is om te isoleren naar Energielabel A en dat de
      overige 50% worden geïsoleerd naar Label B. Bij isoleren naar Label A wordt dit gecombi-
      neerd met een volledig elektrische warmtepomp. Voor overige gebouwen die naar
      Energielabel B isoleren wordt dit gecombineerd met een andere duurzame warmtetechniek,
      namelijk een HR-ketel op groengas 15of een warmtenet met warmte afkomstig van een
      duurzame bron, zoals geothermie.

      Deze aanname wordt hier enkel gedaan om een inschatting te maken van het besparings-
      potentieel. Het is niet gestaafd op eventuele resultaten uit een transitievisie warmte.

      Het energiegebruik van bedrijven wordt sterk gestuurd door economische (en technische)
      ontwikkeling. Over een termijn van 30 jaar is een groei van het energiegebruik voorspel-
      baar maar moeilijk te kwantificeren.
      ________________________________
      14
           Per 1 juli 2019 is de Informatieplicht er, als opvolger van bepaling in Wm.
      15
           Waterstof wordt ook veel genoemd als mogelijke energiedrager. Echter de ontwikkeling en kostprijs zijn nog
           onzeker richting 2050 en het is nog niet bekend hoeveel waterstof er eventueel voor de gebouwde omgeving
           beschikbaar komt. Om deze reden is dit hier niet genoemd.




27    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>     Tabel 10 - Overzicht besparingspotentieel alle gebouwen dienstverlening Label A met warmtepomp

                                                                          Dienstverlening
                                                              Gas                            Elektriciteit
      Huidig verbruik                                   526 TJ              100%            529 TJ                100%
      Besparing door Isolatie                           280 TJ               53%
      Besparing door zuinige technieken                 246 TJ               47%            -70 TJ                 -13%
      Besparing door gedrag                                                                  60 TJ                  11%
      Totale besparing                                  526 TJ             100%             -10 TJ                 -2 %
      Resterend verbruik na besparing                     0 TJ                              539 TJ


     Tabel 11 - Overzicht besparingspotentieel alle gebouwen dienstverlening Label B zonder warmtepomp

                                                                          Dienstverlening
                                                              Gas                            Elektriciteit
      Huidig verbruik                                   526 TJ              100%            529 TJ                100%
      Besparing door Isolatie                           236 TJ               45%
      Besparing door zuinige technieken
      Besparing door gedrag                              29 TJ               10%             53 TJ                  10%
      Totale besparing                                  265 TJ              55%              53 TJ                 10%
      Resterend verbruik na besparing                   261 TJ                              476 TJ


     Tabel 12 - Overzicht besparingspotentieel in de sector werken 50% Label A en 50% Label B

                                                        Dienstverlening                        Industrie
                                                           Gas      Elektriciteit             Gas          Elektriciteit
      Isolatie                                             49%                0%              25%
      Zuinige technieken                                   23%               -7%              20%                   20%
      Gedrag                                                5%               11%
      Procesoptimalisatie                                                                     10%                   10%
      Totale besparing                                    77%                 4%              55%                  30%


     Tabel 13 - Overzicht besparingspotentieel in de sector werken 50% Label A en 50% Label B

                                                        Dienstverlening                        Industrie
                                                           Gas      Elektriciteit             Gas          Elektriciteit
      Isolatie                                          258 TJ                              325 TJ                 0 TJ
      Zuinige technieken                                123 TJ            -35 TJ            265 TJ               208 TJ
      Gedrag                                             26 TJ             56 TJ
      Procesoptimalisatie                                                                   132 TJ               104 TJ
      Totale besparing                                  408 TJ             21 TJ            722 TJ              312 TJ
      Na besparing                                      119 TJ            508 TJ            603 TJ              727 TJ




28   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>     Figuur 10 - Energiegebruik en energiebesparing in de dienstverlening in Oss (afgerond op tientallen)


                       Energiegebruik dienstverl. voor en na max. besparing (TJ)
         1.200
                                                1.060

         1.000
                                                                   Gasgebruik 2017
           800
                                                                   Gasgebruik na max. besparing (77%)
                                                        630
                                                                   Elektriciteitsgebruik 2017
           600       530           530 510
                                                                   Elektriciteitsgebruik na max. besparing (4%)
           400
                                                                   Totale energiegebruik 2017

                                                                   Totale energiegebruik na max. besparing (41%)
           200             120


            -



     Figuur 11 - Energiegebruik en energiebesparing in de industrie in Oss (afgerond op tientallen)


                           Energiegebruik industrie voor en na max. besparing (TJ)
         2.500                                  2.360



         2.000
                                                                   Gasgebruik 2017

                                                                   Gasgebruik na max. besparing (55%)
         1.500                                      1.330
                    1.320
                                                                   Elektriciteitsgebruik 2017
                                  1.040
         1.000                                                     Elektriciteitsgebruik na max. besparing (30%)
                                          730
                            600                                    Totale energiegebruik 2017

           500                                                     Totale energiegebruik na max. besparing (44%)



            -




29   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>6 Verkeer
6.1   Cijfers 2010-2017
      Het lokale, gemotoriseerde verkeer was in 2017, net als in 2014, verantwoordelijk voor
      ongeveer 20% van het totale energiegebruik van Oss 16.


      Figuur 12 - Ontwikkeling energiegebruik verkeer in Oss


                               Energiegebruik lokaal verkeer (TJ/jaar)
       1.800

       1.600                                  1.516      1.540            1.527    1.528
                           1.465     1.489                       1.489
                  1.420
       1.400

       1.200

       1.000

           800

           600

           400

           200

             0
                  2010        2011   2012     2013       2014    2015      2016     2017




6.2   Besparingspotentieel
      Voor verkeer geldt dat er twee belangrijke besparingsopties zijn, namelijk inzetten op
      elektrisch vervoer en modal shift.

      Bij de inzet op elektrisch vervoer zijn de voertuigen niet alleen efficiënter, maar stoten zij
      lokaal ook geen CO2 uit en kunnen op termijn op volledig hernieuwbare elektriciteit rijden
      of varen. Er zijn verschillende scenario’s ontwikkeld over de ontwikkeling van het elektrisch
      vervoer in Nederland. Voor deze studie wordt echter de pragmatische aanname gedaan dat
      in 2050 alle gemotoriseerde gereden en gevaren kilometers in Oss met een elektrisch
      voertuig gebeurt (in het huidige regeerakkoord staat dat vanaf 2030 alle nieuwe auto’s die
      verkocht worden elektrische zijn). Dit betekent enerzijds dat het fossiele motorbrand-
      stoffengebruik (ongeveer 1.530 TJ) naar nul gaat, maar anderzijds ook dat de elektriciteits-
      vraag bij Wonen en/of Werken toeneemt met 610 TJ (afhankelijk waar deze voertuigen



      ________________________________
      16
           In de studie zijn de Rijkswegen buiten beschouwing gelaten, omdat deze buiten de handelingsruimte van de
           gemeente liggen.




30    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      worden opgeladen) (zie Tabel 3)17. Per MJ brandstof die wordt uitgespaard wordt namelijk
      ongeveer 0,4 MJ elektriciteit gebruikt (CE Delft, 2014).

6.2.1 Totale besparing verkeer
      In Figuur 13 wordt het besparingspotentieel van de sector Verkeer weergegeven aan de
      hand van de twee besparingsopties.


      Figuur 13 - Energiegebruik en energiebesparing in de sector verkeer in Oss


                       Energiegebruik verkeer voor en na maatregelen (TJ)
           1.800

           1.600          1.530

           1.400

           1.200

           1.000                                             Energiegebruik 2017

             800                                             Energiegebruik na elektrisch rijden (100%)
                                    610
             600

             400

             200

              -




      ________________________________
      17
           Door afname van het autoverkeer, omdat mensen bijvoorbeeld meer gaan fietsen, kan de 610 TJ nog wat verder
           gereduceerd worden.




31    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>7 Totale energiebesparing
     In Figuur 14 en Tabel 14 wordt het totaaloverzicht van de potentiële besparing gegeven
     voor de sectoren Wonen, Werken en Verkeer. In Figuur 15 zijn de absolute waarden uit de
     laatste kolom van Tabel 14 weergegeven. Hierbij is de besparing van zonne-energie op
     daken nog niet meegenomen. Er kan worden geconcludeerd dat er (zonder zonne-energie op
     daken) een besparingspotentieel mogelijk is van ongeveer 46% van de huidige energievraag
     (waarbij we voor de sector Wonen uitgaan van 50% naar Label A en 50% naar Label B)18.
     Het grootste deel hiervan is te behalen door over te stappen op elektrische warmtepompen
     (gasbesparing) en over te stappen op elektrisch vervoer.


     Figuur 14 - Overzicht besparingspotentieel per sector19


                              Overzicht besparingspotentieel per sector en energiedrager (TJ)
      2.000
                1.790
      1.800

      1.600                                                                                                                                                                   1.530

      1.400                                                                                                              1.320

      1.200
                                                                                                                                                      1.040
      1.000

          800                 710                                                                                                                             730
                                                     580                                                                               600                                              610
          600                                                        530                         530     510
                                             440
          400

          200                                                                     120

            0
                                                                                                                                                                                      (elektriciteit)
                 2017




                                              2017




                                                                     2017




                                                                                                  2017




                                                                                                                          2017




                                                                                                                                                       2017




                                                                                                                                                                               2017
                              Na besparing




                                                      Na besparing




                                                                                  Na besparing




                                                                                                          Na besparing




                                                                                                                                       Na besparing




                                                                                                                                                               Na besparing




                                                                                                                                                                                       Na e-rijden




                        Gas                  Elektriciteit                  Gas                  Elektriciteit                   Gas                  Elektriciteit
                                     Wonen                                   Dienstverlening                                             Industrie                              Verkeer




     ________________________________
     18
          De agrarische sector (ruim 180 TJ) is vanwege de beperkte omvang niet meegenomen in de analyse en ontbreekt
        daarom in de optelsom. Daarnaast is het verbruik van houtkachels (ruim 100 TJ) hier niet meegeteld in het
        totaal van wonen aangezien dit al hernieuwbare energie is.
     19
        De toename van 610 TJ elektriciteit door elektrisch verkeer zal neerslaan bij de sectoren Wonen en Dienst-
          verlening.




32   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>     Tabel 14 - Overzicht besparingspotentieel per sector

                                             Wonen     Dienstverlening        Industrie            Verkeer              Totaal
      Gas (TJ)
      2017                                     1.790               530           1.320                                  3.640
      Na besparing                               710               120             600                                  1.430
      Absolute besparing                       1.080               410             720                                  2.210
      Relatieve besparing                        60%               77%             55%                                    61%
      Elektriciteit (TJ)
      2017                                       440               530           1.040                                  2.010
      Na besparing                               580               510             730                                  1.830
      Absolute besparing                        -140                20             310                                    180
      Toename elektr. rijden                                                                            610               610
      Relatieve besparing                       -32%               4%              30%                        -          -21%
      Brandstof (TJ)
      2017                                                                                             1.530            1.530
      Na besparing
      Absolute besparing                                                                               1.530            1.530
      Relatieve besparing                                                                              100%              100%
      Totaal
      2017 optelling20                                                                                                  7.180
      Na besparing                                                                                                      3.870
      Absolute besparing                                                                                                  53%


     Figuur 15 - Energiegebruik Oss voor en na maximale besparing


                                   Energiegebruik Oss voor en na maximale besparing (TJ)

          8.000


          7.000                                                                  Gasgebruik 2017

                                                                                 Gasgebruik na besparingen wonen
          6.000                                                                  Gasgebruik na besparingen werken


          5.000
                                                                                 Elektriciteitsgebruik 2017

                                                                                 E-gebruik na besparingen wonen
          4.000
                                                                                 E-gebruik na besparingen werken

          3.000
                                                                                 Energiegebruik verkeer 2017

                                                                                 Energiegebruik na elektrische rijden
          2.000


          1.000                                                                  Totaal 2017

                                                                                 Totaal na besparing
            -
                      Gas           Elektriciteit1     Transport   Totaal



     ________________________________
     20
          De agrarische sector (ruim 180 TJ) is niet meegenomen in de analyse en ontbreekt daarom in de optelsom.
          Daarnaast is het verbruik van houtkachels (ruim 100 TJ) niet meegeteld in het totaal van wonen aangezien dit al
          hernieuwbare energie is.




33   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>     Totale besparing inclusief energiebesparing door zon-PV
     Naast de bepaalde besparingsmogelijkheden uit voorgaande paragrafen telt de gemeente
     Oss zonne-energie op daken ook mee als besparing.

     Om een inschatting te maken van het geschikte dakoppervlak gebruiken we de landelijke
     cijfers uit het 3D-simulatiemodel van de Zonatlas 21. Hieruit volgt dat op de daken van Oss
     ongeveer 140 GWh kan worden opgewekt aan elektriciteit. Dit staat gelijk aan ongeveer
     500 TJ. Als we dat meenemen in Tabel 15 en Figuur 16 geeft dat het volgende beeld:


     Tabel 15 - Overzicht besparingspotentieel per sector

      Totaal
      Energievraag 201722                                                                                           7.180 TJ
      Energievraag na besparing                                                                                     3.870 TJ
      Energievraag na besparing met zon-PV op daken                                                                 3.370 TJ
      Relatieve besparing met zon-PV op daken                                                                             53%
      Absolute besparing met zon-PV op daken                                                                        3.810 TJ


     Figuur 16 - Energiegebruik Oss voor en na maximale besparing per brandstof


                                    Energiegebruik Oss voor en na maximale besparing (TJ)

          8.000

                                                                                   Gasgebruik 2017
          7.000
                                                                                   Gasgebruik na besparingen wonen

                                                                                   Gasgebruik na besparingen werken
          6.000


                                                                                   Elektriciteitsgebruik 2017
          5.000
                                                                                   E-gebruik na besparingen wonen

          4.000                                                                    E-gebruik na besparingen werken



          3.000                                                                    Energiegebruik verkeer 2017

                                                                                   Energiegebruik na elektrische rijden
          2.000

                                                                                   Totaal 2017
          1.000
                                                                                   Totaal na besparing

                                                                                   Totaal na besparing met zon-pv op daken
            -
                       Gas           Elektriciteit1   Transport   Totaal




     ________________________________
     21
           Zonatlas is het zonne-energie platform van Nederland. Zonatlas heeft de geschiktheid van bijna alle daken in
        Nederland in kaart gebracht. Door gebruik te maken van hoogtedata, weerdata, en invallende zonnestraling
        zijn de hellingshoek, oriëntatie, schaduwvlakken en daarmee de zonne-energie opbrengst van een dak
        berekend op 30 cm nauwkeurig.
     22
        De agrarische sector (bijna 200 TJ) is niet meegenomen in de analyse en ontbreekt daarom in de optelsom van
           bovenstaande sectoren. Daarnaast is het verbruik van houtkachels (ruim 100 TJ) niet meegeteld in het totaal
           van wonen aangezien dit al hernieuwbare energie is.




34   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>7.1   Conclusies energiebesparing
      In voorgaande paragrafen is een inschatting gemaakt van het besparingspotentieel in Oss.
      Met energiebesparing is ongeveer 53% reductie te realiseren (inclusief de inzet van zonne-
      panelen op alle daken, zie Figuur 17).


      Figuur 17 - Overzicht Oss energieneutraal in 2050, mogelijkheden voor energiebesparing en zon-PV op daken


                                                 Oss energieneutraal




                                                                      Besparing (46%)

         47%                                                46%       Besparing door zonne-energie op daken (7%)

                                                                      Hernieuwbare energie (47%)




                                     7%


      Om energieneutraal te worden in 2050 moet dus nog iets minder dan helft van de huidige
      energievraag ingevuld worden met hernieuwbare energie op het grondgebied van Oss
      (exclusief de zonnepanelen op daken). Het gaat dan om 3.370 TJ. En hierbij geldt dus weer:
      alles wat niet bespaard wordt, moet uiteindelijk duurzaam worden opgewekt.




35    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>8 Opgave hernieuwbare energie
      In dit hoofdstuk wordt uitgewerkt wat de consequenties zijn voor de gemeente Oss om de
      resterende energievraag van 3.370 TJ met hernieuwbare energie in te vullen.


8.1   Hernieuwbare elektriciteit
      Voor hernieuwbare elektriciteit focussen we ons met name op de opties voor zon-PV en
      windenergie om de eenvoudige reden dat deze technieken al op grote schaal toegepast
      kunnen worden. Nieuwe innovatieve technieken kunnen nog niet op korte termijn
      grootschalig uitgerold worden waardoor we nog niet in kunnen schatten hoe groot de
      bijdrage in 2050 zal zijn.


      Zon-PV
      Hernieuwbare energie van de zon is al lang geen exclusieve mogelijkheid meer. Hoewel de
      geïnstalleerde capaciteit van zon-PV de afgelopen jaren zeer sterk gegroeid is, is de
      absolute bijdrage van elektriciteit uit zon-PV nog erg beperkt in de totale energievoor-
      ziening.

      Als we de energievraag van ongeveer 3.370 TJ op Oss-grondgebied volledig invullen met
      zon-PV welke niet op de daken geïnstalleerd is, is er nog ruim 13 km2 aan zonnevelden
      nodig (dit is ongeveer 13% van het totale oppervlak van de gemeente Oss).


      Windenergie
      Ook windenergie wordt veelvuldig toegepast en is een techniek die op dit moment voor-
      bereid wordt door gemeente Oss. Om de energievraag van 3.370 TJ volledig in te vullen met
      windenergie zijn ongeveer 107 moderne, grote windmolens van 4 MW nodig.
      De moderne windmolens krijgen een steeds groter vermogen. Een windmolen van 4 MW
      heeft een tiphoogte (het allerhoogste puntje) van 150-200 meter of meer.


      Biomassa
      Het gebruik van biomassa kan zowel worden ingezet voor de productie van warmte als
      elektriciteit. Elektriciteit kan opgewekt worden door gasvormige biomassa (biogas of
      groengas) in warmtekrachtkoppelingen (WKK). Aan het gebruik van biomassa zitten echter
      complexe problemen gekoppeld: duurzaamheid, ontbossing, transportbewegingen, fijnstof-
      emissies, beschikbaarheid en concurrentie in gebruik door andere sectoren. Dit leidt ertoe
      dat rondom de inzet van biomassa nog veel maatschappelijke discussie is. Om dit zo veel
      mogelijk te voorkomen, is het raadzaam om in eerste instantie vooral uit te gaan van de
      lokaal gewonnen biomassa en beperkt rekening te houden met biomassa van buiten de
      gemeentegrenzen (met uitzondering van biogas of groengas dat via het gasnet de gemeente
      binnen kan komen). Dit heeft tot gevolg dat biomassa maar een klein aandeel kan hebben in
      de productie hernieuwbare energie, en dat het met name ingezet zal worden voor de
      warmteproductie (zie Paragraaf 8.2).




36    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>8.2   Hernieuwbare warmte
      Hoewel er met isolatie veel warmtevraag bespaard kan worden, blijft er een aanzienlijke
      warmtevraag over, die hernieuwbaar ingevuld moet worden. Hiervoor zijn verschillende
      mogelijkheden. Het belangrijkste onderscheid tussen die mogelijkheden is of zij collectief
      of individueel zijn.


      Collectieve warmteopties
      Collectieve warmteopties kenmerken zich door de aanwezigheid van een warmtenet. Door
      dit warmtenet kan ofwel warm water van relatief hogetemperatuur (50-70°C) stromen uit
      bijvoorbeeld een geothermiebron (diepe aardwarmte > 1.500 m diep). Ofwel warm water
      van lagetemperatuur, zoals bij warmte/koudeopslag of restwarmte van bijvoorbeeld een
      datacenter (35-50°C). Het verschil in temperatuur bepaalt in grote mate de eigenschappen
      van het warmtenet en het afgiftesysteem bij de gebouwen. Bij hogetemperatuur kan
      gebruik worden gemaakt van de standaard radiatoren. Bij lagetemperatuur moeten speciale
      radiatoren of vloerverwarming worden toegepast. Daarnaast is er in dat geval een aparte
      voorziening nodig voor warm tapwater.

      Een belangrijke randvoorwaarde voor collectieve systemen is de minimale omvang en
      warmtevraagdichtheid die nodig is om het systeem rendabel te krijgen. Voor restwarmte en
      geothermie gaat het daarbij vaak om minimaal een paar duizend woningen en een hoge
      bebouwingsdichtheid. Bij een open WKO gaat het om minimaal 100 woningen of een groot
      kantoor. Een gesloten WKO-systeem kan ook voor afzonderlijke woningen worden
      toegepast. In het geval van een collectief warmtenet kan ook buiten de gemeentegrenzen
      gekeken kunnen worden. In het traject van de RES (zie Paragraaf 2.1) wordt daarom
      samengewerkt met de omliggende gemeenten. Bij WKO, maar vooral geothermie is het
      noodzakelijk dat de ondergrond hiervoor geschikt is.


      Individuele warmteopties
      Een individuele optie is bijvoorbeeld de zonneboiler. Hiermee wordt met name warmte
      geproduceerd voor warm tapwater (en niet voor ruimteverwarming). Hiermee wordt dus
      vooral aardgas uitgespaard.

      Individuele, hernieuwbare warmteopties maken veelal gebruik van elektriciteit of biomassa.
      Met name de elektrische warmtepompen (die gebruik maken van hernieuwbare elektriciteit)
      bieden goede mogelijkheden bij woningen (mits deze goed geïsoleerd zijn!), juist op die
      plekken waar collectieve opties minder geschikt zijn. Als het gaat om volledig elektrische
      warmtepompen, is er de keuze tussen een warmtepomp die gebruik maakt van de grond als
      warmtebron (grond/water warmtepomp) of een warmtepomp die gebruik maakt van lucht
      als warmtebron (lucht/water warmtepomp), of een die gebruik maakt van water als
      warmtebron (aquathermie). Voor grondgebonden woningen is een grond/water warmte-
      pomp mogelijk, waarbij een bodemwarmtewisselaar geplaatst kan worden. Hierbij gebruikt
      de warmtepomp de warmte uit de ondiepe ondergrond (20-200 m diepte) als bron.
      Het alternatief waarbij gebruik gemaakt wordt van de buitenlucht als bron hebben een
      lager rendement. Een voordeel van de warmtepompen is de mogelijkheid tot koelen in de
      zomer.




37    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>      Een belangrijke randvoorwaarde bij warmtepompen is echter wel dat het gebouw een
      lagetemperatuurafgiftesysteem heeft in de vorm van vloerverwarming of speciale
      radiatoren. Daarnaast dient bij grootschalige toepassing het elektriciteitsnet verzwaard te
      worden23. Tenzij lokale opslag, of vraagsturing van elektriciteit wordt toegepast.

      Woningen waarbij geen warmtepomp mogelijk is, of waarbij niet vergaand geïsoleerd kan
      worden (bijvoorbeeld monumenten), blijft een individuele pelletketel of een gasvormige
      energiedrager, zoals groengas24, een goede optie voor een hernieuwbare warmtevoor-
      ziening. Groengas is in Nederland echter maar beperkt beschikbaar en zal daarom vooral
      worden ingezet op plaatsen waar vrijwel geen duurzame alternatieven zijn, bijvoorbeeld in
      de industrie.


8.3   Conclusies hernieuwbare energie
      Om volledig energieneutraal te worden in 2050 moet de resterende energievraag (na
      besparing en zonnepanelen op daken) van 3.370 TJ met hernieuwbare energie ingevuld
      worden:
      — Als de energievraag van 3.370 TJ volledig opgewekt wordt door zon-PV is er 13 km2 aan
         zonnevelden nodig (exclusief de zon-PV op de daken die onder besparing valt).
      — Als volledig ingezet wordt op windenergie zijn er ongeveer 107 moderne grote wind-
         molens van 4 MW nodig. Indien er in de toekomst windmolens met een groter vermogen
         beschikbaar komen zal het aantal windmolens af kunnen nemen.
      — Niet alle 3.370 TJ hoeft met zonne-energie of windmolens opgewekt te worden.
         Een groot deel van deze 3.370 TJ is resterende warmtevraag (1.430 TJ25).
         Deze warmtevraag kan met hernieuwbare warmtebronnen (zoals WKO, geothermie,
         groengas) ingevuld worden.
      — Om enkel de resterende elektriciteitsvraag van 1.940 TJ in te vullen is er 7,5 km2 aan
         zonnevelden nodig (exclusief de zon-PV op de daken die onder besparing valt) of zijn er
         62 windmolens van 4 MW nodig.




      ________________________________
      23
           Elektriciteitsnetverwarming kan ook plaats moeten vinden als er bijvoorbeeld veel zon-PV of windenergie
           wordt ingevoed.
      24
           Waterstof wordt ook veel genoemd als mogelijke energiedrager. Echter de ontwikkeling en kostprijs zijn nog
         onzeker richting 2050 en het is nog niet bekend hoeveel waterstof er eventueel voor de gebouwde omgeving
         beschikbaar komt. Om deze reden is dit hier niet genoemd.
      25
         Dit is uitgedrukt in de vraag naar aardgas die overblijft na het toepassen van de energiebesparingsmogelijk-
           heden en na de inzet van de hybride en elektrische warmtepomp bij een deel van de gebouwen.




38    190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>9 Literatuur
     CBS, 2016. Energiebalans; kerncijfers. [Online]
     Available at: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=37281&D1=19-
     21&D2=0&D3=128,133,138,143,148,l&HDR=G1,T&STB=G2&VW=T
     [Geopend 2016].

     CE Delft, 2014. STREAM Personenvervoer 2014 versie 1.1., Delft: CE Delft.

     Kenniscentrum InfoMil, 2016. Energie : Bijlage 10 bij de Activiteitenregeling. [Online]
     Available at: http://www.infomil.nl/onderwerpen/duurzame/energie/handreiking-
     erkende/energiebesparing-wet/bijlage-10/
     [Geopend 2016].

     Klimaatberaad, 2018. Voorstel voor hoofdlijnen voor het klimaatakkoord, Den Haag: SER.

     Liander, 2018. Potentiële energiebesparing na isolatiemaatregelen (interne memo), sl: sn

     Min. EZK, 2018. Programmastart Interbestuurlijk Programma, Den Haag: Rijksoverheid.

     Min. I&M, 2017. Beantwoording Kamervragen d.d. 21 september 2017 van het lid Laçin (SP)
     over de planning van de inwerkingtreding van de Omgevingswet, Den Haag: Tweede Kamer
     de Staten Generaal.

     Rijksoverheid, 2017. Vertrouwen in de toekomst - Regeerakkoord 2017 – 2021, Den Haag:
     Rijksoverheid.

     SER, 2013. Energieakkoord voor duurzame groei, Den Haag: Sociaal-Economische Raad
     (SER).




39   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>A Ontwikkeling energiegebruik
     Als we het totale verbruik van de gemeente Oss uitzetten over de jaren vanaf 2010 ontstaat
     het volgende beeld (zie Figuur 18). Het totale energiegebruik is met gemiddeld 1,4% per
     jaar gedaald.


     Figuur 18 - Ontwikkeling van het totale finale energiegebruik26 in de gemeente Oss


                               Ontwikkeling totaal energiegebruik (TJ/jaar)
            9.000
            8.000
            7.000
            6.000
            5.000
      TJ




            4.000
            3.000
            2.000
            1.000
                 0
                        2010       2011       2012       2013       2014       2015       2016       2017



     In Figuur 19 is de ontwikkeling van het energiegebruik van huishoudens in de gemeente Oss
     weergegeven. Hier is een lichte daling waarneembaar. In Figuur 20 is weergegeven hoe het
     aantal huishoudens zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld in Oss. Het aantal huishoudens
     is gestegen, terwijl het totale energiegebruik van alle huishoudens in Oss is gedaald.




     ________________________________
     26
          Finaal verbruik is het eindverbruik van energie. Het finaal verbruik is de energie die energie-afnemers benutten
          voor energetische doeleinden. Niet-energetisch gebruik is hier niet meegenomen. Dat is het gebruik van een
          energiedrager voor het maken van een product dat geen energiedrager is. Een voorbeeld van niet-energetisch
          gebruik is dat in de petrochemische industrie bijvoorbeeld kunststoffen worden vervaardigd uit aardolie-
          producten.




40   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>     Figuur 19 - Ontwikkeling aantal huishoudens in Oss


                                 Ontwikkeling aantal huishoudens
      45000

      40000

      35000

      30000

      25000

      20000

      15000

      10000

        5000

            0
                    2010     2011       2012        2013       2014    2015   2016   2017



     Figuur 20 - Ontwikkeling energiegebruik huishoudens in de gemeente Oss


                      Ontwikkeling energiegebruik huishoudens (TJ/jaar)
          3.000

          2.500

          2.000

          1.500

          1.000

            500

                0
                      2010      2011      2012          2013    2014   2015   2016   2017



     In Figuur 21 is het verloop van het totale energiegebruik in huishoudens weergegeven over
     de afgelopen jaren. In de grafiek wordt de gemeente Oss afgezet tegen Nederland.
     Het gemiddelde energiegebruik van huishoudens in Oss is de afgelopen jaren ongeveer net
     zo hard is gedaald dan het gemiddelde energiegebruik van huishoudens in heel Nederland.




41   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>     De jaarlijkse daling van het energiegebruik per huishouden in Oss was gemiddeld 2,2%.
     Een verklaring voor het dalende energiegebruik kan ook zijn dat het aantal personen per
     huishouden afneemt.


     Figuur 21 - Ontwikkeling van het totale energiegebruik per huishouden in de gemeente Oss in vergelijking met
     Nederland


                           Ontwikkeling energiegebruik per huishoudens
                                      (TJ/huishouden/jaar)
       0,08

       0,07

       0,06

       0,05

       0,04                                                                                       Oss
                                                                                                  Nederland
       0,03

       0,02

       0,01

       0,00
                2010     2011      2012     2013        2014   2015    2016     2017




42   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>B Ruimtebeslag wind- en zonne-
  energie
     Het typische ruimtebeslag van windturbines op land en zon-PV is gegeven in volgende
     tekstkaders.

                             Windturbine op land (3 MW, lage windsnelheid)       Per turbine      Per MW     Eenheid
                             Ruimtebeslag                                                  25           8    ha
                             Elektriciteitsproductie                                    6.570       2.190    MWh/jaar27
                             Een windturbine op land van 3 MW produceert circa 6.570 MWh/jaar (circa 263 MWh/ha/
                             jaar).

                             Uitgangspunten:
                             Windturbine van 3 MW op land in een gebied met een windsnelheid van < 7 m/s, volgens
                             SDE+28. Ruimtebeslag is bepaald op basis van de onderlinge afstand van windturbines van
                             500 meter. Op basis van een continu raster kunnen er vier windturbines op 1 km2.


                             Zonnepanelen                                                        Per MWp     Eenheid
                             Ruimtebeslag (zonneweide)                                                1,25   ha
                             Elektriciteitsproductie                                                 1.000   MWh/jaar
                             Met zonnepanelen kan circa 800 MWh/ha/jaar geproduceerd worden.

                             Uitgangspunten:
                             Per hectare kan gemiddeld gezien 0,8 MWp aan zon-PV-vermogen gerealiseerd worden
                             (RVO, 2016), maar de waarden uit de literatuur lopen uiteen. Het aantal zonuren
                             verschilt per jaar, het is echter gebruikelijk om uit te gaan van 900-1.000 vollasturen per
                             jaar. Hier gaan we uit van 1.000 vollasturen.

                             Een geschikte locatie voor een zonnepark bestaat uit een aangesloten gebied van
                             minimaal 0,5 hectare, hierin volgen we de aannames van de Nationale EnergieAtlas.
                             Geschikte locaties met dergelijke omvang zijn gras- of akkerlanden.




     ________________________________
     27
          1 MWh is gelijk aan 3,6 GJ.
     28
          Op dit moment domineren de 3 MW-turbines nog in het landschap, maar nieuwe turbines kunnen ook groter
          zijn (tot ca. 6 MW). Voor de berekeningen voor potentieel gaan we in de rapportage uit van 4 MW.




43   190277 - Oss Energieneutraal 2050 – Oktober 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>