<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Verbruggen, Silvana

Van:                            Margot Ende <wereldvanaandacht@hetvergetenkind.nl>
Verzonden:                      zaterdag 4 december 2021 01:20
Aan:                            postbus GRIF
Onderwerp:                      Jeugdhulp. Het moet anders, maar hoe?
Bijlagen:                       Deel 1 Wereld van Aandacht het hier en nu.pdf; Deel 2 Wereld van aandacht het daar en dan.pdf; Handvatten Wereld van Aandacht.pdf



Geachte gemeenteraad,

De Wereld van Aandacht - die u in de bijlage vindt - is een toekomstperspectief, dat wij hebben opgesteld als inspiratie voor de transformatie van de
Jeugdhulp. Door verbeeldingskracht te combineren met trends, ontwikkelingen, literatuuronderzoek, ideeën en adviezen van (ervarings)deskundigen,
kennisinstituten en baanbrekers, hebben wij een nieuwe wereld gecreëerd, die wij onze jeugdigen en hun omgeving gunnen. Een betere wereld waarin elk
kind in Nederland zich gehoord en gezien voelt, op een veilige plek woont en zich positief kan ontwikkelen, zodat het zijn/haar eigen plek vindt in de
maatschappij.

De Wereld van Aandacht is een hulpmiddel om voorbij de grenzen van vandaag te kijken, voorbij de korte termijn en de institutionele belangen.

De Wereld van Aandacht bestaat uit 2 delen:

       Deel 1, 'De wereld van het hier en nu', beschrijft hoe de wereld van de jeug(hulp) er nu uitziet.
       Deel 2, 'De wereld van het daar en dan', beschrijft een nieuwe wereld. Het doel van deze wereld is uitzoomen en het vertellen van een nieuw verhaal.
          Hoe kan jeugdhulp eruit zien als wij datgene doen wat echt helpend is voor kinderen en gezinnen? Pas als je weet waar je naartoe wil, is het
          mogelijk om concrete stappen te zetten in die richting.

De Wereld van Aandacht is afgelopen dinsdag 30 november overhandigd aan Leonard Geluk, Algemeen directeur van de VNG, en aan Marieke Pondman,
plaatsvervangend directeur bij de directie Jeugd van VWS. Leonard Geluk heeft hier het volgende over gezegd: “Wij onderschrijven dit inhoudelijke appèl. De
VNG staat ook voor een betere wereld voor jeugdigen. De Wereld van Aandacht biedt een concreet toekomstperspectief op de jeugdhulp vanuit de inhoud.
De lessen hieruit willen wij betrekken bij de totstandkoming van de Hervormingsagenda.”

In de bijlage sturen we ook een handreiking mee met daarin vier handvatten. Deze vier handvatten laten zien wat u - vanuit uw rol als gemeenteraadslid of
(toekomstig) wethouder - mee kunt nemen als u na de verkiezingen de koers voor de komende jaren gaat vastleggen in uw gemeente.

Hartelijke groet,

MARGOT ENDE
ALGEMEEN DIRECTEUR




Joseph Haydnlaan 2a 3533 AE Utrecht
hetvergetenkind.nl | Facebook | Instagram | LinkedIn | Twitter
IBAN NL83 RABO 0172 4314 84




                                                                                 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>WERELD VAN AANDACHT
De wereld van het ‘hier en nu’ (deel 1)




Geschreven door Femke van Abeelen van Planet F
in opdracht van Stichting Het Vergeten Kind - Juni 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>INHOUDSOPGAVE

Inleiding                                                                              3

DEEL 1: DE WERELD VAN HET ‘HIER EN NU’                                                4

1. Alles begint bij het vorige                                                        4

2. Filosofie                                                                           6

3. Politiek                                                                           8

4. Economie                                                                           14

5. Wetenschap en technologie                                                          20

6. Sociaal                                                                            26

7. Ruimte                                                                             36

8. Artistiek                                                                          38




                      De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’        2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>INLEIDING
Dé wereld bestaat niet. Iedere dag weer interpreteren we vanuit verschillende overtuigingen en ervaringen
wat we waarnemen. En die waarneming wordt ook weer bepaald door hetgeen ons bezighoudt. We ‘zien’
dus maar een klein deel dat ons interesseert. We ervaren de wereld zoals we zélf zijn, doen en denken.
Wij creëren zo ons eigen universum. Je zou ook kunnen zeggen: datgene waar wij ons op richten, is onze wereld.
En daarin zit een grote kracht, want in de wereld van nu zit die van morgen al opgesloten. Door ons een nieuwe
wereld voor te stellen, kunnen we onze eigen wereld anders zien. Niet voor niets zegt een oud Japans spreek­
woord: ‘Voor wie een hamer heeft, is alles een spijker’. Met het idee van morgen in ons hoofd, gaan we ons
op andere dingen richten, andere zaken zien, anders doen en andere patronen vormgeven. We gaan op weg
van het ‘hier en nu’ naar het ‘daar en dan’.


Whitepaper De Wereld van Aandacht
Dit whitepaper ‘De Wereld van Aandacht’ is opgesteld in opdracht van Stichting Het Vergeten Kind en bestaat
uit twee delen; de wereld van het ‘hier en nu’ en de wereld van het ‘daar en dan’.


Dit eerste deel is een wereld van de jeugdhulp anno 2021, het ‘hier en nu’. Op basis van onder andere uitgebreid
litera­tuur­onderzoek wordt het systeem dat we jeugdhulp noemen ontrafeld. Aan de hand van zeven dimensies
wordt een schets gemaakt van opvallende patronen, systeemeigenschappen en de dynamiek van een sector
die een eigen geschiedenis kent. Het doel van dit deel is niet om compleet te zijn, noch om nieuwe bijdragen
te leveren aan de wijdvertakte maatschappelijke discussie over de sector. Het doel van het ‘hier en nu’ is om
waar te nemen, te observeren en de samenhang in de wijde wereld te zien. Het is niet bedoeld om te oordelen
of te beoordelen. Het is een hulpmiddel om voorbij de grenzen van een domein te kijken, voorbij de beleefde
hinderpalen in een systeem. Een hulpmiddel om – in het tweede deel van het whitepaper – op een holistische
wijze te kunnen vooruitkijken naar een andere wereld in de toekomst; de wereld van het ‘daar en dan’.


Dat is namelijk het uiteindelijke reisdoel: een betere wereld voor jeugdigen, waarin elk kind zich gehoord en
gezien voelt, op een veilige plek woont en zich positief kan ontwikkelen, zodat het zijn/haar eigen plek vindt
in de maatschappij.




                        De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                              3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>DEEL EEN: DE WERELD VAN HET HIER EN NU

1. Alles begint bij het vorige
In maatschappelijke en politieke discussies over hulp aan jeugdigen wordt vaak gesteld dat deze gekenmerkt
wordt door ‘veel versnippering en coördinatieproblemen’, ‘coördinatie tussen jeugdbescherming en andere
jeugdzorg slecht (is)’ en ‘er geen centraal distributiesysteem (is) voor plaatsing ... in pleeggezinnen en inrichtingen
... waardoor plaatsing ... niet af(hing) van de specifieke problematiek van het kind, maar van het aanbod aan
residentiele inrichtingen en pleeggezinnen (en) financiële afwegingen ….’ 1
Hoewel de voorgaande passage voor veel mensen binnen en buiten de jeugdhulp herkenbaar zal zijn, is het
wellicht een schok te constateren dat dit een analyse is van de sector van vóór de Tweede Wereldoorlog.
Het legt bloot dat ons huidige systeem gebouwd is op een historie. Het toont echter ook aan dat de uitdagingen
waarmee de sector kampt niet nieuw zijn. Hoe kan het zijn dat ondanks alle ogenschijnlijke veranderingen
en transities de symptomen nog steeds aanwezig zijn? Het antwoord is eenvoudig.


Ieder systeem is gebouwd op de restanten van het voorgaande systeem. Zowel goede als slechte elementen
kunnen zo voortbestaan. Slechte elementen die wel verdwijnen, worden vaak vervangen door elementen die de
balans laten doorslaan naar het tegenovergestelde. Zeker als de kern van een probleem niet wordt doorgrond,
blijken maatregelen en interventies op zijn best slechts een tijdelijke symptoombestrijding. Niet zelden levert
dit vreemde, paradoxale rolopvattingen op, maar ook patronen die werkelijke verandering in de weg staan.


Dat het anders moet, daarover lijkt iedereen die betrokken is in de wereld van jeugdhulp het wel met elkaar
eens te zijn. Daar zit de overtuiging niet meer. De behoefte ligt wellicht meer in de hoe-vraag: hoe gaan we
anders denken, doen en organiseren? Én hoe gaan we om met hetgeen we achterlaten?


In de beschrijving van het hier en nu gaan we op zoek naar de onderliggende patronen en drijfveren van dat
wat we tegenwoordig ‘jeugdhulp’ noemen. We zullen laten zien waar dogma’s zijn ontstaan. Niet om oplos­
singen te bieden, maar om ze bewust aan het licht te brengen. De analyse heeft niet tot doel politiek correct
te zijn, maar om de scherpte op te zoeken. En daarmee de perceptie op de werkelijkheid te verbreden en
ons klaar te maken voor de reis naar het ‘daar en dan’.



1.1. De zeven dimensies
Zoals een land deel uitmaakt van een continent, een continent van een planeet en een planeet van een
universum, kan een systeem nooit alleen en op zichzelf bestaan. Het maakt deel uit van een ecosysteem dat
er invloed op uitoefent en dat op zijn beurt weer wordt beïnvloed door het systeem. Ter illustratie: de manier
waarop we zaken organiseren, hangt af van de wijze waarop wij onze omgeving zien. In een samenleving
waarin risicoreductie het hoogste goed is, zal de controle het grootst zijn.




1
    Dekker, J.H.H., Jeugdzorg in Nederland, 1945-2010, Universiteit Groningen, 2012.



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                             4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Om deze complexiteit in kaart te brengen, wordt de wereld van de jeugdhulp aan de hand van zeven universele
dimensies in beeld gebracht. Sommige daarvan zijn sterk ontwikkeld en aanwezig, andere zijn amper zichtbaar,
maar samen vormen ze de wereld van de jeugdhulp in Nederland.




                       De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                           5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2. Filosofie
In de dimensie filosofie kijken we naar de dominante denkmodellen die onze samenleving, het sociale domein,
en dus ook de jeugdhulp vormgeven. Het zijn deze ideeën en overtuigingen in de wereld van het ‘hier en nu’
die het ethische en morele gedrag van mensen en organisaties bepalen.




De Verlichting en de maakbaarheid van de jeugd
De dominante stroming in het denken over onze samenleving en de wijze waarop we met elkaar zaken
organiseren is diepgeworteld in het verlichtingsdenken van de 17e en 18e eeuw. In de Verlichting was er een
sterke focus op ratio en vooruitgang: de samenleving was maakbaar en kon (en moest) verbeterd worden.
Hiervoor moesten traditie en (bij)geloof plaatsmaken voor het gebruik van het verstand, de rede. En ontegen­
zeggelijk heeft ons dit veel gebracht. Het bracht optimisme, empirisme en rationalisme en zorgde voor grote
ontwikkelingen in alle sectoren van de samenleving. Het heeft echter ook andere gevolgen; ook binnen de
jeugdhulp.


Georiënteerd op afwijkingen van de norm
De belangrijkste is wellicht de sterke gerichtheid op problemen (deficit-denken). Op basis van een probleem,
tekort en beperking kom je in aanmerking voor (jeugd)hulp. Dat is niet nieuw, maar juist een van de funda­
menten waarop het systeem is gebouwd. Ter illustratie: in het naoorlogse Nederland maakten de leidende
vertegenwoordigers van de diverse zuilen zich zorgen over een toenemende ‘normloosheid’. Onder invloed van
zaken als stijgende echtscheidingscijfers, vrouwenemancipatie en overzeese culturele uitingen begonnen de
zuilen te eroderen. Deze onrust, gevoeld in alle zuilen, leidde ertoe dat er een overheidsbeleid kwam dat gericht
was op het ‘versterken’ van de geestelijke en zedelijke grondslagen van het volksleven. Het begrip ‘massajeugd’
(de voorloper van de term randgroepjongeren, straathoekjongeren, hangjongeren, etc.) werd geïntroduceerd.
Deze zogenaamde ‘massajeugd’ groeide vaak op in ‘onmaatschappelijke’ gezinnen. Het heropvoeden van
de jeugd werd een prioriteit in overheidsdenken. En het verzuilde systeem in de jeugdzorg omarmde dit
streven, het was immers de doelgroep waar men zich al decennia op had gericht.2


En hoewel de ontzuiling in de daaropvolgende decennia in volle omvang haar beslag kreeg, veranderde de
onderliggende oriëntatie niet. De jeugdhulp is een systeem dat gericht is op het opsporen en oplossen van
abnormaliteiten. Abnormaliteiten die gedefinieerd worden op basis van de heersende waarden en normen.
Zaken die potentieel deze balans kunnen verstoren, worden in het centrum van politieke en financiële
aandacht geplaatst.




2
    Dekker, J.H.H., Jeugdzorg in Nederland, 1945-2010, Universiteit Groningen, 2012



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>In het gehele instrumentarium van het systeem is dit terug te zien. Dat wat de jeugdige niet kan, dat wat de
jeugdige mankeert in de ogen van diegene die norm stelt, dat krijgt de aandacht. De gebreken en problemen
worden in het formele proces van indicatiestelling en diagnose centraal gesteld. Dit betekent dat er binnen
dat formele proces te weinig – tot geen – aandacht is voor de positieve kant. Immers, te veel aandacht voor
het positieve, vergroot de kans dat hulp niet wordt toegezegd of niet kan worden ingezet. Ook de woorden
die in deze processen gebruikt worden, leggen de probleemoriëntatie bloot: stoornissen, gebreken, beperking,
aandoeningen, risico’s, etc.


Exclusief en individualistisch
De probleemoriëntatie in combinatie met een gebalanceerde maatschappij, heeft ook haar uitwerking in de
wijze waarop omgegaan wordt met hetgeen niet aan de ‘norm’ voldoet. Dit dient met bijzondere aandacht
te worden behandeld of aangepakt. Dit heeft ertoe geleid dat Nederland een samenleving heeft die op een
‘exclusieve’ wijze ingericht. In vroegere tijden werden buiten de steden en dorpen instituten ingericht waar
‘behandeling’ mogelijk was. Zo ontstond een parallelle wereld voor mensen die niet meer mee kunnen in de
normen van de samenleving. En hoewel de fysieke scheiding steeds verder wordt afgebroken, is de institutionele
scheiding verre van afgebroken. Denk hierbij alleen al aan de enorme groei van instellingen voor mensen met
psychiatrische problemen, jeugdzorginstellingen, speciaal onderwijs, verpleeghuizen, sociale werkvoorzieningen
en beschermd wonen.


Enerzijds is deze aandacht voor mensen die niet meer mee kunnen goed, begrijpelijk én een noodzakelijke
verworvenheid. Dat kan zeker niet van elk ander land in de wereld gezegd worden. Echter, is de wijze waarop
we dat gedaan hebben de juiste? Kijkend naar het sociale domein bestaan er veel specialistische en categoriale
voorzieningen en ook het aantal werknemers in dit domein is hoog in vergelijking met andere landen.3 Een gevolg
hiervan is dat de systemische tolerantie van het ‘anders’ steeds lager wordt en met een veelvoud aan zoekende
hamers zijn er veel zaken die op spijkers lijken. Door de veelheid aan hulpverleners ontstaat er een samenleving
die minder begripvol, tolerant en tot op zekere hoogte zelfs handelingsonbekwaam is geworden om met het
‘anders’ om te kunnen gaan.


Risico’s dienen vermeden te worden
Een belangrijk laatste aspect dat voortvloeit uit de probleemoriëntatie en behoud van balansgedachte is de
focus om potentiële risico’s zo vroeg mogelijk op te sporen en aan te pakken. Op basis van wetenschappelijke
inzichten (waarop in de dimensie ‘wetenschap en technologie’ nader wordt ingegaan) wordt gespeurd naar
indicatoren voor potentiële deviaties in ontwikkeling en gedrag. Dit versterkt het voorgaande aspect. Als iets
fout gaat, dan moet iemand daarvoor verantwoordelijk zijn of iets niet of fout gedaan hebben, zo lijkt het
heersende idee. De acceptatie dat zaken soms fout kunnen gaan, is nagenoeg verdwenen. Dit aspect komt
in verschillende gedaanten terug in de wereld van de jeugdhulp, zoals we zullen zien in de andere dimensies.




3
    Eric Dannenberg: Eenzijdig denken loslaten (12 maart 2021) https://www.youtube.com/watch?v=AOmjcYeyktM&t=870s



                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                          7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>3. Politiek
Binnen de dimensie politiek richten we ons op machtsverhoudingen, de heersende bestuurscultuur en de
governance van entiteiten.




Iedereen is de baas en dus is niemand de baas
Kijkend naar machtsverhoudingen en -verdeling binnen de wereld van jeugdhulp wordt helder dat de formele
en informele macht in vergaande mate is versnipperd over de verschillende betrokken actoren. Deze partijen
zijn met elkaar verbonden in een web van wederzijdse afhankelijkheid. De actoren kennen daarbij bovendien
elk hun eigen percepties, belangen en doelen. Welke actoren zijn dit dan?



            BURGERS                     MEDISCHE VERWIJZERS                            MARKT                           NON-PROFIT

          Jeugdigen                           Huisartsen                    Jeugdhulporganisaties                       Stichtingen
           Gezinnen                         Jeugdartsen                     Jeugdhulpprofessionals                     Adviesraden
    Ervaringsdeskundigen                 Medische specialisten                                                    Vertrouwenspersonen
                                                                                                                   Cliëntondersteuners



        Kennen en ondergaan                Verwijzen naar alle vormen       Verlenen hulp en leveren diensten        Behartigen belangen
     de praktijk van de jeugdhulp                van jeugdhulp                 in het kader van jeugdhulp          van jeugdigen en gezinnen




            OVERHEID                    RECHTERLIJKE MACHT                    KENNISINSTITUTEN                              MEDIA

           Gemeenten                          Kinderrechter                        Universiteiten                       Social media
   352 individueel verantwoordelijke            Raad v/d                             MOVISIE                            Journalistiek
           lokale overheden                Kinderbescherming                         ZONMW
                                           Jeugdbescherming
        Jeugdzorgregio                     Jeugdreclassering
    42 samenwerkingsverbanden                  Veilig Thuis
     inkoop specialistische zorg

    Parlement en regering
    Systeemverantwoordelijkheid
           wetgevende &                   Verantwoordelijk voor veilige      Bijhouden en vergroten van de          Informeren en berichten over
        controlerende macht              opgroeisituatie voor jeugdigen             kennisstructuur             maatschappelijke ontwikkelingen,
                                                                                                                   controleren of autoriteiten en
         Rijksinspecties                                                                                        organisaties hun maatschappelijke
         samenwerkend                                                                                              verantwoordelijkheid naleven,
         toezicht jeugd                  KINDEROMBUDSMAN                                                             ruimte bieden voor mening
          Inspectie Jeugdzorg                                                                                     en debat, duiden en analyseren
      Inspectie Gezondheidszorg                                                                                 ontwikkelingen door ze te voorzien
    Inspectie Veiligheid en Justitie                                                                               van commentaar, agenderen
      Inspectie van het Onderwijs       Ziet toe op naleving van Rechten                                               van onderwerpen op de
             Inspectie SZW              van het Kind door andere partijen                                            maatschappelijke agenda




                                  De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Vanuit perspectief kind en gezin een regenwoud aan domeinen en regelingen
Hoewel het voorgaande al een complex geheel is, wordt het vanuit het perspectief van het gezin niet een­
voudiger. Zij hebben niet alleen te maken met de wereld van de jeugdhulp, maar ook de verwevenheid daarvan
met andere delen van de samenleving. De ervaringsdeskundige ouder Nely Sieffers heeft dit gevisualiseerd
(zie hieronder). Het universum rondom het gezin bestaat uit een veelvoud aan samenhangende interveniërende
domeinen met meervoudige aansturing. Dit resulteert in nog meer verantwoordelijke partijen en uitvoerende
organisaties met hun eigen percepties, belangen en doelen, die daarbij werken vanuit verschillende wetgeving
en financieringsstromen.




Institutionele belangen
Zoals gezegd hebben de verschillende actoren elk hun eigen percepties, belangen en doelen en werken zij
vanuit verschillende wettelijke kaders en financieringsstromen. Gezinnen die een beroep moeten doen op
verschillende vormen van hulp en ondersteuning lopen vaak vast. Hoewel de Nederlandse zorg goed scoort
in vele internationale rankings, ervaren mensen in de samenleving dat de zorg niet aansluit bij hun behoefte.
De verschillende wetten en regels verhinderen samenwerking tussen domeinen, leiden tot beperkte regelruimte
op lokaal niveau en geven burgers het gevoel onvoldoende mee te kunnen beslissen over hoe hun hulp is
geregeld. Bovendien maakt de veelheid aan betrokken partijen sturing onoverzichtelijk: het eigenaarschap
ontbreekt.4


Een illustratie waaruit de dominantie van institutionele belangen versus belang van de jeugdigen blijkt, is de
wijze waarop omgegaan wordt met innovatie. Volgens professor René Clarijs zien we bij innovatieve ontwik­
kelingen in de jeugdhulp steeds hetzelfde proces terug: “Wanneer ergens iets nieuws wordt bedacht dat (op
korte termijn) de vraag naar specialistische zorg voor jeugdigen zou kunnen doen verminderen (waardoor er
(financiële) ruimte zou vrijkomen voor beleid aan de voorkant van het jeugdstelsel), lijkt het erop dat door de
sector wordt getracht deze innovatie zo snel mogelijk te dwarsbomen of haar te incorporeren in de bestaande


4
     aad Volksgezondheid & Samenleving, ‘Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving – Vier prioriteiten voor de nieuwe kabinets­
    R
    periode’, 5 maart 2021.



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>processen van de sector, waardoor het gevaar voor de continuïteit van de sector is afgewenteld. De traditionele
zorgsector integreert bij voorkeur de innovatieve beweging in het bestaande hulpaanbod. Wat in beginsel
vaak wordt gestart als een poging om cliënten buiten de bestaande zorg te houden, wordt op die manier een
module in het zorgaanbod van bestaande zorginstellingen, waarmee de toekomst van de eigen organisaties
wordt veiliggesteld.”5


Oud-minister en voorzitter van de Raad Volksgezondheid & Samenleving Jet Bussemaker vertelt in het online
platform De Nieuwe Wereld over dit proces aan de hand van een situatie rondom het voorbeeld Buurtzorg
dat zich voordeed tijdens haar staatssecretarisschap. Buurtzorg is een organisatie die thuiszorg op een
andere manier uitvoert en organiseert, een nieuwe manier die paste bij een toekomst zoals onder andere
Jet Bussemaker die voor ogen had. Jet Bussemaker vertelt over de opkomst van Buurtzorg: “(...) maar je ziet
dan dat allerlei partijen daaromheen, bijvoorbeeld mede-aanbieders die dachten dat ik hem (lees: Jos de
Blok van Buurtzorg) voortrok en die gingen een WOB-verzoek tegen mij indienen omdat ze wilden weten
dat ik hem niet stiekem extra geld had gegeven. In plaats van leren over waarom gingen nou al die wijk­
verpleegkundigen naar Buurtzorg, ging men (lees: mede-aanbieders) de strijd met mij aan. Dat zegt wat
over het lerend vermogen van de overheid, maar ook over het lerend vermogen van aanbieders.”6


De onmacht van de jeugdigen en ouders in de praktijk
In de dagelijkse praktijk van jeugdhulp is de macht van de politiek en de deskundigheid van professionals en
instellingen dominant. De hoogste rol van jeugdigen/ouders in het participatieproces, zelfbeheer, komt vrijwel
nergens voor. Of het nu gaat om de spreekwoordelijke keukentafel of aan tafels inzake processen voor
beleids­ontwikkeling of de inkoop van jeugdhulp. Het is nog steeds gebruikelijk voor gemeenten en jeugdhulp­
organisaties om binnen die processen één of enkele keren advies te vragen; vaak aan adviesraden binnen
of buiten de organisatie.


Ook in de praktijk van hulpverlening door wijkteams of jeugdhulporganisaties is de gelijkwaardigheid van
jeugdigen en ouders aan tafel nog niet vanzelfsprekend. Steeds meer mogen jeugdigen, ouders en andere
betrokkenen aan tafel zitten om de situatie te bespreken en een plan van aanpak te maken, maar nog lang
niet altijd en overal. Gewoonlijk zitten voor het overgrote deel professionals aan tafel. Samen bedenken de
professionals een plan van aanpak waarbij de betrokken mensen eventueel taken toebedeeld krijgen voor
de uitvoering van het plan.


Volgens organisatiepsycholoog en groepsconflictbemiddelaar Anke Siegers zijn de gevolgen hiervan:
• dat de professionals overheersen in aantal;
• dat de professionals domineren door macht;
• dat de betrokken mensen zich moeten aanpassen aan de systeemwereld in regels, locatie, tijd en gedrag;
• dat niet alle betrokken mensen worden uitgenodigd, dus het beeld van de situatie is incompleet;
• dat de professionals het onderwerp bepalen.
Het gevolg daarvan is weer dat betrokken mensen zich niet gehoord en erkend voelen. Het komt erop neer
dat de professionals bepalen, de betrokkenen niet of te weinig mogen meedenken en geen werkelijke regie
(zelfbeheer) krijgen.7




5
   ené Clarijs, ‘Transitie en transformatie: een nieuwe poging voor een beter jeugdbeleid’, in: ‘Op naar een integrale aanpak – Ontschotting
  R
  in het sociale domein’, 2018.
6
  Jet Bussemaker, ‘Bestuurlijke onmacht en disfunctionele overheid – een gesprek met Jet Bussemaker’, De Nieuwe wereld 24 maart 2021,
   op: www.youtube.com/watch?v=UhS7E-2LW1g&t=1374s
7
  Anke Siegers, De nieuwe route – transformatie in het sociaal domein, samensturing met alle betrokkenen 2016.




                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Er zijn meerdere redenen waarom mensen binnen gemeenten en organisaties ervoor kiezen om op deze
manier situaties te bespreken:
• Het kost te veel tijd om iedereen te betrekken.
• Professionals kennen deze andere mensen nog niet.
• Wat als niet-professionals aparte ideeën hebben?
• Wie garandeert de veiligheid tijdens een gezamenlijk overleg?                    8




Gebrek aan mandaat op de werkvloer
Daar waar de samenwerking tussen professionals en gezinnen goed loopt, wil dat niet zeggen dat zaken
goed of vlot verlopen. Paradoxaal genoeg voelen ook professionals van wijkteams of andere organisaties
zich vaak machteloos. Van hen wordt verwacht dat zij op een integrale wijze meedenken met het gezin en
de betrokken mensen. Echter, de betrokken mensen of de professionals mogen niet integraal handelen.
Dat wil zeggen dat de betrokken mensen alsook de professionals vaak geen zeggenschap hebben over
woonurgentie of schuldhulpverlening, werk en inkomen. Betrokken mensen en professionals hebben regie,
voelen zich vaak verantwoordelijk voor alles, maar hun cirkel van invloed is klein. Dit is een recept voor
frustratie bij de betrokken mensen en tevens een recept voor het overspannen raken van professionals.9


Versnipperde verantwoordelijkheid leidt ook tot domeindiscussies
Het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) constateert dat het nieuwe stelsel ook domeindiscussies tot gevolg heeft
die paradoxaal tot een stijgend zorggebruik leiden: “De overheveling van de jeugdzorg naar de gemeenten
(2015) is een logische stap, maar heeft de zorgaanbieders en de gemeenten opgezadeld met een loodzware
taak. De zorgaanbieders moeten meer mensen zorg bieden. Tegelijkertijd krijgen ze te maken met verschillende
gemeenten met elk hun procedures en kwaliteitseisen, en met kortingen op tarieven. De gemeenten op hun
beurt staan voor de opgave om het zorggebruik te verminderen door een transformatie van het stelsel.
Maar ze hebben weinig invloed op de instroom via belangrijke verwijzers naar de jeugdzorg: artsen en rechters.
Soms vallen er dingen onder jeugdzorg, zoals dyslexiezorg, waarvan de vraag is waarom de gemeente
daarvoor verantwoordelijk is. Ook vraagt de transformatie veel investering in de pedagogische kwaliteit van de
leefomgeving en in preventie – en in de afbouw van intensieve zorg – terwijl gemeenten en aanbieders door
een forse bezuiniging weinig investeringsruimte hebben. Dat schept de paradoxale situatie dat de vernieuwing
van het stelsel moeilijk van de grond komt, waardoor een verder groeiend zorggebruik op de loer ligt.” 10


Institutioneel en politiek kortetermijndenken
Onze tijd wordt gekenmerkt door kortetermijndenken. Politici kijken amper verder dan de volgende verkiezing,
laatste opiniepeiling of tweet. Organisaties richten zich op het volgende kwartaalverslag en de voortdurende
druk om te komen tot goede financiële jaarverslagen. Dit is begrijpelijk, want de maatschappij heeft hoge
verwachtingen en willen graag ‘nu’ geholpen worden. Het besef dat een transformatie uitgaat van lange
termijn (twee generaties) wordt slechts mondjesmaat erkend en nog minder geaccepteerd.


Informele tuchtiging is de norm
In de loop der tijd is het toezicht op de diverse elementen die tegenwoordig de jeugdhulp vormen onder­
gebracht bij professionele organisaties, zoals de Inspectie op de Jeugdzorg. De overheid laat zich meer
en meer leiden - naast de wettelijke vormen inspectie en toezicht – door een andere vorm van toezicht;
het informele toezicht. Oftewel, het oordeel in de buitenwereld. En het is juist dankzij de vlucht die snelle
en populaire vormen van opinieplatforms als Facebook, Twitter en digitale nieuwsportals genomen hebben
dat ieder detail bepalend wordt. Gevolg is dat het oordeel (en daarmee het handelen) van een bestuurder
of organisatie niet zelden op basis van beeldvorming in het hier en nu geschiedt. Dit roept spanning op.



8
    Anke Siegers, De nieuwe route – transformatie in het sociaal domein, samensturing met alle betrokkenen 2016.
9
     Pieter Hilhorst, ‘Investeren in bestaanszekerheid zal tot lagere kosten leiden’, in: ‘Zorgen over de Jeugdzorg – René Peters in gesprek
      met ervaringsdeskundigen, wetenschappers, bestuurders en professionals’, 2021.
10
    Tom van Yperen, Ans van de Maat, Joanka Prakken, ‘Het groeiend jeugdzorggebruik. Duiding en Aanpak’, Nederlands Jeugdinstituut 2019.



                             De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                      11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Goede kwartaalcijfers versus duurzaam investeren, snelle symptoombestrijdende oplossing versus transformatie­
plan met een looptijd van tien jaar en het pappen en nathouden versus korte, gecontroleerde systeemcrisis.


Het was de beeldvorming van een sector die hopeloos langs elkaar heen werkte, lange wachtlijsten had en
vooral bureaucratisch was, en waar Bureau Jeugdzorg het symbool van werd, waardoor het kabinet Rutte in
2011 besloot om de jeugdzorg per 1 januari 2015 over te hevelen naar het gemeentelijk niveau met de Jeugdwet.
Een fundamentele analyse van de werkelijkheid en fundamentele systeemoplossingen lagen niet aan de basis
van de gesprekken die volgden tussen actoren. Discussies over economische afwegingen en machtsverhou­
dingen waren dat ogenschijnlijk wel.


Morele waarde versus politieke waarde
Dit informele toezicht maakt ook dat de groep waar jeugdhulp om draait, de kinderen en jongeren en hun
ouders, in een ‘machteloze’ positie komen. De eersten hebben in Nederland geen stemrecht. En hoewel er
jaarlijks vele kinderen te maken krijgen met jeugdhulp, is het aantal stemgerechtigden dat rechtstreeks hiermee
te maken krijgt relatief klein. Het aantal dat te maken krijgt met de kritische delen van het systeem is zelfs nog
veel kleiner. En hiermee is de politieke waarde van jeugdhulp beperkt. Dit werd ook zichtbaar in de verkiezings­
programma’s voor de Tweede Kamer van 2021. Jeugdhulp kent bij meerdere politieke partijen geen specifieke
aandacht, of jeugdhulp maakt deel uit van een totale paragraaf (gezondheids)zorg. Tot slot bevatten de
verkiezingsprogramma’s met betrekking tot jeugdhulp geen holistische visies of aanpak, maar is er vaak sprake
van een eendimensionale oplossingsrichting, zoals meer geld voor gemeenten of een andere wijze van organi­
satie van de veiligheidsketen. Wel zijn er meerdere kamerleden die specifiek opkomen voor de belangen van
jeugdigen in jeugdhulp. Bijvoorbeeld Lisa Westerveld van GroenLinks en René Peters van het CDA.


Kinderombudsman Margrite Kalveboer stelde in 2017 al: “Kinderen hebben geen politieke waarde tenzij het
gaat om grote rampen.”11


Incidentgedreven
Met het voorgaande citaat komt een ander gevaar in beeld: dat van de overmacht van het informele toezicht.
Dit leidt tot risicomijdend gedrag in de uitvoering en regelgeving die gericht zijn op uitzonderingen (lees: afwij­
kingen van de norm). Als voorbeeld kan gekeken worden naar (gezins)situaties die complex zijn en waarbij er
sprake kan zijn van een uithuisplaatsing van een kind. Een van de moeilijkste beslissingen die genomen kunnen
worden. De angst om de verkeerde keuze te maken is reëel. Niet alleen voor het kind, maar ook voor de gezins­
voogd. Deze kan hierop worden aangesproken. Dit is geregeld door middel van het tuchtrecht. Het gevolg is dat
we meer uithuis­plaatsingen hebben dan strikt noodzakelijk. Dit blijkt uit de schrikbarende cijfers met betrekking
tot uithuisplaatsingen in Nederland: 42.975 kinderen woonden in 2019 bij pleegouders, een gezinshuis of in een
instelling.12 In veel gevallen kunnen ook ambulante vormen van hulp worden geboden, waardoor kinderen thuis
kunnen blijven in hun eigen vertrouwde omgeving. Als het misgaat zien we in de media ook direct artikelen
verschijnen over het incident. Het gevolg is dat de politiek hierop reageert door beleid en regels te stellen naar
aanleiding van het incident, wat de bureaucratie vergroot en de ruimte van de professionals nog meer beknelt.


Politieke ambities gericht op rust, niet op ontwikkeling
Niet zelden worden de politieke ambities van gemeenten als onduidelijk getypeerd. Uit gesprekken met
gewezen wethouders wordt echter al snel duidelijk dat de ambities wel helder zijn, maar rudimentair: ‘binnen
de uitkering van het Rijk geen zware incidenten op het gebied van jeugdhulp binnen de gemeente’. Dit is
ingegeven door financiële tekorten en/of de angst op incidenten die vervolgens breed worden uitgemeten
in de pers. Het staat in schril contrast met de gedachte van inhoudelijke transities en innovatie. Het politieke
denken lijkt erop gericht om budgettair neutraal de status-quo te handhaven. Kort samengevat: als er voldoende
geld beschikbaar zou zijn, zou de roep naar innovatie ook drastisch kleiner zijn.

11
     Marike Stellinga, ‘Waarom Nederland zo slecht presteert in bestrijding kinderarmoede’ NRC Handelsblad 19 juni 2020.
12 
     Jeugdzorg Nederland, gebaseerd op de factsheet Jeugd van het CBS van 30 april 2020,
     www.jeugdzorgnederland.nl/wp-content/uploads/2021/03/JEU-factsheet2019voorl.pdf



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                              12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Kennis en dreigende onrust is macht
In de sterk gespecialiseerde wereld van de jeugdhulp lopen gemeenten al snel inhoudelijk vast. Om sturing
te kunnen geven aan de complexe wereld is een diepe kennis noodzakelijk om heldere doelen te kunnen
stellen en vervolgens te bepalen op welke manier jeugdhulp kan bijdragen aan het behalen van die doelen.
Vervolgens moeten er keuzes worden gemaakt in bekostigingsmodellen en de toegang tot jeugdhulp
(belang­rijke onder­delen van de implementatie van beleid). Door het gevoelde gebrek aan deze kennis aan
overheids­zijde ontstaat een tweezijdig mes.


Op lokaal niveau - in gemeenten waar uitvoering wordt gegeven aan de jeugdhulp - bestaat onzekerheid
en/of wantrouwen. Er wordt geprobeerd alles dicht te timmeren met protocollen en dat gaat juist ten koste
van de ruimte van de professional die het werk goed probeert te doen. Geen besturing op basis van controle
en wantrouwen, maar besturing op basis van rekenschap en vertrouwen. Dat vraagt (bestuurlijke) lef, en ook
een investering in goede instrumenten en werkwijzen. Dit is er vaak nog onvoldoende, waardoor er gevoels­
matig weinig anders rest dan naar het bestaande te grijpen.


De instituties hebben de inhoudelijke kennis wel en zetten deze ook in om besluitvorming naar hun hand
te zetten. Zowel op lokaal en regionaal niveau als op landelijk niveau wordt gestuurd op het bundelen van
contracten (op regioniveau) en frequent wordt ook een beeld neergezet van jeugdigen zonder hulp en
ontslagen professionals. Onder invloed van informele tuchtiging, risicomijding en een overmacht aan kennis
worden zo de grenzen van het ‘spel van onderhandelingen’ bepaald en beïnvloed.


Bundeling en het verlies aan democratische controle
In reactie op dit alles, onder druk van de landelijke overheid en het scherp economische onderhandelingsspel
met aanbieders (klein volume, geen economische macht) hebben individuele gemeenten besloten om veel van
de inkoop regionaal vorm te geven in samenwerkingsverbanden. De democratische verankering en controle
op lokaal niveau worden daarmee uitgehold. Er is vaak geen sprake van directe democratische controle door
een gemeenteraad. In Nederland kennen we 42 jeugdzorgregio’s. Daarmee ontstaat een situatie waarin de
lokale overheid wel verantwoordelijk is, maar beperkte vrijheid heeft hieraan invulling te geven.




                       De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                           13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>4. Economie
De dimensie economie omvat het beheer van hulpbronnen waarop de wereld van de jeugdhulp draait en de
sturing daarop. Het omvat markten, belastingen, arbeid en het concept van geld als hefboom.




Economische sturing door new public management en de neoliberale denklijn
De samenleving heeft in de voorbije 35 jaar een significante gedaanteverwisseling ondergaan. De gedachte
van een ‘markt-wereld’, een ‘collectieve wereld’ en een ‘individuele wereld’ werd vervangen door een wereld
waarin markt en het individu centraal stonden. New public management, dat steeds dominanter werd,
had als gevolg dat de dynamiek van de marktwereld ook als voorbeeld diende voor sturing in het publieke
domein. Onder de belofte dat daarmee bureaucratie teruggedrongen kon worden en dat marktwerking in
de collectieve sector meer vernieuwing én lagere kosten met zich mee zou brengen, werden de economische
spelregels aangepast.


Ook de sturing binnen de collectieve sector werd anders. Burgers werden ‘klanten’ en namen ‘producten’
af. De snelheid van reageren naar een klant, de juridische/administratieve kwaliteit van het ‘product’ en de
tevredenheid werden prestatie-indicatoren van het functioneren van de overheid.


Dit alles viel samen met een beweging die later neoliberalisme werd genoemd. Een beweging die sterk leunt
op de principes van de behavioristische economie. Dit wereldbeeld leidt tot een geloof dat als het systeem
wordt aangepast, als men aan knoppen draait - de mens in het systeem automatisch ook zal veranderen.
Het heeft de logica in zich van ‘als ik het vangnet bij een trapeze-act weghaal, zullen ze wel zorgen dat ze
niet meer vallen’ of ‘als ik alleen betaal voor rendement en straf bij het niet behalen, dan gaat de kwaliteit
van de jeugdhulp omhoog’. Simpel samengevat: bij de juiste financiële prikkel komen mensen in beweging.


Deze economische gedachtenlijnen – die voortborduren op het verlichtingsdenken - zijn diep verankerd in het
collectieve denken in Nederland en kan nog steeds rekenen op brede maatschappelijke en politieke steun.


Of het nu gaat om ‘diagnosebehandelcombinaties’ of het feit dat ‘jeugdhulpproducten’ via beschikkingen,
verwijsbrieven en protocollen door klanten afgenomen kunnen worden, het zijn allemaal uitingen van dezelfde
denkschool. Ook de economie van de jeugdhulp kenmerkt zich ook door een ‘be-/afreken- en controlecultuur’
en het voortdurend zoeken naar en toedienen van ‘prikkelgedreven interventies’.


Rechtmatig en doelmatig
In Nederland zijn binnen de jeugdhulp – en sociaal domein-breed – de waarden ‘rechtmatig’ en ‘doelmatig’
nog steeds dominant. Onze controlemechanismen zijn op deze begrippen ingericht. Rechtmatigheid betekent
dat een handelwijze (bijvoorbeeld een indicatieproces) in overeenstemming is met het geldende beleid, regels
of protocollen. De rechtmatigheid wordt in organisaties gecontroleerd door de accountant.



                        De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                            14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Een activiteit is doelmatig of efficiënt als er weinig middelen nodig zijn voor het behalen van het resultaat van
die activiteit. Het is dus de snelheid waarop een dienst zo veel mogelijk oplevert tegen een zo laag mogelijke
prijs. Deze waarden zijn belangrijk in onze maatschappij en ingegeven door het verlichtingsdenken en de
processen van industrialisaties uit de vorige eeuw: logisch denken. Volgens de onderzoeker Esther Sarphatie
heeft efficiëntie ons veel gebracht. In plaats van ad hoc werken, zijn we processen slim gaan inrichten.13
De denkwijze is volgens Esther Sarphatie dan vaak: “Hoe efficiënter wij de processen inrichten, hoe sneller
inwoners zijn geholpen, hoe minder risico we lopen, hoe lager de kosten, hoe meer dienstverlening mogelijk is
en hoe meer tevreden en gelukkige inwoners.” 14 Echter, deze denkwijze gaat niet automatisch op. De scheuren
in dit denken zijn ook zichtbaar.


Tijdens de coronapandemie hebben we gemerkt dat efficiëntie juist voor problemen kan zorgen. In de jeugd­­
hulp zien we dit ook op meerdere plekken terug. Het is bijvoorbeeld gebruikelijk om organisaties te financieren
‘per beslapen bed’. Gemeenten sturen vanuit hun opdrachtgeversrol en hebben baat bij efficiënt ingerichte
processen. Bovendien is de verantwoordingsdruk vanuit het Rijk fors en gericht op efficiënte werkprocessen
en cijfers. De vraag is echter of inwoners wel tevreden en gelukkig zijn met een efficiënte dienstverlening.
Volgens Esther Sarphatie is dit soms wel en soms niet het geval. Inwoners willen bijvoorbeeld niet twee jaar
wachten op het ontvangen van een rolstoel of andere hulpmiddelen. Meestal heeft tevredenheid niet te
maken met efficiëntie, maar met contextuele factoren die complex kunnen zijn. Dit betekent dat elk gezin
een eigen verhaal heeft en soms juist meer tijd nodig hebben, om welke reden dan ook. Het werkt dan niet
om maatschappelijk werk te stoppen na vijf gesprekken. Het gaat dan niet om snel en goedkoop, maar om
mensgericht handelen.15 Dat vraagt juist tijd. In het voorbeeld van de financiering ‘per beslapen bed’ zie je
bijvoorbeeld dat het op de korte termijn wellicht efficiënt kan zijn (het kost minder geld), maar het gaat ten
koste van de continuïteit en stabiliteit die in de opvoeding voor kinderen zo belangrijk is. De prikkel voor
jeugdhulporganisaties om dan te werken met flexcontracten is bijvoorbeeld groot. Het gevolg is dat kinderen
met veel meer hulpverleners te maken krijgen dan gewenst en noodzakelijk is.


Sterke wisselwerking tussen de politieke dimensie en economische dimensie
De jeugdhulp is gedecentraliseerd, waardoor gemeenten – al dan niet in samenwerking – contracten moeten
afsluiten met instellingen die jeugdhulp verlenen. In dit proces moeten gemeenten – op basis van hun visie,
waarden, opgaven en de soort jeugdhulp – keuzes maken in modellen voor contractering, prestaties, bekos­
tiging en monitoring. In de dimensie politiek werd al stilgestaan bij de dominante principes in dat domein.
Politieke afwegingen zijn duidelijk medesturend. Dit betekent ook dat de invloed van informeel toezicht en
de beïnvloeding daarvan deel uitmaakt van het economische systeem rondom de jeugdhulp.


Kennis van economische gevolgen van sturingskeuzes te mager
Opvallend is dat het algemeen beeld is dat de overheden vaak keuzes in onvoldoende mate bewust en in
samenhang nemen. Bovendien valt er ten aanzien van het zuiver doorvoeren van de gemaakte keuzes binnen
de implementatie ook nog veel te verbeteren. Bijvoorbeeld: als gemeenten kiezen voor een taakgericht
bekostigingsmodel (ook wel lumpsum genoemd), ontvangt een aanbieder een vooraf afgesproken vast budget
en heeft deze daarbinnen de vrijheid om de invulling van de taak vorm te geven. Die taak is bijvoorbeeld het
ondersteunen van gezinnen in een bepaald gebied. De vergoeding die wordt betaald is niet afhankelijk van
de inzet of van bereikte resultaten of uitkomsten op het niveau van cliënten. De aanbieder zou zich daarbij
ook niet hoeven te verantwoorden op cliëntniveau. In de praktijk gaat het bij de verantwoording vaker mis.
Vanuit het gebrek aan vertrouwen en monitoring willen gemeenten dan toch weten wat er is gedaan aan
inzet op cliënt­niveau. Als een aanbieder toch wordt gevraagd dit bij te houden, levert dit aanvullende bureau­
cratie op en daarmee is de kern van de keuze geneutraliseerd. De gemeente dient dan of een andere wijze
van monitoring te kiezen of niet te kiezen voor een model als taakgerichte bekostiging.


13, 14, 15
              sther Sarphatie, ‘Welke waarde in het sociaal domein (ver)telt?’, op Zorg en Sociaal Web van 7 september 2020,
             E
             www.sociaalweb.nl/blogs/welke-waarde-in-het-sociaal-domein-ver-telt-deel-1-de-waarde-efficientie



                                    De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                               15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Daarnaast hanteren veel gemeenten het model van een bestuurlijke aanbesteding (ook wel openhousemodel
genoemd) waarbij de tarieven door de gemeenten aan de voorkant zijn bepaald (dit moeten reële tarieven
zijn die rekening houden met specifieke sectorale en regionale aspecten en omstandigheden). Alle aanbieders
die tegen de gegeven prijzen willen leveren (en aan de gestelde kwaliteit voldoen), krijgen een contract.
Hier is dus weinig sprake van concurrentie op prijs. De onderbouwing van de gehanteerde tarieven is vaak
gebrekkig. De benodigde markt- en bedrijfsvoeringskennis ontbreekt om te borgen dat de gehanteerde
tarieven de minimale kosten in de praktijk weergeven. Een gevolg hiervan is dat aanbieders met lage kosten,
hoge winsten maken, terwijl andere aanbieders dit niet of beperkt kunnen. Met slim werken (lage kosten en
hoge winsten) is in een marktsector niets mis, maar het wringt in het informele toezicht als met ‘belastinggeld’
winsten worden gemaakt. Ook hier is dus een inconsequent doorvoeren van een sturingsfilosofie zichtbaar.
In een markt is winst de norm, in de publieke sector niet. Het (belasting)geld vloeit dus niet automatisch
terug naar de samenleving. Met name dit laatste – evenals te hoge topsalarissen in de zorg - wordt in brede
delen van de bevolking als onwenselijk beschouwd, maar is een uitvloeisel van de economische principes die
gehanteerd worden.


Inkoop is dominant, kwaliteit van de opdracht te mager
Er wordt door gemeenten en instellingen ontzettend veel tijd gespendeerd aan inkoopprocessen in regionaal
verband. Toch levert ‘de inkoop’ vaak niet de gewenste transformatie-effecten op en raken gemeenten en
instellingen vaak weer verwikkeld in een strijd om de tarieven. Nu is bij de dimensie politiek reeds aangegeven
dat gemeenten vaak niet goed kunnen definiëren welke opgaven of doelen zij willen bereiken. Dit is funest
voor het een inkoopproces. Als gemeenten niet weten wat zij exact willen bereiken, kan je het geld ook niet de
juiste richting op sturen. Als je niet weet wat je exact wilt bereiken, dan is er een zeer grote kans dat de tech­
niek van inkoop niet gaat bijdragen aan betere of gewenste jeugdhulp. Zeer frequent verzanden processen in
hoogoplopende discussies over tarieven en blijft de jeugdhulp zoals deze is. De tariefdiscussies leiden overigens
ook niet tot betere financiële resultaten, omdat – zoals reeds aangestipt - de onderliggende marktkennis
over de opbouw van de tarieven vaak ontbreekt.


Money is king
Kostenbeheersing, terugdringen van de financiële groei en tariefdiscussies lijken dominant te zijn. Voorbeeld
daarvan is de wijze waarop opdrachtgevers, financierders en opdrachtnemers met elkaar omgaan. Het meest
actuele voorbeeld daarvan is de wijze waarop de VNG (gemeenten), het Rijk en de Jeugdzorg Nederland
het gesprek over de uitkomsten van het AEF-rapport zijn aangegaan. De jeugdzorgbranche verliet de tafel,
omdat het teveel over geld zou gaan (kostenbeheersing) in plaats van over de inhoudelijke transformatie.
De VNG wilde snel tot afspraken komen met het Rijk over de - in het AEF-rapport - aangetoonde financiële
tekorten. Dit ging niet snel genoeg en dus riep de VNG arbitrage in.


Dit gedrag is niet nieuw. Reeds in 2015 schreef de Transitiecommissie Sociaal Domein: “Wat de oorzaken ook
zijn, het baart ons zorgen dat de discussie voornamelijk in de media en op bestuurlijk en brancheniveau
wordt gevoerd. Het bevestigt het beeld van een onderling institutioneel wantrouwen. Dat werkt averechts,
zelfs escalerend, en dat brengt een oplossing niet dichterbij.”16


Het financieel-technocratisch denken domineert al enkele decennia binnen de overheid en de politieke
besluit­vorming. Binnen gemeenteland regent het taskforces met bezuinigingsopdrachten voor het sociaal
domein. Het is de gehele publieke sector die onder dit denken lijdt en de balans is zoek. Het zou niet alleen
om het sluitend krijgen van de begroting moeten gaan. In de politiek zou het eerst moeten gaan over de
waarden, de visie en de opgaven waar je vorm aan wilt geven. Zoals voormalig minister en voorzitter van
de Raad Volksgezondheid & Samenleving Jet Bussemaker zegt: “Idealisme en realisme gaan samen, maar
graag wel in die volgorde.”17


16
     Transitiecommissie Sociaal Domein, derde voortgangsrapportage ‘Mogelijk maken wat nodig is’, 3 september 2015.
17
     Jet Bussemaker, ’Ministerie van Verbeelding – idealen en de politieke praktijk’, Amsterdam 2021.



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Jeugdhulp is en blijft een groeimarkt
In Nederland groeit het gebruik van jeugdhulp al jaren. Het Nederlands Jeugdinstituut heeft het zorggebruik
in 2019 in kaart gebracht: “Kreeg twintig jaar geleden ongeveer 1 op de 27 kinderen en jongeren jeugdzorg, nu
is dat 1 op de 8. De groei zwakt wel enigszins af, maar het zorggebruik is nog steeds hoog.”18 Bij de dimensie
sociaal gaan we in op de mogelijke verklaringen achter deze groei, en het effect die deze groei heeft op de
wereld van de jeugdhulp.


Met de groei van het gebruik lopen ook de collectieve kosten op. In opdracht van het Rijk en de VNG onder­
zocht Onderzoeksbureau AEF in 2020 of er structureel extra middelen nodig zijn voor de uitvoering van de
Jeugdwet. Het rapport van AEF bevestigt wat gemeenten al jaren zeggen: ze krijgen te weinig geld van het
rijk om de Jeugdwet uit te voeren.


De kosten zijn gestegen van 3,6 miljard euro in 2015 tot 5,4 - 5,6 miljard euro in 2019. Het rijksbudget bedroeg
3,8 miljard euro. Het gemeentelijk tekort over 2019 bedroeg tussen de 1,6 en 1,8 miljard euro. Het aantal
jeugdigen dat onder jeugdzorg valt, steeg de afgelopen jaren weliswaar met zestien procent, maar dat is
niet de belangrijkste reden van de oplopen­de kosten. Achterblijvende uitstroom en de stijgende kosten per
jongere zijn dat wel. Die kosten per jongere in de jeugdhulp zijn gestegen van 8.118 euro in 2015 naar 10.354
euro in 2019; een stijging van zestien procent. Slechts een deel hiervan kan verklaard worden door de prijsindex,
die over dezelfde periode 7,51% betrof.


Hoewel het Rijk gemeenten al tijdelijke extra middelen beloofde voor 2019 (€ 420 miljoen eenmalig), en 2020,
2021 en 2022 (€ 300 miljoen jaarlijks) ziet de staatssecretaris dat dit de structurele problemen niet oplost.
De kosten voor jeugdzorg nemen onder meer toe doordat kinderen steeds langer jeugdhulp ontvangen en
de gemiddelde kosten per cliënt stijgen, zo becijferde AEF.19 Waardoor dit precies wordt veroorzaakt, kwam
niet uit het onderzoek.


AEF constateert ook dat deze kosten binnen het huidige stelsel nog verder kunnen stijgen. Volgens het
onder­zoeksbureau is er daarom een discussie nodig over de bedoeling van jeugdhulp en het daarbij gewenste
voorzieningenniveau. Een teken dat jeugdhulp ook in de nabije toekomst gezien wordt als een groeimarkt
is het feit dat buitenlandse investeerders in toenemende mate de Nederlandse jeugdhulporganisaties als
investering ontdekken.


Onvoldoende inzicht in besteding middelen
In de zoektocht hoe de toenemende kosten te stoppen, wordt naarstig gezocht naar de oorzaak.
Deze zoektocht richt zich vooral op de besteding van de middelen. Het rapport van AEF brengt namelijk
wel de kosten van jeugdhulp in beeld, maar er is geen onderzoek gedaan naar de besteding van middelen.
Gemeenten vragen het Rijk om extra geld, maar het is niet transparant welk deel van de middelen gaat
naar zorgverlening, overhead of winstuitkeringen. De onafhankelijke nieuwswebsite Follow The Money doet
al ongeveer een jaar onderzoek naar de besteding van de middelen in de jeugdhulp:
“Door de gegevens van gemeenten te combineren met die van de zorgaanbieders, ontstaat een database
waarmee journalisten en (gemeente-)ambtenaren zelf geldstromen en tekorten kunnen opsporen. Het is een
hulpmiddel om zorgcowboys te ontmaskeren en om meer inzicht te krijgen in gemeentelijke geldstromen.
Hier profiteren ook de deelnemende gemeenten van.” 20


Waar AEF vooral keek naar budget, besparingsmaatregelen en eventuele aanpassing van de Jeugdwet,
kijkt Follow the Money waar het geld in het huidige stelsel weglekt, waar en hoe tekorten ontstaan en
hoe geldstromen lopen, zowel bij gemeenten als aanbieders.


18
   Tom van Yperen, Ans van de Maat, Joanka Prakken, ‘Het groeiend jeugdzorggebruik. Duiding en Aanpak’, Nederlands Jeugdinstituut 2019.
19
    ndersson Elffers Felix, ‘Stelsel in groei – Een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg’ in opdracht van Ministerie van VWS,
   A
   BZK, Financiën en JenV, VNG, 15 december 2020.
20
    Daan Appels, ‘Jeugdzorgtekorten van gemeenten: een miljardenschip in de mist’, Follow the Money 22 februari 2021.



                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>“In de eerste twaalf maanden van het Follow the Money-onderzoek zijn 155 gemeenten benaderd. Slechts
twintig gaven volledig inzicht in de bestedingen en vulden alles in. De weigerende gemeenten voerden diverse
redenen aan, zoals ‘capaciteitsgebrek’, ‘corona’, ‘vakantie’, ‘concurrentie- en marktgevoeligheid van informatie’
en ‘privacy’. Ook konden gemeenten gegevens niet uit hun datasystemen halen.” 21


Het blijft lastig te verdedigen dat gemeenten aan de ene kant rekenen op extra miljarden vanuit het Rijk, maar
tegelijkertijd niet kunnen (of willen) vertellen hoe ze hun jeugdzorggeld besteden. Zeker met een structureel
tekort van 1,7 miljard euro: daarmee wordt het publiek belang om te achterhalen hoe dit jeugdzorggat gedicht
kan worden, alleen maar groter.


Zolang het niet duidelijk is waar de middelen aan worden besteed, lezen wij in Nederland regelmatig drie
waarheden in de media over:
• grote jeugdhulpinstellingendie geld tekort komen en op omvallen staan;
• snel groeiende jeugdhulporganisaties met grote winsten die niet terugvloeien naar de samenleving;
•	jeugdhulporganisaties met zeer grote overheadpercentages, waardoor tarieven onnodig hoog zijn en
      te weinig geld naar direct contact met de jeugdige gaat.
Op basis van de samenhangende dimensies kan de vraag gesteld worden of het antwoord op de financiële
vragen niet op een geheel andere plek te vinden is.


Onvoldoende inzicht in data jeugdhulp
“De onafhankelijke nieuwswebsite Follow the Money ziet het onvoldoende zicht niet alleen terug bij de besteding
van middelen aan jeugdhulp, maar ook jeugdhulpbreed. Basale informatie blijkt niet voorhanden te zijn:
Martin Wörsdörfer, vertrekkend Kamerlid voor de VVD en portefeuillehouder Jeugdzorg, deelt die mening.
Hij en Westerveld werken geregeld samen bij vragen, moties en opiniestukken. “Ik ben pas sinds 2019 woord­
voerder Jeugd”, zegt hij. “En oud­belastingadviseur, wat me niet meteen een in het oog springende collega
maakt voor linkse partijen.” Maar als de financiële complexiteit van de jeugdzorg zo onnavolgbaar is dat
een scherp debat langs ideologische scheidslijnen nauwelijks zin heeft, rest er weinig anders dan basaal
feiten­onderzoek. “We weten heel erg weinig van onze jeugdzorg,” zegt Wörsdörfer. Feitelijke vragen blijven
vaak onbeantwoord, of krijgen overdreven lange antwoorden van de minister: “Zo lang dat je na afloop
alweer bijna vergeten bent wat je aanvankelijk gevraagd hebt.” 22


Bij basale informatie die niet bekend is bij kamerleden, moet je denken aan het aantal aanbieders van
jeugdhulp, de randvoorwaarden voor het uit huis plaatsen van kinderen of over de begeleiding van jong­
volwassenen met een geschiedenis in de jeugdhulp. Ook het inzicht in wachtlijsten ontbreekt. Minister de Jonge
erkent in debatten dat wachtlijsten een probleem zijn, maar hij weigert namens de overheid de wachtlijsten
in kaart te brengen. Een registratiesysteem zou leiden tot bureaucratie. De gemeenten zijn verantwoordelijk
voor de contracten met aanbieders, dus de gemeenten dienen dit te doen. Volgens Lisa Westerveld is het
inzicht in de omvang van het probleem belangrijk, omdat er anders geen concrete oplossingen aangedragen
kunnen worden.23




21
     Daan Appels, ‘Jeugdzorgtekorten van gemeenten: een miljardenschip in de mist’, Follow the Money 22 februari 2021.
22, 23
       Lucien Hordijk, ‘Hoe Hugo de Jonge op kousenvoeten jeugdzorg verliet’, Follow the Money 5 maart 2021.



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                             18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Jeugdhulp is als arbeidsmarkt
Het CBS becijferde dat in 2019 het jeugddomein (jeugdhulp, justitiële jeugdinstellingen, jeugdreclassering en
overige instellingen) uit 1.360 instellingen bestond met werknemers. Dit vertegenwoordigde 61.430 fte, goed
voor 82.740 banen. 24 Aanvullend op dit aantal werknemers werden er op dat moment 860 zelfstandigen
geteld in het jeugddomein. Van deze zelfstandigen was 70% werkzaam binnen de ggz. Hierbij is de externe
ondersteuning en de inzet aan overheidszijde voor de inkooptrajecten nog niet meegenomen. Ter context:
in datzelfde jaar maakten 443.260 jeugdigen tot 23 jaar gebruik van jeugdhulp.25


Ruim 78% van de werknemers die in jeugdhulp werken zijn (zeer) tevreden met hun werk.26 Tegelijkertijd vindt
52,3% van de werknemers in de jeugdhulp de werkdruk (veel) te hoog.27 Astrid Rotering en Arina Kruithof van
Jeugdzorg Nederland geven hier een voorbeeld van aan de hand van de caseload: “Een jeugdbeschermer
heeft gemiddeld vijftien gezinnen onder zijn hoede. Wanneer je intern werkoverleg en bijscholing van de
werktijd afhaalt, dan blijft er twee uur per week per kind over. Dat is dan bovendien geen contacttijd met
het kind, maar tijd die voornamelijk wordt besteed aan bellen en overleggen: aan afstemmen met andere
instellingen, aan het organiseren van hulpverlening (waarbij ‘beschikbaar zijn’ belangrijker is geworden dan
‘passende zorg bieden’) en vervolgens administratief afhandelen en verantwoorden. De meest kwetsbare
kinderen en ouders zijn hiervan de dupe.” 28


Het aantal medewerkers dat vertrekt uit de sector van jeugdhulp ligt tussen de 16% en 20%. Dat is het hoogste
uitstroompercentage van de branche Zorg en Welzijn. Mede hierdoor is er een structureel personeelstekort
van 20% en een hoog ziekteverzuim (5,7%, zelfs 7,2% in het eerste kwartaal van 2020).29


Stichting Het Vergeten Kind heeft onderzoek gedaan onder 110 kinderen en jongeren van 7 tot 24 jaar.
Uit het onderzoek bleek dat kinderen te maken kregen met tussen de tien en zestig verschillende jeugdhulp­
medewerkers. Hoogleraar Jeugdzorg Annemiek Harder doet onderzoek naar de effectiviteit van jeugd­hulp­­
trajecten. Het continu wisselen van hulpverleners is volgens Harder slecht voor de ontwikkeling van kwetsbare
kinderen. Het steeds weer opnieuw moeten leren vertrouwen en opnieuw moeten vertellen over nare
gebeurtenissen is psychisch erg zwaar.30


Jeugdhulpinstellingen geven aan dat zij bijna niet aan personeel kunnen komen en dat het moeilijk is om
personeel te behouden. Een groot deel van de flexwerkers geeft aan dat zij liever geen vast contract hebben,
omdat zij nu meer kunnen verdienen dan in vaste dienst, zij geen roosterregels hebben (dat betekent de
mogelijkheid om langere diensten te draaien en de mogelijkheid om langer vakantie te nemen). Ook kunnen
zij zelf aangeven wanneer zij beschikbaar zijn. Om personeel aan te trekken, wordt gebruikgemaakt van
finan­ciële prikkels door instellingen. Bijvoorbeeld: een financiële bonus als je voor een nieuwe collega zorgt.31


Inmiddels is er in Nederland gestart met de ‘Arbeidsmarkttafel jeugd’. Jeugdzorg Nederland, FNV Zorg &
Welzijn, CNV Zorg & Welzijn en de ministeries VWS en J&V geven gezamenlijk uitvoering aan projecten om
de jeugdzorg weer aantrekkelijk te maken, zodat mensen in de jeugdzorg willen komen werken en vooral,
willen blijven werken.32


Tot slot nog een saillant detail: op 2 september 2019 vond de eerste staking door jeugdzorgmedewerkers ooit plaats
(dus sinds de sector bestaat)! Zij staakten tegen het huidige jeugdbeleid en voor betere werkomstandigheden.

24
          ww.cbs.nl/nl-nl/longread/aanvullende-statistische-diensten/2020/arbeidsmarktgegevens-van-het-jeugddomein-2019?onepa­
         w
         ge=true#:~:text=In%20totaal%20worden%20er%20in,zelfstandigen%20geteld%20in%20het%20jeugddomein
25
       w ww.nji.nl/nl/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/Cijfers-per-voorziening/Jeugdzorg
26, 27
             CBS-cijfers 4e kwartaal 2019 www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/40/ziekteverzuim-zorg-en-welzijn-hoogst-sinds-2003
28
         Astrid Rotering en Arina Kruithof (Jeugdzorg Nederland), ‘Jeugdzorg is een patiënt die geen pleisters meer aankan, maar rijp is voor de
          operatietafel’ Volkskrant 4 maart 2021.
29
        Jeugdzorg werkt! www.jeugdzorg-werkt.nl/arbeidsmarkttafel-jeugd-gaat-aan-de-slag 31 maart 2020
30
          Petra Gaffke, Eindeloze stoet hulpverleners helpt kinderen in jeugdzorg niet: “Elke keer opnieuw mijn verhaal doen, ik werd er gek van”,
           Eenvandaag 13 januari 2020 op https://eenvandaag.avrotros.nl/item/eindeloze-stoet-hulpverleners-helpt-kinderen-in-jeugdzorg-niet-
          elke-keer-opnieuw-mijn-verhaal-doen/
31
     Zorgbelang, ‘Steeds meer flexwerkers in de jeugdhulp: “Wij hebben het liefste vaste krachten”, e-magazine Zorgbelang op:
     https://emagazine.zorgbelang-brabant.nl/juli-2019/steeds-meer-flexwerkers-in-de-jeugdhulp/
32
      Jeugdzorg werkt! www.jeugdzorg-werkt.nl/arbeidsmarkttafel-jeugd-gaat-aan-de-slag 31 maart 2020



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                          19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>5. Wetenschap en technologie
In deze dimensie gaan we in op de stand van de wetenschap met betrekking tot jeugdhulp en preventie.
Daarnaast staan we stil bij het gebruik van technologie. Ook gaat deze dimensie over innovatie: dit betekent
de adaptatie van nieuwe collectieve en creatieve praktijken, gedragingen en handelingen door mensen.




Wetenschappelijke onderbouwing effectiviteit interventies jeugdhulp mager
De filosofische basis, de economische prikkels en de kritische maatschappelijke vragen hebben geleid tot
een toenemende vraag naar wetenschappelijke onderbouwing van de effectiviteit van jeugdhulp.


Het is echter juist deze wetenschappelijke onderbouwing die nog in de kinderschoenen staat. Volgens professor
René Clarijs is het aantal onderzochte interventies binnen de jeugdhulp nog maar een fractie (geschat wordt
enkele procenten) van wat in de sector wordt aangeboden. Ook stelt hij dat naar alle waarschijnlijkheid de komende
tien à twintig jaar niet meer dan tien à twintig procent van jeugdzorginterventies evidence-based worden.33


Een van de zaken die deze beweging bemoeilijkt, is het systemische karakter van de verschillende factoren
die een rol spelen in de effectiviteit van jeugdhulp (kind- en ouderfactoren, gezinsfunctioneren, contextuele
factoren, aan- of afwezigheid van een sociaal netwerk en hulpverlening zelf). Dit maakt een wetenschappelijke
onderbouwing van een jeugdhulpinterventie moeilijk. Volgens lector Onbegrepen gedrag en samenleving
Bauke Koekoek is het tijd om te erkennen dat veel kennis en kunde binnen de psychische zorg voorlopig
situationeel en interactioneel is. Het is nodig om deskundigheidsmacht in te ruilen voor een meer gelijkwaardigere
relatie met burgers en samenleving. Dat betekent: de eigen deskundigheid kritisch beschouwen en meer
interacties zoeken met de rest van de wereld.34


Wetenschappelijke onderbouwing effectiviteit preventie paradoxaal
Er zijn niet veel begrippen die zo verschillend worden ingezet binnen de jeugdhulp als preventie. In dit white­
paper gaan we uit van de definitie van het Nederlands Jeugdinstituut (NJI):


“Preventie richt zich op het voorkomen van het ontstaan van problemen, het in goede banen leiden van
beginnende problematiek en het voorkomen dat problemen weer terugkeren. In het laatste geval wordt
een preventieve interventie ingezet om te voorkomen dat een jongere weer terugvalt in zijn of haar
problematiek en weer aanspraak moet maken op een jeugdhulptraject.




33
    ené Clarijs, ‘Transitie en transformatie: een nieuwe poging voor een beter jeugdbeleid’, in: ‘Op naar een integrale aanpak – Ontschotting
   R
   in het sociale domein’, 2018.
34
   Bauke Koekoek, ‘Verdwaald in het land van de labels’, Trouw 17 april 2021.



                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                      20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Preventie kent drie niveaus:
•	Universele preventie: richt zich op alle jeugdigen en hun opvoeders, bijvoorbeeld een lesprogramma voor
   het aanleren van sociale, emotionele en morele kerncompetenties.
•	Selectieve preventie: richt zich op groepen jeugdigen en opvoeders met een verhoogd risico op problemen,
     bijvoorbeeld een online groepscursus voor jongeren met een ouder die psychische of verslavingsproblemen
     heeft.
•  	Geïndiceerde preventie: richt zich op individuele jeugdigen en opvoeders met een verhoogd risico op
     problemen en jeugdigen en opvoeders met een beginnend probleem, bijvoorbeeld een cognitief-gedrags­
     therapeutische interventie voor kinderen en jongeren met een negatief zelfbeeld.”35


Preventie kan dus een groot scala aan interventies en programma’s omvatten die door allerlei partijen kunnen
worden uitgevoerd. Denk aan: scholen, jeugdgezondheidszorg, kinderopvang, jongerenwerk, zorgaanbieders,
maar uiteraard ook vrijwillige partijen, zoals sport- en cultuurverenigingen, ouders en buurtbewoners. Belangrijk
is dus te constateren dat preventie niet een exclusief recht is binnen de jeugdhulp, maar juist uitgaat van een
cross-domein aanpak. Het gaat om de pedagogische kwaliteit van de omgeving waarin een kind opgroeit.
De kern hierbij is: sociale binding, erkenning, waardering voor positief gedrag, steun van belangrijke volwassenen
en basisvoorzieningen in de omgeving van kinderen en jongeren. Dit zijn factoren die bijdragen aan een sterke
basis die de kans op gezond, veilig en kansrijk opgroeien en opvoeden zo groot mogelijk maakt.36


“Kinderen en jongeren zijn daarvoor tijdens het opgroeien afhankelijk van ouders en medeopvoeders, zoals
familie, vrienden, buurtgenoten, vrijwilligers, kinder- en jongerenwerkers, leerkrachten en pedagogisch
mede­werkers. Een sterke basis zorgt ervoor dat ouders steun ervaren bij het opvoeden van hun kinderen en
met eenvoudige opvoedvragen makkelijker terechtkunnen bij medeopvoeders.”37


Op basis van onderzoek van het NJI en diverse “internationale onderzoeken kan geconcludeerd worden dat
preventieve interventies en programma’s effectief kunnen zijn in het verminderen van opvoed- en opgroei­
problemen bij kinderen en jongeren. Hoewel de kosteneffectiviteit moeilijker te bewijzen is in een Nederlandse
context, zijn er wel aanwijzingen dat het investeren in preventie kan lonen. Vooral preventie gericht op vroeg
ingrijpen laat in de internationale context een positief effect zien op kosteneffectiviteit”38, aldus het NJI.


Paradoxaal constateert het NJI echter ook dat “de meeste onderzoeken kleine effecten aan(tonen) van
preventieve interventies”. Een belangrijke reden daarvoor is dat veel van deze interventies uit losse projecten
bestaan die zich richten op een klein onderdeel van de leefwereld van de doelgroep. Uit literatuur is bekend
dat een doelgerichte, integrale, gecoördineerde en langdurige aanpak de impact van preventie vergroot.
“Een preventieve aanpak werkt het beste wanneer gebruik wordt gemaakt van een combinatie van interventies
die zich richten op meerdere risico- en beschermende factoren en wanneer er sprake is van een sterke samen­
werking tussen partijen in verschillende domeinen. Daarnaast vraagt een preventieve aanpak om de inzet
van bewezen effectieve interventies en het gebruik van data- en sturingsinformatie om de ontwikkeling van
de doelgroep te monitoren.”39


“Maar doordat deze interventies vaak weinig intensief en goedkoop zijn en een groot en langdurig bereik hebben,
kan het juist interessant zijn om hierin te investeren. Tevens hebben preventieve interventies regelmatig een
domeinoverstijgend effect en leveren ze daarmee ook kostenbesparingen over meerdere domeinen.”40


Over de effectiviteit van preventieve jeugdinterventies en -programma’s binnen de Nederlandse context is
minder bekend. In veel reviews en analyses wordt vaak teruggegrepen op onderzoeken uit de VS of het Verenigd
Koninkrijk. Landen die qua filosofie, inrichting en historie significant verschillen van de Nederlandse situatie.




35,36,37,38,39,40
                    Nederlands Jeugdinstituut, ‘Effectiviteit van preventie in het jeugdveld – literatuuronderzoek’, maart 2021.



                                      De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Innovatie en lerend vermogen beperkt
In Nederland wordt binnen de jeugdhulp en het totale sociaal domein vaak gesproken over innovatie. Innovatie
en transformatie zijn een mooi streven. Vaak gaat het alleen over het nieuwe dat gebouwd of versterkt moet
worden, maar transformatie gaat ook over afscheid nemen van datgene dat onvoldoende werkt, in overvloed
aanwezig is of datgene waarvoor we niet meer staan. Over dit afscheid en hoe we dat afscheid organiseren
gaat het vrijwel nooit. Het streven naar zelfbehoud van organisaties is groot. Iedereen zorgt continu voor de
eigen legitimiteit, de eigen benodigde middelen en uiteraard ook het eigen personeel. Jezelf overbodig maken
is nog geen praktijk.


Verwachtingen en beeld van wetenschappelijke inzichten vaak overschat
In een studie naar de groei van het jeugdzorggebruik constateert het NJI dat – ondanks hetgeen hiervoor is
geschilderd – de verwachtingen van preventie en jeugdzorg torenhoog zijn. “Professionals lijken veiligheidshalve
vaak te kiezen voor de inzet van zorg, terwijl de resultaten van die zorg beperkt zijn. De kennisontwikkeling
in de sector is namelijk nog relatief jong. Tegelijk wordt bestaande kennis te weinig gebruikt. Dat stuwt het
aantal kinderen en jongeren dat in zorg zit omhoog.”


E-health, online hulpverlening en blended hulpverlening
Digitale diensten en technologische hulpmiddelen geven meer mogelijkheden in de hulpverlening. Het zorgt
voor een groter bereik, biedt meer flexibiliteit en kan ervoor zorgen dat mensen zichzelf kunnen helpen.
Denk aan apps die helpen bij het structureren van de dag, het verminderen van stress, piekeren of een slechte
nachtrust, maar ook apps voor mindfulness die kunnen helpen tijdens of na een depressie of apps waarmee je
contact kan leggen met een vrijwilliger die je verder helpt. Ook in een behandeling kunnen digitale toepas­
singen helpen en aanbieders bieden naast fysieke gesprekken ook digitale behandeling aan. Voor kinderen
en jongeren wordt in de digitale middelen steeds vaker gewerkt met een element van spel.


Technologie kan dus worden ingezet voor verschillende zaken:
• Informatie, voorlichting en advies.
•	Probleemanalyses en monitoring (diagnostiek, zelftests en monitoring).
•	Ondersteuning en begeleiding (contact, tips en reminders).
•	Therapie en training (gedragsverandering).
•	Versterken van het professionele en informele netwerk (zorgplatforms, lotgenotencontact).
Technologie wordt op verschillende manieren aangeboden:
•	Webhulp.
•	Mail, chatapplicaties en instant messages.
•	Blended hulpverlening.
•	Platform.
•	Sociale media.
•	Apps.
•	Serious gaming/gamification.
•	Sensoren.
•	Domotica.
•	Robotica.
•	Virtual en augmented reality.
•	Big data.
Om uitspraken te kunnen doen over de effectiviteit van technologie binnen jeugdhulp, is volgens het NJI
meer onderzoek nodig naar werkzame factoren en de contextuele omstandigheden.42

42
       rs. Niels Zwikker, Dr. H.M. Pijnenburg, Dr. M.J.C. van Hattum, ‘Oog in Oog met Digitale Technologie in de Jeugdsector’, Maart 2016, op:
      D
      www.nji.nl/nl/Download-NJi/Oog-in-oog-met-digitale-technologie-in-de-jeugdsector.pdf
41
     Tom van Yperen, Ans van de Maat, Joanka Prakken, ‘Het groeiend jeugdzorggebruik. Duiding en Aanpak’, Nederlands Jeugdinstituut 2019.



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                     22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Wanneer we naar de werkpraktijk van professionals en organisaties kijken, zien we dat ICT-systemen vaak
niet op elkaar zijn afgestemd en het beheer over de verantwoording en monitoring vaak nog steeds bij de
professional ligt (in plaats van bij de jeugdige of het gezin). Tevens is de tendens waarneembaar dat er regie­
systemen worden geïmplementeerd waarbij het beheer bij de jeugdige of het gezin ligt. Zij bepalen wie toegang
heeft tot het systeem en de professionals werken samen met het gezin in een dergelijk systeem. Dergelijke
systemen lossen vaak vraagstukken op rondom privacy en ook kan dit het aantal verschillende hulpverlenende
instanties dat betrokken raakt verminderen. Dit vraagt echter ook van al die organisaties om niet vast te
houden aan het ‘eigen gebruikte systeem’.


Op beleidsniveau zien we dat veel gehanteerde systemen niet ondersteunend zijn aan professionals, beleids­
makers, management en bestuur. Systemen kunnen de gevraagde informatie niet genereren of zijn zo niet
ingericht, of het gebruik is zo niet geïmplementeerd. Dit heeft met name te maken met de start van het ontwerp,
zo blijkt. Door aan de voorzijde onvoldoende te hebben doorgrond welke indicatoren en informatie wezenlijk
zijn, worden zaken wel, niet of slechts gebrekkig vastgelegd.


Actieonderzoek
Het instituut voor Publieke Waarden werkt op basis van actieonderzoek. Zij passen dit toe op de 1% mensen
met de meeste problemen. Volgens actieonderzoeker Eelke Blokker hebben deze mensen vaker een probleem
met bestaanszekerheid dan met een gebrek aan samenwerking tussen hulpverleners:
“Door geld- en woonproblemen ontstaat stress. Zo ontstaan soms ook opvoedproblemen. Dan komen er wel
hulpverleners, maar die hebben geen geld en ook geen goede woning te bieden. Dat zien we ook terug in
grote getallen. Op basis van gegevens van zorgverzekeraars weten we dat mensen die betalingsachterstanden
hebben, veel meer zorg gebruiken. 30% van het geld dat we binnen het sociaal domein rondpompen, gaat
zitten in die 1% van de mensen. De bureaucratie, de werkroutines en de morele oordelen rondom bestaans­
zekerheidsproblematieken zijn keihard. Zorg is veel gemakkelijker te verkrijgen. Binnen de Wmo en Jeugdwet
kan bijna alles. Anders gezegd, we proberen bestaanszekerheidsproblemen op te lossen met karrevrachten
aan zorgmiddelen.”43


Volgens Eelke Blokker noemen we veel zaken onterecht complex. Zijn advies is: “Stel liever prioriteiten en begin
met het uit de weg ruimen van het grootste en meest urgente probleem dat gemakkelijk op te lossen is. (…)
Maak een plan van uitmuntende kwaliteit, zodat maatwerk geen willekeur wordt. Er staat geen wet een
dergelijke aanpak in de weg. En geld kan het probleem ook niet zijn.”44


Activisme en innovatie van onderop
Daar waar ontevredenheid speelt, is er ook energie tot verandering en vernieuwing. Daarop is het domein
van de jeugdhulp geen uitzondering. De wereld van Hier en Nu zou niet compleet zijn als hier geen aandacht
voor is. Ook omdat juist deze ‘niches’ een wenkend perspectief bieden voor ons reisdoel; de wereld van Daar
en Dan. Uiteraard zijn er vele initiatieven te noemen en kunnen wij hier niet compleet zijn. We geven daarom
een korte inkijk in enkele initiatieven met verschillende benaderingen.
Garage2020 ontwerpt oplossingen voor concrete problemen die kinderen, jongeren en hun omgeving ervaren.
Dit doen zij vanuit verschillende expertises én met de mensen waar het om gaat. Het gaat dus over het
innoveren van de jeugdhulp op basis van een breed netwerk van mensen die anders durven denken en doen
om kinderen een kansrijke start te bieden. Alle vernieuwers zijn uitgenodigd voor Garage2020.45




43,44
         elke Blokker, ‘Ruim eerst het grootste probleem uit de weg dat makkelijk op te lossen is’, in:
        E
        ‘Zorgen over de Jeugdzorg – René Peters in gesprek met ervaringsdeskundigen, wetenschappers, bestuurders en professionals’, 2021.
  45
        Garage2020, op: www.garage2020.nl



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                               23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>De Schoenveterclub, een club op initiatief van ervaringsdeskundige Noa van Hagen en landelijk ambassadeur
‘Oppakken en leren van complexe casuïstiek’ Gieke Buur, wil bereiken “dat we samen zorgen voor de beste
jeugdzorg”.46 Daarbij richten zij zich op de “eerlijke feedback van kinderen en ouders aan professionals om te
shinen. En om zich te ontwikkelen op punten die voor kinderen en ouders belangrijk zijn.” 47 Ze onderzoeken
samen over welke eigenschappen hulpverleners moeten beschikken.


Levi van Dam, orthopedagoog en wetenschapper, doet onderzoek naar alternatieve vormen van jeugdhulp.
Hij is gepromoveerd op een alternatieve methode: Jouw Ingebrachte Mentor, oftwel: JIM. Bij deze methode
wijst een kind of jongere een vertrouwenspersoon aan die hem gedurende de tijd dat er sprake is van jeugd­
hulp gaat ondersteunen. Deze methode heeft het doel om uithuisplaatsing van jongeren te voorkomen.


Ook zijn er initiatieven die allianties van organisaties of personen betreffen. Die allianties proberen de jeugd­
hulp te veranderen op basis van het maken van plannen, petities en het voeren van een lobby. Het Changelab
jeugdzorg is hier een voorbeeld van. Dit is een initiatief van Martien Kromwijk (expert sociale transities, voormalig
wethouder sociaal domein) dat ondersteund wordt door Leonard Geluk namens de Vereniging Nederlandse
Gemeenten en Mariënne Verhoeff namens Levvel (voorheen Spirit en Bascule). Samen hebben zij een groep
van 25 experts uit het veld bijeengebracht. Dat zijn ervaringsdeskundigen, professionals, wetenschappers en
verantwoordelijke bestuurders van diverse organisaties en gemeenten die verbonden zijn met het vraagstuk
rondom de jeugdzorg. In een serie van drie keer twee dagen, buigen zij zich over de vraag: hoe komen we tot
een betekenisvolle doorbraak in de uitvoeringspraktijk voor de toekomst van de jeugdzorg in Nederland? 48


De Jeugdsprong is een ander voorbeeld van een dergelijk initiatief. FNV Zorg & Welzijn en Stichting Beroeps­
eer hebben de handen ineengeslagen voor dit initiatief. Beide organisaties pleiten al langer voor stevige
veranderingen in de jeugdhulp. Zij hebben dat verwoord in de manifesten #drastischversimpelen van de FNV
en ‘echt doen wat nodig is’ van Stichting Beroepseer. Onder voorzitterschap van Steven de Waal werken zij deze
manifesten uit tot een breed en gedragen jeugdhulpadvies aan de landelijke en lokale politiek, werkgevers,
jeugdwerkers, cliënten en ervaringsdeskundigen.49


Een recent initiatief van een andere samenwerking heet ‘Samen verder’. De Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd, Kinderombudsman, Nationale Ombudsman, Nederlandse Zorgautoriteit en Raad voor Volksgezond­
heid & Samenleving slaan de handen ineen in dit initiatief. Onder de noemer ‘Samen verder’ willen deze vijf
organisaties gezamenlijk bijdragen aan de ambitie om de zorg voor kinderen en gezinnen duurzaam te
verbeteren en een handreiking doen waar die verbetering nu nog stagneert. Dat doen zij:
•	geïnspireerd door de goede praktijkvoorbeelden van wat er op dit vlak al gebeurt;
•	in verbinding met ervaringen van kinderen en gezinnen en allen die hen ondersteunen;
•	in de overtuiging dat we samen verder komen dan alleen.
Zij bundelen onze krachten en starten een gezamenlijk traject. Een traject op basis van het rapport ‘Kinderen
en gezinnen met complexe problemen samen verder helpen’. Zij willen tijdens het traject leren van de successen
én de problemen die kinderen en gezinnen, hun naasten, jeugdhulpverleners, zorgaanbieders en gemeenten
tegenkomen op weg naar passende zorg voor hun complexe problemen.50


Ook de rijksoverheid deelt kennis en goede praktijken. In de bijlage bij de ‘Kamerbrief over het Rapport
Stuurgroep maatregelen financiële beheerbaarheid Jeugdwet’ (23 april 2021) wordt het rapport ‘Eigenwijs
transformeren’ gedeeld. Dit rapport is afkomstig van het Verwey Jonkers Instituut en het Instituut van
Management Onderzoek Radboud Universiteit Nijmegen en zij hebben de zorginhoudelijke alsook de



46,47
     De Schoenveterclub op de website: www.deschoenveterclub.nl.
48
   Changelab Jeugdzorg op de website: www.changelabjeugdzorg.nl.
   De Jeugdsprong op de website: www.fnv.nl/getmedia/b5a56cc0-561f-4a77-8edf-7c0d302b842b/Achtergrond-Jeugdsprong.pdf.
49 

50
   Samen verder op de website: www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2021/4/20/samen-verder



                          De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                  24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>bestuurlijke en organisatorische kant geduid van de praktijk bij gemeenten (Deventer, Peel en Maas, Roosendaal,
Utrecht en Zaltbommel). Uit het rapport blijkt dat er niet één of enkele specifieke succes- of faalfactoren zijn.
De gemeenten hebben de jeugdhulp verschillend ingericht (toegang tot - en inkoop van jeugdhulp). Echter,
binnen hun context is er sprake van succes. De duiding van dat succes wordt in dit rapport gegeven.51


De vele verschillende benaderingen om het jeugdhulpsysteem te helpen faciliteren naar een meer gewenste
werkelijkheid zijn belangrijk en broodnodig. De vraag is hoe de impact van die initiatieven kunnen verworden
tot dominante praktijken, patronen en structuren. Dit zodat de initiatieven ook betekenis krijgen op een groter
schaalniveau en het gehele systeem een andere realiteit zal kennen. Het lerend vermogen van en tussen
organisaties is hierbij van belang, net als de mogelijkheden om schaalvergroting te kunnen toepassen. Denk
aan financiering.




51
     ‘Eigenwijs Transformeren op de website: www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/04/23/kamerbrief-over-rapport-­
      stuurgroep-maatregelen-financiele-beheersbaarheid-jeugdwet



                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                       25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>6. Sociaal
Deze dimensie gaat over de relationele dynamieken tussen mensen en welke invloed dit heeft op de positie
van jeugdhulp in de Nederlandse samenleving.




Stimulerende factoren gebruik van jeugdhulp worden niet in samenhang aangepakt
Zoals in de dimensie economie al staat benoemd, groeit in Nederland het gebruik van jeugdhulp al jaren.
Wat zijn hier de achterliggende sociale redenen van? Het NJI en professor René Clarijs zien een aantal
ontwikkelingen in het opvoeden en opgroeien van kinderen52 die hieraan bijdragen:
•	De samenleving kent een steeds hogere geluksnorm waarbij gewone moeilijkheden in het leven worden
   benaderd als een probleem.
•	Tegelijkertijd wordt de samenleving ook steeds minder tolerant en het succes van opvoeden en opgroeien
        wordt vooral neergelegd bij het individuele gezin en veel minder bij de samenleving. Bij de strubbelingen
        die het opvoeden oplevert, komt professionele hulp goed van pas.
•  	De prestatiedruk neemt toe, er worden steeds hogere eisen gesteld aan kinderen en jongeren en dit
   vergroot de kans dat niet iedereen deel kan hebben aan de maatschappij.
• Het aantal echtscheidingen neemt toe.
 	
•	Steeds meer kinderen leven in stiefgezinnen, adoptiegezinnen, informele gezinnen, samengestelde gezinnen
        (één op de tien gezinnen in Nederland), eenoudergezinnen en patchworkgezinnen, hetgeen nieuwe en
        complexere dynamieken met zich meebrengt.
•  	Niet alleen de vorm van gezinnen, maar ook de inhoud van gezinnen verandert. Volgens socioloog Abram
        de Swaan hebben gezinnen een verandering ondergaan van bevelshuishouding naar onderhandelings­
        huishouding. Dit vergt ook weer meer bagage, meer competenties van kinderen, dan enkel het strikt
        gehoorzamen.
•  	Er is voor kinderen steeds minder rust, er zijn steeds meer prikkels en steeds minder grenzen. Dat doet
   een groter beroep op zelfsturing en zelfbeheersing.
• Er is sprake van een steeds indringender mediagebruik waarbij ook sprake is van problematisch
 	
   socialmedia­gebruik.
• Netwerken rondom gezinnen zijn dun geworden.
 	
•	Stresssituaties in het gezin vanwege slecht op elkaar afgestemde instellingen als school, vrije tijd en
        kinderopvang.53




52,53
         om van Yperen, Ans van de Maat, Joanka Prakken, ‘Het groeiend jeugdzorggebruik. Duiding en Aanpak’, Nederlands Jeugdinstituut 2019.
        T
        René Clarijs, ‘Transitie en transformatie: een nieuwe poging voor een beter jeugdbeleid’, in: ‘Op naar een integrale aanpak – Ontschotting
        in het sociale domein’, 2018.



                                  De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                      26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Beeldvorming, waarheidsvinding en feitenonderzoek in de jeugdzorg
Onderzoeksjournaliste Hélène van Beek heeft in haar boek ‘Kinderen van de Staat’ misstanden in de Nederlandse
jeugdhulp beschreven aan de hand van onder andere verhalen van jeugdigen, ouders, mensen die in de jeugd­
zorg werken of hebben gewerkt en onderzoek. De misstanden die worden beschreven gaan voornamelijk
over jeugdigen die de zwaarste vormen van (gedwongen) jeugdhulp ondervinden of zijn ondergaan.
In vergelijking met andere landen in Europa staat Nederland op eenzame hoogte op het gebied van ‘uit huis
plaatsen’ van kinderen (42.975 kinderen woonden in 2019 bij pleegouders, in een gezinshuis of in een instelling).


“Er is geen ander land bekend waar zó veel kinderen in een tehuis of instelling wonen. (…) Enkele duizenden
kinderen, tot wel drieduizend, belanden jaarlijks in de meest zware vorm van opvang; een gesloten instelling
oftewel JeugdzorgPlus.”54


In het boek ‘Kinderen van de Staat’ worden – op basis van gesprekken met deskundigen – ernstige twijfels
gesteld bij de kwaliteit van waarheidsvinding en feitenonderzoek. Sterker nog, er wordt aangetoond dat dat
niet op orde is. Van Beek haalt een gesprek met de jeugdzorgonderzoeker Harry Berndsen aan: “Kernprobleem
van jeugdzorg is dat er mensen werken die zich raadsonderzoeker noemen of Veilig Thuis-onderzoeker of
gezinsvoogd, maar die niet zijn berekend op hun taak.”55


In de jeugdzorg werken voornamelijk mbo’ers en hbo’ers, stelt Berndsen. En die zijn onvoldoende opgeleid om
goede rapportages te maken. Het is een veelgehoorde klacht dat de hulpverleners in de jeugdzorg wel verre­
gaande bevoegdheden hebben, maar niet voldoende bekwaam zijn om die zware taken uit te voeren.56
Dit staat in contrast met andere onderzoeken en de beeldvorming dat juist het gebrek aan bevoegd­heden
van professionals de juiste hulp in de weg staan.


Berndsen bestudeerde in 2017, voor het tv-programma ‘De Monitor’, dossiers van ouders die beticht werden
van kindermishandeling. In acht dossiers vond hij toen 189 (!) onwaarheden. Het is het kwalijke gevolg van knip- en
plakwerk van verkeerde informatie: “Een fout in het rapport van Veilig Thuis staat ijskoud in het rapport van de
Raad voor de Kinderbescherming en vervolgens in het rapport van Jeugdzorg. En blijft jarenlang in stand.”57


Ook kinderombudsman Marc Dullaert constateerde eind 2013 in een honderd pagina’s tellend rapport het
gebrek aan waarheidsvinding. In het rapport erkent hij dat er op het gebied van feitenonderzoek in de jeugdzorg
ernstige missers worden gemaakt die grote gevolgen hebben.58


Gesloten jeugdzorg
Tot 2008 zaten jongeren met ernstige gedragsproblemen die geen straf opgelegd hadden gekregen, de
civielrechtelijken, samen in justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s) met criminele jongeren, de zogenaamde straf­
rechterlijken. Deze inrichtingen vielen onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Justitie.
Door toe­nemende maatschappelijke en politieke druk over de vermenging van deze groepen (angst voor
‘besmetting’ van slecht gedrag) kwam de Wet op de gesloten Jeugdzorg, waarmee ook de weg werd
geëffend voor de JeugdzorgPlus-instellingen.


In het boek ‘Kinderen van de Staat’ van onderzoeksjournaliste Hélène van Beek constateert familie- en
jeugdrechtadvocaat Maria de Jong-de Kruijff op basis van haar proefschrift ‘Legitimiteit en rechtswaarborgen
bij gesloten plaatsingen van kinderen’, dat er sindsdien veel nieuwe instellingen zijn gebouwd en menig JJI werd
omgebouwd. Bij de inwerkingtreding van de wet werd uitgegaan van vijftig plaatsen voor geheel Nederland.59




           Hélène van Beek, ‘Kinderen van de Staat – Jeugdzorg in ademnood’, Baarn 2020.
54,55,56,57,59

58
     Marc Dullaert (Kinderombudsman), ‘Is de zorg gegrond?’, 2013.



                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                           27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>De werkelijkheid bleek echter anders, zo constateert Hélène van Beek. Inmiddels zijn er 1.600 plekken; dertig
maal de initiële inschatting. Jaarlijks komen circa tweeduizend jongeren in de JeugdzorgPlus terecht.60
Ze stelt dat dit komt door een gebrek aan een alternatief. Het is een verlegenheidsoplossing. Bij de komst van
de Wet op de gesloten Jeugdzorg had toenmalig minister Rouvoet van Jeugd en Gezin ook alternatieve
vormen in de vorm van niet-gesloten jeugdhulp in het vooruitzicht gesteld. Maria de Jong-de Kruijff komt
tot de conclusie dat dit niet is gebeurd.61


Inmiddels zien we bij zowel gemeenten als bij aanbieders van jeugdhulp de tendens dat zij de conclusie van
Maria de Jong delen: te veel jongeren komen in de JeugdzorgPlus terecht. In meerdere inkoopregio’s nemen
gemeenten en aanbieders de doelstelling op om nul of minder jongeren in JeugdzorgPlus te laten belanden.


De oorzaak erachter is volgens kinderpsychiater en oud-bestuurder Peter Dijkshoorn Accare (jeugdzorgorga­
ni­satie) dat we: “Een systeem hebben waarin we niet goed analyseren wat de problemen van kinderen zijn.
En dan bedoel ik: alles in kaart brengen. Temperament van het kind, wat die bij aanleg heeft meegekregen, maar
ook wat er in een gezin zoal gebeurt, de goede dingen, de minder goede dingen. Hoe de omgeving in elkaar
zit, hoe het sociaal werkt. We creëren armoede in de samenleving. Armoede helpt niet in dit soort situaties.
Als je in armoede leeft, ben je kwetsbaar als ouder. Nou, weet dat dan. Breng dat dan goed in kaart.”62


Volgens Dijkshoorn komt de hulp niet tijdig op de mogelijke problemen als agressie, verslaving, schulden:
“Dat laten we allemaal gebeuren, het gaat niet goed. En uiteindelijk komen die kinderen misvormd als ze
zijn, in de JeugdzorgPlus. En de mensen die daar werken, moeten het oplossen. En daarom neem ik het
voor ze op. Maar ik vind wél dat we met elkaar moeten zorgen dat we stroomopwaarts beter worden.
Want dan hoeven zij dat werk zo niet meer te doen.”63


Formeel is het doel van JeugdzorgPlus ‘gedragsverandering om straks weer in de maatschappij mee te
kunnen doen.’ Maria de Jong stelt dat dat doel amper wordt gehaald omdat men dus te laat is.64


Onvoldoende rechtswaarborging
Wanneer dit deel van het jeugdhulpdomein wordt vergeleken met het medische domein en het rechterlijke
domein, valt het op dat er juridisch veel minder is geregeld voor de rechtsbescherming van jeugdigen en ouders.
Zo concludeert advocaat Reinier Feiner dat het terechtkomen van een jongere in de JeugdzorgPlus te
makkelijk gaat. Zijn kritiek gaat met name in op de stap die na het rapport van de raadsonderzoeker volgt.
De rechter neemt geen beslissing op enkel het onderzoek. Er moet sprake zijn van een tweede perspectief.
Dat betekent dat een gedragsdeskundige met de plaatsing moet instemmen. Volgens Feiner stelt dit niet veel
voor: “Die Verklaring gedragswetenschappen is ooit in de wet opgenomen om niet te lichtvaardig kinderen in
gesloten instellingen te doen. Maar men heeft die waarborg zó uitgekleed dat, om in gesloten jeugdzorg
terecht te komen, er slechts een instemmingsverklaring van een gedragswetenschapper nodig is die het kind
kort van tevoren bezoekt. Die voert écht een kort gesprekje met het kind. Zo’n instemmingsverklaring is op
basis van een gesprek van dertig minuten en op basis van stukken die de jeugdbescherming indient. Het is
dus een heel beperkte toets. Dat is geen diagnostisch onderzoek.”65




60
     p basis van de Brancherapportage 2010 van Jeugdzorg Nederland lezen we dat in het jaar 2010 het gebruik van JeugdzorgPlus lag op
    O
    2.952. Dit is het aantal jeugdigen dat aan het begin van 2010 gebruikmaakte van JeugdzorgPlus opgeteld met het aantal jeugdigen
    dat gedurende het jaar 2010 is ingestroomd bij diezelfde zorgvorm. Het aantal plaatsen JeugdzorgPLus lag in 2010 op 1.377. Het gebruik
    is hoger dan de capaciteit, omdat meerdere jeugdigen gebruik kunnen maken van één plaats. Wanneer we kijken naar recente en
    gecontroleerde cijfers van JeugdzorgPLus door het NJI, zien we voor het jaar 2019 dat er sprake was van 1.680 plaatsen in JeugdzorgPlus,
    dat 1.361 unieke jeugdigen in 2019 gebruikmaakte van JeugdzorgPlus en dat het aantal jeugdigen dat in 2019 in zorg was bij Jeugd­
    zorgPlus 2.094 is.
    www.nji.nl/nl/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/Cijfers-per-voorziening/Instelling-voor-JeugdzorgPlus
61, 62, 63, 64, 65
                   Hélène van Beek, ‘Kinderen van de Staat – Jeugdzorg in ademnood’, Baarn 2020.



                             De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Feiner heeft tevens op basis van een WOB-verzoek bij de gemeente Rotterdijk aangetoond dat in 95% van
de gevallen, gedragsdeskundigen instemden met het verzoek voor een gesloten opname. In minder dan 5%
was er sprake van een ander perspectief.


“En dat had vaak niet een inhoudelijke reden. Soms bleek die jongere alsnog in een residentiële instelling
(een open instelling voor jeugdzorg, red.) te kunnen verblijven waardoor het niet nodig was om naar een
gesloten instelling te gaan.”66


Wanneer je deze aanpak vergelijkt met de aanpak in het strafrecht (jeugdgevangenis) vallen grote verschillen
op. Om een jongere te plaatsen in een jeugdgevangenis moeten er hoogstaande onderzoeken zijn uitgevoerd.
Feiner stelt: “Binnen drie maanden is er een dubbel PO (PersoonlijkheidsOnderzoek, red.) gereed als een officier
dat aanvraagt. Dan bedoel ik dat een kinder/jeugdpsychiater en een kinderpsycholoog dit bijna onafhankelijk
van elkaar, in wel veertig of vijftig pagina’s, echt van goede kwaliteit, op basis van meerdere gesprekken,
leveren aan de rechter. Zodat de rechter bij de behandeling van de inhoudelijke zaak rekening kan houden
met wat er aan de hand is. Zich de vraag kan stellen: Is iemand toerekeningsvatbaar? Maar ook: waar kan
die eventueel behandeld worden?”67


Feiner heeft zich ook verdiept in de financiering van deze onderzoeken. Voor het onderzoek in het kader van
JeugdzorgPlus is een paar honderd euro beschikbaar voor het onderzoek. In tegenstelling tot het strafrecht­
kader. Daar wordt twintig- tot dertigduizend euro aan de onderzoeken besteed.68


In het boek ‘Kinderen van de Staat’ worden nog meer voorbeelden genoemd van onvoldoende rechtswaar­
borging. Zo kan de rechterlijke machtiging voor gesloten jeugdzorg eindeloos worden verlengd. Bij het oordeel
van drie of zes maanden jeugdgevangenis weten jongeren waar ze aan toe zijn. Echter, een machti­ging voor
gesloten jeugdzorg kan telkens worden verlengd.69 En gezien het feit dat er geen alternatieven zijn, is dat
geen zeldzaamheid.


Het rapport ‘Geef nooit op! – Gebrek aan vervolghulp JeugdzorgPlus’ stelde dit reeds in 2018. In dat onderzoek
werd onderzocht of en hoe vaak jongeren langer dan nodig in een gesloten setting verblijven als gevolg van een
gebrek aan passende en tijdige vervolghulp. In het onderzoek is gesproken met respondenten uit verschillende
sectoren: advocaten, rechters, vertegenwoordigers van GI’s, PC’s, JeugdzorgPLus-instellingen en open voor­
zieningen, het CCE, en Defence for Children.


“Iedereen, unaniem, erkent dat het probleem speelt, de inschatting over hoe vaak dat voorkomt verschilt.”70


De vraag rijst dan natuurlijk waarom dit gebeurt. In het rapport ‘Geef nooit op!’ worden hiervoor meerdere
redenen benoemd: er is een tekort aan kleinschalige, langdurige typen voorzieningen waar maatwerk kan
worden toegepast voor de meest complexe doelgroep; resultaatfinanciering kent de perverse prikkel van
een opnamebereidheid van instellingen met de achterliggende financiële druk. Wachtlijst- en capa­ci­teits­
problema­tiek lijkt volgens het rapport niet een een-op-eenverklaring te zijn, met de uitzonding van lang­
durige woonvormen.71


In justitiële inrichtingen of psychiatrische ziekenhuizen moet alles zeer nauwgezet geregistreerd en gerap­
porteerd worden – alsook een melding bij de directie of de inspectie. Binnen de JeugdzorgPlus wordt weinig
gerapporteerd waardoor ook de rechtvaardigheid van de dwangmaatregelen niet kan worden gecontroleerd.




             Hélène van Beek, ‘Kinderen van de Staat – Jeugdzorg in ademnood’, Baarn 2020.
66, 67, 68, 69

70, 71
         Sophie Hospers en Judith van der Zwaan, ‘Geef nooit op! -gebrek aan vervolghulp JeugdzorgPlus’’, december 2018.



                                 De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                             29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>In het boek ‘Kinderen van de Staat’ vertelt Jason het verschil in zijn dossiers:


“In de rapportages van de Bascule (psychiatrische kliniek red.) hebben ze elke dag neergezet wat er gebeurde,
heel uitgebreid. In Harreveld (gesloten jeugdzorg, red.) rapporteerden ze zó weinig, zó slecht. Mijn dossier
telt 28 pagina’s over vier maanden. Dat is belachelijk. Op sommige dagen staat er één zin, of een paar zinnen.
Er staat niet eens in hoe lang ik op mijn kamer werd opgesloten elke dag, of hoe vaak ik in de iso heb gezeten
of in de chill-out. Het staat er helemaal niet in.”72


De lector residentiele jeugdzorg Peer van der Helm benoemt ook de problematiek van deze registratie alsook
melding, maar dan vanuit een andere situatie. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft onderzoek
gedaan naar het groeiend aantal suïcidale jongeren in de (gesloten) jeugdzorg. Uit het onderzoek van de
inspectie blijkt:
“In 2014 stapten tien jongeren, die bekend waren bij hulpverleners, uit het leven. Een van hen verbleef tijdens
de daad in een gesloten jeugdhulpinstelling. Vorig jaar was dit aantal gestegen naar negentien jongeren,
waarvan vijf in een gesloten jeugdhulpinstelling.”73


Peer van der Helm stelt echter, dat de cijfers – en dus de problemen – vele malen groter zijn dan de cijfers
van de Inspectie doen vermoeden.


“Pogingen die niet slagen worden niet gemeld en maar zeer wisselend door de instellingen zelf bijgehouden.
Bestuurder Bas Timman van Jeugdzorg Nederland herkent het probleem en denkt dat het goed is als in de
toekomst ook pogingen worden gemeld bij de inspectie. Zo kunnen problemen sneller worden gesignaleerd.”74


Ook Peer van der Helm geeft als oorzaak: geen passende en tijdige hulp was eerder voorhanden. Echter, deze
jongeren vervolgens naar gesloten jeugdzorg brengen helpt ook niet:
“Geslotenheid en vervolgens separeren zijn absoluut geen garantie dat het de jongere niet lukt om zich van
het leven te beroven. Integendeel. De frequentie en heftigheid van de pogingen nemen hand over hand toe,
ondanks een-op-eenbegeleiding. Wanneer je een depressief kind opsluit, wordt het alleen maar depressiever.”75


Het ministerie van VWS heeft vanuit het actieprogramma ‘Zorg voor Jeugd’ besloten om 42 regionale
expert­teams in te richten. Dit om ervoor te zorgen dat er in complexe situaties tijdig passende hulp beschik­
baar komt:
•	het (boven)regionaal expertteam richt zich op complexe zorgvragen, waar de reguliere hulpverlening niet
   uitkomt;
• het (boven)regionaal expertteam adviseert over passende jeugdhulp, waarbij de vraag van de cliënt centraal
 	
   staat. De experts zijn in staat om out-of-the-box te kunnen denken;
• het (boven)regionale expertteam leert van de complexe casuïstiek en zijn ontstaansgeschiedenis en
 	
      versterkt het leren over de jeugdhulp, de samenwerking binnen de regio en het zorglandschap.76


In de Wet op de Jeugdzorg is veel niet vastgelegd. Zo bestaat er bijvoorbeeld geen minimumleeftijd.
Dit betekent dat in Nederland ook jonge kinderen opgenomen kunnen worden in de gesloten jeugdzorg,
hetgeen ook gebeurt. Onderzoeksjournaliste Van Beek toont aan dat dit ook gaat om een aanzienlijk aantal.




72
   Hélène van Beek, ‘Kinderen van de Staat – Jeugdzorg in ademnood’, Baarn 2020.
       Floor Ligtvoet, ‘Grote zorgen over suïcidepogingen jongeren in gesloten jeugdzorg’, Nieuwsuur 29 september 2018, op:
73, 74, 75

        nos.nl/nieuwsuur/artikel/2252605-grote-zorgen-over-suicidepogingen-jongeren-in-gesloten-jeugdzorg.html
76
   VNG, ‘Experteams realiseren passende zorg’, op: vng.nl/artikelen/expertteams-realiseren-passende-zorg




                             De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                     30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>5% van alle kinderen in een gesloten instelling is 12 jaar of jonger. Van Beek geeft zelfs een voorbeeld van
een vijfjarig meisje. De absolute aantallen in Nederland van twaalf-minners in een JeugdzorgPlus-instelling
over de afgelopen jaren zijn:
•	2016: 45 kinderen jonger dan twaalf jaar.
•	2017: 51 kinderen jonger dan twaalf jaar.
•	2018: 39 kinderen jonger dan twaalf jaar.
Er is te weinig controle op de uitvoerende macht volgens Feiner:
“Wat ik heel belangrijk vind, is dat dat ik ervan overtuigd ben dat veruit de meeste kinderrechters, jeugd­
beschermers, mensen die werken in instellingen, dat echt wel met hart en ziel doen.”77


“Het grote probleem daarbij is dat iedereen denkt, en vooral de uitvoerende macht, omdat ze het beste met
de kinderen voorhebben, dat controle helemaal niet zo belangrijk is. ‘We willen kinderen alleen maar helpen’,
zeggen ze. Dat is de reden dat er in het civiele jeugdrecht veel meer ruimte is gegeven aan de uitvoerders
om te handelen, zonder er goed toezicht op is.”78


Volgens Feiner vergroot deze mentaliteit de risico’s op verkeerde beslissingen en willekeur. Dit in een situatie
waarbij kinderen en ouders de mogelijkheden hebben om zich goed te verdedigen, in tegenstelling tot situaties
die onder het strafrecht vallen. Uitnodigingen voor rechtszittingen worden bijvoorbeeld niet aangetekend
verstuurd. Dit vergroot het risico op het niet zien van de uitnodiging, zeker voor ouders die onder bewindvoering
staan of in de schuldsanering zitten. Een tijdige reactie of voorbereiding is dan al zeer lastig. Binnen het
strafrecht werkt dit anders. Brieven worden aangetekend verstuurd en er is de waarborging dat iemand die
wordt beschuldigd, minimaal tien dagen van tevoren op de hoogte moet worden gesteld van de dagvaarding.79


Geen effect
In het boek ‘Kinderen van de Staat’ worden meerdere studies naar de effecten van gesloten jeugdzorg aan­
gehaald. Uit de studies blijkt dat gesloten jeugdzorg niet werkt. Met name wanneer kinderen meerdere malen
in de gesloten jeugdzorg zitten. Saillant detail is dat meer dan een kwart van de kinderen vaker dan één
keer in een gesloten instelling zit.80


Over het jaar 2020 wordt door Jeugdzorg Nederland wel goed nieuws gemeld. Op 8 april 2021 publiceren
zij op hun website het volgende:
“Het aantal jongeren dat in 2020 in instellingen voor JeugdzorgPlus (gesloten jeugdzorg) is geplaatst, is met
18% gedaald ten opzichte van het jaar ervoor. Dat blijkt uit de jaarlijkse plaatsingsgegevens van Jeugdzorg­
Plus. Het aantal jongeren in de JeugdzorgPlus daalt al langer. ‘Dat is een goede ontwikkeling die mede het
gevolg lijkt te zijn van het beleid van gemeenten en jeugdzorginstellingen, en de inzet op alternatieve en
beter passende vormen van zorg,’ zegt Bas Timman, bestuurslid van Jeugdzorg Nederland.”81


Echter, er worden gelijk weer kanttekeningen geplaatst bij dit goede nieuws door Timman:
“De (forse) afname in 2020 kan deels het effect zijn van de coronacrisis waardoor jongeren minder goed
in beeld waren. Bovendien kan de crisis ook leiden tot meer zorg straks. We zien nu al dat de druk op de
jeugd-ggz groot is.”82




            Hélène van Beek, ‘Kinderen van de Staat – Jeugdzorg in ademnood’, Baarn 2020.
77, 78, 79, 80

81, 82
         Jeugdzorg Nederland op de website: www.jeugdzorgnederland.nl/actueel/forse-daling-jongeren-in-jeugdzorgplus-in-2020/



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Niet beschermd
In elk geval twee commissies onderzochten de afgelopen tien jaar geweld en (seksueel) misbruik in de jeugd­
zorg. De eerste commissie werd geleid door Diederik Samson en de tweede commissie door Mischa de Winter.
Daarbij keken zij naar de periode vanaf 1945 tot heden. Nederland schrok van de uitkomsten en er kwamen
excuses van de verantwoordelijken, onder wie minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS). Uit het onderzoek van Commissie De Winter is gebleken dat 75% van de kinderen die na de Tweede
Wereldoorlog in pleegzorg zaten, te maken hadden gehad met fysiek, verbaal (vernedering of geestelijk
mishandeling) of seksueel geweld. In die 75 jaar zaten naar schatting tienduizenden kinderen in de jeugdzorg.
Slachtoffers meldden over de jaren voor 1970 fysiek en psychisch geweld dat vooral uitgeoefend werd door
groepsleiding en pleegouders. Na 1970 verschoof dit naar meer fysiek geweld van pupillen onderling. Ook in de
meest recente periode vinden veel betrokkenen – jeugdigen en groepsleiding – het klimaat nog onveilig, vooral
in de gesloten jeugdzorg, de justitiële jeugdinstellingen en de opvanglocaties voor alleenstaande minderjarige
vreemdelingen.83


Voor ex-pupillen blijkt psychisch geweld, zoals aanhoudend treiteren, vernederen en isoleren, van grote invloed
op hun latere leven. Veelgenoemd worden psychosociale gezondheidsklachten, relatieproblemen en problemen
met het opvoeden van eigen kinderen.


De Commissie De Winter schat op basis van representatief onderzoek dat één op de tien personen die ooit in
de jeugdzorg verbleef, vaak tot zeer vaak geweld meemaakte. Bijna een kwart van de ondervraagden heeft
nooit geweld meegemaakt. Uit datzelfde onderzoek bleek dat geweld in pleeggezinnen minder voorkwam
dan in instellingen.84


Veel verschillende factoren hebben een rol gespeeld in hoe het geweld heeft kunnen gebeuren. Ten eerste
de negatieve maatschappelijke kijk op het uit huis geplaatste kind werkte lange tijd geweld in de hand:
strenge tucht werd veelal gezien als de manier om onmaatschappelijkheid en moreel verval van kinderen
te bestrijden. Ten tweede waren de financiële middelen permanent onvoldoende om geschikt personeel te
vinden en voor langere tijd aan zich te binden. Ten derde blijkt onvoldoende professionaliteit (opleiding en
methodie­ken) een belangrijke oorzaak van geweld alsook het bij elkaar plaatsen van grote groepen kwets­
bare kinderen. Ten vierde zette uitgebreide wet- en regelgeving die bescherming moet bieden aan kinderen
en een bredere professionalisering van de jeugdzorg pas in de jaren negentig van de vorige eeuw door en
deze is tot op heden nog niet ‘af’. Tot slot heeft het toezicht op de kinderen in instellingen en pleeggezinnen in
de gehele periode gebreken gekend. Doorgaans werd bij geweld niet ingegrepen. Pupillen konden of durfden
niet over geweld te praten. Als er sprake was van geweld konden ze vrijwel bij niemand terecht. Het toezicht
door inspecties was in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog marginaal. Het uitgangspunt was dat
de verantwoordelijkheid bij de particuliere instellingen lag. De toezichthoudende rol van de overheid werd in
de jaren 70 van de vorige eeuw groter, maar bleef in de praktijk daarna vooral op afstand. Uit het onderzoek
komt naar voren dat de overheid – uitgezonderd bij grote calamiteiten – nauwelijks op signalen van geweld
reageerde.85


Naar aanleiding van Commissie De Winter kunnen slachtoffers van geweld in de jeugdzorg in aanmerking komen
voor een financiële tegemoetkoming van vijfduizend euro (!) via het Schadefonds Geweldsmisdrijven. Ook heeft
het Rijk gesteld dat er een website beschikbaar komt specifiek voor deze slachtoffers en waar ervaringen
van andere slachtoffers worden gedeeld. Tot slot komt er een contactpunt waar slachtoffers geholpen worden
om passende hulp te krijgen. Echte antwoorden op de eerdergenoemde oorzaken zijn dit niet.




83, 84, 85
             Commissie de Winter, ‘Onvoldoende beschermd – geweld in de Nederlandse jeugdzorg 1945 - heden’, juni 2019.



                                  De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                           32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Armoede als risicofactor voor jeugdhulp
Vanwege corona, en de daarmee gepaard gaande economische neergang, wordt verwacht dat het aantal
gezinnen in armoede in Nederland zal groeien. Het risico om in een gezin met geldzorgen op te groeien is
groter voor kinderen uit eenoudergezinnen, bijstandsgezinnen, gezinnen met laagopgeleide ouders en kinderen
uit migrantengezinnen en vluchtelingengezinnen.
Binnen de jeugdhulp in Nederland kennen we zes domeinen die van positieve of negatieve invloed kunnen
zijn op de draagkracht en draaglast van een gezin:
•	Kindfactoren.
•	Ouderfactoren.
•	Gezinsfunctioneren.
•	Contextuele factoren.
•	Sociaal netwerk.
•	Hulpverlening.       86




Armoede is een zeer belangrijke contextuele risicofactor met betrekking tot jeugdhulp. Senior-adviseur bij
het Nederlands Jeugdinstituut Hilde Kalthoff schrijft op basis van onderzoek:
“Ouders die in armoede leven geven aan niet altijd in de basisbehoeften van het gezin te kunnen voorzien
en stress te ervaren vanwege het leven in armoede. Door deze stress komt de band tussen ouders en kinderen
soms onder druk te staan, bijvoorbeeld doordat ouders minder aandacht voor hun kinderen hebben, hun
kinderen minder stimulering, structuur en ondersteuning bieden, minder vaak positief op hun kinderen reageren,
of doordat er weinig momenten zijn om samen te ontspannen en plezier te maken. Ook maakt stress het
moeilijker om goed te reflecteren op het eigen opvoederschap en wordt gedrag van jeugdigen eerder als
problematisch gezien. Langdurige stress kan daarnaast leiden tot minder sensitiviteit in de ouder-kindinteractie,
waardoor er risico op onveilige hechting ontstaat. Dit is een risicofactor voor het ontstaan van latere problemen
bij het kind.


Maar armoede brengt nog meer risico’s met zich mee voor de ontwikkeling van jeugdigen. Zo kunnen materiële
achterstanden bijdragen aan stressklachten, slechtere concentratie op school en leerachterstanden. Armoede
is daarnaast een belangrijke risicofactor voor kindermishandeling, gaat vaak samen met het leven in een
minder veilige buurt, hangt samen met een ongezondere levensstijl die kan bijdragen aan een slechtere
gezondheid en geeft vaker onzekerheid over het toekomstperspectief. Ook verliezen veel ouders in armoede
hun sociale netwerk, wat weer kan leiden tot extra financiële en emotionele problemen.”87


“Armoede zorgt niet automatisch voor problemen bij kinderen op lange termijn. Als armoede langdurig is en
samengaat met meer risicofactoren en minder beschermende factoren, is de kans op ontwikkelingsproblemen
van kinderen groot. Het betreft risicofactoren bij ouders (zoals een lage opleiding, alleenstaand ouderschap,
langdurig ziek zijn), bij het kind (bijvoorbeeld moeilijk temperament) en de omgeving (een slechte woonsituatie,
onveiligheid in de buurt). Hiertegenover staan beschermende factoren bij de ouders (goede relatie, veerkracht),
bij het kind (zoals een makkelijk temperament) en in de omgeving (goede sociale netwerken, goed functio­
nerende basisvoorzieningen).”88


Niet alleen Kalthoff, maar ook vele andere (ervarings)deskundigen uit de praktijk van jeugdhulp geven aan
dat het investeren in bestaanszekerheid (inkomen en een woning) vaker de beste vorm van jeugdhulp kan
zijn voor een gezin. Armoede maakt het niet alleen lastig om in de basisbehoeften te voorzien, maar werkt
door in alle lagen van de behoeften piramide.




86
     Website Richtlijnen Jeugdhulp
       https://richtlijnenjeugdhulp.nl/gezinnen-met-meervoudige-en-complexe-problemen/goed-genoeg-opvoederschap/factoren/ 2 juli 2020.
87, 88
        Hilde Kalthoff, ‘Opgroeien en opvoeden in armoede. Over de leefsituatie van kinderen in armoede en de gevolgen’, Nederlands Jeugd­
         instituut 2021.



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Armoede in Nederland neemt toe
Eén miljoen mensen in Nederland moeten rondkomen van een laag inkomen. Eén op de dertien kinderen in
Nederland groeit op in armoede. Als land kiezen we daar ook voor. Armoede in Nederland is een politieke
keuze. Onze nationale onderzoeksinstituten erkennen dat door de lage bijstandsuitkering mensen maandelijks
net-niet-genoeg krijgen (jaarlijks drieduizend euro tekort).89 Het Sociaal en Cultureel Planbureau berekent
sinds enkele jaren het zogenaamde nationale inkomenstekort: “Om het totale inkomenstekort van de arme
huishoudens (inclusief zzp en mkb) aan te vullen zou in 2017 iets minder dan 2,7 miljard euro nodig zijn.” 90
Dat is minder dan 1% van de jaarlijkse uitgaven van de Nederlandse overheid.


Een tekort betekent dat mensen schulden moeten maken om te kunnen overleven en als gevolg daarvan is
er een schuldenindustrie ontstaan. Die industrie bestaat uit vele partijen die mensen met schulden kunnen
helpen. Bijvoorbeeld de voedselbanken, sport- en cultuurfondsen, budgetmaatjes en schuldhulpverlening.
Uiteindelijk overlijden arme mensen zes jaar eerder dan mensen met een hoog inkomen, zo meldde de Raad
voor Volksgezondheid & Samenleving. Sinds 1979 is de koopkracht van de bijstand afgenomen en tot 2035
wordt de bijstand verlaagd. Werk is daarnaast geen garantie tegen armoede en geschat wordt dat schulden
de samenleving zeventien miljard kosten.91


Passend Onderwijs en jeugdhulp
Naast de decentralisatie van de jeugdhulp in 2015 naar gemeenten, vond er nog een andere transitie plaats.
Passend Onderwijs werd in 2014 ingevoerd. Binnen deze transitie werden verschillende beleidsprogramma’s
voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften vervangen. Vanuit het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap heeft er na vijf jaar een evaluatie plaatsgevonden naar de werking van Passend Onderwijs.
Uit de evaluatie is gebleken dat de stelselwijziging voor leraren en ouders echt minder heeft opgeleverd dan
gedacht. Sterker, het effect van Passend Onderwijs op leerlingen en studenten is niet goed vast te stellen.
In de evaluatie worden ook de knelpunten in de afstemming met jeugdhulp benoemd:
“Scholen ervaren dat het lastig is om goede afspraken te maken met jeugdhulpverleners over ondersteuning
van leerlingen die dat nodig hebben. Ze hebben te maken met wisselingen in jeugdhulpteams, met onduide­lijk­­
heid over de regie, en met wachtlijsten voor onderzoek en behandeling. Verder hebben scholen (net als ouders)
last van discussies die soms ontstaan over wie welke kosten moet dragen. Knelpunten in de afstemming spelen
het meeste in het speciaal onderwijs, waar relatief veel leerlingen met jeugdhulp te maken hebben.” 92


Echter, ook andersom zijn de verwachtingen niet uitgekomen. In de evaluatie wordt aangegeven dat Passend
Onderwijs strikt genomen weinig directe gevolgen heeft gehad voor het handelen van leraren, dus hun dagelijkse
praktijk. In de evaluatie staat:
“Er zijn landelijk niet substantieel meer leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften in het regulier onderwijs
terechtgekomen. Het door leraren gerapporteerde percentage is al sinds 2008 stabiel, het gaat om 20-25%
van de leerlingen in hun groep. Wel zijn er aanwijzingen dat de aard en complexiteit van de onderwijsbehoeften
veranderd zijn: vaker gedragsproblemen in plaats van – of naast – leerproblemen, en vaker meervoudige
problemen. Leraren hebben niet substantieel meer hulp gekregen bij de ondersteuning van deze leerlingen.
Weliswaar kregen op veel plaatsen intern begeleiders en ondersteuningscoördinatoren extra uren, maar dat
is vermoedelijk door leraren niet altijd gezien of herkend als een gevolg van Passend Onderwijs. Ook nam in
het primair onderwijs het aantal onderwijsassistenten toe, maar niet zodanig dat elke leraar over deze hulp
kan beschikken.




89
      Sociaal Cultureel Planbureau en Nibud.
90, 91
        Tonie Broekhuijsen, ‘Armoede in Nederland (5): hoe komen we er vanaf?’ Follow the Money 11 maart 2021.
92
     Guuske Ledoux, Sietske Waslander, Ton Eimers, ‘Evaluatie Passend Onderwijs – Eindrapport Mei 2020’, op:
      https://evaluatiepassendonderwijs.nl/publicaties/eindrapport-evaluatie-passend-onderwijs/



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                       34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Er is niet groot ingezet op deskundigheidsverhoging van leraren in het regulier onderwijs. De hiervoor verant­
woordelijke schoolbesturen laten dit vaak over aan de scholen. Scholen geven aan dat de deskundigheid
van leraren over Passend Onderwijs enigszins gegroeid is vergeleken met vijf jaar geleden. Leraren vinden
zichzelf gemiddeld bekwaam genoeg om leerlingen extra te ondersteunen. Ze vragen eerder om faciliteiten
(kleinere klassen, meer handen in de klas) dan om scholing.” 93


Leraren ervaren al langer meer belasting en het onderwijs moet structureel beter
In het evaluatierapport over Passend Onderwijs staat dat leraren al langer meer belasting ervaren en dat
leraren die toeschrijven aan Passend Onderwijs. Echter, het rapport stelt ook dat leraren die belasting al
ervoeren bij de start van Passend Onderwijs en dat betekent volgens het evaluatierapport dat er al eerder
meer aan de hand is in het onderwijs. Leraren gaven bijvoorbeeld aan: te grote klassen, te veel leerlingen
met ondersteunings­behoeften, te weinig ondersteuning en te zware eisen van de inspectie. Daar bovenop
kwam dan nog eens Passend Onderwijs. Leraren stellen niet de uitgangspunten van Passend Onderwijs ter
discussie, maar wel de organisatie en de beschikbare faciliteiten.


Dat er meer aan de hand is in het onderwijs, blijkt ook uit het rapport ‘De Staat van het Onderwijs 2021’ van de
Inspectie Onderwijs. Het onderwijs in Nederland moet structureel beter volgens de inspectie. De basisvaardig­
heden van leerlingen zijn onder de maat (onvoldoende taalvaardigheid, rekenvaardigheid en maatschappelijke
vaardigheden), maar ook de kansenongelijkheid neemt toe, wat nog eens wordt versterkt door de huidige
coronacrisis.94




93
      uuske Ledoux, Sietske Waslander, Ton Eimers, ‘Evaluatie Passend Onderwijs – Eindrapport Mei 2020’, op:
     G
     https://evaluatiepassendonderwijs.nl/publicaties/eindrapport-evaluatie-passend-onderwijs/
94
     Inspectie van het Onderwijs, ‘De Staat van het Onderwijs 2021’, 14 april 2021, op:
      www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2021/04/14/de-staat-van-het-onderwijs-2021



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                       35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>7. Ruimte
In deze dimensie wordt gekeken naar de invloed van ruimtelijke en fysieke omgevingsinvloeden binnen de
wereld van de jeugdhulp.




Invloed ruimtelijke kwaliteit geen issue in gesprekken
In het gesprek over de wereld van de jeugdhulp en in de literatuur lijkt de ruimtelijke inrichting nagenoeg
volledig afwezig. ‘Lijkt’, want als de randvoorwaarden voor een gezond opvoed- en opgroeiklimaat verder
worden geanalyseerd, wordt duidelijk dat deze impliciet wel degelijk een belangrijke rol spelen.


Voor het ontwikkelen van sociale binding is een plek nodig waar een kind langdurig op een plek kan blijven,
een omgeving waarin ontmoeting mogelijk is (fysiek). Kijkend naar de jeugdhulp specifiek, is onderzoek hier­
naar nagenoeg niet aanwezig. Echter, in een aanpalend domein, de medische wereld, is dit wel onderzocht.


Zo stelde Mobach in 2009 in zijn boek ‘Een organisatie van vlees en steen’ 95 dat de ruimtelijke omgeving
duidelijk invloed heeft op het genezingsproces van patiënten in een medische context. De positieve invloed
op angst, stress, pijn en depressiviteit waren helder. In de medische wereld is de betekenis van de ruimtelijke
inrichting van het moderne ziekenhuis verschoven van een huisvesting tot een ondersteuningsfunctie in het
medische zorgproces. De omgeving geneest mensen niet, maar kan wel zorgen voor een sneller en beter
proces, zo leek het.


De ruimtelijke ongelijkheid neemt toe
De Raad Volksgezondheid & Samenleving stelt dat mentale en fysieke gezondheidsproblemen vaak nauw
samenhangen met bredere maatschappelijke en ruimtelijke omstandigheden.96 Zij adviseren dan ook om in
te zetten op een gezonde, sociale leefomgeving. Niet alleen fysiek-ruimtelijk, maar ook in voorzieningen:
ruimte voor ontmoeting in buurten en wijken, veilige werk-, leer- en studieomgevingen en een omgeving die
uitnodigt tot gezond eten en gezond gedrag. Dat zal een omgeving zijn die chronische zorgen en stress
voorkomt en zo kan bijdragen aan gelijke kansen op het gebied van gezondheid. Dit is belangrijk, want de
kansenongelijkheid in onze samenleving neemt steeds verder toe, en daarmee ook de ruimtelijke ongelijkheid.97




95
     Mobach, M., ‘Een organisatie van vlees en steen’, Koninklijke Van Gorcum, 2009
96, 97
       Raad Volksgezondheid & Samenleving, ‘Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving – Vier prioriteiten voor de nieuwe
        kabinetsperiode’, 5 maart 2021.



                               De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                          36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>In de voorbije tien jaar is een herwaardering op gang gekomen voor de ruimtelijke inrichting van wijken.
Naast aandacht voor speelvoorzieningen genereert ook de nieuwe Nationale Omgevingsverordening (NOVI)
en de daaruit volgende Provinciale en Lokale uitwerkingen extra aandacht voor duurzaamheid. Dit leidt tot
een toenemend aantal vergroenings- en verduurzamingsinitiatieven. In bebouwde omgeving wordt door heel
Nederland gewerkt aan ‘tiny forests’, stadstuinen, volkstuintjes, groene schoolpleinen, etc. Hiermee werd
niet alleen de relatie tussen mens en natuur hersteld en een positief effect bereikt voor de biodiversiteit,
maar werd als neveneffect een impuls gegeven aan de sociale inrichting van wijken en dorpen.




                       De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                           37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>8. Artistiek
Creativiteit en vindingrijkheid zijn wat de menselijke ontwikkeling heeft voortgedreven sinds het begin
der tijden. In deze dimensie wordt bezien in hoeverre de dimensie artistiek deel uitmaakt van de wereld van
de jeugdhulp.




Kunst raakt mensen
Kunst heeft het doel te prikkelen. Films als ‘Alicia’ en het Duitse ‘System Crasher’ zijn voorbeelden van artistieke
uitingen die het grote publiek kennis hebben laten maken met de wereld van de jeugdhulp. Het Vergeten Kind
Filmfestival is een ander voorbeeld waarmee getracht wordt meer bewustwording te creëren en het gesprek
op gang te brengen.


Naast de herinnering kan kunst nog andere functies hebben, zoals het bieden van hoop, ruimte geven aan
verdriet en leed, maar kunst kan ook bijdragen aan zelfinzicht en ontwikkeling. Onze oordelen zijn vaak opper­
vlakkig en/of vooringenomen, we vinden dingen snel ‘vreemd’, wat een defensieve houding is. Kunst breidt
onze ervaringen uit en laat ons (weer) gevoelig worden voor wezenlijke zaken in het leven. De documentaire
‘Alicia’ (2017) van Maasja Ooms laat ons deze functies van kunst doorleven. In de documentaire volg je Alicia:
Alicia is één jaar oud als ze uit huis wordt geplaatst. Via een pleeggezin komt ze op vijfjarige leeftijd terecht
in een kindertehuis en als ze negen is zit ze daar nog steeds, in afwachting van plaatsing bij een nieuw gezin.
Dit is het moment waarop de documentaire Alicia begint.


De film volgt drie jaar lang het dagelijkse leven van het meisje, observerend en dicht op de huid gefilmd.
Hoop, verwachting, onmacht en het effect van een gebrek aan perspectief zijn direct invoelbaar. Dreigt ze
hierdoor te ontsporen of zijn we getuige van een onontkoombare geschiedenis die zich herhaalt? Wie beslist
er over Alicia’s lot en toekomst?98


Doordat de documentaire drie jaar lang Alicia volgt, geeft dit een ander perspectief op het jeugdhulpsysteem.
Daar waar we ‘normaliter’ kinderen wellicht op één moment zien binnen een instelling, onder behandeling
van hulpverleners, aan de hand van ‘onbegrepen gedrag’, zien we in de documentaire waar het echt om gaat:
een meisje dat zich in de steek gelaten voelt en snakt naar liefde en aandacht. In het hier en nu van jeugdhulp
zien we dat echter niet, dan gaan we met Alicia aan de slag door middel van allerlei behandelingen voor
dat ‘onbegrepen gedrag’. Hoewel er door hulpverleners hard wordt gewerkt en zij echt hun best doen voor
Alicia, geven we Alicia niet waar zij behoefte aan heeft: liefde en aandacht.


De gedichten van Jason Bhugwandass over jeugdhulp en wat dit met hem heeft gedaan, zijn een andere
vorm van kunst. Ze maken ons bewust van het feit dat kijken naar jeugdhulp vaak vanuit een analytische
houding gebeurt, maar wanneer je een gedicht leest of ernaar luistert, kom je op een ander begrip en gevoel
over jeugdhulp in Nederland.
98
     Maasja Ooms, ‘Alicia’, 2017: www.vpro.nl/speel~VPWON_1198538~alicia-2doc~.html



                              De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                            38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>         Instellingskind


         Ik ben gecultiveerd, het normale leven verleerd
         Ik ben een instellingskind in hart en nieren
         Geen normen, geen waarden en zeker geen manieren
         Ik ben verpest. De jeugdzorg heeft mij nu gemaakt
         Er is niks wat ik mooi vind, niks wat mij raakt
         Twintig jaar, en ik ben vogelvrij
         Ongeketend, onbelast, maar er is niks over van mij
         Geen sprankel in mijn ogen, als ik me even niet gedraag
         Geen sarcastisch antwoord op een retorische vraag
         Er is niks wat mij nog maakt, en mijn zelfvertrouwen is stuk
         En ik spreek geen ABN meer, want het interesseert me gewoon geen fuck
         Ik durf niet meer van mijn kamer als ik dorst heb in de nacht
         Cornflakes en cruesli, maar alleen op zaterdag
         Maakt niet uit in welke tijd of welke ruimte ik me bevind
         Je kan een kind uit de jeugdzorg halen, maar de jeugdzorg nooit uit het kind99




Art Brut of Outsider Art
Wanneer kinderen of jongeren die gebruikmaken van jeugdhulp kunst maken, kan daarvoor de term ‘Art Brut’
wordt gebruikt. Deze term werd voor het eerst gebruikt in 1948 door de Franse kunstenaar Jean Dubuffet.
Hij gebruikte de term voor kunstwerken die gemaakt waren door mensen die deels of geheel buiten de
maatschappij staan, zoals psychiatrische patiënten, kinderen, mensen met een verstandelijke beperking,
gedetineerden en ‘primitieve volken’. De Engelse vertaling ‘Outsider Art’ werd voor het eerst gebruikt door
kunstcriticus Roger Cardinal in 1972. Deze kunstvorm houdt in dat de kunst gemaakt wordt buiten de grenzen
van de gevestigde normen en waarden van de cultuur om. Dubuffet en Cardinal wilden het gewone leven in
ere herstellen, de poëzie laten zien van het alledaagse leven. Toevallig en wellicht ook ironisch genoeg met
hetzelfde doel als dat van van de transformatie jeugdhulp: terug naar de waardering van het ‘normale’ leven.


Belang van design thinking en experience design is in de jeugdhulp gering
De wereld van de jeugdhulp is maar beperkt innovatief. De innovatie wordt vaak gezocht in het veranderen
van het ‘hoe’, maar nog maar weinig in het ‘wat’. Dat blijft over lange perioden hetzelfde. Juist in Design
Thinking en denken in ervaringen wordt gekeken naar ideeën van buiten de sector. Echter, binnen de wereld
van de jeugdhulp zijn dit nog onderbelichte elementen en denkwijzen. Er wordt gedacht vanuit professie en
organisatie. In interactie met andere werelden wordt gezocht naar elementen die passen in de eigen wereld
en die ingevuld kunnen worden.


Het ontwikkelen van nieuwe concepten met andere sectoren en het incorporeren van inzichten uit andere
sectoren gebeurt slechts zeer mondjesmaat. Voor innovatie en transformatie is creativiteit wel een urgent en
nood­zakelijk begrip. Creativiteit is namelijk het proces waardoor uit de menselijke geest nieuwe inzichten tot
stand komen. Deze nieuwe inzichten maken het mogelijk om nieuwe toepassingen te maken. Door creativiteit
te bevorderen kan je dus organisaties stimuleren en faciliteren in het creëren van nieuwe praktijken, en daar­
mee is het de eerste stap van een innovatieproces. Innoveren is uiteindelijk niet veel meer dan het succesvol
implementeren van een creatieve (nieuwe) toepassing.




99
      ason Bhugwandass, ‘Instellingskind’, opgenomen in boek: ‘Echt doen wat nodig is – Pleidooi voor kleinschalige effectieve jeugdhulp’,
     J
     Stichting Beroepseer 2018.



                                De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’                                                 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>De Wereld van Aandacht Deel 1: De wereld van het ‘hier en nu’ | November 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>WERELD VAN AANDACHT
De wereld van het ‘daar en dan’ (deel 2)




Geschreven door Femke van Abeelen van Planet F
in opdracht van Stichting Het Vergeten Kind - Juni 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>INHOUDSOPGAVE

Inleiding                                                                             3

DEEL 2: DE WERELD VAN HET DAAR EN DAN                                                 5

1. Uit niets ontstaat nooit iets                                                     4

2. Filosofie                                                                          6

3. Politiek                                                                          10

4. Economie                                                                          12

5. Wetenschap en technologie                                                         16

6. Sociaal                                                                           18

7. Ruimte                                                                            22

8. Artistiek                                                                         24



A. Samen werken aan een klimaat van aandacht                                         26

B. De huisarts, een vertrouwd gezicht in de wijk                                     27

C. Relatie, Ruimte en Reflectie als leidende principes                               28

D. Centraal het decentrale versterken                                                29

E. Veiligheid 2.0                                                                    30

F. Wonen doe je op een plek die je thuis noemt                                       31




                    De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’        2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>INLEIDING
Whitepaper De Wereld van Aandacht

Dit whitepaper ‘De Wereld van Aandacht’ is opgesteld in opdracht van Stichting Het Vergeten Kind en bestaat
uit twee delen; de wereld van het ‘hier en nu’ en de wereld van het ‘daar en dan’.


Als kind doen we niets anders dan dromen over die andere wereld. Die wereld waar dingen anders en beter
zijn. Het is die verbeeldingskracht die in ons allemaal zit, die wij willen aanboren met dit tweede deel van het
whitepaper, de wereld van het ‘daar en dan’.


Door verbeeldingskracht te combineren met trends, ontwikkelingen, literatuuronderzoek, ideeën en adviezen
van (ervarings)deskundigen, kennisinstituten en baanbrekers, hebben wij een nieuwe wereld gecreëerd
waarin onze jeugdigen leven. Een betere wereld voor jeugdigen, waarin elk kind in Nederland zich gehoord
en gezien voelt, op een veilige plek woont en zich positief kan ontwikkelen, zodat het zijn/haar eigen plek
vindt in de maatschappij.


Dit tweede deel kent het perspectief van 2041. Vanuit dat toekomstig perspectief wordt gekeken naar de
wereld van de jeugd(hulp) op dat moment en wordt teruggekeken naar de weg en gebeurtenissen in de
jaren sinds 2021. De onderstaande tijdlijn geeft hiervan een klein overzicht.



                2021
                                  Deltaplan bestaanszekerheid en kansengelijkheid       Halvering aantal kinderen onder armoedegrens




               Uitspraak
          Arbitrage VNG-Rijk
          Transitie tot 2028                                                                                     2041
                                          2025                                           2030                    Heden




                                                                                                                Nederland
                                          Ministerie             Invoering               Levens-              Gidsland voor
                                             voor               Landelijke             vaardigheid             levensgeluk
                                         Gezinnen &            Standaarden            in curriculum                 &
                                        toekomstige                                     onderwijs             economische
                                           relaties                                                          innovatiekracht




                                                                   2026                    33% minder specialistische voorzieningen t.o.v. 2021
      Programma ‘Centraal het Decentrale versterken’                                   Transitie kleinschalige woonvoorzieningen in wijken voltooid
     Principe ‘Goed boeren betekent ook terugploegen’                                 Per 40.000 inwoners minimaal 1 kleinschalige woonvoorziening
      Start Scheiding Transitie Wonen en Behandeling                                           Laagste aantal uithuisplaatsingen in Europa
            Stop JeugdzorgPlus/gesloten setting                                                        Geen armoede onder kinderen



                                              Landelijke definities hulp en zorg
                                          Landelijke kwaliteitsstandaard Gezinszorg
                                                     Eén CAO Gezinszorg
                                             Scheiding Wonen en Behandeling




Aan de hand van zeven dimensies wordt deze nieuwe wereld beschreven en inzichtelijk gemaakt. Het doel van
deze wereld is het vertellen van een nieuw verhaal. Een speculatief verhaal dat kansen en mogelijkheden schept om
het ‘abstracte idee van de toekomst’ te visualiseren en er verbinding mee te maken. Wat zouden onze kinderen
wensen dat wij beter voor hen gedaan hadden? Onze nalatenschap is niet iets dat wij achterlaten, maar iets
dat wij gedurende ons leven creëren.




                           De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                                             3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Deze wereld is dus geschreven voor iedereen die een bijdrage kan leveren aan die toekomstige wereld: kinderen
en jongeren, ouders, grootouders, leraren, pedagogisch medewerkers, vrijwilligers, jongerenwerkers, buurtsport­
coaches, wijkteams, jeugdhulpprofessionals, politici, ambtenaren, managers en bestuurders.


De wereld van het ‘daar en dan’ geeft niet alleen een inkijk in de wereld waarin we zouden kunnen leven, maar
deze wereld reikt ook mogelijkheden aan over hoe wij deze wereld zouden kunnen creëren. Daarbij claimen wij
niet dat dit de enige paden zijn die naar het spreekwoordelijke Rome leiden. We willen niet vertellen hoe het
moet, maar wel willen we inspireren door middel van concrete ideeën, voorbeelden en manieren van organiseren.
Deze wereld is een hulpmiddel om voorbij de grenzen van vandaag te kijken, voorbij de beleefde hinderpalen
van de korte termijn en de institutionele belangen. Een hulpmiddel om op een holistische wijze te kunnen vooruit­
kijken naar een andere wereld in de toekomst; de wereld van het ‘daar en dan’.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>DEEL EEN: DE WERELD VAN HET DAAR EN DAN

1. Uit niets ontstaat nooit iets
Zoals de huidige wereld is gebouwd op de fundamenten van het verleden, zo is de wereld van ‘daar en dan’
ook verborgen in de huidige wereld. Ideeën, principes, gedachten en niches zijn al aanwezig in de wereld om
ons heen. Soms zichtbaar, soms nog versluierd. Voor de wereld van het ‘daar en dan’ maken we dan ook gebruik
van voorkennis van anderen en trends die op dit moment ontluiken. Deze zijn niet verborgen of geheimzinnig.
Door rapporten van kennisinstituten, zoals de Sociaal-Economische Raad (SER) en het Nederlands Jeugdinst­i­tuut,
tegen het licht te houden en te kijken naar gelukte en mislukte doorbraakinitiatieven, uitvindingen of processen
kan een beeld worden geschetst over hoe die wereld eruit zou kunnen zien. Deze voorkennis hebben wij bij
elkaar gebracht en gecombineerd met verbeeldingskracht in de voorliggende wereld van het ‘daar en dan’.


Met deze wereld van het ‘daar en dan’ willen wij een overzicht schetsen, een panorama bieden van wat moge­lijk
is, zeker waar dit het ondenkbare betreft. Ogenschijnlijk ondenkbaar, want wij schrijven onze toekomst zelf.



De zeven dimensies
Zoals een land deel uitmaakt van een continent, een continent van een planeet en een planeet van een
universum kan een systeem nooit alleen en op zichzelf bestaan. Het is gebouwd uit verschillende dimensies,
die samen een complex ecosysteem vormen. Ter illustratie: de manier waarop we zaken organiseren, hangt
af van de wijze waarop wij onze omgeving waarnemen. Dat hangt weer af van waarden en normen. Deze
zijn afhankelijk van de economische status, opleiding, cultuur, enzovoorts.




Om deze complexiteit in kaart te brengen, wordt de wereld van ‘daar en dan’ aan de hand van zeven universele
dimensies in beeld gebracht. Sommige daarvan zijn sterk ontwikkeld en aanwezig, andere zijn amper zichtbaar,
maar samen maken ze onze wereld.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                               5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>2. Filosofie
In de dimensie filosofie kijken we naar de dominante denkmodellen die onze samenleving vormgeven. Het zijn
deze ideeën en overtuigingen in de wereld van het ‘daar en dan’ die het ethische en morele gedrag van mensen
en organisaties bepalen. Hoe we de werkelijkheid zien bepaalt hoe we samenleven, denken en werken. Door de
jaren heen veranderen verhalen en daarmee ook ons wereldbeeld.




In 2041 leven we met een ander wereldbeeld dat ontstond op basis van een gevoel van ongemak over de
manier waarop wij publieke taken hadden georganiseerd. Verandering was nodig op vele vlakken en dit werd
zichtbaar door de complexe vraagstukken waar de samenleving mee worstelde: de klimaatcrisis, de woningnood,
toegenomen kansenongelijkheid, toenemende bestaansonzekerheid en die starre, logge en bureaucratische
zorgsystemen. Het publieke domein was op dat moment nog steeds ingericht op strakke controle en regel­
systemen, waarbij denken in productietermen, efficiëntie en rechtmatigheid centraal stonden. De stikstofcrisis,
de COVID-19-pandemie en de toeslagenaffaire aan het begin van de jaren 20 van de eenentwintigste eeuw
werkten als een vliegwiel voor een fundamentele overpeinzing over de inrichting van het publieke domein.
Steeds meer mensen riepen op om de dingen daadwerkelijk anders te gaan zien. Publieke taken, zoals de
hulp aan jeugdigen en onderwijs, stonden vol in het licht van heroverweging en herwaardering.


Twee waarheden die naast elkaar bestaan: standaardisering én maatwerk
Het productiedenken dat gekenmerkt wordt door (massa)productie, standaardisering, efficiency, regels en
protocollen, specialisatie, kwaliteitscontrole en het voorkomen van fouten, werd verrijkt met een andere manier
van denken: het complexiteitsdenken. Door het complexiteitsdenken verkregen we het inzicht dat gezinnen
complexe open systemen zijn die voortdurend in verandering zijn als gevolg van de interactie tussen de gezins­
leden onderling alsook tussen de gezinsleden en hun omgeving. Vele verschillende elementen en factoren
kunnen een rol spelen waarom het in een gezin niet lekker draait. Daarbij hoeft geen sprake te zijn van lineaire
verbanden tussen al die elementen en factoren. Om gezinnen goed te kunnen helpen was iets anders nodig
dan alleen maar gestroomlijnde processen of de nauwkeurig geformuleerde zorgproducten: de mense­lijke maat.
Ruimte voor empathie en betrokkenheid om van daaruit het juiste te kunnen doen. Elk gezin is anders en elke
situatie is anders. Het is daarom belangrijk om verschil te mogen maken. Het organiseren van maatwerk werd
een tweede normaal.


Geen jeugdhulp, maar gezinszorg
Door het omarmen van de complexiteit en de focus op de interacties tussen de gezinsleden onderling en ook
de interacties met de omgeving te leggen, werd duidelijk dat het begrip ‘jeugdhulp’ niet het juiste woord was.
Bijzonder gedrag van een kind of jongere kwam vaak voort uit de interacties in het gezin en diens omgeving.
Denk aan chronische stress die voortkomt uit het opgroeien in kwetsbare en traumatische omstandigheden:
depressies, stress of verslavingen bij ouders, vechtscheidingen of situaties van bestaansonzekerheid.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                               6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Dat leidt ertoe dat kinderen en jongeren ontregeld raken en blijven. De hulp moet zich dan ook niet alleen
richten op het bijzondere gedrag van kinderen of jongeren, maar juist op de gehele omgeving. Ouders, broers,
zussen, vrienden, klasgenoten, buren, het is maar net om wie het gaat. Jeugdhulp werd dan ook gezinszorg.


Aandacht en zorg vanuit het hart: ruimte, relatie en reflectie
Om te voorkomen dat we kinderen en jongeren reduceerden tot hun dossier, hun moeilijkheden of een nummer
op de wachtlijst, werd het belangrijk dat professionals nabij zijn. Een houding die jongeren het gevoel geeft
dat mensen geloven in hun kwaliteiten en hun toekomst. Echte aandacht die het voor kinderen mogelijk
maakt om zich geliefd en aanvaard te voelen. Geen professionele afstand meer, maar aandacht, verbinding,
contact en vertrouwen, zodat een gelijkwaardige relatie kan ontstaan. Deze nieuwe professionaliteit werd
vertaald naar drie nieuwe R’en. Naast Rust, Reinheid en Regelmaat kenden we nu: Ruimte, Relatie en Reflectie.
Geen dichtgetimmerde behandelprotocollen, maar instrumenten die Ruimte geven aan het gezin en de
professional. Om die ruimte met elkaar in te vullen, moet er een wederkerige Relatie bestaan tussen het gezin
en de professional die aansluit bij de motivatie en behoeften van dat gezin. Dit, zodat er wederzijds vertrouwen
kan ontstaan. Om de professionaliteit van de zorgverlener te kunnen borgen én voortdurend de eigen en
algemene beroepspraktijk te verbeteren, wordt sterk gestuurd op Reflectie.


Stabiliteit en continuïteit boven snel en goedkoop; oftewel: kwaliteit
Het jarenlang organiseren vanuit het begrip efficiency leidde ertoe dat de voormalige jeugdhulp steeds verder
was uitgekleed. Geld was de focus. Er was onvoldoende tijd en ruimte voor de behoeften van jeugdigen, voor
professionele reflectie, coaching en ontwikkeling. Dat zorgde weer voor meer angst, onveiligheid en repressief
gedrag bij professionals. Het afzonderen van jongeren bleef daardoor bestaan, net als de instabiliteit van
personeel door onderbezetting, personeelswisselingen en een hoog ziekteverzuim. Om aandacht en zorg
vanuit het hart mogelijk te maken, veranderde de focus van geld naar kwaliteit. Voldoende tijd en ruimte voor
de behoeften van kinderen, hun omgeving en professionals. Rust, stabiliteit en continuïteit. Er vond dan ook
een paradigmashift plaats: sturen op basis van kwaliteit in plaats van op efficiency. Het sturen op kwaliteit
leidde tot meer tijd voor het kind en het gezin evenals minder onnodige gezinszorg.




                                       Efficiency
               Hogere                optimaliseren                 Minder                Kwaliteit
                                            &                                   2041
               kosten                                              kosten               door relatie
                                    Kostenreductie
                                       gedreven




                                      Minder tijd                                         Meer tijd
               Meer en                voor gezin                    Minder               voor gezin
                langer                                             en korter
                hulp en      2025    Minder tijd                  gezinszorg             Meer tijd
             verlichtingen              voor                                              voor
                                      kwaliteit                                          kwaliteit




Steunende systemen
Mede door de invloed van design thinking dat in de jaren 20 van de eenentwintigste eeuw een steeds centralere
rol heeft gekregen, werd de gezinszorg mensgericht georganiseerd. Niet langer zijn de specialismen, het aanbod,
de financieringsstromen of de ICT-systemen van organisaties leidend voor de inrichting van die organisatie, maar
bepalen de behoeften en motivatie van de gezinnen de inrichting van die organisaties. Systemen moeten dienen.



                        De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                             7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Door de voortdurende analyse van hetgeen in de praktijk gebeurde, is de voortdurende vraag op directietafels:
Hoe organiseren wij waarde voor gezinnen? Wat is onze opgave en wat zijn de inspanningen die gezinnen echt
verder helpen? Hoe kan een (hulp)vraag zo goed en zo snel mogelijk worden geadresseerd? Hoe organiseren
we de beschikbaarheid van deskundigheid? Hoe kunnen we aan diverse toezichthouders inzicht geven over
hoe goed wij ons werk doen? Organisaties gooiden het roer om en dat leidde tot een netwerk van kleinere,
maar meer wendbare organisaties die werkten op basis van de nieuwe professionaliteit. Alles wat niet dienend
was aan de opgave om waarde te creëren voor gezinnen braken zij af of werd aangepast. Alle aandacht
ging uit naar de werkzame factoren en activiteiten die echte waarde voor gezinnen leverden. Hiermee werd
de lijn van succesvolle initiatieven als het Heppie (t)Huis en de Buurtzorg de nieuwe standaard.


Publiek belang prevaleert boven institutioneel belang
Doordat we steeds meer mensgericht gingen organiseren, werd nog beter zichtbaar hoe complex de zorg en
hulp tot dan toe georganiseerd was: de vele verschillende wetten, kaders, financieringsstromen en aanbieders.
Meer samenhang en samenwerking was nodig, en om dat te bereiken, kwam er een omslag in denken van
institutioneel belang naar publiek belang. Deze omslag werd bevorderd door het instellen van juridische en
financiële prikkels. Zo kregen bestuurders van gemeenten de discretionaire bevoegdheid om grensconflicten op
te lossen tussen wetten, organisaties en domeinen. Zo werden discussies over waar een hulpvraag thuishoorde
- Passend Onderwijs of Gezinszorg? – snel beslecht. Ook werden financiële prikkels toegepast die samenwerking
tussen organisaties stimuleren, zoals beloningsafspraken in het kader van shared savings. Organisaties werden
gestimuleerd in het maken van keuzes: Welke vormen van zorg leveren wij wel en welke niet? Welke zorg is
belangrijk voor de regio? Wat is onmisbaar? Waar zijn we goed in, waar zijn we niet zo goed in, waar kunnen we
beter mee stoppen? Het ministerie en de gemeenten hadden in 2021 vanuit de Arbitrage over de jeugdhulp­
gelden gezorgd dat er een apart budget ‘transitiegelden’ beschikbaar was. Dit om organisaties te ondersteunen
bij een zorgvuldige afbouw van vastgoed of omscholing van personeel. Bestuurders en managers die dergelijke
processen zorgvuldig met empathie leidden werden gezien als topbestuurders en topmanagers. Goede voor­
beelden van dergelijke organisatieveranderingen werden breed uitgedragen en gedeeld door boekpublicaties
als ‘De Ingreep’ van Peter Bennemeer.


Tellen en patronen ontdekken in verhalen
Door onderzoek en het complexiteitsdenken zagen we in dat veel kennis over hulp aan kinderen en jongeren
situationeel is. Wat bij het ene gezin had geholpen, hoefde niet per se te werken bij een ander gezin, aangezien
de interacties en omstandigheden anders waren. Ook de prestatie-indicatoren hielpen organisaties en
gemeenten onvoldoende bij het meten van de stand van zaken. Het aantal casussen, bereikte doelgroepen,
wachtlijsten en doorlooptijden gaven nauwelijks inzicht in de vraag hoe het nu werkelijk ging met de gezinnen.
Andere manieren van verantwoorden ontstonden. Steeds meer organisaties reflecteerden op verhalen van
gezinnen die op een gestructureerde en gevalideerde wijze bij elkaar waren gebracht. Op basis van concrete
situaties (de verhalen) kon men patronen herkennen. Patronen die de goede hulp aan gezinnen bevorderden of
juist patronen die dit belemmerden. Op basis van die patronen konden vervolgens besluiten worden genomen.
Bijvoorbeeld het afschaffen van bepaalde regels of juist het nemen van meer tijd in specifieke situaties.
Het werd normaal om te reflecteren en te leren waardoor nieuwe manieren van denken, doen en organiseren
sneller konden ontstaan.


Inclusief organiseren
Voorheen onderschreven we wel met z’n allen dat er gelijke kansen en mogelijkheden voor kinderen en
volwassenen moesten zijn, zodat zij mee kunnen doen in de samenleving, maar dit bleek vaker niet de praktijk.
Soms werden kinderen of volwassenen onbedoeld of onbewust uitgesloten, omdat er bijvoorbeeld geen
doventolk aanwezig was. Of vonden jongeren met een migratieachtergrond minder makkelijk een stage of
baan dan andere jongeren met dezelfde startkwalificatie. Of konden kinderen met bijzonder gedrag niet
meedoen bij de voetbalclub of onderwijs volgen in de eigen buurt. Doordat steeds meer organisaties bij de
ontwikkeling van beleid, diensten, communicatie en personeel steeds meer uitgingen van ‘toegang en bruik­
baarheid voor iedereen’ in plaats van ‘toegang en bruikbaarheid voor de gemiddelde persoon’, nam het


                        De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                             8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>gebruik van specialistische voorzieningen af. Kinderen en volwassenen konden gewoon meedoen. Vrijwilligers
en professionals met pedagogisch werk werden anders gefaciliteerd, waardoor de handelsbekwaamheid van
de (professionele) gemeenschap werd vergroot. Het is nu normaal dat reguliere oplossingen die voor iedereen
werken de voorkeur krijgen boven losse oplossingen voor specifieke doelgroepen. ‘Inclusief organiseren’ heeft
bijgedragen aan een sterke afname van specialistische voorzieningen in Nederland.


Focus op talenten en kwaliteiten
In de begin jaren van de eenentwintigste eeuw werd het concept positieve gezondheid gelanceerd. Dit concept
ging uit van gezondheid als het vermogen van mensen om zich aan te passen aan veranderende omstandig­
heden en niet de aan- of afwezigheid van ziekte. De positieve ervaringen hiermee zijn in 2041 op verschillende
andere domeinen overgedragen, waaronder het onderwijs en de gezinszorg. Een gezonde gezinssituatie
wordt gedefinieerd op basis van de talenten en kwaliteiten binnen het systeem in plaats van problemen, zoals
het hebben van een beperking, stoornis of aandoening. Verschil in talent werd voortaan geaccepteerd. De één
is goed in rekenen en de ander is goed in voetballen. De omgeving van kinderen en jongeren moet in staat zijn
om het talent en de passie met elkaar te verbinden, zodat het beste in kinderen, jongeren en gezinnen naar
boven wordt gehaald. Aangesproken worden op je talenten geeft energie en het ervaren van succes door
kinderen en ouders versterkt het zelfvertrouwen, vergroot de mogelijkheden voor zelfexpressie, de ontwikkeling
van vaardigheden en draagt daardoor bij aan het toekomstperspectief.


Samen beslissen
In 2041 is het heel normaal dat jeugdigen en gezinnen vanuit een gelijkwaardige relatie met elkaar ‘werken’.
Mede op basis van het boek ‘De nieuwe Route’ Van Anke Siegers uit 2016 is er gestuurd op de mindset van
professionals en burgers: dat de regie en verantwoordelijkheid ligt bij de betrokken mensen (de gezinnen) zelf.
Er is respect voor hun autonomie. Kinderen, jongeren en ouders geven niet alleen aan wat voor hen belangrijk
is, maar zij beslissen ook mee in de gezinszorg die zij krijgen. Zij bedenken met elkaar voor welke vragen zij
een antwoord zoeken, nemen besluiten, bepalen hun eigen aanpak en stellen bij als de situatie daarom vraagt.
Professionals gaan er daarbij vanuit dat iedereen betrokken mensen nodig heeft, een netwerk. Dat zijn mensen
die er onvoorwaardelijk en onbetaald zijn, ook tijdens en na eventuele gezinszorg.


De verandering in denken en zien

  De wereld van 2021                                     Transitie   De wereld van 2041

  Standaardisering van zorg                                          Standaardisering én maatwerk in zorg

                                                                     Acceptatie van complexe situaties: nuchterheid,
  Risico’s vermijden en reddersmentaliteit:
                                                                     bescheidenheid en een klimaat waarin fouten
  alles willen beheersen en oplossen
                                                                     maken mag.

  Gericht op problemen en afwijkingen                                Gericht op mogelijkheden, talenten en kwaliteiten

  Jeugdhulp: enkel gericht op kinderen
                                                                     Gezinszorg: gericht op het gezin en hun omgeving
  en jongeren
  Exclusief en individualistisch: specifieke hulp voor               Inclusief en handelingsbekwame gemeenschap:
  specifieke doelgroepen                                             nadruk op services voor ieder
                                                                     Professie vanuit het hart: aandacht, verbinding en
  Professionele afstand
                                                                     relaties

  Efficiency: goedkoop en snel                                       Kwaliteit: stabiliteit en continuïteit

  Systeemwereld is leidend                                           Leefwereld is leidend en systemen steunen

  Institutioneel belang                                              Publiek belang

  Kritische Prestatie Indicatoren: tellen                            Tellen en Vertellen

  Deskundigheid van professionals en instellingen                    Gericht op participatie van kinderen, jongeren en
  hebben de overhand                                                 ouders waarbij samen besluiten worden genomen




                          De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>3. Politiek
Binnen de dimensie politiek richten we ons op machtsverhoudingen, de heersende bestuurscultuur en de
governance van entiteiten.




Maatschappelijk discussie over de rol van de overheid
De toenemende flexibilisering van de arbeidsmarkt, globalisering, informatiestortvloed en technologische
ontwikkelingen gaf voeding aan een groeiend gevoel van onzekerheid bij grote groepen in de samenleving.
In de vroege jaren 20 van de eenentwintigste eeuw leidde dit tot een verscherping van tegenstellingen in de
samenleving met een steeds verdergaande politieke versplintering tot gevolg. Het Nederlandse model van
coalitievorming en polderen kwam steeds verder in het gedrang. Wat was nu de rol van de overheid, zo vroegen
velen zich af. Was dat het ruimte te creëren waarin het maximeren van het geluk en welbevinden van alle
individuen centraal stond, of ruimte creëren, gericht op het borgen van een menswaardige bestaansbasis
voor iedereen? Bij de verkiezingen in 2025 werd duidelijk dat het sociale contract onder Nederland ‘het ruimte
bieden voor een menswaardig bestaan voor iedereen’ was. In de daaropvolgende jaren werden ingrijpende
interventies gepleegd op het gebied van bestaanszekerheid (zie ook economie), woningbouw (zie ook ruimte)
en onderwijs (zie ook sociaal).


Ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties
In 2021 werd er veel gediscussieerd of de decentralisatie van jeugdhulp naar gemeenten wel de juiste keuze
was geweest. Meerdere organisaties en partijen adviseerden en lobbyden om de decentralisatie terug te
draaien en daarmee weer een stelselwijziging door te voeren. Mede op basis van het advies van het NJI
‘Vasthoudend Transformeren’ werd ervoor gekozen om dit laatste niet te doen, maar wel veranderingen
door te voeren onder het programma ‘Centraal het Decentrale versterken’, dat in 2025 werd geïntroduceerd
met de komst van o.a. het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties.


Gemeenten bleven verantwoordelijk voor de uitvoering van gezinszorg. De keuze voor gemeenten als kern­
spelers in het organiseren van die gezinszorg werd als correct en logisch gezien. Het leven van kinderen en
jongeren speelt zich immers af in de wijken en buurten van die gemeenten. Dáár wonen familie, vrienden,
buren en daar worden diepe relaties opgebouwd. Het is ook daar waar gebruik wordt gemaakt van zoge­
naamde basisvoorzieningen, zoals de school, verenigingen, clubs en de huisartsenpraktijk. Een gemeente is dan
ook het beste in staat om op domeinoverstijgende wijze gezinszorg te organiseren. “Door op lokaal niveau
sociale, ruimtelijk en economische elementen in de juiste mix te brengen, is de lokale gemeenschap (inclusief
de lokale overheid) in staat om beschermende factoren voor gezinnen te versterken en een sterk preventief
gezinsbeleid te voeren”, zo luidde het tijdens de troonrede van 2025.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                             10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Er werd echter ook geleerd van de ervaringen met de ‘eerste decentralisatie van jeugdhulp’ naar gemeenten.
Het was gebleken dat het irreëel was om te denken dat alle individuele gemeenten de volledige gezinszorg
zelf konden organiseren. Zo was het moeilijk om administratieve processen te harmoniseren, waardoor veel
bureaucratie bij zorginstellingen ontstond. Ook was de noodzakelijke samenwerking met en tussen (hoog-)
specialistische zorg en Passend Onderwijs moeizaam verlopen.


Het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties kreeg de systeemverantwoordelijkheid voor gezinszorg,
maar ook mandaat ten aanzien van het beleid van flankerende ministeries waar verantwoordelijkheden lagen
voor kinderen, jongeren en ouders. Zo kwamen ook onderwijs, kinderopvang, jeugdcultuur, jeugdsport en
kinderrechters onder mede-aansturing te staan. Door een soortgelijk ministerie voor economie en sociale zaken
in te richten (ministerie van Economie en Bestaanszekerheid) ontstond een netwerkorganisatie op rijksniveau
die de integraliteit die nodig was op lokaal niveau daadwerkelijk kon versterken en stimuleren.


Binnen het programma ‘Centraal het Decentrale versterken’ nam het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige
Generaties de verantwoordelijkheid om vergaande samenwerking en standaardisering op het gebied van
gezinszorg door te voeren. Een jaar na oprichting werd de eerste Standaard gelanceerd. Hierin werden
kern­elementen van het inkoopproces centraal vastgelegd:
•	heldere definities;
•	inkoop, facturatie en verantwoording (contractering, prestaties, bekostiging en contractmanagement);
•	kwaliteit (standaarden die recht doen aan de diversiteit van gezinszorg (van opvoedondersteuning tot
  specialistische hulp).


Deze standaardisering gaf gemeenten ruimte en capaciteit om zich te focussen op inhoudelijke samenwerking
in het primaire proces en het bood het professionele veld ruimte om zich te focussen op effectieve gezinszorg.


Regionale samenwerking tussen gemeenten richtte zich op de ontwikkeling en instandhouding van specialis­
tische gezinszorg door middel van regionale expertteams die lokaal inzetbaar waren, de transformatie naar
kleinschalige woonvoorzieningen in buurten en wijken alsook kennisuitwisseling ten aanzien van de toegang
tot gezinszorg en het versterken van wijken en buurten door middel van beschermende factoren.


Ministerie voor en MET gezinnen en toekomstige generaties
Het principe van horizontaal en verticaal toezicht (burgertoezicht en toezicht door toezichthouders) is in
2041 ook toegepast op beleidsontwikkeling. Het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties is hierin
een van de pioniers. Het ministerie bestaat niet alleen uit ambtenaren, staatssecretarissen en een minister,
maar ook uit een raad van (ervarings)deskundige adviseurs. Oftewel: jongeren, (pleeg)ouders, professionals
en inhoudelijke experts (wetenschap). Zij adviseren niet alleen over het te voeren beleid, maar toetsen ook
de uitvoerbaarheid van het beleid in de praktijk. Als er bijvoorbeeld keuzes worden gemaakt waarbij een
aanbieder of locatie ophoudt te bestaan, wordt er nadrukkelijk getoetst wat dit betekent voor jeugdigen en
gezinnen en of er bijvoorbeeld sprake is van passende vervangende zorg. Het belang van kinderen en jongeren
wordt dus proactief onderzocht en meegewogen in het voorbereiden van voorstellen en in de besluitvorming.
Landelijk beleid wordt daarmee nadrukkelijk gericht op de ondersteuning van het werk in de praktijk.


De politiek richt zich op de lange termijn
Doordat we in Nederland geconfronteerd werden met de vele complexe crises (de klimaatcrisis, de woningnood,
toegenomen kansenongelijkheid, steeds meer onzekerheid van bestaan en starre, logge en bureaucratische
zorgsystemen), werd besloten om te experimenteren met nieuwe democratische vormen, zodat er effectiever
gestuurd kan worden op de langetermijnproblemen van onze tijd. Zo werd onder andere de pilot ‘Bewakers van
de toekomst’ ingericht; een politiek instituut dat de belangen van jongeren zonder stemrecht en toekomstige
generaties behartigt en beschermt.




                       De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                            11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>4. Economie
De dimensie economie omvat het beheer van hulpbronnen waarop de wereld van de jeugdhulp draait en de
sturing daarop. Het omvat markten, belastingen, arbeid en het concept van geld als hefboom.




Een breder welvaartsbegrip: onderwijs en gezinszorg zijn een investering in de toekomst
Bij de keuze in 2025 om de sectoren onderwijs, publieke gezondheidszorg, jeugdhulp en maatschappelijk-/
welzijnswerk onder de mede-aansturing te brengen van het nieuwe ministerie voor Gezinnen en Toekomstige
Generaties werd uitgegaan van een ander welvaartsbegrip dan tot dan toe werd gehanteerd. In de jaren 20
van de eenentwintigste eeuw kwam steeds meer kritiek op onze economie waarin constante groei centraal
stond. Er ontstond ruimte en er kwam een debat op gang over een ander welvaartsbegrip met bekende
voorbeelden als de betekeniseconomie en de donuteconomie. Ook de boeken ‘Fantoomgroei’ en ‘Ministerie
van Verbeelding’ van journalist Sander Heijne en oud-minister Jet Bussemaker droegen bij aan dit debat, en
het nieuwe kabinet na de verkiezingen van 2025 besloot om een breder welvaartsbegrip toe te passen in de
rijksbegroting. Onderwijs en gezinszorg werden voortaan niet meer opgenomen als een kostenpost, maar als
een duurzame investering in onze toekomst. Het Centraal Planbureau gaat in haar rekenmodellen inmiddels
ook uit van begrippen als ‘investering’ en ‘return on social investment’ in plaats van ‘kosten’ en ‘kostenbesparing’.


Heldere definities die voor iedereen begrijpelijk zijn
Door de transformatiehype eind jaren 10 en begin jaren 20 van de eenentwintigste eeuw was er een scala
aan nieuwe termen, modellen en verbloemende beleidstaal ontstaan. Enerzijds waren er ontegenzeggelijk
nieuwe ideeën die om nieuwe termen vroegen, maar niet zelden was het – achteraf gezien – ook een manier
om transformatie te suggereren of om de eigen positie van organisaties te borgen. Vanuit haar verantwoorde­
lijkheid om tot standaarden voor inkoop te komen die regio’s van gemeenten kunnen toepassen, heeft het
ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties bij het oppakken van die taak als eerste stap een eenheid
van de taal in de gezinszorg doorgevoerd. Standaarden en modellen die regio’s van gemeenten konden
toepassen en eventueel aanpassen op bijzondere lokale omstandigheden. Het ministerie koos ervoor om bij
de eenheid in taal niet alleen te kijken naar gezinszorg, maar ook naar andere vormen van zorg. Dit zodat
begrip en samen­werking tussen verschillende domeinen sneller kon groeien. Het ministerie formuleerde vier
kerncompetenties die binnen alle disciplines van zorg (gezinszorg, medische zorg, geestelijke gezondheids­
zorg en ouderenzorg) terug te vinden zijn:
		1. Adviseren = handelingsadviezen, triage en diagnose.
		2. Behandelen = (j-)ggz-behandelingen, operaties, zorgstraten.
		3. Begeleiden = chronische zorg, ondersteuning bij het vergroten van kennis en vaardigheden,
     levensloopbegeleiding.
		4. Wonen = pleegzorg, gezinshuis, woongroep, beschermd wonen, woonzorgcentra.




                       De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Ten aanzien van de mogelijke bekostigingsmodellen van zorg of hulpgerelateerde diensten zijn de volgende
definities of betaaltitels gehanteerd:
		a. Uurtarief, betalen voor tijd.
		b. Vast bedrag per behandeling.
		c. Abonnementstarief.
		d. Beschikbaarheidsfinanciering.


Door deze eenheid in taal wordt enerzijds iedere dienst gehonoreerd voor de daadwerkelijk verrichte activiteit
op de plek waar die plaatsvindt. Anderzijds biedt de beschikbaarheidsfinanciering de ruimte voor gemeenten
om middelen beschikbaar te stellen voor opgaven waar meerdere organisaties aan werken.
Het stellen van heldere definities met bijbehorende kwaliteitsstandaarden en protocollen voor verantwoording en
facturatie brengt een grote verlichting in de bureaucratie waar aanbieders in het verleden mee te maken hadden.


‘Gezinszorg-is-niet-altijd-dé-oplossing-budget’
Om het maatwerk voor gezinnen mogelijk te maken, zorgden gemeenten dat de professionals die verantwoor­
delijk waren voor het organiseren van maatwerk, ook konden beschikken over een flexibel budget. Soms was
een verwijzing naar een vorm van gezinszorg namelijk niet de oplossing om de stress in een gezins­situatie te
verminderen, maar lag de oplossing in het creëren van meer fysieke ruimte waar de kinderen zich terug kunnen
trekken. Door middel van een flexibel budget konden andere oplossingen worden georganiseerd, zoals de
plaatsing van een extra wand of dakkapel. Op de langere termijn waren dergelijke oplossingen wenselijker
en duurzamer, omdat een mogelijke uithuisplaatsing werd voorkomen. In de wandelgangen werd dit flexibel
inzetten van middelen als snel de ‘GINADOB’-aanpak (Gezinszorg is niet altijd de oplossing budget) genoemd.
Inmiddels is deze term zelfs in de taalcanon van de Nederlandse taal opgenomen.


Transitiegelden dragen bij aan toekomstgericht stelsel
De arbitrage over de benodigde jeugdhulpmiddelen tussen het Rijk en de VNG (gemeenten) naar aanleiding
van het AEF-rapport waarin een structureel tekort van 1,7 miljard euro was geconstateerd, was in juni 2021
afgerond. Het Rijk diende gemeenten het structurele tekort te compenseren. Het Rijk besloot om vanaf 2022
1,9 miljard euro aan gemeenten uit te keren, maar daarin wel een afbouw van structurele middelen te hanteren
tot 2028. Transformeren was dus de opdracht. Het Rijk besloot daarom om incidentele middelen aan gemeenten
beschikbaar te stellen om de transformatie van jeugdhulp naar gezinszorg mogelijk te maken. Hierover werden
afspraken gemaakt met de regio’s van gemeenten. Door de inzet van deze transitiegelden én langdurige
contracten werd het mogelijk voor gemeenten om langdurige afspraken te maken met aanbieders van gezins­
zorg voor het bereiken van transitiedoelen door middel van bijvoorbeeld de transitie van vastgoed of de
omscholing van personeel. Ook aanbieders met een te hoog overheadpercentage konden door de transitie­
gelden afspraken maken met gemeenten om de overhead omlaag te brengen, zodat de directe tijd voor de
gezinnen omhoogging. De transitiegelden maakten zorgvuldigheid mogelijk in veranderingsprocessen en
afbouwprocessen.


Invoering ‘Goed boeren betekent ook terugploegen’-principe
In de beweging naar een nieuwe bestuurscultuur en de denkrichting dat markt en publiek elkaar niet uitsluiten,
werd in 2025 het ‘Goed boeren betekent ook voldoende terugploegen’-principe gelanceerd door de toen­
malige regering. Dit betekende dat aanbieders weliswaar winst mochten maken en dat dit ook maatschappelijk
aanvaardbaar was, maar dat hierbij wel een ‘top-off’-punt werd gehanteerd waarboven de winsten werden
afgeroomd om vervolgens weer geïnvesteerd te worden in de ontwikkeling van de strategische sectoren.
Gemeenten werkten in regio’s nadrukkelijk samen op het gebied van contractmanagement. Structureel werden
jaarrekeningen, juridische constructies en de samenhang tussen verschillende organisaties gemonitord,
bestudeerd en beoordeeld. Hierdoor werden de solide en duurzame aanbieders en diegenen die voor winst­
maximalisatie gingen gescheiden en kon worden bijgestuurd waar nodig. Dit heeft in 2041 geleid tot een
situatie waarin het vertrouwen in de sector zowel onder de bevolking als bij de politiek is gestegen.



                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                              13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Het ministerie werd gevoed met trends en ontwikkelingen door het contractmanagement van gemeenten.
Op basis daarvan kon kennis worden gedeeld en werden kwaliteitsstandaarden en tarieven aangepast.
De middelen die werden bespaard door transformatie (afname van specialistische voorzieningen) vloeiden vanuit
het ministerie weer terug naar de gemeenschap via de gemeenten. Deze middelen investeerden gemeenten
vervolgens in de versterking van basisvoorzieningen en andere beschermende factoren voor gezinnen.


Het Deltaplan bestaanszekerheid en kansengelijkheid
Naast de sectoren waarvoor het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties verantwoordelijk was,
werd in de voorbije twee decennia ook een ander ministerie in toenemende mate belangrijk; het ministerie
van Economie & Bestaanszekerheid. Dit ministerie werd eveneens in 2025 in het leven geroepen en was de
natuurlijke opvolger van het ministerie van Sociale Zaken. Al vóór de kabinetsformatie van 2021 was het
maatschappelijke debat over de afkalvende bestaanszekerheid en groeiende kansenongelijkheid geopend.
Echter, toen vijftien burgemeesters opriepen om te investeren in kwetsbare wijken, werden bestaanszekerheid
en kansengelijkheid hoog op de agenda gezet. De Tilburgse burgemeester Theo Weterings: “Daar zien we
bijvoorbeeld dat kinderen op school komen met leerachterstand, op een plek waar de ontwikkelingsmogelijk­
heden al beperkt zijn van een jonge leeftijd.” Volgens Weterings kunnen die kinderen later moeilijk aan werk
komen of hebben ze niet de juiste start “om die mooie, toekomstrijke baan” te vinden.1


De herbezinning op de rol en betekenis van de overheid zorgde ervoor dat in 2025 een Deltaplan bestaans­
zekerheid en kansengelijkheid werd gelanceerd. Dit vormde de inhoudelijke opdracht van het nieuwe ministerie.
In Nederland groeit geen enkel kind op in armoede. Dit Deltaplan had een horizon van twintig jaar en in 2030
waren de eerste voorzichtige resultaten al te zien met een halvering van kinderen die opgroeiden onder de
armoedegrens. In 2041 kan geconcludeerd worden dat de vruchten van deze aanpak te overduidelijk zijn.
Het aantal echtscheidingen, huiselijk geweld, verslavingsproblematiek, overgewicht en schulden zijn significant
afgenomen en inmiddels hoeft geen kind op te groeien onder de armoedegrens.


Een aantal maatregelen uit het Deltaplan zijn:
•	Uitbreiding van de Rotterdamwet (oftewel: Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek)
     waarmee gemeenten meer mogelijkheden krijgen om de leefbaarheid in kwetsbare wijken te verbeteren.
     Denk dan aan zaken als: extra basisonderwijs, een baangarantie voor jongeren die hun mbo-diploma halen,
     intensieve begeleiding van werkzoekenden en de bouw van betaalbare woningen voor de middenklasse.
     Voor deze aanpak werd twintig jaar uitgetrokken en vijfhonderd miljoen euro.
•   	Op basis van het Nieuwe Sociale Contract (zie politiek) werd het sociale bestaansminimum opnieuw gede­
     finieerd voor verschillende huishoudsamenstellingen. De definiëring vond niet plaats aan de hand van
     theoretische modellen, maar op basis van wat mensen echt nodig hebben. Dit proces wordt iedere twee jaar
     herhaald. Het opnieuw geijkte sociale minimum is dan ook het uitgangspunt voor bijvoorbeeld uitkeringen,
     het minimumloon en belastingen.
•	In de kabinetsperiode 2025-2029 werd de keuze gemaakt voor een nieuw belastingstelsel. De toeslagen­
     affaire liet de urgentie tot een nieuw stelsel pijnlijk zien. Het uitgangspunt van een nieuw belastingstelsel
     was dat het voor burgers simpeler en beter te begrijpen is, dat er minder toeslagen teruggevorderd hoeven
     te worden aan het einde van het jaar en dat er minder eigen verantwoordelijkheid bij de burgers werd gelegd.
     Zo verdwenen de inkomensafhankelijke toeslagen en werden deze vervangen door een niet-inkomens­
     afhankelijke tegemoetkoming voor zorg, huur en kind.2
•	Op basis van het WRR-rapport ‘Weten is nog geen doen’ hebben veel gemeenten hun beleid en dienst­
     verlening op het gebied van inkomensondersteuning aangepast. Niet het verdienvermogen, maar het actie-
     of doe-vermogen van mensen staat daarbij centraal. Vanuit de gedragswetenschappen was inmiddels
     bekend en aangetoond dat het vermogen van mensen om informatie te wegen en rationele keuzes te
     maken begrensd is. Daarom stuurden gemeenten bewust op de vereenvoudiging van systemen door
     formulieren, procedures en keuzes te verminderen.
1
    https://nos.nl/artikel/2382332-burgemeesters-investeer-in-kwetsbare-wijken-anders-wordt-kloof-te-groot
2
    https://www.trouw.nl/economie/na-de-toeslagenaffaire-is-het-tijd-voor-een-nieuw-belastingstelsel-dit-zijn-de-drie-scenario-s~b90fc1ba/



                             De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                                  14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>•	Met name in de post-COVID-19-crisis werd duidelijk dat arbeidsplekken verdampt waren, omdat de voor­
  ziene uitgestelde consumptie niet op gang kwam. Door het kabinet werd om die reden in 2029 besloten
  om in tien dorpen en steden iedere Nederlands belastingplichtige van 18 jaar en ouder per 1 januari 2030
  te voorzien van een universeel basisinkomen. Dit betekende dat iedereen een gelijk inkomen ontving,
  waarmee een waardige levensstandaard mogelijk werd die overeenkwam met de sociale en culturele
  standaard van het desbetreffende dorp of stad. Er is voor eenieder een basis waarmee hij/zij kan deelnemen
  aan de belangrijkste maatschappelijke functies.


Sterke vitale professionals en gezonde arbeidsmarkt voor gezinszorg
In 2041 zijn gezinszorg, onderwijs en gezondheidszorg sectoren die niet kampen met personeelstekorten of
hoge ziekteverzuimcijfers. Door de verandering in de filosofie en de organisatiewijze is de waardering (en
beloning) voor professionaliteit en werk hersteld. De structurele middelen en transitiegelden voor gezinszorg
versterken dit effect. Er wordt geïnvesteerd in branche-brede opleidingsprogramma’s, die in samenwerking
tussen het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties, gemeenten, vakbonden, Jeugdzorg Nederland,
opleidings- en kennisinstituten en (ervarings)deskundigen worden vormgegeven. In deze programma’s wordt
ook nadrukkelijk aandacht besteed aan de ontwikkeling van leiderschap, waarmee hoge kwaliteit op sleutel­­
posities binnen de keten van gezinszorg wordt geborgd. Zoals een hoogwaardige toegang, maar ook hoge
kwaliteit van personeel en voldoende tijd bij (onderzoeks)processen in het kader van gezinsbescherming en
uithuisplaatsingen. Hierdoor is het aantal uithuisplaatsingen drastisch afgenomen.


De opleidingsprogramma’s zijn divers en passen bij een ‘leven lang ontwikkelen’. Het gaat dus niet enkel om
programma’s die jonge, nieuwe mensen opleiden, maar ook om programma’s die continu leren stimuleren,
zoals bij- en nascholing, supervisie en intervisie. In lijn met de professionele standaard is er binnen deze
programma’s ook ruime aandacht voor reflectie op de algemene en eigen beroepsuitoefening. Zaken als
intrinsieke motivatie om het beste te doen, het vermogen om verbinding te kunnen maken, een goede
balans in kennis, praktijkervaring en intuïtie, integraal vakmanschap, aanspreekbaar zijn, staan voor de
beroepsethiek. Het leveren van een bijdrage aan de beroepsontwikkeling worden nadrukkelijk aangeboden,
getraind en gespiegeld.


Tijdens de gesprekken over de opleidingsprogramma’s ontstond ook het idee om samen campagnes te voeren
op het gebied van het werven, selecteren en trainen van personeel. Het was onwenselijk dat organisaties
met elkaar concurreerden om het weinige personeel dat beschikbaar was. Ook de trend dat steeds meer
personeel als flexwerker ging werken, was niet goed voor kinderen, jongeren en ouders. Dat ging ten koste
van de stabiliteit en continuïteit. Daarom werden op regionaal niveau door heel Nederland gezamenlijke
campagnes ingericht die zorgden voor de werving, selectie en training van personeel. Die campagnes van
uitvoeringsorganisaties in regio’s waren in samenwerking met de opleidingsinstituten verantwoordelijk voor
de uitvoering van de opleidingsprogramma’s.


Dankzij langdurige contracten tussen aanbieders en gemeenten en duidelijkheid over transitiegelden werd
ondertussen gewerkt aan een gezonde werkcontext: een normale werkdruk met voldoende tijd voor gezinnen,
genoeg tijd om samen te werken met andere partners in het sociaal domein en andere manieren van verant­
woorden. Oftewel: er kwamen betere arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden voor professionals die in
2025 waren vastgelegd in één sectoroverstijgende CAO Gezinszorg.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                            15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>5. Wetenschap en technologie
In deze dimensie gaan we in op de rol van onderzoek, wetenschap en innovatie. Ofwel: de adaptatie van
nieuwe collectieve en creatieve praktijken, gedragingen en handelingen door mensen in de gezinszorg.




Continu samen leren en uitwisselen: een ontwikkelingsagenda
Aangezien de sector gezinszorg jong is en veel kennis en expertise situationeel is, investeerde het ministerie
voor Gezinnen en Toekomstige Generaties vanaf haar oprichting niet alleen in vernieuwing en samenwerking
in het kader van opleiden en de arbeidsmarkt, maar ook in de ontwikkeling van kennis en expertise. Samen
met universiteiten, kennisinstituten (NJI), adviesraden (RVS, SER, WRR), associatie wijkteams, Instituut voor
Publieke Waarden, Garage2020 en (ervarings)deskundigen stelde het ministerie een ontwikkelingsagenda
op. Gezamenlijk werd in beeld gebracht welke mogelijkheden en behoeften er waren om nieuwe kennis op
te doen en wie dat op zich nam. Vervolgens werd met elkaar gedeeld op welke wijze die kennis gedeeld kon
worden, zodat professionals, gemeenten en gezinnen hier hun voordeel mee konden doen. De ontwikkelings­
agenda wordt inmiddels actief gekoppeld aan de opleidingsprogramma’s, zodat de opgedane kennis ook in
praktijk kan worden gebracht.


Design: gebaande paden verlaten om tot gedurfde oplossingen te komen
Naast onderzoek en het willen opdoen van nieuwe inzichten, is in 2041 het besef dat het ontwerpen van nieuwe
concepten en diensten van belang is voor de continue ontwikkeling van gezinszorg in de praktijk omgezet.
In de late jaren 20 van de eenentwintigste eeuw werden het aantal garages van Garage2020 door heel
Nederland uitgebreid. In deze garages komen nieuwe concepten en toepassingen tot stand op basis van
design thinking. Mensen met verschillende achtergronden en afkomstig uit verschillende sectoren ontwerpen
samen met kinderen, jongeren, ouders en professionals nieuwe toepassingen in de gezinszorg en testen deze
in de praktijk. Door een door­lopende cyclus van ontwerpen, testen en aanpassen komt verandering sneller
tot stand in de praktijk.


Bewust ruimte voor nieuwe toetreders
Onder leiding van het ministerie voor Gezinnen en Toekomstige Generaties en in samenhang met het onderzoeks­­
programma geven gemeenten mogelijkheden om innovatieve concepten en organisaties toe te laten treden in
de gezinszorg. Het ruimte bieden aan nieuwe toetreders om het bestaande systeem op te schudden (en daarvan
te leren) in combinatie met maximaal stimuleren van echte en schaalbare innovatie, helpt in het versnellen van
de vele transformatieprocessen. Daarbij was wel geleerd uit de eerdere jaren van de decentralisatie jeugdhulp
en aanpak van de coronapandemie. Nieuwe aanbieders met primair economische motieven werden door
strak contractmanagement herkend en gecorrigeerd. Verstandige en beperkte marktwerking zorgde voor de
juiste samenwerking.




                       De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                            16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Innovatie vraagt om persoonlijk leiderschap alsook moedige en vaardige bestuurders
De politiek, beleidsadviseurs, managers en bestuurders van jeugdhulporganisaties hielden elkaar altijd gevangen
in een eindeloze kostbare dans, zo was de analyse van de periode tot 2025. Ieder jaar stegen de kosten voor
jeugdhulp en ieder jaar kwam er extra geld bij. Echt harde transformatiedoelstellingen eisten de gemeenten
voorheen niet en de sector wist dat de lokale politiek het niet aandurfde om die harde transformatiedoel­
stellingen te eisen. Door de arbitragegesprekken tussen gemeenten en het rijk én de toenemende druk op
de toegankelijkheid van de gezinssector, veranderde dit. De solidariteit van het stelsel in het algemeen liep
daadwerkelijk gevaar. Om transformatie en innovatie te kunnen leiden zijn twee zaken nodig: moed en vaardig­
heden. Leiders die dergelijke processen durven en kunnen leiden. Daar waar geïnvesteerd werd, wordt nu
ook geïnvesteerd in bestuurlijk leiderschap. Om regio’s van gemeenten en aanbieders te ondersteunen bij de
grote radicale transformatie-opdrachten, zijn bewust leerkringen ingericht voor bestuurders. Vanuit andere
sectoren stelden bestuurders met ervaring zich beschikbaar om hun kennis en expertise te delen in de leer­
kringen. Op basis van verhalen van Peter Bennemeer (hoe een buitenstaander het ziekenhuis beter maakte)
en Jos de Blok (Buurtzorg) konden bestuurders met elkaar leren, reflecteren, vaardigheden vergroten en een
houding ontwikkelen van ‘willen, zien en doen’.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                              17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>6. Sociaal
Deze dimensie gaat over de relationele dynamieken tussen mensen en welke invloed dit heeft op de positie
van jeugdhulp in de Nederlandse samenleving.




Een mindsetverandering: bewust nieuwsgierig naar ouderschap
In 2041 kunnen we zonder meer stellen dat het individualisme in de afgelopen decennia de samenleving veel
heeft gebracht. Waarden als recht op zelfexpressie, je eigen mening kunnen uiten en het streven naar gelijke
kansen zijn niet meer weg te denken in de moderne samenleving. Tegelijkertijd werd gedurende de jaren 10 en
20 van de eenentwintigste eeuw ook de schaduwzijde hiervan helder, versterkt door de opkomende dominantie
van socialmediaplatforms en op persoonlijke profielen gebaseerde zoekresultaten, reclame en nieuws- en
entertainment. Het maakte het mogelijk een eigen ‘bubble’ te creëren van informatie, virtuele relaties en
prikkels, die volstrekt aansloot op de eigen perceptie en het gewenste beeld van de werkelijkheid. Dit droeg bij
aan het eroderen van sociale relaties binnen de fysieke omgeving, de lokale gemeenschappen en de samen­
leving als geheel. Als tegen­reactie begonnen gemeenten bewust te investeren in concepten die fysieke
ontmoeting en gesprekken tussen mensen stimuleerden. In het begin van de jaren 20 van de eenentwintigste
eeuw nog mondjesmaat, maar al snel was een trend waarneem­baar. Zo ontstonden in korte tijd lokale bond­
genootschappen tussen ouders, partners en gemeenten, die met elkaar vrijblijvende bijeenkomsten organi­
seerden over het ouderschap. Ouders met kinderen in dezelfde leeftijd werden hierbij gefaciliteerd in het
reflecteren met elkaar over leuke én minder leuke ervaringen binnen het ouderschap. En met name dat laatste
bleek waardevol te zijn: ‘het normaliseren van moeite en worstelingen’.


De kern in deze groepen is niet elkaar vertellen wat goed opvoeden is en welke methodieken daarvoor beschik­
baar zijn, maar samen nieuwsgierig zijn: wat is er aan de hand en hoe sta ik in de situatie? Wat voel ik en wat
denk ik? Welke keuzes kan ik maken? Wie heb ik om mij heen die mij kan ondersteunen? Door een groter
bewust­zijn blijken ouders beter in het anticiperen op gebeurtenissen in het leven, zoals het krijgen en hebben
van een kind. De gesprekken blijken verder te gaan dan louter het opvoeden van kinderen. Het gaat ook over
henzelf: hoe balanceer ik werk en thuis of hoe ervaar ik de relatie met mijn partner? Ouders waarderen deze
gesprekken, want een luisterend oor, advies of concrete steun kan iedereen wel gebruiken. De wereld is in 2041
zeker niet minder complex geworden. Inmiddels zijn dit soort initiatieven niet meer weg te denken. Sociale steun
- van familie, vrienden, buren en anderen in je eigen directe omgeving – is normaal en ook een belang­rijke
beschermende factor in het voorkomen van (herhaling van) kindermishandeling. Het is in Nederland weer van­zelf­
sprekend om je voor te bereiden op het ouderschap en met elkaar te praten over twijfels en onzekerheden.


Toekomstgericht Passend Onderwijs
Door reflectie op de snelle technologische veranderingen, zoals automatisering en de oprichting van het
ministerie van gezinnen en Toekomstige Generaties, werd ook de rol van het onderwijs tegen het licht gehouden.
De historicus en futurist Yuval Noah Harari verwoordde in 2019 deze reflectie als volgt: “Aangezien we niet
weten hoe de arbeidsmarkt er in 2030 of 2040 uit zal zien, hebben we geen idee wat we onze kinderen nu


                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                               18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>moeten leren. Het meeste van wat ze momenteel op school opsteken, zal tegen de tijd dat ze veertig zijn
waarschijnlijk niet relevant meer zijn.” En in de daaropvolgende jaren werd dat ook bewaarheid. Door de
COVID-19-pandemie werd plaats- en tijdonafhankelijk werken de norm en namen digitale beroepen een hoge
vlucht. In dat licht werd het curriculum heroverwogen, waarbij relationele vaardigheden als empathie deel
gingen uitmaken van het onderwijs. “Empathie, het vermogen om je in te leven, dat zal zijn wat mensen
onderscheidt van techniek”, zo sprak de Koning uit in de - achteraf gezien historische - troonrede van 2025.
Deze ‘levensvaardigheden’ werden in 2030 – na diverse succesvolle pilots - formeel aan het curriculum
toegevoegd als aanvulling op kennisoverdracht en cognitieve vaardigheden.


Om dit goed te kunnen doen, werd er vanuit het Meerjarenakkoord Kansengelijkheid geïnvesteerd in het onder­
wijs, zodat hiervoor meer ruimte en tijd voor beschikbaar was. Klassen werden kleiner, leraren werden beter
gefaciliteerd en de financiën voor goed onderwijs gingen direct naar de scholen toe. Scholen en leraren waren
daardoor – in samenspraak met ouderraden - in staat om zelf echt passend onderwijs te organiseren. Dit heeft
tot gevolg gehad dat sinds jaar en dag kinderen met extra behoeften of bijzonder gedrag vrijwel niet meer met
een busje naar instellingen voor speciaal onderwijs gaan, maar gewoon naar school kunnen in de eigen buurt.
Door de extra middelen is er ook ruimte om de samenwerking tussen scholen, kinderopvang en verenigingen of
stichtingen in de wijk vorm te geven. Samen werken vanuit één kindgerichte ontwikkelvisie is inmiddels de normaal­
ste zaak van de wereld. Hoewel verschillend verwoord en vormgegeven, is de verbin­den­­de kern de talentoriën­
tatie. Dit betekent dat wordt uitgegaan van de diverse talenten van kinderen en dat de activiteiten worden
afgestemd op het bioritme van kinderen. Veel scholen leerden van innovatieve voorbeelden, zoals basisschool
Wijde Wereld in Uden, die hiermee al in de jaren 10 en 20 van de eenentwintigste eeuw goede resultaten boekte.


Strategisch investeren in het derde milieu: de vrije tijd
Door de droge constatering dat een kind 5.000 uur per jaar wakker is, daarvan 940 uur op school zit, waarbij
het 250 uur didactische instructie krijgt, kwam de realisering dat - naast ouders - de kinderopvang, jongeren­
werkers en sport- en cultuurverenigingen een grote rol (kunnen) spelen in de ontwikkeling van een kind.
Gemeenten en partners ondernamen gezamenlijk werkbezoeken naar andere landen in Europa waar overheden
en partners juist veel meer tijd en geld investeerden in de vrije tijd van kinderen en waar informeel ontwikkelen
met plezier (en zonder prestatiedruk) sterk georganiseerd is. Op basis van die werkbezoeken investeerden
gemeenten sterk in het derde milieu van vrije tijd waarin kinderen en jongeren hun talenten kunnen ontdekken,
benutten en ontwikkelen. Middelen beschikbaar stellen voor goed jongerenwerk werd normaal. Gemeenten
zorgden ervoor dat er nooit financiële belemmeringen konden zijn voor kinderen om lid te worden van een
vereniging of club en ouders en scholen zetten zich in om lidmaatschap te stimuleren. Deskundigheid om te
leren omgaan met bijzonder gedrag werd gratis beschikbaar gesteld aan vrijwilligers bij clubs en verenigingen.
Door de experimenten met basisinkomen konden meer mensen zich als vrijwilliger inzetten voor de organisaties
in de vrije tijd.


Laagdrempelige en hoogwaardige toegang die voor kinderen, jongeren en ouders logisch is
Door de ontstaansgeschiedenis van de gezinszorg was de toegang waar gezinnen terechtkonden met een
hulpvraag sterk versnipperd. De landelijke overheid besloot aan het begin van de eenentwintigste eeuw onder
andere door de inrichting van Bureau Jeugdzorg en de Centra voor Jeugd en Gezin deze te vereenvoudigen.
Uiteindelijk bleek dit niet het gewenste effect te hebben. In de vroege jaren 20 van de eenentwintigste eeuw
– met de omslag in denken richting ‘kind en gezin centraal in handelen’ én het feit dat het in eigen regie (laten)
uitvoeren van de toegang geen positief effect bleek te hebben (inhoudelijk en financieel) besloot men de
toegang te koppelen aan plekken waar ouders van nature kwamen: de huisartspraktijk. Dit bleek de meest
normale en logische plek voor gezinnen om een vraag te stellen. Bijna alle gemeenten in Nederland besloten
vanaf 2024 om de aparte loketten af te breken en de toegang tot gezinszorg volledig onder te brengen bij
de huisartsenpraktijken in de wijken, buurten en dorpen. Daar werkten namelijk jeugd- en gezinsspecialisten
die gezinnen konden ondersteunen. Dit deed de jeugd- en gezinsspecialist vaak zelf door eigen expertise in te
zetten als orthopedagoog of j-ggz-psycholoog en anders haalde de jeugd- en gezinsspecialist er de benodigde
hulp of ondersteuning bij.


                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Invulling toegang volgens het ‘first time right’-principe
Niet alleen werd de toegang anders gepositioneerd. Ook de onderliggende filosofie is aangepast: volgens
het 'first time right'-principe. Dit betekent dat in de toegang hoogwaardige professionals werkzaam zijn: de
jeugd- en gezinsspecialisten (orthopedagogen en j-ggz-psychologen). Dit principe was in de jaren 10 van de
eenentwintigste eeuw al ingevoerd bij ziekenhuizen. Daar werkten op de eerste hulp bij ziekenhuizen veel
artsen in opleiding of beginnende artsen. De gedachte was dat dit goedkoper was dan het inzetten van
meer ervaren medisch specialisten. Echter, uit onderzoek bleek dat bij meerdere vraagstukken de startende
artsen onzeker waren. Om zekerheid te krijgen, werden meerdere aanvullende onderzoeken uitgevoerd. In veel
gevallen gaf dat nog steeds voldoende zekerheid en moest vervolgens de medisch specialist alsnog betrokken
worden. Vaak was de uitkomst dat een opname bij nader inzien niet nodig bleek. Deze manier van werken was
uiteindelijk dus niet goedkoper én zorgde ook voor onnodige zorg én bezorgdheid bij de patiënt. Meerdere
ziekenhuizen voerden daarom de praktijk in dat de medische specialist aan de voorkant gelijk meekijkt in
situaties van twijfel. Het aantal onderzoeken nam drastisch af, de doorloopsnelheid ging omhoog en de
waardering bij de patiënten ging omhoog. Voor de toegang tot gezinszorg betekent dit het hierna omschreven:


Op basis van het gesprek heeft de huisarts inmiddels grofweg drie wegen ter beschikking:
1. bij lichamelijke klachten zelf behandelen of een medisch specialist inzetten voor behandeling;
2. bij ggz-problematiek inzet van praktijkondersteuner jeugd-ggz of doorverwijzing naar 2e lijn jeugd-ggz;
3.	bij vragen over opvoeden, opgroeien of ontwikkelen hetzij handelingsadvies geven of een jeugd- en
  gezinsspecialist inzetten voor begeleiding.


Deze jeugd- en gezinsspecialist (orthopedagoog) kan samen met het gezin de tijd nemen om hun vraag
te onderzoeken:
• Wat willen jullie?
• Wat heb je daarvoor nodig?
• Wat kan je daarin zelf doen?
Soms was een gezin al geholpen met het helder krijgen van de vragen en konden zij daar zelf mee vooruit.
Anders waren er twee mogelijkheden voor vervolg.


1.	De vraag van het gezin was eenvoudig, maar extra begeleiding was wel nodig. In dit geval kan de jeugd-
  en gezinsspecialist het volgende doen:
  a. D
      e vaardigheden van het kind vergroten: leren omgaan met anders zijn (ADHD, autisme, hoogbegaafdheid,
     handicap) en sociale vaardigheidstrainingen (weerbaarheid).
  b. De vaardigheden van de ouder vergroten: leren omgaan met bijzonder gedrag, leren omgaan met een
     handicap, Triple P, centrering.
  c. M
      ocht blijken dat er toch ggz-behandelingen nodig waren, dan kon een jeugd- en gezinsspecialist
    deze expertise er alsnog bij halen.
2.	Wanneer de vraag van een gezin complexer is, doordat er meerdere vraagstukken op meerdere leefgebieden
  waren (woonproblematiek, schulden, verslaving, etc.), schakelt de jeugd- en gezinsspecialist een gezins­
  werker in (dit is een systemisch werkende therapeut) die het gezin intensief en over een langere periode kan
  begeleiden. Deze gezinswerker heeft een domeinoverstijgend mandaat van andere lokale en regionale
  partijen (gemeente, zorgaanbieders, UWV, Passend Onderwijs, SVB, Woningbouwvereniging) om benodigde
  zorg, expertise of dienstverlening in te zetten. Daarbij wordt gewerkt met 100% schone overdracht van
  informatie. Zo wordt dubbel werk voorkomen en worden zaken niet opnieuw uitgezocht of uitgevoerd.
  Ook is de afspraak gemaakt dat bij verschillende perspectieven tussen organisaties over financiering, er
  eerst hulp wordt verleend en dat er naderhand wordt bekeken uit welk of wiens budget het wordt betaald.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                             20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Geen leeftijdsgrens, maar continuïteit naar volwassenheid
Op basis van het advies van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving werd de Jeugdwet in 2023
aangepast op de leeftijdsgrens. De gezinszorg voor jongeren werd ingericht op continuïteit naar volwassen­
heid, ook na de 18e verjaardag. Omdat jongeren zich tot hun 25e kunnen ontwikkelen tot veerkrachtige
volwassenen, werden leeftijdsgrenzen minder scherp en kunnen regelingen doorlopen. De 100% schone
overdracht is ook van toepassing bij de overgang naar volwassenheid.


We laten pas los als er sprake is van:
• een vrijwillig en onbetaald netwerk;
• een passende en betaalbare woonplek;
• een opleiding of werk dat basis biedt voor toekomst;
• voldoende inkomen en een plan op het voorkomen of oplossen van schulden;
• het zich fysiek en mentaal welbevinden, waarbij de jongere ook het vermogen heeft om disbalans
  te signaleren.


Gezinszorg en gezinsbescherming
In 2021 werd al erkend dat de bescherming van kinderen en jongeren te complex georganiseerd was. Te veel
organisaties en instituten met verschillende verantwoordelijkheden: Veilig Thuis, gecertificeerde instellingen en
de Raad voor de Kinderbescherming. Daarnaast kwamen de gevolgen van de bescherming vooral op het bord
te liggen van de kinderen en jongeren in plaats van bij het gehele gezin. Het kind werd bijvoorbeeld uit huis
geplaatst wegens bijzonder gedrag, terwijl dat gedrag voortkwam uit de context van het gezin. Daarom werd
in 2022 in samenwerking met toenmalige ministeries van Justitie, VWS, VNG en de branche­organisaties een
nieuw toekomstscenario opgesteld en versneld geïmplementeerd. In plaats van de verschillende organisaties
werden er Regionale Veiligheidsteams samengesteld. Hierin werd alle benodigde expertise gebundeld op
ontwikkelingsbedreiging en veiligheid. Die expertise werd vervolgens beschikbaar gesteld aan onder andere
gezinnen en gezinswerkers, jeugd- en gezinsspecialisten. Voor de transformatie van de bestaande organisaties
naar de Regionale Veiligheidsteams werden transitiegelden beschikbaar gesteld en de Regionale Veiligheids­
teams werden verantwoordelijk voor het geven van informatie en advies op basis van meldingen, het uitvoeren
van onderzoeken naar veiligheid en de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering.


Ook werd er een nieuwe en meer eenvoudigere definitie van voogdij gehanteerd:
• de opvoeders van de kinderen (daar waar de kinderen wonen) zijn altijd de Uitvoerend Voogd;
• de ouders zijn altijd Toeziend Voogd, behalve wanneer een kinderrechter de uitspraak heeft gedaan
  dat dit niet mogelijk is, dan is er sprake van een Externe Voogd.


De Externe Voogd van het Regionale Veiligheidsteam is niet meer verantwoordelijk voor het organiseren van
een woonplek voor het kind of het gezin. Dit is de verantwoordelijkheid van de gezinswerker in samenspraak
met de jeugd- en gezinsspecialist. Hierdoor heeft de Externe Voogd meer tijd beschikbaar om door te brengen
met het kind. Dit had groot positief effect op de kwaliteit van processen rondom waarheidsvinding en feiten­
onderzoek.


De JeugdzorgPlus, zoals deze in 2021 nog bestond, is inmiddels opgeheven. Door de aandacht en kwaliteit die
georganiseerd is in de keten rondom dwang worden onnodige ondertoezichtstellingen en uithuisplaatsingen
voorkomen. Hierbij is het adagium ‘Als het kind niets heeft gedaan, komt dwang niet bij het kind terecht’.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>7. Ruimte
In deze dimensie wordt gekeken naar de invloed van ruimtelijke en fysieke omgevingsinvloeden binnen de
wereld van de jeugdhulp.




Woningen als topprioriteit!
Het bouwen van woningen werd bij de kabinetsformatie van 2021 een topprioriteit, net zoals dat was tijdens
de wederopbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog. Dit betekende dat er allerlei maatregelen werden
getroffen die het bouwen van betaalbare woningen stimuleerden. Zo werd bijvoorbeeld de landelijke subsidie
Woningbouwimpuls voor gemeenten verlengd en uitgebreid met nog drie miljard euro extra. In de plannen voor
bouwen werden nieuwe concepten voor wonen en zorg opgenomen en ook concepten van wonen voor jong­
volwassenen. Door de invoering van de Omgevingswet waren gemeenten vervolgens beter in staat om wijken
en buurten in te richten op de behoeften van gezinnen. Gezondheid en ontmoeting waren belangrijke principes
bij die inrichting, zodat samen bewegen en spelen beter mogelijk werd. De initiële druk op de beschikbare
ruimte buiten de grote steden was bij de start hoog, maar deze is in 2041 gestabiliseerd. Door slimme innova­tieve
concepten, zoals tiny houses, en het combineren van functies, zoals energie, micro-landbouw en vergroening,
kon de groei worden opgevangen in de gebieden in de directe omgeving van de stad. Weliswaar verdwenen
hiermee de harde grenzen tussen stad en platteland, maar werd gezonde recreatie in het buiten­gebied
voor iedereen bereikbaar, ook bij verminderde mobiliteit.


Kleinschalig woonaanbod in de wijken en buurten
De traditionele grootschalige woonvoorzieningen voor kinderen en jongeren die echt niet meer thuis kunnen
wonen bestaan in 2041 niet meer. Deze woonvoorzieningen lagen in 2021 nog vaak aan de rand van een dorp
of stad, waardoor kinderen en jongeren niet alleen moesten verhuizen, maar dikwijls ook moesten veranderen
van school, clubs en vrienden. Uit onderzoek bleek dat professionals in de specialistische jeugdhulp hun werk
het beste konden doen op het niveau waar de zorg het meest effectief is; veelal de dagelijkse leefomgeving
van gezinnen. Een omgeving waar de vertrouwde basisvoorzieningen bestaan en die gekoppeld is aan
woonvoorzieningen. Met behulp van de transitiegelden vanuit het ministerie van Gezinnen en Toekomstige
Generaties werd per regio een transformatieplan ontworpen en uitgevoerd om de afbouw van onwenselijke
woonvoorzieningen te versnellen en gelijktijdig kleinschalige woonvoorzieningen op te bouwen. Omdat het
aanvankelijk niet zeker was dat aanbieders met veel expertise zouden starten met kleinschalig woonaanbod,
werd er ook een concentratiebeleid voor gespecialiseerde gezinszorg gevoerd, zodat capaciteit, kennis
(ontwikkeling) en expertise beschikbaar bleven in regio’s (alsook landelijk een dekkend aanbod).




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Ondersteund door het programma ‘Centraal het Decentrale versterken’ maakte elke regio van gemeenten
inzichtelijk welke woonvoorzieningen zij in het kader van gezinszorg nodig achtte. Dat inzicht werd gemaakt
op basis van drie mogelijke redenen waarom thuis wonen niet mogelijk was:
• Ouders kunnen (tijdelijk) de opvoeding van hun kinderen niet meer aan.
• Kinderen of jongeren zijn wees geworden.
• Kinderen of jongeren lopen thuis een zeer ernstig veiligheidsrisico.
Op basis van deze inzichten werd het duidelijk voor regio’s wat er nodig was op de drie woonvormen:
1.	Pleeggezin: een geschikte woonplek voor wanneer kinderen of jongeren geen extra pedagogische
  begeleiding nodig hebben.
2.	Gezinshuis voor maximaal zes kinderen en jongeren: een geschikte woonplek voor wanneer kinderen
  of jongeren wel extra pedagogische begeleiding nodig hebben.
3.	Woongroep: een woonplek voor wanneer kinderen of jongeren wel extra pedagogische begeleiding
  nodig hebben.


In 2041 is het gangbaar dat dit overzicht en behoefteanalyse periodiek wordt herijkt en gemonitord.
Op deze wijze kan vraag en aanbod met elkaar in evenwicht blijven.


Behandeling en wonen zijn van elkaar gescheiden
In de voorbije decennia werd het normaal dat je als kind, jongere of gezin niet op een behandelplek kon wonen.
Je woonde thuis, in een pleeggezin, in een gezinshuis of op een woongroep. Als je behandeling nodig had, dan
kwamen de gezinszorgprofessionals naar je woonplek. Bij hoge uitzondering vond behandeling van kinderen
of gezinnen met overnachting elders plaats. Analoog aan een behandeling in een ziekenhuis is dat echter geen
wonen, maar een opname. Tijdens de opname blijft de woonplek (thuis, pleeggezin, gezinshuis of woongroep)
bestaan, zodat het gezin of het kind daar altijd naar terug kan keren. En net als in het ziekenhuis is alles erop
gericht om dat zo snel als mogelijk voor elkaar te krijgen.


Kleinschalige woonvoorzieningen staan midden in de wijk en zijn warm, sfeervol, overzichtelijk, veilig
en stimulerend
Door steeds meer te luisteren naar ervaringsverhalen van kinderen en jongeren die woonden op woongroepen
en in gezinshuizen, werd duidelijk dat we waren doorgeschoten in de hygiëneregels en risicoprotocollen.
Kinderen en jongeren vertelden over stalen bedden met plastic matrassen, geïmpregneerde blauwe gordijnen
en ander hufterproof meubilair. Grote kilte die niet past bij aandacht, het aangaan van gelijkwaardige relaties
of een ruimte om je te ontplooien. Binnen de transformatieplannen van het ministerie werd hiervan afscheid
genomen door radicaal te kiezen voor een set van nieuwe designprincipes van kleinschalige en duurzame
woonvoorzieningen. Risico’s waren niet meer leidend. Uiteraard werden ze wel geïnventariseerd en verkleind,
maar risicoloze woonplekken, daar geloofde men niet meer in. Om te voorkomen dat elke regio van gemeenten
zelf het wiel ging uitvinden voor het design van kleinschalig woonaanbod, werd landelijk expertise gebundeld
om te komen tot meerdere designs die regio’s op lokale factoren konden aanpassen. De designs gingen uit
van warme, sfeervolle huizen die ontwikkeling stimuleerden, maar tegelijkertijd overzichtelijk en veilig waren.
Niet alles aan het design van de woonhuizen was af, met opzet. Kinderen en jongeren mochten ook zelf hun
kamer mee inrichten. Huisdieren waren niet langer uitgesloten en droegen bij aan de gewenste warmte.
Doordat kleinschalig woonaanbod werd gebouwd in wijken en buurten, konden kinderen en jongeren in de
eigen leefomgeving opgroeien. Een plek dicht bij huis, zodat kinderen geen afscheid hoeven te nemen van
familie, vrienden en andere vertrouwde gezichten.


In 2041 is als gevolg van de bewegingen op het gebied van wonen een scherpe reductie in kosten gerealiseerd.
Het vastgoed en ruimte die vrijvielen, zijn gebruikt voor andere doelen (zoals nieuwe woonconcepten). Meer nog
is het aantal kinderen en jongeren dat zich geconfronteerd ziet met talloze doorplaatsingen of broers en zussen
die gescheiden worden nagenoeg gereduceerd tot nul. Nagenoeg, omdat dit alleen nog gebeurt als dit
aantoonbaar in het belang van het kind is.


                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>8. Artistiek
Creativiteit en vindingrijkheid hebben de menselijke ontwikkeling voortgedreven sinds het begin der tijden.
In deze dimensie wordt bezien in hoeverre de dimensie artistiek deel uitmaakt van de wereld van aandacht.




Verbeeldingskracht voor een hoopvolle toekomst
Een van de zaken die het ministerie van Gezinnen en Toekomstige Generaties zich al snel realiseerde, was
dat een laagdrempelig aanbod van en waardering voor vormende jeugdactiviteiten, zoals (jeugd)cultuur,
(jeugd)sport, etc. beschikbaar diende te zijn in de directe omgeving van het kind. Alleen op die manier konden
positieve talentontplooiing, innovatiekracht en een nieuwe gemeenschapszin ontstaan. Samen met het
onderwijs, culturele instellingen en gemeenten is in 2041 het streven om per 20.000 inwoners een laag­
drempelige culturele instelling beschikbaar te hebben waar dans, muziek, film en overige artistieke uitingen
aangeboden worden. Binnen het vormende onderwijs is kennismaking met passieve en actieve cultuurbeleving
en lichamelijke oefening nadrukkelijker aanwezig.


Op deze manier wordt bewust ingezet op creativiteit en verbeeldingskracht. Het ministerie van Gezinnen en
Toekomstige Generaties stelt ook middelen beschikbaar voor kunstuitingen over het leven en de zorg aan kinderen,
jongeren en gezinnen. Wetenschap en creativiteit worden bewust gestimuleerd, omdat ze vragen stellen bij
vanzelfsprekendheden, mensen doen verplaatsen in anderen en helpen daardoor de wereld anders te zien.
Hiermee is kunst dus niet zomaar mooi of leuk, maar is het een van strategische instrumenten om transformatie
te versnellen: andere manieren van denken, doen en organiseren.


Entertainment als instrument
Sinds de vroege jaren 10 van deze eeuw heeft zingeving en mindfullness voor een deel de plek ingenomen
van de traditionele godsdiensten. Maar met het succes van de tv-reality show ‘Heel Nederland balanceert’
over herstel van een groep mensen met burn-outverschijnselen werden in het midden van de jaren 20 van
de eenentwintigste eeuw de laatste taboes doorbroken. Vanuit de overheid worden nu regelmatig subsidies
verstrekt voor populaire programma’s bij commerciële omroepen en streamingdiensten. Voorbeelden daarvan
zijn programma’s als ‘Daar vraag je me zo wat?’ over wetenschappelijke vraagstukken (een remake van een
format uit de jaren 80 van de vorige eeuw), ‘Ouderschap enzo’ voor ouders en het op pubers gerichte ‘F*** Y**’
over communicatie met je ouders. Dit alles maakt dat praten over opvoeden, opgroeien en leefproblemen
veel gangbaarder is geworden en de ‘hulpverlegenheid’ veel minder is geworden.


Ervaringen creëren voor het vergroten van inlevingsvermogen
Ramsey Nasr schreef in zijn boek de Fundamenten de volgende zin: ‘Het geweten is de enige plek in ons lichaam
die zowel van ons is als van de ander, en die ook de eigen tijd overstijgt.’ Het gaf de inspiratie aan organisaties
om, samen met musea voor conceptuele kunst, ervaringen te creëren waarin bezoekers de toekomst van
onze wereld konden verkennen. In de vroege jaren 20 van deze eeuw namen nieuwe generatieontwerpers



                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                  24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>bezoekers mee op een reis door de tijd van experimentele toekomsten door gebruik te maken van technologieën
als augmented reality (toevoegen van elementen aan de analoge werkelijkheid). De ontwikkelingen gingen
in de jaren daarna zo snel dat het al snel niet alleen mogelijk werd om de toekomst te visualiseren, maar ook
te ervaren, door te voelen, horen en zelfs ruiken. Deze zogenaamde extended reality (XR) zorgde voor een
naadloos overvloeien van de virtuele en de fysieke werkelijkheid. Hoewel het grote publiek deze technologieën
in eerste instantie vooral door grote shows als het Eurovision Songfestival, de ‘hologramtour’ van bands als Abba
in 2022 en films leerde kennen, werden deze methoden al snel gebruikt om ook mensen zelf ‘levensechte’
ervaringen te laten ondergaan. In 2041 is dit gangbaar in het onderwijs, maar ook in voorlichtingscampagnes.
Uiteraard blijft hierbij ook de vrijetijdssector niet achter. In 2043 zal – zo kondigde een groot entertainment­
consortium in 2041 aan - zal het eerste belevenispark ‘Shogunworld’ in Japan worden geopend, waar bezoekers
zichzelf in de wereld van Japan in 1500 kunnen onderdompelen, zoals films als ‘Total Recall’ en ‘Westworld’
in de jaren zeventig en negentig van de vorige eeuw voorspelden.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Samen werken aan een klimaat van aandacht
In de buurt

Je thuis voelen doe je op een plek waar er aandacht       Op de school in de wijk zijn alle kinderen welkom en
voor elkaar is. Waar er steun is, waar samen gehuild en   is écht passend onderwijs mogelijk door kleinere
gelachen kan worden, waar we het dagelijkse leven         klassen en goed gefaciliteerde leraren. En ook in de
met elkaar delen. Dat klimaat van aandacht is wat         vrije tijd op de club of vereniging kunnen alle kinderen
kinderen zeker nodig hebben, thuis, in de wijk, op        meedoen. Er zijn geen (financiële) belemmeringen
school, op de club, kortom, overal. Samen versterken      voor een lidmaatschap. En coaches en begeleiders
we en werken we aan een omgeving die dat waar­            zien niet ‘die lastige gast’, maar focussen op de
maakt. In die buurt of wijk hebben we aandacht voor       kwaliteiten en talenten van de individuele kinderen.
elkaar. Daar bieden ouders elkaar een luisterend oor,     Ze krijgen daarvoor ook ondersteuning in de vorm
geven advies of bieden elkaar concrete steun.             van coaching.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>De huisarts, een vertrouwd gezicht in de wijk
De huisarts als toegang tot hulp

De huisartsenpraktijk is de logische plek voor gezinnen   Kinderen, jongeren en ouders geven niet alleen aan
om (hulp)vragen te stellen. De jeugd- en gezins­          wat voor hen belangrijk is, maar zij beslissen ook mee
specialist kan samen met het gezin de tijd nemen          in de gezinszorg die zij krijgen. Als er voor langere tijd
om hun vragen te onderzoeken: wat willen jullie;          meerdere vormen van ondersteuning nodig zijn, kan de
wat hebben jullie daarvoor nodig; wat kunnen jullie       gezinswerker hier het gezin bij begeleiden. Door samen
daarin zelf doen?                                         de (hulp)vraag op een hoogwaardige wijze te onder­
                                                          zoeken, wordt de inzet van onzinnige zorg voorkomen.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Relatie, Ruimte en Reflectie
als leidende principes
Gezinszorg

De gezinszorg richt zich niet alleen op bijzonder         De focus ligt dus niet op een snelle, goedkope oplos­
gedrag van kinderen of jongeren, maar juist op de         sing, maar op de optimale ontwikkeling van het kind.
gehele omgeving. Immers, gedrag is vaak het gevolg        Om dit te kunnen waarmaken hebben de professionals
van onze interactie met onze omgeving. Ouders,            de tijd en ruimte voor profes­sionele reflectie, coaching
broers, zussen, vrienden, klasgenoten, buren, het is      en ontwikkeling. Dit investeren in de kwaliteit van
maar net om wie het gaat. Gezinszorgprofessionals         de relatie, zelfsturing én de kennis en kunde van de
werken via en investeren in de relatie met de gezinnen,   professionals draagt bij aan meer tijd voor gezinnen
kinderen, jongeren en hun omgeving. Hierbij hanteren      en minder onnodige gezinszorg.
ze geen dichtgetimmerde (be)handelprotocollen,
maar nemen de ruimte om datgene te doen dat
zorgt voor een duurzame en stabiele situatie.




                      De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                  28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Centraal het decentrale versterken
Het ministerie van Gezinnen en Toekomstige Generaties

Het leven van kinderen en jongeren speelt zich af in          Ook ondersteunt het ministerie door het gebruik
de wijken en buurten van gemeenten. Dáár wonen                van heldere definities en standaarden binnen
familie, vrienden, buren en daar worden diepe relaties        inkoop­processen, zoals facturatie en verantwoording.
opgebouwd. Het is ook daar waar gebruik wordt                 Deze standaardisering geeft gemeenten ruimte en
gemaakt van zogenaamde basisvoorzieningen, zoals              capaciteit om zich te focussen op inhoudelijke
de school, verenigingen, clubs en de huis­artsen­prak­tijk.   samen­werking in het primaire proces en het biedt
Een gemeente is dan ook het beste in staat om op              het professionele veld de ruimte voor de focus op
domeinoverstijgende wijze gezinszorg te organiseren.          effectieve gezinszorg.
Het ministerie van Gezinnen en Toekomstige Generaties
faciliteert regio’s en gemeenten met standaarden
voor kwaliteit die recht doen aan de diversiteit van
gezinszorg.




                        De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Veiligheid 2.0
Nieuwe kijk op veiligheid en voogdij

Bescherming van kinderen en jongeren door lokaal             Daarnaast zijn de ouders altijd Toeziend Voogd,
werkende SAVE-teams. De verantwoordelijkheden en             behalve wanneer een kinderrechter de uitspraak
functies van Veilig Thuis, gecertificeerde instellingen en   heeft gedaan dat dit niet mogelijk is, dan is er sprake
de Raad voor de Kinderbescherming worden gebun­              van een Externe Voogd.
deld in Regionale Veiligheidsteams. Hierdoor wordt het
systeem vereenvoudigd en is het mogelijk dat alle            De Externe Voogd is niet meer verantwoordelijk voor
benodigde expertise op het gebied van ontwikke­lings­        het organiseren van een woonplek voor het kind of het
bedreiging en veiligheid beschikbaar wordt gesteld           gezin. Dit is de verantwoordelijkheid van de gezins­
aan gezinnen en gezinswerkers, jeugd- en gezins­             werker, samen met de jeugd- en gezinsspecialist.
specialisten in de vorm van lokale SAVE-teams.               Hierdoor heeft de Externe Voogd meer tijd beschik­
                                                             baar om door te brengen met het kind en het gezin.
Ook hanteren we een nieuwe, eenvoudigere defi­nitie          En kan de Externe Voogd eventuele veranderingen
van voogdij. De opvoeders van de kinderen (daar waar         met betrekking tot de veiligheid van het kind en gezin
de kinderen wonen) zijn altijd de Uitvoerend Voogd.          beter inschatten.




                       De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                  30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Wonen doe je op een plek die je thuis noemt
Transitie Wonen

We investeren in de professionals in de ambulante          Het wonen en behandelen is van elkaar gescheiden.
zorg, die weer investeren in de relatie en samenwer­       Als er behandeling nodig is, dan komt die naar de plek
king met ouders. Zo kunnen we veel uithuisplaatsingen      waar het gezin of kind woont. Wanneer - bij hoge
voorkomen. Wanneer kinderen en jongeren écht               uitzondering – behandeling op een andere plek nodig
(tijdelijk) niet thuis kunnen wonen, is er geen gesloten   is, dan noemen we dat geen wonen, maar een opname.
jeugdzorg nodig. Ze kunnen blijven wonen in de eigen       Waarom zou het immers anders zijn dan bij een
vertrouwde omgeving op een plek dicht bij huis.            behandeling in het ziekenhuis? Tijdens de opname
Zo hoeven ze geen afscheid te nemen van familie,           blijft de woonplek bestaan, zodat het gezin of het
vrienden, de leraar en andere vertrouwde gezichten.        kind daar altijd naar terug kan keren. En net als in
Geen grootschalige kille woonplekken met hufter­           het ziekenhuis is alles erop gericht om dit zo snel als
proof meubilair en strikte hygiëneprotocollen, maar        mogelijk voor elkaar te krijgen.
een kleinschalig, warm en sfeervol gezinshuis in de
wijk. Hier mogen de kinderen en jongeren ook hun
eigen kamer inrichten en knuffelen met huisdieren,
net als thuis.




                       De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’                                31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>De Wereld van Aandacht Deel 2: De wereld van het ‘daar en dan’ | November 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Utrecht, 3 december 2021

Jeugdhulp. Het moet anders, maar hoe?

Woensdag 16 maart 2022. Het is een datum die waarschijnlijk met een rode cirkel gemarkeerd
staat in uw agenda; de gemeenteraadsverkiezingen. Het lijkt voor menigeen nog ver weg, maar u
bent waarschijnlijk in volle voorbereiding.

Het moet anders, maar hoe?
Een van de zaken die uw directe aandacht zal vragen na die datum is de jeugdhulp en hoe u hier
op lokaal en regionaal niveau vorm aan geeft. Een kleine blik op recente cijfers maakt duidelijk dat
de nood hoog is. In 2020 maakte ruim 400.000 kinderen gebruik van jeugdhulp. Dat is ruim 12%
van alle minderjarigen. Wanneer een kind door omstandigheden écht niet meer thuis kan wonen,
dan krijgt een kind vaak te maken met meerdere woonplekken. Uit ons onderzoek bleek:
gemiddeld maar liefst vijf doorplaatsingen. Daarnaast is de wachttijd voor jeugdhulp op dit
moment gemiddeld 44 weken. Door de coronapandemie worden de wachtlijsten alleen maar
langer. Dit alles is helaas niet nieuw, maar een beeld dat al jaren bestaat.
Het moet anders, maar vooral beter en niet duurder. Daar zijn we het allemaal wel over eens, maar
hoe dan? Om deze kloof tussen weten en doen te overbruggen hebben wij – als Stichting Het
Vergeten Kind – de Wereld van Aandacht ontwikkeld.

De Wereld van Aandacht
De Wereld van Aandacht -die u in de bijlage vindt- is een toekomstperspectief, dat wij hebben
opgesteld als inspiratie voor de transformatie van de Jeugdhulp. Door verbeeldingskracht te
combineren met trends, ontwikkelingen, literatuuronderzoek, ideeën en adviezen van
(ervarings)deskundigen, kennisinstituten en baanbrekers, hebben wij een nieuwe wereld
gecreëerd, die wij onze jeugdigen en hun omgeving gunnen. Een betere wereld voor jeugdigen,
waarin elk kind in Nederland zich gehoord en gezien voelt, op een veilige plek woont en zich
positief kan ontwikkelen, zodat het zijn/haar eigen plek vindt in de maatschappij.

Afgelopen dinsdag, 30 november, is de Wereld van Aandacht overhandigd aan Leonard Geluk,
Algemeen Directeur VNG, en aan Marieke Pondman, plaatsvervangend directeur bij de directie
Jeugd van VWS. Leonard Geluk heeft hier het volgende over gezegd: “Wij onderschrijven dit
inhoudelijke appèl. De VNG staat ook voor een betere wereld voor jeugdigen. De Wereld van
Aandacht biedt een concreet toekomstperspectief op de jeugdzorg vanuit de inhoud. De lessen
hieruit willen wij betrekken bij de totstandkoming van de Hervormingsagenda.”

Dromen is mooi, maar wat kunt u concreet doen?
Op basis van de Wereld van Aandacht hebben wij een viertal beknopte handvatten voor u
opgesteld, waarmee u eenvoudig en handzaam kunt zien, wat u -vanuit uw rol als
gemeenteraadslid of (toekomstig) wethouder- kunt doen als u straks na de verkiezingen de koers
voor de komende jaren gaat vastleggen voor uw gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Handvat 1:   Thuis voelen doe je op een plek waar er aandacht voor elkaar is.
Actie:        Versterk de pedagogische omgeving en werk samen aan een “klimaat van aandacht”
Hoe:         Door gerichte activiteiten zoals oudercursussen, ontmoetingsplekken,
             pedagogische cursussen voor vrijwilligers en te sturen op samenwerking tussen
             scholen, jeugdgezondheidszorg en jeugdhulp versterken en werken we aan het
             klimaat van aandacht in onze wijken en buurten. Zo ontstaat een omgeving waar
             we aandacht hebben voor elkaar. Daar bieden ouders elkaar een luisterend oor,
             geven advies of bieden elkaar concrete steun. Daar zijn alle kinderen welkom op
             de school in de wijk en is écht passend onderwijs mogelijk door kleinere klassen
             en goed gefaciliteerde leraren. En ook in de vrije tijd op de club of vereniging
             kunnen alle kinderen meedoen. Coaches en begeleiders zien niet “die lastige
             jongere”, maar focussen op de kwaliteiten en talenten van de individuele kinderen.
             En weten ook hoe ze dat kunnen doen. En dat alles wordt ondersteund door een
             actief armoedebeleid, zodat er geen (financiële) belemmeringen zijn voor een
             lidmaatschap.
Waar:        Wereld van Aandacht- Daar en dan, deel 2 Hoofdstuk 6: Sociaal, bladzijde 18 & 19


Handvat 2:   Hulp vragen doe je aan mensen die je kent en vertrouwt
Actie :      Vereenvoudig de weg naar hulp via de huisarts, een vertrouwd gezicht in de wijk
Hoe:         Wij stellen voor de weg naar hulp (de toegang) eenvoudiger vorm te geven via een
             plek die mensen kennen en vertrouwen. De huisartsenpraktijk is zo’n logische en
             vertrouwde plek voor gezinnen om (hulp)vragen te stellen. Door deze te versterken
             met een holistisch, hoogopgeleide jeugd- en gezinsspecialist kan samen met het
             gezin de tijd worden genomen om hun vraag te onderzoeken. Kinderen, jongeren
             en ouders geven niet alleen aan wat voor hen belangrijk is, maar zij beslissen ook
             mee in de gezinszorg die zij krijgen. Door samen de (hulp)vraag op een
             hoogwaardige wijze onderzoeken, wordt de inzet van onzinnige zorg en onnodige
             wisselingen van hulpverlener voorkomen.
Waar:        Wereld van Aandacht - Daar en dan, deel 2 Hoofdstuk 6: Sociaal, bladzijde 19 & 20


Handvat 3:   Geen jeugdhulp, maar gezinszorg
Actie:       De hulp is niet alleen gericht op het kind of de jongere, maar juist op het gezin en hun
             omgeving
Hoe:         Bijzonder gedrag van een kind of jongere komt vaak voort uit de interacties in het
             gezin en zijn omgeving. Chronische stress kan bijvoorbeeld ontstaan uit het
             opgroeien in kwetsbare en traumatische omstandigheden: depressies, stress of
             verslavingen bij ouders, vechtscheidingen of situaties van bestaansonzekerheid.
             De hulp moet zich dan ook niet alleen richten op het bijzondere gedrag van het
             kind of de jongere, maar juist op de gehele omgeving. Dat noemen we gezinszorg.
             Als er voor langere tijd meerdere vormen van ondersteuning nodig zijn, kan een
             gezinswerker hier het gezin bij begeleiden. Hierbij wordt samengewerkt met de
             jeugdigen, ouders en hun omgeving. Samen wordt tot besluiten gekomen. Daarbij
             wordt altijd uitgegaan van het versterken en opbouwen van een sociaal netwerk:
             mensen die er vrijwillig en onbetaald zijn ook na een eventueel (hulp)traject. Om dit
             te kunnen bereiken worden wisselingen van hulpverleners vermeden, zodat er
             continuïteit, verbinding, contact en vertrouwen kan ontstaan. Hierdoor voelen de
             professionals “dichtbij”, kan er een gelijkwaardige relatie ontstaan en krijgen
             kinderen en jongeren het gevoel dat er wordt geloofd in hun kwaliteiten en
             toekomst.
Waar:        Wereld van Aandacht - Daar en dan, deel 2 Hoofdstuk 2: Filosofie + Hoofdstuk 4:
             Economie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Handvat 4:    Wonen doe je op een plek die je thuis kunt noemen
Actie:        Kleinschalig wonen in de eigen gemeente/ wijk actief mogelijk maken
Hoe:          Wanneer kinderen en jongeren pedagogische hulp nodig hebben en écht (tijdelijk)
              niet thuis en ook niet bij familie terecht kunnen, stellen wij voor dat ze blijven
              wonen in de eigen vertrouwde omgeving op een plek dichtbij huis. Zo hoeven ze
              geen afscheid te nemen van familie, vrienden, de leraar en andere vertrouwde
              gezichten. Wij investeren daarom in voldoende pleeggezinnen, gezinshuizen en
              kleinschalige, warme en sfeervolle woonvoorzieningen in de wijk. En afhankelijk
              van de situatie van het kind, wordt bepaald waar het kind het beste kan wonen.
              Grootschalige kille woonplekken met hufterproof meubilair en strikte hygiëne
              protocollen zijn dus niet meer aan de orde. Dit is geen utopisch beeld, maar
              haalbaar, zoals al is aangetoond in enkele innovatieve projecten.
Waar:         Wereld van Aandacht - Daar en dan, deel 2 Hoofdstuk 7: Ruimte, bladzijde 22 + 23:




Tot slot
We nodigen u graag uit om de Wereld van Aandacht in zijn geheel te lezen en geïnspireerd te
raken voor een toekomst die we samen kunnen maken. Mocht u meer willen weten over de
handvatten die we beschreven hebben of bent u op zoek naar concrete instrumenten om deze
vorm te geven, neem dan contact met ons op via wereldvanaandacht@hetvergetenkind.nl




 Over Stichting Het Vergeten Kind
 Stichting Het Vergeten Kind heeft als doel ervoor te zorgen dat alle kinderen zich gehoord en
 gezien voelen, zij op een veilige en stabiele plek wonen en zich positief kunnen ontwikkelen,
 ook als ze door omstandigheden tijdelijk niet thuis kunnen wonen. Opdat ze hun eigen plek
 vinden in de maatschappij. Om onze missie te realiseren en kinderen nu, maar ook structureel te
 helpen, ontwikkelen wij impactvolle programma’s en campagnes die ervoor zorgen dat
 kwetsbare kinderen niet vergeten worden en mee kunnen doen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>