<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                    De democratische rechtsstaat is geen rustig bezit,
                                  geen huis waarin we onbezorgd kunnen gaan slapen.
                                                                               Senator Willem Witteveen1




Vitale lokale democratie: Richting en ruimte voor
verandering
Inleiding

Democratie is geen rustig bezit, zo luidt een al oude wijsheid, waaraan ook
senator Witteveen onlangs refereerde bij de opening van zijn betoog in een
debat over de staat van de rechtsstaat. De voortdurende bewegingen in de
samenleving vragen om permanent onderhoud van ons democratische stelsel:
niet om de democratie grootschalig te verbouwen, maar om deze mee te laten
groeien met de vereisten van deze tijd. Daarbij vragen enkele maatschappelijke
ontwikkelingen om een herbezinning van de relatie tussen burger(s) en de
overheid.

Op basis van een duiding van de actuele maatschappelijke en politieke
ontwikkelingen wil ik met deze Agenda Lokale Democratie een eerste aanzet
doen voor een brede discussie over een vitale lokale democratie. Daarnaast wil ik
vooral een uitnodiging doen aan alle spelers binnen de lokale democratie om
deze agenda gezamenlijk te verrijken en te verdiepen.

Maatschappelijke en politieke ontwikkelingen
Er is een aantal maatschappelijke en politieke ontwikkelingen dat inwerkt op het
functioneren van de lokale democratie. Kort gezegd kan worden gesteld dat de
burger van nu anders staat ten opzichte van de staat en andere (publieke)
instituties dan een aantal decennia geleden. De oude twee-eenheid van de
vertegenwoordigende (door politieke partijen gedragen) democratie en de
klassieke verzorgingsstaat is door de modernisering van de samenleving en de
emancipatie van de burger minder vanzelfsprekend geworden. Veel burgers zijn
mondiger geworden en willen meer invloed dan eens in de vier jaar stemmen,
nemen meer eigen initiatief en verwachten meer mogelijkheden om hun stem te
laten horen. Steeds meer burgers participeren ook in het publieke domein,
bijvoorbeeld door politieke besluitvorming te beïnvloeden of door zelf – zonder
tussenkomst van de overheid – te acteren in het publieke domein (zie kader).
Andere groepen nemen in het geheel niet deel aan het democratische proces,
noch via het verkiezingsproces noch via participatieve vormen van democratie.
Teruglopende ledenaantallen van politieke partijen en lagere opkomst bij
verkiezingen zijn ontwikkelingen die hiermee samenhangen.

De verzuilde, verticaal georganiseerde samenleving heeft plaats gemaakt voor
een horizontale netwerksamenleving, waarin grenzen tussen domeinen vervagen.
Scheidslijnen tussen overheid, markt en samenleving zijn door trends als
‘vermaatschappelijking’ steeds minder scherp. De samenleving wordt steeds
meer een co-operatiesamenleving: de verschillende sectoren zijn vaak allemaal
nodig bij de aanpak van maatschappelijke vraagstukken. Deze veranderingen

1
    Uit de inbreng van senator Witteveen bij het debat over de Staat van de rechtsstaat, 11 maart 2014

                                                                                                         1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>zijn door (voormalig SCP-directeur) Paul Schnabel samengevat in vijf I’s:
individualisering, informalisering2, informatisering, internationalisering en
intensivering3.

Dit leidt tot nieuwe verhoudingen tussen overheid en samenleving en vraagt om
reflectie op de vraag of de huidige organisatie- en besluitvormingsstructuren nog
passen bij de hedendaagse beleving van democratie bij burgers. Dit vraagstuk
speelt op alle niveaus van het openbaar bestuur; in deze agenda ligt de focus op
de betekenis van deze veranderingen voor de lokale democratie.

De decentralisaties in het sociaal domein passen binnen de trend van nieuwe
verhoudingen tussen overheid en samenleving. Met de overheveling van € 10,2
miljard naar het Gemeentefonds krijgt de lokale democratie te maken met
nieuwe vraagstukken en uitdagingen. Er ligt een opgave voor de actoren in het
sociaal domein om te komen tot maatwerk, zelfredzaamheid en betrokkenheid
van burgers, minder verschillende hulpverleners rond één huishouden, het
voorkomen van escalatie van problematiek én meer voor minder middelen – dus
goedkoper, efficiënter en effectiever. Hierin ligt feitelijk een transformatie
opdracht besloten. Daarbij gaat het om nieuwe manieren van werken in het
zorgdomein en om nieuwe verhoudingen die daarbij horen. Dit vraagt wat van
het onderlinge samenspel tussen raad en college, de inzet van lokale
rekenkamers en de wijze waarop gemeenten omgaan met burgerinitiatieven.
Ook vraagt dit wat van de opstelling van het rijk ten aanzien van gemeenten.
Om ruimte te scheppen voor lokaal maatwerk is een terughoudende houding van
regering, departementen en parlement nodig en moet er gewaakt worden voor
de zogeheten ‘risico-regelreflex.’

Over de wisselwerking tussen deze maatschappelijke ontwikkelingen en het
openbaar bestuur is al veel geschreven en gesproken. Zo heeft het kabinet in de
Nota Doe-democratie (juli 2013) een eerste reflectie gegeven op de
ontwikkelingen, met verwijzing naar o.a. publicaties als het Rob-advies ‘Loslaten
in vertrouwen’ , het SCP-rapport ‘Eigen verantwoordelijkheid’ (‘Beroep op de
burger’) en het RMO-rapport ‘Terugtreden is vooruitzien, maatschappelijke
veerkracht in het publiek domein’. Hierbij heeft het kabinet gesteld dat deze
nieuwe verhoudingen van ‘de overheid’ vragen dat deze actief vertrouwen en
ruimte biedt aan maatschappelijke initiatieven in het publieke domein, daarbij
haar sturende rol meer loslaat en zeggenschap overdraagt. Dat geldt voor zowel
de decentrale overheden als de rijksoverheid. Ten aanzien van dit punt is een rol
weggelegd voor de minister van BZK.

In november vorig jaar verscheen het rapport van de Denktank VNG 2013: ‘Niet
de eerste overheid, maar eerst de burger’. De kernboodschap van de Denktank is
dat de publieke zaak niet langer het monopolie is van de overheid, maar steeds
meer een zaak van de samenleving zelf. Dit vraagt om een nieuwe rol van
gemeenten. De Denktank stelt dat het een kernkwaliteit van gemeenten moet



2
  Ofwel onthiërarchisering; ontwikkeling van meer egalitaire vormen van omgang en informalisering van
verhoudingen. Zie o.a. In het zicht van de toekomst, Sociaal en Cultureel Rapport 2004, SCP oktober 2004.
3
  Een proces van culturele verandering waarbij een beleving niet alleen op zichzelf al intens en intensief moet
zijn, maar waarbij ook op steeds meer gebieden van het leven de betekenis van de belevingscomponent sterker
en individueler wordt.

                                                                                                             2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>zijn om in te spelen op en aan te sluiten bij maatschappelijke initiatieven. De
Denktank roept gemeenten op hiermee aan de slag te gaan.

Meer recent heeft Commissaris van de Koning Van de Donk in de Rob-lezing ‘De
centralisatie in openbaar besturen’ betoogd dat de metafoor van het huis van
Thorbecke zich slecht verhoudt tot het netwerk-karakter van de huidige
samenleving. Of zoals bestuurskundige Boogers het in zijn co-referaat
parafraseert: het dominante bolwerk-denken van nationale overheid en nationale
media remmen de ontwikkeling van innovatieve lokale netwerken. Als de nadruk
ligt op het beheersen van financiële en beleidsmatige risico’s, zal er van de
beoogde vernieuwingen weinig terechtkomen. De decentralisaties zullen in dat
geval nooit tot de gewenste transities leiden, zo is de lijn van het betoog van Van
de Donk.

Tal van initiatieven van individuele gemeenten, de VNG en organisaties als
Platform 31 en Netwerk Democratie laten zien dat gemeenten enthousiast aan de
slag zijn met de vernieuwing van de relatie tussen burger, maatschappij en
bestuur. In het meerjarigeprogramma ‘Lokale Democratie in Beweging’ (zie
hierna) is dit een van de speerpunten. Dat is een goede ontwikkeling, want de
lokale democratie kan krachtiger worden indien de combinatie van
representatieve en participatieve elementen (vb. budgetmonitoring,
buurtrechten, G1000-bijeenkomsten) bewuster en gerichter dan nu wordt
ingezet. Ze kunnen in elkaars verlengde liggen en elkaar goed aanvullen.

Tegelijkertijd stellen deze nieuwe vormen van democratie ons voor vragen en
uitdagingen. Bijvoorbeeld ten aanzien van legitimiteit, representativiteit en
gelijkheid. Zo bestaat bijvoorbeeld het risico van in- en uitsluiting van bepaalde
groepen. Hoe moet de overheid, met het oog op het rechtsgelijkheidprincipe,
omgaan met deze burgerinitiatieven? De praktijkvoorbeelden uit de nota Doe-
democratie laten zien dat veel burgers wel degelijk willen en kunnen
participeren en hoe een uitnodigende en ondersteunende rol van de overheid en
instellingen hen daarbij kan helpen. Van geval tot geval moet worden bekeken of
(en hoe) de overheid publieke taken kan loslaten en hoe dan moet worden
omgegaan met de politieke verantwoordelijkheid. Zoals gesteld in de nota kiest
het kabinet er hierbij voor om ruimte, ruggensteun maar ook richting te geven.
Of, zoals de RMO aanbeveelt: meer ‘zorgen dat’ in plaats van ‘zorgen voor’.

Er is sprake van een transitiefase waarin de klassieke representatieve democratie
steeds meer wordt verrijkt met nieuwe – veelal participatieve - vormen van
democratie. Deze rijkdom blijkt onder anderen ook uit de onlangs gepubliceerde
Staat van het Bestuur.

Feiten en cijfers over burgerparticipatie

In veel gemeenten is er sprake van burgerparticipatie
Zowel de overheid als burgers lijken op zoek te zijn naar interactie en
samenwerking. De overheid zoekt naar draagvlak voor beleid, burgers zoeken
naar mogelijkheden om daadwerkelijk invloed uit te oefenen. Mede door nieuwe
methoden en technieken komt burgerparticipatie makkelijker tot stand, wat een
positieve invloed op de interactie tussen overheid en burger en de
dienstverlening kan hebben.
Het gebruik van de zogenaamde derde generatie burgerparticipatieinstrumenten

                                                                                  3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>is aanzienlijk toegenomen sinds 2010.4 In 80% van de gemeenten is dit
zichtbaar. In 94 % van de gemeenten nemen burgers initiatieven gericht op
sociale samenhang en actieve deelname aan de samenleving. 82% van de
gemeenten geeft aan dat er sprake is van vrijwilligerswerk en zelforganisatie
gericht op instandhouding van lokale voorzieningen.

In de overgrote meerderheid van de gemeenten (87%) vragen burgers de
overheid informeel om ondersteuning bij burgerinitiatieven. Gemeenten reageren
doorgaans welwillend op deze verzoeken (slechts 2,5% van de verzoeken wordt
niet ingewilligd).5

Steun voor burgerinitiatieven is groot…..
Uit onderzoek van de Universiteit Twente (UT) in de provincie Overijssel6 blijkt
dat de steun voor burgerinitiatieven groot is. Drie van de vier ondervraagden
(74%) onderschrijft de stelling dat burgers meer verantwoording dienen te
nemen bij de zorg voor hun naasten en hun leefomgeving. Daarnaast geeft 61%
aan in de toekomst zeker of waarschijnlijk bereid te zijn om zich in te zetten in
het kader van zo’n initiatief.

….maar actieve deelname is beperkt
Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat 15% van de respondenten aangeeft in de
afgelopen twee jaar actief te zijn geweest in het kader van een burgerinitiatief.
In andere landsdelen gaat het om een vergelijkbaar percentages.

Evenredige participatie
Uit de diverse deelonderzoeken blijkt dat weliswaar lang niet alle burgers actief
zijn bij burgerinitiatieven, maar dat in de context van deze initiatieven allerlei
groepen uit de samenleving min of meer naar evenredigheid participeren. Dat
betekent niet dat er binnen afzonderlijke initiatieven geen vertekeningen zijn.7

Een kanttekening bij deze ontwikkelingen is dat de invloed die burgers kunnen
aanwenden verschilt per participatietraject en dat de doelen of verwachtingen
van de overheid en burgers kunnen verschillen. De nadruk ligt bij de overheid
veelal op het creëren van draagvlak voor het eigen beleid, terwijl de nadruk bij
de burgers ligt op het kunnen uitoefenen van invloed op zaken die zij van belang
achten in het publieke domein. Dit vraagt om samenspel en dialoog tussen

4
  Bij derde generatie burgerparticipatie staat niet zozeer het overheidshandelen centraal, maar de initiatieven
die burgers zelf nemen om zaken te realiseren in het publieke domein. De overheid geeft vooral ruimte of
faciliteert indien nodig. Zie de Staat van het Bestuur 2014 voor een uiteenzetting van de generaties
burgerparticipatie.
5
  Bron: Staat van het Bestuur 2014, p. 146-154.
6
  Deze cijfers zijn gebaseerd op onderzoek dat is uitgevoerd door Universiteit Twente in samenwerking met
provincie Overijssel. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van twee representatieve surveys onder de
Overijsselse burgers (N=1079) en de Nederlandse bevolking (N= 521) als geheel. Daarnaast is ook een
onderzoek uitgevoerd onder 134 burgerinitiatieven in 22 Overijsselse gemeenten. Zie: Denters, B., Bakker, J.,
Oude Vrielink, M., & Boogers, M. (2013) Burgerinitiatieven in Overijssel. Een inventarisatie. Zwolle: Provincie
Overijssel.
7
  Bron: onderzoek Universiteit Twente, Bakker, J., Denters, B., & Klok, P.-J. (2011). Welke burger telt mee(r) in de doe-
democratie? Beleid en Maatschappij, 38(4), 402-418. En Denters, B., Bakker, J., Oude Vrielink, M., & Boogers, M.
(2013) Burgerinitiatieven in Overijssel. Een inventarisatie. Zwolle: Provincie Overijssel.



                                                                                                                            4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>burgers en overheid om burgerparticipatie verder vorm te geven.


De transitie is nog lang niet voltooid, de democratie is constant in beweging en
nooit af. Maar als we deze transitie willen voortzetten dan moeten we durven
experimenteren en durven toestaan dat er soms fouten worden gemaakt, zodat
daarvan geleerd kan worden. Deze open houding vormt het uitgangspunt voor
deze agenda.

Vanuit de zorg voor de democratische rechtsstaat en het openbaar bestuur heb
ik een rol bij het vraagstuk wat er nodig is om de lokale democratie
toekomstbestendig te maken en te houden. Hierbij kan onderscheid worden
gemaakt tussen de formele en de informele democratie. Langs deze twee lijnen
wordt hierna geduid welke punten op korte termijn worden opgepakt en op welke
punten een proces in gang wordt gezet, om op langere termijn tot een
gezamenlijke aanpak voor de versterking van de lokale democratie te komen.

Hierbij wil ik voorop stellen dat vitalisering van de lokale democratie in de eerste
plaats binnen de lokale gemeenschap vorm krijgt. Sturing van bovenaf zou een
averechts effect kunnen hebben en geen recht doen aan de lokale autonomie en
diversiteit. Door het organiseren van een dynamische wisselwerking tussen het
lange termijn debat en concrete maatregelen en acties op de korte termijn,
beoogt de Agenda Lokale Democratie een impuls te geven voor de vitalisering
van de lokale democratie. Uit deze uitgangspunten vloeit een aantal functies
voort van de agenda:
   a. Aansluiten bij de ontwikkelingen die in de praktijk gaande zijn en deze
       waar mogelijk faciliteren en versterken;
   b. Overzicht bieden van wat er speelt en wat de bijdrage van het ministerie
       van BZK daarin is;
   c. Richtinggevende uitspraken doen die gemeenten kunnen helpen bij het
       benutten van kansen en de omgang met uitdagingen;
   d. Bijdragen aan de voortdurende dialoog over de vitalisering van de lokale
       democratie. In die zin vormt deze agenda, zoal eerder al gesteld, in de
       eerste plaats een uitnodiging voor deze dialoog en het startpunt van een
       proces.

    I.    Ruimte voor vernieuwing van de formele democratie

1. Decentralisaties sociaal domein als kans voor nieuwe werkwijzen

Zoals hiervoor gesteld ligt in de decentralisaties in het sociaal domein een zekere
transformatie opdracht besloten. Het gaat daarbij om nieuwe manieren van
werken in het zorgdomein en om nieuwe verhoudingen die daarbij horen.

In dit kader heeft het kabinet in de voortgangsbrief decentralisaties een
Transformatie Agenda Sociaal Domein voor de periode 2015-2020
aangekondigd.8 In de Transformatie Agenda Sociaal Domein wordt de inzet
bepaald om in de komende jaren te komen van een stelselwijziging (transitie) tot
nieuwe manieren van werken en andere rolverdelingen (transformatie), die
ervoor moeten zorgen dat de beoogde effecten van de stelselwijziging ook

8
    Vergaderjaar 2014-2015, Kamerstuk 34000-VII, nr. 28

                                                                                   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd. Deze agenda zal in de loop van 2015
vorm krijgen en zal in samenspraak tussen de gemeenten en het Rijk worden
opgesteld.

We zien nu al dat gemeenten de decentralisaties aangrijpen om te komen tot
nieuwe werkwijzen, waarbij burgerparticipatie ook steeds vaker een prominente
rol krijgt. Ik juich deze initiatieven toe en wil daarbij in de eerste plaats een
faciliterende rol innemen. Om hier invulling aan te geven zal ik in de loop van
2015, samen met de VNG, een symposium organiseren voor gemeenten, waar zij
ervaringen en best practices van nieuwe werkwijzen in het sociaal domein
kunnen uitwisselen, zodat zij van elkaar kunnen leren.

2. Ruimte voor experimenten

Vanuit de samenleving en in het bijzonder gemeenten komen met regelmaat
signalen dat bepaalde wettelijke regels als belemmerend worden ervaren. Dit
leidt tot een oproep om flexibeler om te gaan met wet- en regelgeving en
zodoende te komen tot nieuwe, verbeterde vormen van publieke taakuitvoering.
Dit geldt zowel voor sectorale wetten als voor organieke wetten, zoals de
Gemeentewet en de Wet gemeenschappelijke regelingen.

Gemeenten op zoek naar ruimte
Gemeenten doen regelmatig oproepen om flexibeler om te gaan met sectorale
wet- en regelgeving. Zo willen de G4 bij wijze van pilot afwijken van de Drank-
en Horecawet, in het bijzonder de bepaling die het in één ruimte verkopen en
ter plekke laten nuttigen van alcohol verbiedt.

Ten aanzien van de organieke wetten zijn er verschillende gemeenten die al
bezig zijn met innovatieve werkwijzen en experimenten of hebben aangegeven
dit in de nabije toekomst te willen gaan doen.
Zo overweegt de gemeente Zaanstad een proeftuin in het kader van
‘Gemeenteraad van de toekomst’ waarbij raadsleden op interactieve wijze met
burgers, maatschappelijke instellingen en marktpartijen al in een vroeg stadium
van het beleidsvormingsproces een rol krijgen, en zo invulling te geven aan het
gewenste partnerschap tussen overheid, markt en samenleving. Rotterdam
heeft in het collegeprogramma aangegeven democratische vernieuwing te willen
stimuleren en daarbij te willen experimenteren met verschillende vormen van
een directere relatie tussen wat Rotterdammers willen en wat bestuurders (en
de politiek) doen en beslissen. Ook de samenwerking van de zes betrokken
gemeenten van de gemeenschappelijke regeling Drechtsteden kan als
vernieuwend worden beschouwd. In Nijmegen verkent een raadswerkgroep de
mogelijkheden van maatschappelijk aandeelhouderschap, waarbij burgers meer
directe zeggenschap zouden moeten krijgen in schoolbesturen,
woningcorporaties en zorginstellingen. Tot slot kan ook het debat over de
‘samenwerkingswethouder’ tijdens de begrotingsbehandeling van BZK kan in
deze context genoemd worden.


Veelal kunnen deze nieuwe werkwijzen binnen de bestaande wettelijke kaders
worden uitgevoerd. Daar waar knelpunten worden ervaren met betrekking tot
wet- en regelgeving, vloeien deze veelal voort uit de wijze waarop deze (op
lokaal niveau) wordt geïnterpreteerd en uitgevoerd. Vaak is meer mogelijk dan in

                                                                                  6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>eerste instantie wordt verondersteld. Of anders geformuleerd: knelpunten blijken
regelmatig eerder in de uitvoeringspraktijk te liggen, dan in de onderliggende
wettelijke bepalingen zelf. In andere gevallen kan het aan de orde zijn dat
regelgeving onvoldoende ruimte biedt voor innovatieve werkwijzen, dan wel dat
er onvoldoende mogelijkheden zijn om lokale aanpakken of nieuwe instrumenten
te onderzoeken. In dergelijke gevallen kan een toegesneden experimentenwet
uitkomst bieden. In Nederland is in het verleden al ervaring opgedaan met
experimentenwetten9 en in Denemarken wordt momenteel het experiment
‘deregulering gemeenten’ (free municipalities) uitgevoerd.10

Tegen deze achtergrond ben ik voornemens in 2015 een experimentenwet op te
stellen, op grond waarvan een aantal specifiek aangewezen gemeenten
gedurende een vooraf vastgestelde periode met een alternatieve regeling kunnen
experimenteren. In dit kader zal ik samen met de VNG en andere departementen
inventariseren op welke wettelijke terreinen experimenten wenselijk zijn en
welke gemeenten daarvoor in aanmerking kunnen en willen komen. Daarbij zal
ook onderzocht worden in welke gevallen andere oplossingen dan
experimentenwetgeving voor handen zijn voor het wegnemen van knelpunten,
bijvoorbeeld het opstellen van een handreiking met betrekking tot de uitvoering
van regelgeving op lokaal niveau en de ruimte die daarbij bestaat om binnen de
bestaande kaders te experimenteren. Hiermee geef ik tevens uitvoering aan de
motie Van der Staaij die de regering oproept de mogelijkheid van
experimenteerbepalingen te onderzoeken (33 750 VII, nr 63). Deze aanpak
wordt zowel in het kader van de Agenda Lokale Democratie als in het kader van
de Agenda Stad nader uitgewerkt.


3. Verkenning verruiming lokaal belastinggebied

Vanuit de gemeenten wordt al jaren gevraagd om de uitbreiding van het
gemeentelijk belastinggebied. De decentralisaties hebben deze roep versterkt.
Als de gemeente meer taken krijgt, zo is de redenering, kan de afweging tussen
meer of minder inkomsten en meer of minder gemeentelijke uitgaven ook meer
bij de gemeenten komen te liggen.
Het kabinet onderschrijft de gedachte dat een verruiming van het lokale
belastinggebied past bij de verruiming van het gemeentelijke takenpakket.
Daarnaast biedt uitbreiding van het gemeentelijk belastinggebied kansen om de
betrokkenheid van de burger bij de lokale politiek te vergroten en daarmee voor
de versteking van de lokale democratie. Het vergroot de autonomie en daarmee
de ruimte om op lokaal niveau eigen afwegingen te maken.


9
  De Nederlandse Wet D’gemeenten en D’provincies, vervallen op 14 november 2007, gaf 15 gemeenten en 3
provincies de ruimte experimenten uit te voeren op het gebied van decentralisatie en deregulering. Daarnaast
zijn diverse andere experimentenwetten van kracht geweest, waaronder de Experimentenwet Stad en Milieu,
Experimentenwet Kiezen op Afstand, Experimentenwet BI-zones, Experimentenwet onderwijs,
Experimentenwet voorlopleidingseisen, selectie en collegegeldheffing, Experimentenwet stembiljetten en
centrale stemopneming.
10
   In het Deense voorbeeld heeft de centrale overheid een negental gemeenten geselecteerd om af te wijken
van de bestaande wet- en regelgeving. Dat gebeurt op zes ‘samenwerkingsthema’s’ in een afgebakende
periode. Op deze manier kunnen nieuwe vormen van gemeentelijke taakuitvoering worden ontwikkeld en
getest in de praktijk. Dit kan vervolgens resulteren in structurele veranderingen voor gemeenten.


                                                                                                               7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Zoals aangekondigd in de brief over de herziening van het belastingstelsel zullen
de staatssecretaris van Financiën en ik daarom gaan onderzoeken of en hoe een
verruiming van het gemeentelijk belastinggebied vorm en draagvlak zou kunnen
krijgen. Hierbij wordt onder andere bezien of verschillende varianten kunnen
leiden tot positieve effecten voor de werking van de gemeentelijke democratie en
de economie. Het uitgangspunt daarbij is een in ieder geval niet toenemende
belastingdruk voor de burger.

4. Politieke ambtsdrager centraal: Samenwerking en aantrekkelijkheid van het
   ambt

Democratie is mensenwerk. Betere onderlinge samenwerking tussen de
verschillende actoren in het lokaal bestuur, professionalisering en versterking
van de positie van politieke ambtsdragers en de aantrekkelijkheid van het ambt
kan bijdragen aan de versterking van de democratie.

Samenspel
Het gemeentebestuur staat voor de opgave om maatschappelijke vraagstukken
uit te voeren in een veranderende samenleving en de context van de
decentralisaties. Deze vraagstukken zijn complex en vragen om vernieuwende
werkwijzen, waarbij het samenspel tussen de verschillende interne en externe
actoren binnen de lokale democratie centraal staat. Dit samenspel wordt
aangejaagd en ondersteund in het programma ‘Lokale Democratie in Beweging’,
een meerjarig programma van de beroepsverenigingen, VNG en BZK
gezamenlijk. Het doel van dit gezamenlijke programma is om de relatie tussen
de gemeentelijke spelers onderling en die met hun omgeving te verstevigen om
zo passend antwoord te kunnen bieden op de huidige en toekomstige
maatschappelijke opgaven. Van 2014 tot 2018 zal in het kader van het
programma worden ingezet op bewustwording, kennisontwikkeling,
professionalisering en vernieuwing. Hierbij wordt zoveel mogelijk aangesloten bij
de actuele, lokale vragen en behoeften en bij lopende trajecten op dit gebied
binnen en buiten BZK.

Versterking van de positie van politieke ambtsdragers en de aantrekkelijkheid
van het ambt
Vertrouwen in de lokale democratie valt of staat met het vertrouwen van de
burger in politieke ambtsdragers. Dit hangt samen met vraagstukken rond
professionalisering en integriteit. Daarnaast is de aantrekkelijkheid van politiek-
bestuurlijke functies van belang om ervoor te zorgen dat talenten gemotiveerd
worden om in het openbaar bestuur actief te worden. Ik zie dat als een brede
politieke verantwoordelijkheid.

Democratie leeft van burgers die bereid zijn een politieke of bestuurlijke rol op
zich te nemen. We moeten daarom bijdragen aan een reëel aanzien van het
politieke ambt bij de inwoners van ons land en daarmee investeren in de
bereidheid om actief te participeren in de publieke zaak, ook door
beschikbaarheid voor politieke functies. De rekrutering en vorming van politici en
bestuurders is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van de politieke
partijen. Echter, het vertrouwen in het systeem wordt grotendeels bepaald door
het vertrouwen in de mensen die samen het systeem vormen. Vanuit de
systeemverantwoordelijkheid voor het openbaar bestuur draagt het ministerie
van BZK daarom bij aan het de professionalisering van politieke ambtsdragers in

                                                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>brede zin. Het ministerie trekt hierin op met de verenigingen van burgemeesters,
wethouders en raadsleden, de drie groepen waterschapsbestuurders,
vertegenwoordigers van de commissarissen van de Koning, gedeputeerden en
statenleden, de koepels VNG, IPO, Unie van Waterschappen.

Medio 2014 heb ik samen met hen besloten tot een interbestuurlijk programma
ter verbetering van het aanzien en de aantrekkelijkheid van het ambt. Insteek
van het programma is het zoeken en ontwikkelen van een aantal kansrijke
activiteiten dat eraan bijdraagt dat burgers zich verbonden voelen met de
publieke zaak en bereid zijn zich beschikbaar te (blijven) stellen voor het
vervullen van politieke functies. Die acties moeten uiteindelijk burgers bereiken.
Tegelijkertijd moeten ze worden uitgevoerd door de bestuurders en politici zelf.
Zij kennen de waarde van publieke ambten als geen ander en kunnen dus het
beste bijdragen aan een verbeterd aanzien van het ambt – en daarmee de
aanwas van nieuwe generaties politici. In december 2014 zijn op zes plaatsen in
het land Netwerkverkenningen gestart waarvoor 180 decentrale politici zich
hebben aangemeld. In gezamenlijkheid met hen wordt gewerkt aan een agenda
voor een verdere aanpak naast al lopende activiteiten.

Naast de twee hierboven genoemde programma’s lopen er diverse andere
activiteiten en programma’s rond professionalisering en kwaliteitsverbetering in
het kader van de decentralisaties en de omgang met de verhouding tussen de
representatieve en participatieve democratie waarin het ministerie van BZK
optreedt als trekker of als participant.

5. In kaart brengen of een betere aansluiting van beleid en instrumentarium op
   actuele ontwikkelingen in de lokale uitvoeringspraktijk noodzakelijk is

Inventarisatie van zienswijzen en wensen van gemeenten en andere betrokken
organisaties met betrekking tot het bestaande wettelijk kader
Met de invoering van het dualisme in 2002 is reeds een basis gelegd voor een
verbeterde interactie tussen bestuur en maatschappij. In de memorie van
toelichting bij het toenmalige wetsvoorstel werd al gewezen op het verschijnsel
van interactief bestuur, dat de noodzaak met zich meebrengt voor het bestuur
om ruimte te reserveren om ‘zaken te doen’ met maatschappelijke actoren. Gelet
op eerdergenoemde maatschappelijke ontwikkelingen en de verschuiving naar
een netwerksamenleving, is deze noodzaak nu actueler dan ooit.

In de uitvoeringspraktijk van gemeenten komt met enige regelmaat de vraag
aan de orde hoe actuele wensen van raad, college en burgemeester optimaal
vorm te geven. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan over de vraag of de gemeente
zelf inrichting kan geven aan de wijze waarop raad en college samenwerken met
burgers, met instellingen en met andere gemeenten. Daarbij is ook de vraag aan
de orde of gemeenten voldoende ruimte hebben om eigen keuzes vast te leggen
in lokale regelgeving (waaronder de plaatselijke verordeningen), werkwijzen,
gedragscodes, enz. Om het inzicht in de zienswijzen en wensen van gemeenten
en andere betrokken organisaties (waaronder bijvoorbeeld de
beroepsverenigingen van burgemeesters, wethouders, raadsleden en griffiers) te
vergroten zullen in 2015 expertbijeenkomsten worden georganiseerd en zal waar
nodig aanvullend onderzoek worden verricht. Over de uitkomsten hiervan en de
daaraan door mij verbonden conclusies zal ik de Tweede Kamer in de tweede
helft van 2015 nader informeren.

                                                                                     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>In het kader daarvan zal ook naar aanleiding van de toezegging die is gedaan
tijdens de begrotingsbehandeling van de BZK worden bezien of er bij gemeenten
een breed gedragen behoefte bestaat aan de inzet van een
‘samenwerkingsbestuurder’ die in meerdere gemeenten binnen een
samenwerkingsverband actief is, en zo ja, wat op basis van die behoeften,
mogelijke vervolgstappen zijn.

Versterking lokale rekenkamers
Rekenkamer(commissie)s doen onderzoek naar de doeltreffendheid,
doelmatigheid en rechtmatigheid van het gevoerde bestuur. Daarmee zijn zij een
belangrijk instrument van de gemeenteraad bij het uitoefenen van haar
controlerende taak en dragen zij bij het vormgeven van horizontale
verantwoording. Mede met het oog op de aankomende decentralisaties en de
daarbij behorende toename van de gemeentelijke middelen, neemt het belang
van onafhankelijk onderzoek door rekenkamer(commissie)s toe. In overleg met
andere partijen, waaronder de NVRR en VNG, zal ik bezien hoe de positie en het
functioneren van lokale rekenkamer(commissie)s verder kan worden versterkt.
Zoals ik in antwoord op Kamervragen van het lid Fokke heb gezegd zal ik de
Kamer hierover voor het zomerreces van 2015 nader informeren.

Herziening van het Besluit Begroting en Verantwoording
Onder het motto ‘de gemeentefinanciën zijn te belangrijk om alleen aan
specialisten over te laten’ heeft de door de VNG geïnitieerde Adviescommissie
vernieuwing Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten
(BBV)11 voorstellen gedaan hoe het BBV kan worden aanpast om
gemeenteraadsleden en burgers beter inzicht te geven in de begroting en
jaarrekening van gemeenten (en provincies) en daarmee de kaderstellende en
controlerende rol van de raad en staten te versterken. Hiermee beoogt de
commissie niet alleen een betere onderlinge vergelijkbaarheid van de cijfers en
prestaties van gemeenten, maar ook vergroting van de doelmatigheid van het
toezicht en de accountantscontroles. Een door BZK ingestelde stuurgroep en
zeven werkgroepen bezien momenteel hoe de adviezen kunnen worden
uitgewerkt. De besluitvorming over de voorstellen van de werkgroepen vindt
naar verwachting voor de zomer van 2015 plaats.

Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr)
Mede als gevolg van de decentralisaties in het sociaal domein neemt het belang
van samenwerking op basis van de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr)
toe. Gemeenteraden hebben soms het gevoel weinig zicht te hebben op de taken
die op deze wijze 'buiten de deur' worden uitgevoerd. Volgens zeven van de tien
raadsleden vormt het toenemend aantal gemeenschappelijke regelingen een
bedreiging voor de lokale democratie, zo blijkt uit een enquête van Raadslid.nu.

Tegen deze achtergrond heb ik de Raad voor het Openbaar Bestuur (Rob)
verzocht advies uit te brengen over de vraag hoe de democratische legitimiteit
van de regionale samenwerkingsverbanden waar gemeenten onderdeel van
moeten uitmaken voor de uitvoering van de decentralisaties in het sociaal
domein kan worden geborgd.


11
     Ook wel genoemd naar zijn voorzitter, “de commissie Depla”.

                                                                                  10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Daarnaast kan in dit verband gewezen worden op de aanpassing op een aantal
punten van de Wgr. Deze aanpassingen beogen de positie van raadsleden in de
samenwerkingsverbanden te versterken. Het wetsvoorstel dat deze wijzigingen
regelt is onlangs goedgekeurd door het parlement en treedt per 1 januari 2015 in
werking. De wijzigingen verruimen onder meer de termijnen waarbinnen de raad
controle kan uitoefenen op gemeenschappelijke regelingen.

Tot slot kan gewezen worden op de publicatie die door de vereniging voor
Griffiers (VvG) met ondersteuning van het ministerie van BZK wordt voorbereid.
De aanleiding voor de publicatie ligt in de zoektocht van gemeenteraden naar
manieren waarop zij binnen de wettelijke kaders van de Wgr vanuit lokaal
perspectief hun controlerende, toetsende en kaderstellende taken waar kunnen
maken. Het is een uitdaging voor de raad om haar verantwoordelijkheid hierin te
nemen en voor griffiers om dit proces te ondersteunen. Deze praktische
publicatie beoogt griffiers en raadsleden te ondersteunen bij de kaderstelling en
controle ten aanzien van gemeenschappelijke regelingen. Het doel van de
publicatie is meer grip te bieden aan gemeenteraden en griffiers op
gemeenschappelijke regelingen en nieuwe samenwerkingsverbanden. Ook
worden in dit verband workshops en trainingen georganiseerd. De handreiking
zal in het eerste kwartaal van 2015 beschikbaar zijn.

Bredere inzet dorps-en wijkraden
Naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart jl. heeft de
vaste Kamercommissie Binnenlandse Zaken gevraagd om een analyse van de
opkomstcijfers in relatie tot de gemeentegrootte en naar het effect van
gemeentelijke herindelingen op het opkomstpercentage. Als bijlage bij deze
notitie stuur ik u de analyse die het CPB hierover op mijn verzoek heeft
uitgevoerd. De analyse duidt erop dat gemeentegrootte en schaalvergroting door
gemeentelijke herindeling een punt van aandacht zijn. Enerzijds biedt
schaalvergroting door gemeentelijke herindeling kansen op het terrein van
bestuurskracht, effectiviteit, efficiency en dienstverlening aan de burger.
Anderzijds kan herindeling ertoe leiden dat de afstand tussen burger en bestuur
toeneemt.

Tegen deze achtergrond ziet het kabinet werkwijzen als wijkgericht werken, het
voeren van een actief kernenbeleid en de inzet van gebiedscommissies en dorps-
en wijkraden als een serieuze verrijking van de lokale democratie. Als voorbeeld
kan hier de gemeente Súdwest-Fryslân genoemd worden. In deze
herindelingsgemeente met 74 kernen bestonden tijdens het fusieproces zorgen,
bij zowel voor- als tegenstanders van de fusie, dat door de schaalvergroting de
afstand tussen bestuur en burger zou vergroten. Vandaar dat stevig is ingezet op
het kernenbeleid. Zo is per kern een wethouder of ambtelijke dorpscoördinator
aangewezen. Uit het evaluatieonderzoek blijkt dat deze aanpak succesvol is.12

Er zijn tal van mogelijkheden op dit vlak, die nog te vaak onderbelicht blijven.
Meer duidelijkheid over deze mogelijkheden zou eraan kunnen bijdragen dat
deze instrumenten vaker en effectiever worden ingezet. Gelet hierop zal het
ministerie van BZK, in samenwerking met de VNG en Landelijke Vereniging van
Kleine Kernen (LVKK) verkennen of, en zo ja hoe, verbreding van de toepassing


12
     EK 2013-2014, 32 242, nr F

                                                                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>van dorps- en wijkraden en gebiedscommissies mogelijk is. In de loop van 2015
worden hiertoe concrete voorstellen gedaan.

Verankering buurtrechten in regelgeving
Zoals eerder gesteld is er in ons land een levendige participatieve praktijk.
Echter, de positie en inbreng van burgers in besluitvorming is in formele zin vaak
erg vrijblijvend. Dit kan soms frustrerend zijn voor participerende burgers. In
reactie hierop is in enkele gemeenten gestart met de ontwikkeling van
buurtrechten. Dit is een van de manieren om burgers een formeel recht op
participatie te geven. Hierbij valt te denken aan het recht om de gemeente uit te
dagen (het buurtcollectief mag meedoen in aanbestedingen), het recht op
maatschappelijk land- en vastgoed (de buurt mag als eerste bieden als dit
vrijkomt) en het recht op een buurtplan (het buurtcollectief maakt een plan voor
buurtontwikkeling). Ook kan gedacht worden aan het recht op informatie of het
recht op ambtelijke ondersteuning.

Zoals toegezegd tijdens de begrotingsbehandeling van BZK zal ik, mede naar
aanleiding van de initiatiefnota van het lid Tanamal en voortbouwend op de
diverse experimenten die in Nederland lopen en gaan lopen samen met de VNG,
inventariseren welke behoeften bij gemeenten bestaan ten aanzien van
buurtrechten. Ik wil bevorderen dat gemeenten van elkaar kunnen leren, zodat
helder wordt waarin de meerwaarde van buurtrechten is gelegen en ook op
welke manier(en) ze in de Nederlandse praktijk op een effectieve manier vorm
en inhoud kunnen krijgen. Mede op basis hiervan zal het ministerie van BZK in
de tweede helft van 2015 een standpunt formuleren over het versterken van de
participatiemogelijkheden, waarin ook het element van de buurtrechten zal
worden meegenomen. Ter voorbereiding hierop zal onderzocht worden aan welke
instrumenten behoefte is of ondersteunend kunnen zijn bij het verankeren en
indalen van buurtrechten in de gemeentelijke praktijk die bijdragen aan het
democratische proces en het stimuleren van actief burgerschap. Hierbij zal ook
worden bezien of er behoefte bestaat en mogelijkheden zijn om de lokale praktijk
ten aanzien van buurtrechten, te vertalen naar een wettelijke verankering van dit
soort rechten op nationaal niveau. In dit licht is het interessant om te bezien hoe
het ‘right to challenge’ dat is opgenomen in de nieuwe Wet op de
maatschappelijke ondersteuning (Wmo) uitpakt in de praktijk. Hierover zal ik in
overleg treden met de staatssecretaris van de VWS.

Kieswet
Uiteraard is voor het functioneren van de lokale democratie ook een goede
opkomst bij verkiezingen van groot belang. De Kieswet bevat bepalingen die
hieraan kunnen bijdragen. Hierbij moet onder meer worden gedacht aan de
wettelijk vastgestelde ruime openingstijden van stemlokalen (van 7.30 tot en
met 21.00 uur), de voorwaarde dat ten minste 25% van de stemlokalen voor
gehandicapten toegankelijk moet zijn, de mogelijkheid voor kiezers om hun stem
uit te brengen in elk willekeurig stemlokaal binnen de gemeente waarvan zij
ingezetene zijn en natuurlijk de mogelijkheid dat de kiezer een ander kan
machtigen zijn stem uit te brengen. Tijdens het Algemeen Overleg met de
Tweede Kamer op 13 november jl. het ik toegezegd om samen met de Kiesraad
te kijken of de Kieswet achterstallig onderhoud kent en of er zaken in staan die
moeten worden opgehelderd. Bij deze exercitie zal ik ook nagaan of de Kieswet
nog onbedoeld bepalingen bevat die de opkomst (mogelijk) beperken.


                                                                                12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>6. Aanstellingswijze burgemeester

De burgemeester vervult een belangrijke rol in de lokale democratie. Niet alleen
als voorzitter van het college van B&W, voorzitter van de raad en als bestuurder
met wettelijke bevoegdheden op het terrein van openbare orde en veiligheid,
maar ook en vooral als het gezicht van de gemeente richting haar inwoners.

De discussie over de aanstellingswijze van de burgemeester is in het verleden al
vaak gevoerd, zonder dat dit daadwerkelijk heeft geleid tot aanpassingen. Het
deconstitutionaliseren van de aanstellingswijze van de burgemeester is onderdeel
van het regeerakkoord. Ter uitvoering daarvan steunt het kabinet het
initiatiefvoorstel van het lid Schouw inzake de deconstitutionalisering van de
Kroonbenoeming van de burgemeester en de commissaris van de Koning. Gelet
op de noodzakelijke procedures bij grondwetwijzigingen, zal pas in een volgende
kabinetsperiode de vraag aan de orde zijn op welke manier de aanstelling van de
burgemeester tot stand komt. Hierbij zijn drie hoofdvarianten - handhaving van
de Kroonbenoeming, invoering van een door de raad benoemde burgemeester of
invoering van een door de bevolking gekozen burgemeester - waarbinnen
verschillende modaliteiten denkbaar zijn. Wat zij met elkaar gemeen hebben, is
dat zij allen van invloed zijn op de onderlinge verhoudingen in het
gemeentebestuur, alsook op de positie, rol en taken van de burgemeester en op
het functioneren van de lokale democratie. Met het oog op een goede
voorbereiding van de besluitvorming zal ik, zoals toegezegd tijdens de
begrotingsbehandeling van BZK, in 2015 de hierboven genoemde hoofdvarianten
nader uitwerken in een aparte notitie, mede in het licht van de gewenste
versterking van de lokale democratie.


II.   Verdere ontwikkeling van de informele democratie

Burgerbetrokkenheid is de basis voor een vitale democratie. In de lokale praktijk
is er geen scherp onderscheid tussen representatieve democratie en
participatieve democratie. Beide vormen van democratie bestaan naast elkaar.
De lokale democratie kan krachtiger worden indien de combinatie van
representatieve en participatieve elementen bewuster en gerichter wordt ingezet
dan nu het geval is. Hoewel vormen van participatieve en representatieve
democratie elkaar goed kunnen aanvullen zien we ook dat er op dit moment nog
niet altijd een logisch handelingsperspectief voorhanden is om deze aansluiting
vorm te geven.
Vanuit deze agenda wil ik de ontwikkeling van burgerbetrokkenheid niet alleen
faciliteren, maar ook stimuleren dat gemeenten onderling leren van ervaringen
die hiermee worden opgedaan. Een van de kernthema’s hierbij is hoe in de
praktijk vormen van participatieve democratie op een goede manier kunnen
worden verbonden aan besluitvormingsmechanismen van de representatieve
democratie.

7. Programma innovatieve participatievormen

Zoals gesteld in de inleiding zijn op veel plekken in het land nieuwe werkwijzen
aan het ontstaan en worden nieuwe instrumenten ontwikkeld om burgers in het
publieke domein meer in positie te brengen ten opzichte van de overheid. Het

                                                                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>zijn daarbij soms overheden maar vaak ook burgers die hiertoe het initiatief
nemen. In de nota Doe-democratie heeft het kabinet reeds een aan groot aantal
van die initiatieven beschreven. Onderstaande maatregelen bouwen daarop
voort.

Democratic Challenge
Op dit moment zijn er in het land tal van voorbeelden van democratische
vernieuwing in ontwikkeling. De veelvormigheid die zich daarin voordoet juich ik
toe en zie ik als een teken van levendigheid van de lokale democratie. Al die
voorbeelden kennen vaak een hoge mate van vrijwillige inzet en sponsoring in
natura. Dit is een teken van het draagvlak voor deze initiatieven. Deze
initiatieven zijn veelal kleinschalig en een samenwerking tussen burgers en hun
gemeente. Ze hebben niet alleen een meerwaarde voor de betreffende
gemeente, maar ook voor de lokale democratie als geheel. Om die reden zie ik
een rol voor het ministerie van BZK weggelegd om deze vernieuwing te
faciliteren en aan te jagen. Dit doet het ministerie door middel van de
‘Democratic Challenge’; een traject gericht op vernieuwende democratische
praktijken.

Het streven is om vanuit deze Challenge ruimte te scheppen voor vernieuwende
ideeën. Het kan daarbij gaan om het delen van inspirerende voorbeelden, het
aanpakken van knellende regelgeving en het bevorderen van een open houding
vanuit de overheid. Om de initiatieven tot een succes te maken is het nodig om
al doende te leren, ook hieraan kan BZK een bijdrage leveren door onderzoek.
Ook kan het soms nodig blijken om deze initiatieven kleinschalig financieel te
ondersteunen. Zowel voor het inventariseren van knellende regelgeving als voor
het ophalen van inspirerende voorbeelden zal aansluiting worden gezocht bij de
aanpak rond experimenteermogelijkheden die elders in deze agenda is
aangekondigd. Deze Challenge staat bijvoorbeeld ook open voor nieuwe vormen
van e-participatie, omdat hierin vaak interessante mengvormen tussen
representatieve en participatieve democratie mogelijk blijken. Om recht te doen
aan het lokale karakter van initiatieven en aan het bovengenoemde draagvlak
dat blijkt uit vrijwillige inzet en sponsoring in natura, wordt een regeling
uitgewerkt waarin wordt uitgegaan van maatwerk en cofinanciering en een
maximaal bedrag per initiatief. Indien het initiatief een G1000-achtige aanpak
beoogd zal vanuit de regeling deelname aan onderzoek (zie hieronder) worden
bevorderd.

Vormen van deliberatieve democratie zoals G1000
In verschillende gemeenten in Nederland zijn G1000-initiatieven ontstaan naar
voorbeeld van het Brusselse initiatief van David van Reybrouck. In een
deliberatief proces komen burgers tot concrete voorstellen voor de toekomst van
hun gemeente, bijvoorbeeld op het terrein van zorg, energievoorziening en
bibliotheken. Het moet nog blijken hoe dit soort initiatieven zich verder
ontwikkelen. Er zijn bijvoorbeeld vraagstukken over duurzaamheid van dit soort
trajecten en de representativiteit ervan. En idealiter zou er voor het precieze
format geleerd moeten worden van eerdere ervaringen. Het is daarom wenselijk
om de ontwikkeling te volgen en de effecten te meten. Het ministerie van BZK
steunt daarom een viertal universiteiten bij een onderzoek naar de effecten en
doorwerking van de verschillende G1000-en om de wetenschappelijke kennis
over dit fenomeen te vergroten. Daarnaast is het ministerie partner van het
G1000 –platform dat zichzelf ten doel heeft gesteld om een brede

                                                                               14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>maatschappelijke beweging op gang te brengen rondom de dialoog als aanvulling
op ons democratische bestel.

Onderzoek burgerparticipatie
Het hierboven beschreven programma innovatieve participatievormen leunt op
de groep burgers die bereid is om zelf een steentje bij te dragen aan het
openbaar bestuur. Er is echter ook een groep burgers die juist helemaal niet
participeert. Deze groep valt uiteen in twee categorieën. Enerzijds de groep
burgers die de neutraal of passief staat tegenover de overheid. Zij verwachten
van de overheid dat deze een aantal essentiële zaken goed regelt en willen
verder zo min mogelijk last hebben van de overheid. Anderzijds is er de groep
burgers die de overheid voornamelijk ervaart als een onbekwame, overbodige
hindermacht. Deze groep zet zich nadrukkelijk af tegen de overheid en is niet
betrokken bij het democratisch proces.

Voor de ontwikkeling van een toekomstbestendige lokale democratie is het van
belang om inzicht te hebben in de motieven van zowel participerende als niet-
participerende burgers, en de daarachterliggende democratie-beleving. Het gaat
dan zowel om klassieke vormen (deelname in het verkiezingsproces) als nieuwe
vormen van participatie. Ook is het wenselijk om de handelingsperspectieven in
kaart te brengen met het oog op actievering van nu nog inactieve groepen en de
rol die lokale overheden en actieve burgers hierbij kunnen spelen. Het ministerie
van BZK zal hiertoe in overleg met de VNG en andere betrokken partijen, in de
loop van 2015 een onderzoek initiëren. Hierbij zal ook de rol van lokale en
landelijke politieke partijen worden bezien. Dit onderzoek zal voortbouwen op
reeds beschikbaar onderzoek van o.a. het SCP en de bevindingen van dr. C.R.
Brons in haar proefschrift ‘Political discontent in the Netherlands in the first
decade of the 21st century’ en het proefschrift van dr. J.M. Den Ridder, ‘Schakels
of obstakels? Nederlandse politieke partijen en de eensgezindheid, verdeeldheid
en representativiteit van partijleden.’

8. Versterken informatiepositie van de burger

Een goede informatievoorziening over de lokale beleids- en besluitvorming en de
prestaties van politici en bestuurders is een randvoorwaarde voor een goed
functionerende lokale democratie. Traditioneel zijn de media hierin een
belangrijke intermediair, maar ook gemeenten zouden er zorg voor moeten
dragen dat hun inwoners goed geïnformeerd worden en er voldoende
mogelijkheden zijn om zich te laten informeren. Veel gemeenten pakken dit al
actief op. Zo nemen steeds meer gemeenten initiatieven om te komen tot actieve
openbaarmaking van beleidsvoornemens en documenten die de basis vormen
voor besluitvormingsprocessen. De digitalisering draagt bij aan de mogelijkheden
om burgers via andere dan de traditionele kanalen te informeren.

Lokale media
Rode draad in de vraagstukken over de rol en positie van de lokale media is het
belang van lokaal nieuws en informatie van een goede journalistieke kwaliteit
voor de lokale democratie. Lokale media hebben in het democratische spel zowel
een waakhondfunctie als een rol als facilitator van het debat. Het belang van
deze rollen neemt met de decentralisaties in het sociaal domein en de
overheveling van ruim € 10 miljard naar het Gemeentefonds, alleen maar toe.
Hierbij zou het gedrag van de media, zoals de heer Van de Donk in zijn eerder

                                                                                 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>aangehaalde lezing stelt, wel eens een zelfstandige factor in het slagen van de
decentralisaties kunnen zijn. Tegen deze achtergrond vormt de gestage daling
van het aantal lokale en regionale kranten alsook de oplage daarvan een punt
van aandacht. Ook blijkt in de praktijk dat een derde van de lokale omroepen in
zwaar weer verkeert. Het gat dat ontstaat door de afname van het aanbod van
traditionele media wordt gedeeltelijk gevuld door digitale online verslaggeving,
zogenaamde hyperlocals, bloggers en burgerjournalistiek. Hoewel dit nog prille
ontwikkelingen zijn, ligt hier een duidelijk potentieel.

De eerste verantwoordelijkheid voor het mediabeleid ligt bij de staatssecretaris
van OCW. Hij heeft onder anderen aangegeven dat hij – vanuit zijn
stelselverantwoordelijkheid en met respect voor de verantwoordelijkheid van
gemeenten voor de lokale omroepen - wil blijven bijdragen aan het
professionaliseren van de lokale omroepen. Daarnaast kan in dit kader gewezen
worden op een aantal lopende projecten.13 Zo wordt er in opdracht van het
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek een onderzoek uitgevoerd naar de
veranderende positie en rol van de lokale en regionale media in de gemeentelijke
nieuwsvoorziening en de visie van gemeenten hierop. Daarnaast laat de
staatssecretaris van OCW onder verantwoordelijkheid van het Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek een praktijkonderzoek doen naar toekomstscenario’s en
innovatie voor journalistieke ondernemers. Een interessante illustratie van de
ontwikkeling op dit gebied is de vorming van Regionale Media Centra. Het is een
voorbeeld van de initiatieven die worden ontplooid waarbij lokale en regionale
omroepen en lokale en regionale kranten samenwerken en waarbij ook
hyperlocals en bloggers zich aansluiten. Het kabinet juicht deze ontwikkeling toe.

Vanuit mijn verantwoordelijkheid voor het functioneren van de democratie, wil ik
bijdragen aan de discussie tussen gemeenten onderling over het belang van (de
kwaliteit van) lokale journalistiek. In deze discussie moet ruimte zijn voor
reflectie en een kritische houding ten aanzien van de eigen rol – zowel van
gemeenten als van de media - in dit vraagstuk. Hierbij spelen zaken als omgang
met de pers en het gebruik van sociale media, omvang van budgetten voor
voorlichting en communicatie en van de gemeentelijke bijdrage aan de lokale
omroep. In dit kader zal ik in de loop van 2015 een symposium organiseren over
dit thema, samen met de VNG, het ministerie van OCW en het Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek.

Informatievoorziening door gemeenten
Gemeenten kunnen ook zelf de informatiepositie van hun inwoners versterken
door actief en veel meer dan nu het geval is informatie beschikbaar te stellen
over beleids- en besluitvormingsprocessen. Gemeenten kunnen hierbij ook
aangeven op welke momenten en op welke manier inwoners hier een rol in
kunnen spelen. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan het openbaar maken van
een participatie-agenda of van het stemgedrag van raadsleden, zodat
transparant wordt voor kiezers hoe hun vertegenwoordigers in de raad
gehandeld hebben. In het kader van deze agenda zal in 2015, in samenwerking
met de VNG, een aantal gemeenten worden gezocht dat de ambitie heeft om
meer informatie actief openbaar te maken. Deze gemeenten zullen vervolgens
actief worden ondersteund via het Leer- en expertisepunt Open Overheid.


13
     Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33750 VIII, nr. 104.

                                                                                16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Een bijzondere informatiecategorie betreft financiële data. Actieve
openbaarmaking hiervan kan bijdragen aan het vergroten van de
burgerparticipatie, betere verantwoording van de overheidsuitgaven en de
ontwikkeling van nieuwe toepassingen. Overheidsbegrotingen- en uitgaven
worden al steeds vaker breed beschikbaar gemaakt, zoals de miljoenennota en
de rijksbegroting. Via de Open State Foundation worden nu voor gemeenten,
provincies en waterschappen begrotingsdata en ook subsidie-informatie
openbaar gemaakt. In het voorjaar van 2015 zal ik samen met de Open State
Foundation een congres organiseren waar de agenda financiële transparantie
voor de komende jaren tot stand zal worden gebracht.

Een concreet voorbeeld, waarbij gebruik wordt gemaakt van financiële open data
is het initiatief budgetmonitoring, ontstaan in stadsdeel oost (Indische buurt) van
de gemeente Amsterdam. Inwoners hebben in deze buurt het initiatief genomen
tot het analyseren van de begroting en het doorgronden van de
begrotingsprocessen met als doel deze begrijpelijker te maken. Daarnaast
worden inwoners getraind om cijfers te kunnen doorgronden. Inmiddels breidt
budgetmonitoring zich verder uit binnen Nederland en BZK ondersteunt dat in
het kader van het programma Open overheid.

Tot slot

Zoals in de inleiding beschreven kent deze agenda een spoor voor de korte en de
lange termijn. Deze sporen zijn in onderstaand schema samengevat. Voor beide
sporen geldt dat (nog te ontwikkelen) initiatieven en maatregelen die een
bijdrage beogen te leveren aan de versterking van de lokale democratie, alleen
effect kunnen hebben als de spelers op het lokale toneel actief betrokken zijn. Ik
zal dan ook in de uitvoering van de beschreven actiepunten en in de verdere
vormgeving van de agenda steeds nadrukkelijk de samenwerking zoeken met
lokale bestuurders, raadsleden, ambtenaren en waar mogelijk burgers en
maatschappelijke instellingen.

Een van de manieren waarop ik uitvoering wil geven aan dit voornemen is
aansluiting bij de zogenaamde D1000 die wordt georganiseerd in het kader van
het programma ‘Lokale Democratie in Beweging’ en gepland staat op 1 juni
2015, voorafgaand aan het VNG-jaarcongres in Apeldoorn. Bij deze bijeenkomst
staat het thema ‘vitale lokale democratie’ centraal. Deelnemers worden – naar
voorbeeld van de G1000 van Van Reybrouck - via loting gevraagd aanwezig te
zijn, waarna via de methoden van de deliberatieve democratie, voorstellen
worden geformuleerd rond het centrale thema. Ik wil deze bijeenkomst benutten
om ideeën over de verdere vitalisering van de lokale democratie op te halen en
de Agenda Lokale Democratie verder vorm te geven.
Daarnaast zal ik mijn contacten met de centrale spelers in de lokale democratie,
tijdens werkbezoeken, congressen en andere evenementen (blijven) benutten
om aandacht vragen voor de versterking van de lokale democratie en om de
wensen en ideeën van de lokale spelers op dit terrein te inventariseren.
Ook brede bekendheid van de mogelijkheden die bijdragen aan een beter
functioneren van de lokale democratie is van belang. Een actieve communicatie
is daarbij cruciaal. Dit gebeurt o.a. door informatie beschikbaar te stellen via de
VNG, beroepsverenigingen en maatschappelijke instellingen zoals Platform 31,
Pakhuis de Zwijger en verschillende andere netwerken.


                                                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Zoals gesteld vormt deze notitie een eerste aanzet voor discussie. Ik nodig de
betrokkenen van harte uit om te reageren en daarbij aan te geven hoe zij
hieraan kunnen en willen bijdragen. Deze reacties en bovengenoemde
activiteiten zullen inspiratie opleveren voor een nader uitgewerkte agenda, die ik
in de tweede helft van 2015 wil aanbieden.




                                                                                18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Spoor 1 Ruimte voor vernieuwing van de formele democratie

Transformatieagenda sociaal domein                              2015-2020
Symposium best practices nieuwe werkwijzen sociaal domein       In de loop van 2015
Ruimte voor experimenten                                        In de loop van 2015
Verkenning verruiming belastinggebied                           Loopt
Verkenning bredere toepassing dorps- en wijkraden en            Eerste resultaten voor zomer
gebiedscommissies                                               2015
BZK Standpunt recht op participatie (incl. buurtrechten)        Tweede helft 2015
Congres Financiële Transparantie                                Voorjaar 2015
Programma Lokale Democratie in Beweging                         2014-2018
Interbestuurlijk programma aanzien en aantrekkelijkheid van     Loopt
het ambt
Professionalisering op terrein van decentralisaties via         Loopt
Programma Gemeenten van de toekomst
Inventarisatie inzichten ten aanzien van aanpassing wettelijk   Eerste helft 2015
kader
Versterking lokale rekenkamers                                  Nadere informatie voor
                                                                zomerreces 2015
Herziening Besluit Begroten en verantwoording                   Voorstellen werkgroep voor
                                                                zomerreces 2015
Herziening Wgr                                                  Inwerkingtreding per 1
                                                                januari 2015
Handreiking en workshops Wgr                                    Eerste kwartaal 2015
Adviesaanvraag Rob inzake Wgr                                   Eerste helft 2015
Onderzoek selectieve wijziging Kieswet                          In de loop van 2015
Notitie hoofdvarianten aanstellingswijze burgemeester           In de loop van 2015


Spoor 2 Verdere ontwikkeling van de informele democratie
Democratic challenge                                            Start begin 2015
Onderzoek G1000-en                                              Loopt
Ondersteuning G1000 platform                                    Start begin 2015
Onderzoek burgerparticipatie                                    In de loop van 2015
Leernetwerk Lokale Democratie                                   Loopt
Ondersteuning actieve openbaarmaking via Leer- en               Start in 2015
expertisecentrum Open Overheid
Symposium gemeenten en lokale media                             In de loop van 2015




                                                                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>