<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                Kadernota rechtmatigheid
                         2023




November 2023


                                           1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>INHOUDSOPGAVE


1.          INTRODUCTIE ............................................................................................................................. 3

1.1         INLEIDING ............................................................................................................................................. 3
1.1.1       ATTENTIEPUNTEN EN WIJZIGINGEN............................................................................................................. 3
1.2         LEESWIJZER ........................................................................................................................................... 4
1.3         RICHTLIJNEN .......................................................................................................................................... 4
1.4         STELLIGE UITSPRAKEN EN AANBEVELINGEN................................................................................................... 5

2.          RAADSLEDEN: HET BESTUURLIJK BELANG VAN RECHTMATIGHEID ............................................. 7

2.1         INLEIDING ............................................................................................................................................. 7
2.2         DEFINITIE .............................................................................................................................................. 7
2.3         CRITERIA............................................................................................................................................... 9
2.4         VERANTWOORDING COLLEGE .................................................................................................................. 12
2.5         CONTROLE ACCOUNTANT ....................................................................................................................... 13
2.6         ROL RAAD ........................................................................................................................................... 13

3.          DE RECHTMATIGHEIDSVERANTWOORDING ..............................................................................15

3.1         REIKWIJDTE EN NORMENKADER ............................................................................................................... 15
3.2         OPERATIONALISEREN VERANTWOORDINGSGRENS........................................................................................ 18
3.3         VERANTWOORDELIJKHEDEN COLLEGE ....................................................................................................... 20

4.          VERANTWOORDINGSCRITERIA RECHTMATIGHEID ....................................................................21

4.1         VOORWAARDENCRITERIUM .................................................................................................................... 21
4.2         BEGROTINGSCRITERIUM ......................................................................................................................... 34
4.3         MISBRUIK EN ONEIGENLIJK GEBRUIK ......................................................................................................... 38
4.4         EFFECTEN VAN HET NIET NALEVEN VAN WET- EN REGELGEVING ...................................................................... 40
4.5         FINANCIËLE BEHEERSHANDELINGEN EN ONDUIDELIJKHEDEN BIJ HET NALEVEN VAN WET- EN REGELGEVING .............. 41

BIJLAGE 1   MODELVERANTWOORDING (VERPLICHT) ..................................................................................42

BIJLAGE 2   DUIDING GRENSBEDRAG EN OORDEELSVORMING ....................................................................43

BIJLAGE 3   SAMENVATTING STAPPENPLAN BEGROTINGSONRECHTMATIGHEID .........................................45

BIJLAGE 4   SCHEMATISCHE WEERGAVE AFWEGINGSKADER MISBRUIK EN ONEIGENLIJKE GEBRUIK ...........46
BIJLAGE 5   BEGRIPPEN ................................................................................................................................48

BIJLAGE 6   BESLISBOOM GETROUWHEID- EN RECHTMATIGHEIDSBEVINDINGEN ........................................50




                                                                                                                                                                   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1.    Introductie

1.1   Inleiding

De commissie BBV geeft via de kadernota rechtmatigheid haar visie over de invulling van het
begrip rechtmatigheid in de rechtmatigheidsverantwoording van de decentrale overheden
conform artikel 75, lid 2 BBV.

De kadernota rechtmatigheid wordt door de commissie BBV geactualiseerd als de
ontwikkelingen daar aanleiding toe geven. Voor de jaarrekening 2023 is hier aanleiding toe
indien het wetstraject, waarin het afgeven van een verklaring over de rechtmatigheid bij
decentrale overheden wordt geregeld, tijdig wordt afgerond. Met ingang van het verslagjaar
2023 wordt dan de verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders
(‘college’) voor de rechtmatigheid benadrukt doordat het college een verantwoording over
rechtmatigheid af moet gaan geven in plaats van de accountant. Deze wijziging komt voort
uit het rapport ‘Vernieuwing van de begroting en verantwoording van gemeenten’ van de
commissie Depla. Het uitgangspunt van de wetgever is dat de reikwijdte van de
verantwoording door het college niet wijzigt ten opzichte van de situatie waarin de
accountant een oordeel gaf.

Deze kadernota bevat een hoofdstuk dat specifiek gericht is op raadsleden. Op grond van
artikel 213 Gemeentewet stelt de raad bij verordening regels vast voor de controle op het
financiële beheer en op de inrichting van de financiële organisatie. Deze verordening
waarborgt dat de rechtmatigheid van het financiële beheer en van de inrichting van de
financiële organisatie wordt getoetst.

Voor het overige is deze kadernota hoofdzakelijk gericht op vakspecialisten. De commissie
merkt op dat de kadernota bewust niet (meer) is gericht op de accountantscontrole. Dit is
het gevolg van het verdwijnen van het separate oordeel van de accountant over
rechtmatigheid. Voor actuele richtlijnen verwijzen wij naar het Besluit accountantscontrole
decentrale overheden (Bado).


1.1.1 Attentiepunten en wijzigingen
Deze kadernota is in augustus 2021 gepubliceerd. In de periode na publicatie zijn diverse
vragen gesteld en hebben stakeholders verzoeken ingediend om de kadernota op
onderdelen te verduidelijken. Naar aanleiding van deze vragen en verzoeken zijn enkele
teksten (enigszins) gewijzigd. Daarnaast hebben wetgevingstrajecten effect op eerder
gecommuniceerde uitgangspunten. De belangrijkste zijn:
• Als gevolg van een wijziging in de gemeentewet inzake de invoering van de
    rechtmatigheidsverantwoording is SiSa onderdeel van de
    rechtmatigheidsverantwoording. Om die reden is de wetswijziging en wat dit betekent
    voor de rechtmatigheidsverantwoording nu verwerkt in de kadernota. Fouten en
    onduidelijkheden met betrekking tot specifieke uitkeringen (SiSa) dienen derhalve wel te
    worden betrokken bij de rechtmatigheidsverantwoording. Dat is ook beter passend



                                                                                              3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>      aangezien de specifieke uitkeringen een regulier onderdeel zijn van de baten, lasten en
      balansmutaties.
•     Het verduidelijken van wanneer sprake is van begrotingsonrechtmatigheden.
•     De opname van een beslisboom als bijlage (6) waarin wordt ingegaan op samenloop van
      getrouwheid- en rechtmatigheidsbevindingen.


1.2     Leeswijzer

Deze kadernota begint met een inleidend hoofdstuk met daarin ook de samenvatting van de
stellige uitspraken en aanbevelingen. Hoofdstuk 2 is specifiek gericht op raadsleden en kan
zowel zelfstandig door hen worden gebruikt of ter ondersteuning van de advisering door de
vakspecialisten. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de reikwijdte van de
rechtmatigheidsverantwoording, het normenkader en op de verantwoordelijkheden van het
college en de raad. In hoofdstuk 4 tenslotte worden de rechtmatigheidscriteria behandeld.
In de bijlagen treft u onder meer het wettelijk verplichte model voor de
rechtmatigheidsverantwoording.

Daar waar in de kadernota (voor de leesbaarheid) alleen over gemeenten en gemeentelijke
organen wordt gesproken, worden ook provincies, waterschappen1 en gemeenschappelijke
regelingen bedoeld.
In deze nieuwe kadernota is rekening gehouden met de strekking van alle gegeven
antwoorden uit de V&A-rubriek. Daarmee vervallen alle tot en met 1 januari 2021
gepubliceerde vragen en antwoorden die betrekking hebben op rechtmatigheid. De
bepalingen en richtlijnen van deze kadernota treden in werking met ingang van het
verslaggevingsjaar 20232.


1.3     Richtlijnen

Richtlijnen van de commissie BBV aan gemeenten en andere decentrale overheden zijn een
belangrijk instrument van de commissie BBV om in navolging van artikel 75 BBV de
eenduidige uitvoering en toepassing van het BBV te bevorderen. De richtlijnen van de
commissie BBV worden onderverdeeld naar stellige uitspraken en aanbevelingen. De
betekenis van beide categorieën kan voor de praktijk van de begrotingscyclus inclusief
jaarverslaggeving verschillen.

Met stellige uitspraken geeft de commissie een interpretatie van de regelgeving die leidend
is. Dit betekent dat verwacht wordt dat stellige uitspraken worden gevolgd. Indien een
gemeente toch een afwijkende interpretatie kiest (de gemeente is van oordeel dat in haar




1
  De waterschappen sluiten met ingang van nader te bepalen datum aan op de gewijzigde wetgeving qua
rechtmatigheid.
2
  In de veronderstelling dat het wetstraject tijdig wordt afgerond.

                                                                                                      4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>specifieke omstandigheden een andere lijn beter past en ook ‘BBV-proof’ is), dan moet zij dit
expliciet motiveren en kenbaar maken bij de begroting en jaarstukken.

Bij aanbevelingen gaat het om uitspraken die ‘steun en richting geven aan de praktijk’. De
commissie BBV spoort gemeenten aan om deze aanbevelingen te volgen, omdat dat naar
haar oordeel bijdraagt aan het inzicht in de financiële positie (transparantie). De richtlijnen
die de commissie BBV in deze kadernota heeft geformuleerd zijn hierna opgenomen. Bij elk
van de richtlijnen wordt aangegeven aan welk hoofdstuk deze is ontleend.


1.4   Stellige uitspraken en aanbevelingen

In deze kadernota zijn de volgende stellige uitspraken en aanbevelingen opgenomen:

Stellige uitspraken
• Bij onduidelijkheden over de interpretatie in de verordeningen over financiële
     consequenties dient de raad aan te geven welke uitleg hieraan moet worden gegeven.
     Deze interpretatie van de raad moet vervolgens vastgelegd worden in een raadsbesluit,
     waarna dit besluit wordt verwerkt in de desbetreffende verordeningen. Zie paragraaf
     3.1.3.
• De totale lasten (inclusief de toevoegingen aan de reserves) vormen de te hanteren
     omvangbasis voor het berekenen van de verantwoordingsgrens Zie paragraaf 3.2.
• Het college geeft in de paragraaf bedrijfsvoering een toelichting op alle afwijkingen, die
     in de rechtmatigheidsverantwoording zijn opgenomen en welke maatregelen worden
     genomen om deze afwijkingen in de toekomst te voorkomen. Zie paragraaf 3.3.
• Voorwaarden die direct van invloed zijn op de verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van
     de jaarrekening worden niet opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. Zie
     paragraaf 4.1.
• Indien de normen uit de gids proportionaliteit veelvuldig niet nageleefd worden of
     slecht gedocumenteerd en/of gemotiveerd zijn, dan moet het college hierover
     rapporteren via de paragraaf bedrijfsvoering. Zie paragraaf 4.1.1.
• Ontbrekende afrekeningen waarvoor het college een deugdelijke onderbouwing voor
     wat betreft de rechtmatigheid kan verstrekken, leiden niet tot een fout of
     onduidelijkheid voor de rechtmatigheidsverantwoording. Zie paragraaf 4.1.3.
 • Niet-financiële onrechtmatigheden in verband met het niet naleven van bepalingen in
     de wet Fido en bijbehorende Regelingen moeten worden opgenomen en toegelicht in
     de paragraaf bedrijfsvoering. Zie paragraaf 4.1.7.
• Het college en de raad leggen in de financiële verordening vast op welke wijze om wordt
     gegaan met begrotingsonrechtmatigheden. Hieruit moet blijken hoe afwijkingen
     geïnterpreteerd worden in het kader van het uitoefenen van het budgetrecht door de
     raad. Zie paragraaf 4.2.2.
• Begrotingsonrechtmatigheden die binnen de beleidskaders van de raad passen, moeten
     worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording (voor zover de
     verantwoordingsgrens voor afzonderlijk fouten of onduidelijkheden is overschreden),




                                                                                                  5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    maar worden niet nader toegelicht in de rechtmatigheidsverantwoording. Zie paragraaf
    4.2.2.
•   Bij complexe situaties waarin er verschillende onderbouwde standpunten zijn en
    specialisten niet tot een eenduidig oordeel komen, kan het voor het college onduidelijk
    zijn of financieel rechtmatig is gehandeld. Het college betrekt deze situatie bij het
    opstellen van de rechtmatigheidsverantwoording en neemt deze op indien het totaal
    aan onduidelijkheden de verantwoordingsgrens overschrijdt. Zie paragraaf 4.5.

Aanbevelingen
 • De commissie BBV adviseert om geconstateerde fraude door eigen medewerkers toe te
   lichten in de paragraaf bedrijfsvoering. Zie paragraaf 2.3.
• De commissie BBV adviseert de door de raad gedelegeerde bevoegdheden aan het
   college niet op te nemen in het normenkader rechtmatigheid. Zie paragraaf 3.1.2.
• De commissie BBV adviseert om zowel de verantwoordingsgrens als de rapportagegrens
   op te nemen in de financiële verordening of de beleidsnota
   rechtmatigheid/normenkader. Zie paragraaf 3.2.
• De commissie adviseert kaderstelling op het gebied van rechtmatigheid niet bij
   begroting in de paragraaf bedrijfsvoering vorm te geven, maar door middel van de
   (financiële) verordening of beleidsnota rechtmatigheid/normenkader aan de raad voor
   te leggen en deze periodiek te herzien. Zie paragraaf 3.3.
• De commissie BBV adviseert om afspraken tussen college en raad over verschuivingen
   van uitgaven tussen jaarschijven in een investeringsbudget vast te leggen in de
   financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet. Zie paragraaf 4.2.2.
• De commissie BBV adviseert om kaders op te nemen in de financiële verordening (ex
   artikel 212 Gemeentewet) indien specifieke budgetten bij onderuitputting op jaareinde
   in bestemmingsreserves worden opgenomen. Zie paragraaf 4.2.4.
• De commissie BBV doet de aanbeveling tot het maken van een overkoepelend
   beleidsstuk misbruik & oneigenlijk gebruik (M&O). Deze bevat naast algemene
   uitgangspunten en risicoanalyse ook de maatregelen ter voorkoming en afdoening. Zie
   paragraaf 4.3.2.




                                                                                          6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2.    Raadsleden: het bestuurlijk belang van rechtmatigheid

2.1   Inleiding

Dit hoofdstuk voor raadsleden geeft op hoofdlijnen uitleg over het begrip rechtmatigheid en
de rol die de verschillende partijen hebben rondom de toepassing van rechtmatigheid.
Bij rechtmatigheid en de verantwoording daarover door het college heeft de raad zowel in
haar kaderstellende als controlerende rol een belangrijke functie.

Rechtmatig handelen is voor een overheidsorganisatie belangrijk; een overheid hoort te
voldoen aan wet- en regelgeving. Daarom geeft sinds de introductie van het Besluit
begroting en verantwoording (‘BBV’) in 2004 de accountant jaarlijks bij de jaarstukken van
een gemeente een verklaring over het getrouw beeld én over de rechtmatigheid. De
invoering van dit rechtmatigheidsoordeel leidde tot opschoning van de eigen gemeentelijke
verordeningen en gaf een impuls aan een verbetering van het financieel beheer bij
gemeenten. Bij de evaluatie van het besluit BBV in 2013 heeft de commissie BBV een advies3
gegeven aan het ministerie van Binnenlandse Zaken om de verantwoordelijkheid voor het
afgeven van de rechtmatigheidsverantwoording neer te leggen bij het college. Dit is
overgenomen door de commissie Depla en is onderdeel van de wetswijziging. Dit betekent
dat met ingang van de jaarrekening 2023 het college een verantwoording af moet leggen
over de rechtmatigheid. Dit past in de tijdgeest waarin de verantwoordelijkheid gelegd
wordt waar deze hoort. Het college is zich hierdoor nog meer bewust van haar
verantwoordelijkheid te zorgen voor een goed financieel beheer, inclusief bijbehorende
verordeningen. De accountant controleert nog wel de verantwoording van het college
aangezien deze feitelijk een (financiële) toelichting is op de staat van baten en lasten en de
balans. Daarmee zijn voor de raad waarborgen ingebouwd dat het college niet zomaar de
verantwoording kan opstellen en afgeven. Zie verder paragraaf 2.5.


2.2   Definitie

Rechtmatigheid is een juridische term, die aangeeft dat een (voorgenomen) handelwijze in
overeenstemming is met de geldende regels en besluiten. Dit begrip is van toepassing op
alles wat een gemeente qua taken op zich neemt. Dit betekent dat alle handelingen van een
gemeente moeten voldoen aan alle wet- en regelgeving op het gebied van bijvoorbeeld
arbeidsomstandigheden (Arbo), aanbestedingen, omgevingswet, subsidievoorwaarden,
raadsbesluiten enzovoort. Van een overheidsorganisatie mag immers verwacht worden dat
zij conform wet- en regelgeving handelt. Het begrip rechtmatigheid in het kader van de
rechtmatigheidsverantwoording is echter een minder omvattend begrip. Bij rechtmatigheid
in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording bestaat er een duidelijke relatie met het
financiële beheer. Er moet immers worden verantwoord dat baten, lasten en balansmutaties
rechtmatig tot stand zijn gekomen. Het gaat om de financiële beheershandelingen.



3
 https://www.accountant.nl/contentassets/1c7a876e9b46475a8121b7bd7dbe84f2/van-een-
rechtmatigheidsoordeel-naar-een-rechtmatigheidsverantwoording.pdf

                                                                                             7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Handelingen en beslissingen van niet-financiële aard dienen wel in algemene zin te worden
betrokken bij de inschatting van het algemene risicobeleid en -beheer van de gemeente.
Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan claims inzake planschade. De ratio hiervan is
dat niet-financiële handelingen wel kunnen leiden tot financiële risico’s, waarvoor
bijvoorbeeld een voorziening zou moeten worden gevormd.

Binnen de rechtsmatigheidsverantwoording wordt onderscheid gemaakt tussen afwijkingen,
fouten en onduidelijkheden en begrotingsonrechtmatigheden. Deze begrippen zijn onderling
niet uitwisselbaar al kan er wel sprake zijn van overlap.
1. Afwijkingen: posten die niet rechtmatig tot stand zijn gekomen (fouten) en posten,
    waarbij voor het College van B&W een onduidelijkheid bestaat over de rechtmatigheid.
2. Fouten: Rechtmatigheidsfouten treden op bij financiële beheershandelingen, waarbij de
    in het normenkader beschreven wet- en regelgeving niet is nageleefd.
3. Onduidelijkheden: Indien het College van B&W in het kader van de verslaggeving niet
    kan aangeven of er sprake is van een rechtmatigheidsfout of niet.
4. Begrotingsonrechtmatigheden: Hiervan is sprake als het College van B&W bij de
    realisatie van doelen en het realiseren van activiteiten de door de gemeenteraad
    vastgestelde budgetten voor wat betreft de lasten of investeringsbudgetten overschrijdt
    (1), toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves die niet door de gemeenteraad zijn
    vastgesteld (2) en als bij onderschrijdingen van lasten of investeringsbudgetten en/of
    lagere of hogere baten dan begroot de begroting niet tijdig met begrotingswijzigingen is
    aangepast (3). Wat niet tijdig concreet betekent wordt bepaald door de ‘spelregels’
    tussen de Gemeenteraad en het College van B&W over het informeren en vaststellen
    van begrotingswijzigingen bij onderschrijdingen van lasten of investeringsbudgetten
    en/of lagere of hogere baten dan begroot. Deze spelregels zijn veelal in de financiële
    verordening art. 212 Gemeentewet opgenomen.



                                        Afwijkingen




                    Onrechtmatigheden                 Onduidelijkheden




                 Misbruik              Niet naleven van         Begrotingsonrecht-
                                     voorwaarden in wet-           matigheden
                                        en regelgeving




De term ‘onzekerheden’ komt voort uit de accountantscontrole en is van een andere aard
dan onduidelijkheden.

De rechtmatigheidsverantwoording door het college gaat dus primair om de (gevolgen van)
financiële beheershandelingen. In deze kadernota ligt daar dan ook het zwaartepunt en

                                                                                            8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>wordt aangegeven waar dan aandacht aan moet worden geschonken en welke gevolgen er
zijn wanneer het financieel beheer op dit terrein niet op orde is. De verantwoording conform
het verplicht toe te passen standaardmodel (zie verder 2.4 en bijlage 1) moet gezien worden
als de minimaal vereiste verantwoording. Colleges kunnen in hun ambities verder willen
gaan en een zogenaamd ‘in control statement’ willen afgeven. Gemeenteraden kunnen in
hun kaderstellende rol ook aangeven of zij vinden dat het college over meer dan alleen de
financiële rechtmatigheid een verantwoording moet afgeven.


2.3     Criteria

Het begrip financiële rechtmatigheid is in 20054 concreet gemaakt met behulp van negen
criteria. In de jaarrekening legt het college verantwoording af over alle negen criteria van
rechtmatigheid. De eerste zes criteria, die betrekking hebben op getrouwheid en óók
onderdeel zijn van rechtmatigheid, komen tot uitdrukking in de balans en het overzicht van
baten en lasten. De drie specifieke rechtmatigheidscriteria komen tot uitdrukking in de
rechtmatigheidsverantwoording. De negen criteria gelden ook als uitgangspunt vanuit de
wetgever, waarbij de reikwijdte van de verantwoording niet wijzigt ten opzichte van de
situatie, waarin de accountant het oordeel afgeeft.

Dit houdt in dat:
1.     er vastgesteld wordt dat de gepresenteerde bedragen juist berekend zijn
       (calculatiecriterium);
2.     de juistheid van het tijdstip van betaling en van de verantwoording van
       verplichtingen wordt vastgesteld (valuteringcriterium);
3.     de juistheid van de adressering van de rechthebbende waar een financiële stroom
       naar toe is gegaan vastgesteld is;
4.     de volledigheid van alle opbrengsten die verantwoord zouden moeten zijn, ook
       verantwoord zijn;
5.     de financiële beheershandelingen passen bij de activiteiten van de gemeente en dat
       in relatie tot de kosten een aanvaardbare tegenprestatie is overeengekomen
       (aanvaardbaarheidscriterium);
6.     de levering heeft plaatsgevonden (ook wel aangeduid als ‘prestatielevering’);
7.     de financiële handelingen passen binnen het kader van de geautoriseerde begroting
       (begrotingscriterium);
8.     voorwaarden in wet- en regelgeving worden nageleefd, zoals subsidievoorwaarden
       (voorwaardencriterium);
9.     er een toetsing op juistheid en volledigheid van gegevens die door derden zijn
       verstrekt plaats vindt met het oog op het voorkomen van misbruik en oneigenlijk
       gebruik van regelingen (M&O criterium).




4
    https://www.bngbank.nl/BG%20Articles/200501Vugt_5-10.pdf

                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     •   Calculatiecriterium
     •   Valuteringscriterium
     •   Adresseringscriterium                              Afgedekt door balans en
     •   Volledigheidscriterium                             overzicht van baten en lasten
     •   Aanvaardbaarheidscriterium
     •   Leveringscriterium

     •   Begrotingscriterium                                  Afgedekt door
     •   Voorwaardencriterium                                 rechtmatigheidsverantwoording
     •   Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium


Begrotingscriterium
Begrotingsonrechtmatigheden (beleidsmatig en/of financieel) moeten geautoriseerd worden
door de raad. Hiermee wordt toestemming gevraagd voor het te realiseren beleid en voor de
besteding van het benodigde bedrag. Begrotingswijzigingen moeten volgens de
Gemeentewet tijdens het jaar zelf nog door de raad worden vastgesteld. Indien een wijziging
niet meer in het jaar zelf is vastgesteld zijn bestedingen afwijkend van het begrotingsbedrag
strikt genomen onrechtmatig. Uitgangspunt is dus dat iedere afwijking van de begroting
onrechtmatig is. De financiële beheershandeling die deze afwijking van de begroting
veroorzaakt, kan namelijk in strijd zijn met het budgetrecht van de raad zoals geregeld in de
Gemeentewet. Het bepalen welke begrotingsonrechtmatigheden al dan niet verwijtbaar zijn,
is voorbehouden aan de raad.

De raad bepaalt zelf op welk niveau de budgetten in de begroting en investeringen worden
geautoriseerd. Dit gebeurt door middel van de begroting en via de verordening op het
financieel beheer ex artikel 212 van de Gemeentewet. Het is aan de raad om te bepalen in
hoeverre afwijkingen acceptabel zijn. Bij hogere lasten dan was begroot, wordt bijvoorbeeld
beoordeeld of deze worden gecompenseerd door aan de lasten gerelateerde hogere baten.
Een voorbeeld van een niet binnen het beleid passende afwijking is het doen van een
investering buiten het investeringskader van een gemeente (bijvoorbeeld zonder budget
(krediet)besluit). Het is van belang dat college en raad eenduidige afspraken maken op welke
wijze begrotingsonrechtmatigheden in de nieuwe situatie benaderd worden. Deze afspraken
worden vastgelegd in de financiële verordening of de beleidsnota
rechtmatigheid/normenkader.

De rechtmatigheidsverantwoording van het college bevat het totaal aan afwijkingen voor
zover die (samen met eventuele andere financiële onrechtmatigheden) boven de door de
raad vastgestelde grens uitkomen. Voor de afwijkingen die passen binnen de gemaakte
afspraken tussen de raad en het college wordt vervolgens verwezen naar de programma’s.
De afwijkingen tussen begroting en jaarrekening maken immers onderdeel uit van de
toelichting van de programma’s onder de derde W-vraag. Daarnaast wordt een
totaaloverzicht van afwijkingen opgenomen in de jaarrekening als toelichting op het
overzicht van baten en lasten. In de rechtmatigheidsverantwoording worden vervolgens
alleen de afwijkingen toegelicht die niet passen in de afspraken tussen de raad en het

                                                                                            10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>college en waar mogelijk het (politieke) verantwoordingsdebat over gaat in de raad.
Uiteindelijk stemt de raad, al dan niet, in met deze afwijkingen bij de behandeling van de
jaarrekening, op basis van een eventuele indemniteitsprocedure. Kern van de
verantwoording van het college is dat deze de afwijkingen benoemd waarbij de door de raad
vastgestelde grens is overschreden.

Voorwaardencriterium
Het voorwaardencriterium heeft betrekking op de eisen die worden gesteld bij de uitvoering
van de financiële beheershandelingen. De eisen/voorwaarden zijn afkomstig uit diverse wet-
en regelgeving en hebben betrekking op aspecten als doelgroep, termijn, grondslag,
administratieve bepalingen, normbedragen, bevoegdheden, bewijsstukken, recht, hoogte en
duur.
Het voorwaardencriterium levert vooral aandachtspunten op bij subsidieverstrekking (vooral
naleven eigen voorwaarden) en niet toegestane staatssteun; aanbestedingen;
Participatiewet; modelverordeningen 212 en 213a; bevoegdheden; personeelslasten en
verordeningen.

Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium
Het is aan de gemeente om effectieve maatregelen te nemen om misbruik en oneigenlijk
(M&O) gebruik te voorkomen. De gemeente beziet in eerste plaats welke eisen de wet- en
regelgeving stelt ten aanzien van M&O, wat daarin is geregeld omtrent de handhaving en
hoe zich dat heeft vertaald naar de opzet van de interne organisatie. Om dit te
bewerkstellingen is een mix van maatregelen nodig. Een mogelijk uitgangspunt hiervoor is
het opstellen van een gemeentelijke nota M&O. Het is overigens niet verplicht om voor het
voeren van het M&O-beleid een overkoepelende nota vast te stellen. Het M&O-beleid moet
voldoende actueel zijn en voldoende zijn afgestemd op de meest recente wetgeving en de
praktijk.

Het college dient een uitspraak te doen in hoeverre het M&O beleid ook feitelijk wordt
nageleefd en of de getroffen maatregelen werken. De basis daarvoor ligt in belangrijke mate
bij de uitkomsten van de intern uitgevoerde controles en evaluaties.

Wanneer het college concludeert dat het M&O-beleid (op onderdelen) niet actueel is en/of
dat er geen M&O-beleid bestaat of het M&O-beleid feitelijk niet wordt nageleefd dan
vermeldt het college dit in de paragraaf bedrijfsvoering. Daadwerkelijke afwijkingen als
gevolg van misbruik worden, voor zover deze niet het getrouwheidsaspect raken, betrokken
bij het opstellen van de rechtmatigheidsverantwoording.

Naast misbruik en oneigenlijk gebruik kan er sprake zijn van fraude. De term fraude is
juridisch niet gedefinieerd. In het dagelijks taalgebruik is het gebruikelijk misbruik en
oneigenlijk gebruik ook als fraude te bestempelen, denk hierbij aan een term als
‘bijstandsfraude’ of aan ‘fraude’ met vergunningen. Dit type fraudes valt nadrukkelijk onder
het misbruik en oneigenlijk gebruik criterium. Het gaat hier om derden die misbruik maken
van (gemeentelijke) regelingen. Dit misbruik en oneigenlijk gebruik moet wel duidelijk




                                                                                          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>worden onderscheiden van fraude in het kader van de controle van de jaarrekening door de
accountant.

De accountant heeft een verantwoordelijkheid met betrekking tot fraude in het kader van de
controle van de jaarrekening. Dit type fraudes omvat opzettelijke handelingen door één of
meerdere personen binnen de gemeente, waarbij gebruik wordt gemaakt van misleiding
teneinde een onrechtmatig of onwettig voordeel te behalen. Een voorbeeld is het betalen
van valse facturen waarbij één of meerdere personen binnen de gemeente betrokken zijn.
Dit type fraudes is een onderdeel van de getrouwheidsverklaring van de accountant en
wordt daarom niet opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. Als de gemeente deze
fraude op een juiste manier heeft verwerkt in de jaarrekening, dan kan deze toegelicht
worden in de paragraaf bedrijfsvoering, maar er is geen verplichting.

Aanbeveling
De commissie BBV adviseert om geconstateerde fraude door eigen medewerkers toe te
lichten in de paragraaf bedrijfsvoering.


2.4   Verantwoording college

De verantwoording die het college aflegt is gebaseerd op een standaardmodel dat bij wet is
vastgelegd (zie bijlage 1). De verantwoording bevat de elementen die in dit hoofdstuk nader
worden toegelicht. De tekst van de verantwoording ligt vast en moet door het college op de
volgende punten worden aangevuld:
    1. Datum vaststelling normenkader;
    2. Het door de raad vastgestelde grensbedrag;
    3. Wel of niet voldoen aan rechtmatigheid criteria;
    4. Geconstateerde afwijkingen boven de verantwoordingsgrens.

Het college maakt in haar verantwoording gebruik van de begrippen ‘fouten’ en
‘onduidelijkheden’ (ieder afzonderlijk) om de afwijkingen te duiden.

Het is de verwachting dat als gevolg van de wijziging van de verantwoording van de
accountant naar het college een kwaliteitsimpuls uitgaat op de interne processen en
beheersing. Het college dient immers te kunnen steunen op een adequaat functionerend
systeem van interne beheersing en -controle, om (primair) te waarborgen dat de gemeente
bij alle (financiële) beheershandelingen en transacties de wet- en regelgeving naleeft. Dit
systeem is tevens van belang bij het opstellen van een overzicht van afwijkingen van
rechtmatigheid.

Tevens is de verwachting dat er meer vooruitgekeken gaat worden naar het oplossen van
onrechtmatigheden, omdat het college ook beheersmaatregelen moet formuleren. Wat gaat
het college doen om waar mogelijk bestaande onrechtmatigheden op te heffen of nieuwe
onrechtmatigheden te voorkomen? Ook dit laatste kan een gespreksonderwerp zijn tussen
raad en college. Hierbij is het van belang dat het voltallige college verantwoordelijk is (zich
verantwoordelijk voelt) voor het afgeven van de rechtmatigheidsverantwoording. De
wethouder van financiën kan hierbij wellicht een coördinerende rol vervullen binnen het

                                                                                            12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>college, maar de fouten en onduidelijkheden (ieder afzonderlijk) kunnen betrekking hebben
op het brede beleidsterrein van de gehele gemeente. Dit laatste benadrukt de noodzaak van
een daadkrachtig collegiaal bestuur.


2.5   Controle accountant

De verantwoording van rechtmatigheid door het college gaat na de wetswijziging deel
uitmaken van de jaarrekening, zodat de aandacht voor en de controle op rechtmatigheid
minimaal op het huidig kwaliteitsniveau gehandhaafd blijft. De accountant geeft een
getrouwheidsoordeel af over de jaarrekening, waarvan de rechtmatigheidsverantwoording
onderdeel uitmaakt. Het huidige afzonderlijke rechtmatigheidsoordeel in de
controleverklaring van de accountant komt daarmee te vervallen. De beoordeling van de
getrouwheid door de controlerend accountant geeft aan dat vertrouwd mag worden op
hetgeen in de rechtmatigheidsverantwoording van het college vermeld staat. Het is feitelijk
juist en volledig, maar de uitlatingen die opgenomen zijn in de
rechtmatigheidsverantwoording komen geheel voor rekening van het college.

Voorts wordt in de controleverklaring en het verslag van bevindingen van de accountant
geen separaat oordeel meer gegeven worden over de rechtmatigheid. Het ziet uitsluitend
nog op de getrouwheid. Dit betekent onder meer dat rechtmatigheidsfouten en gemelde
onduidelijkheden in de rechtmatigheid (voor zover deze niet tevens van invloed zijn op het
getrouwe beeld), geen invloed hebben op de strekking van de controleverklaring. Hierdoor
kan het bijvoorbeeld voorkomen dat er omvangrijke rechtmatigheidsfouten opgenomen zijn
in de rechtmatigheidsverantwoording van het college, terwijl de strekking van de
controleverklaring toch goedkeurend is, omdat de omvangrijke rechtmatigheidsfouten
getrouw opgenomen zijn in de rechtmatigheidsverantwoording. Dit laatste moet voor de
raad uiteraard geen belemmering zijn, om met het college een kritisch gesprek te voeren
over de rechtmatigheidsfouten. Hetzelfde geldt uiteraard voor in de
rechtmatigheidsverantwoording opgenomen omvangrijke onduidelijkheden in de
rechtmatigheid.


2.6   Rol raad

De rechtmatigheidsverantwoording betekent voor de raad een versteviging van de
kaderstellende en controlerende rol. Het is van belang dat de raad dit ook zo ziet en hier zelf
actief op inspeelt.

Kaderstellen
De raad heeft op verschillende momenten een kaderstellende rol. Dat begint in feite al aan
de voorkant wanneer hij de financiële verordening vaststelt. Daarin staan immers de
(financiële) spelregels waaraan de gemeente zich moet houden. Bijvoorbeeld wat de grens is
voor investeringen die worden geactiveerd. Omdat alle gemeenten verschillend zijn is het
belangrijk dat hier maatwerk wordt geleverd. Want waar voor de ene gemeente een




                                                                                             13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>investering van € 100.000 een klein bedrag is, is voor een andere gemeente een investering
van € 25.000 een groot bedrag.
Bij het vaststellen van kaders hoort ook het vaststellen van de verantwoordingsgrens. De
verantwoordingsgrens betekent dat rechtsmatigheidsfouten pas in de
rechtmatigheidsverantwoording worden opgenomen en toegelicht, wanneer deze boven het
door de raad vastgestelde percentage komen. Wanneer het voor het college niet duidelijk is
of financieel rechtmatig is gehandeld, worden deze onduidelijkheden in de
rechtmatigheidsverantwoording opgenomen en toegelicht indien deze boven het door de
raad vastgestelde percentage komen. Voor iedere gemeente (ongeacht de schaalgrootte)
geldt dat de raad een afweging moet maken tussen enerzijds de hoogte van de
verantwoordingsgrens en anderzijds de inspanningen die voor het ambtelijk apparaat
verbonden zijn, aan het detecteren en rapporteren van de rechtmatigheidsfouten en
onduidelijkheden.
Daarnaast stelt de raad de accountant aan en geeft deze de controle opdracht. Dat gebeurt
vaak via een audit comité of een financiële - of rekeningcommissie.

Ook stelt de raad het normenkader vast. Het normenkader is de set aan regelgeving waaraan
in het kader van de rechtmatigheid moet worden voldaan. Daarbij gaat het zowel om
Europese regelgeving, wettelijke bepalingen als eigen regelgeving, zoals verordeningen
vastgesteld door de raad. In dit kader zijn bij de wettelijke bepalingen alleen de financiële
beheershandelingen van belang, zoals bijvoorbeeld Europese aanbestedingsrichtlijnen en
niet de wettelijke bepalingen rond bijvoorbeeld naleving van privacyregels. Uiteraard moet
de gemeente deze regels ook naleven, maar bij het opstellen van de
rechtmatigheidsverantwoording spelen deze geen rol. Voor verordeningen geldt dat alle
gemeentelijke verordeningen voor zover deze bepalingen bevatten over financiële
beheershandelingen onderdeel uitmaken van het normenkader. Ook andere besluiten van
de raad met een kaderstellend karakter en die bepalingen bevatten over financiële
beheershandelingen, zijn een verplicht onderdeel van het normenkader (begroting,
raadsbesluiten over investeringsvoorstellen, beleidsnota’s).

Controleren
Na de kaderstellende rol komt de controlerende rol van de raad aan bod. Deze komt met
name aan de orde bij het vaststellen van de jaarstukken, maar heeft ook betrekking op
andere documenten die aan de raad ter beoordeling worden voorgelegd. Het college legt
binnen de jaarstukken verantwoording af over het gevoerde beleid en in haar controlerende
rol beoordeelt de raad deze. Om het college decharge te geven worden de jaarstukken door
de raad vastgesteld. Bij de bespreking van de jaarstukken wordt ook de
rechtmatigheidsverantwoording van het college en het accountantsrapport besproken. De
raad kan het college bevragen op de oorzaak van de geconstateerde fouten en
onduidelijkheden. De raad is ook zeker geïnteresseerd in de maatregelen die het college gaat
treffen om de oorzaken van deze fouten weg te nemen. Het gaat dan in de regel om
(structurele) beheersmaatregelen.




                                                                                          14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>3.    De rechtmatigheidsverantwoording


Het juridische begrip rechtmatigheid heeft betrekking op alle geldende wetten en regels.
Rechtmatigheid is dan het handelen in overeenstemming met alle wetten en regels. Het
begrip rechtmatigheid in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording is een minder
omvattend begrip. Bij rechtmatigheid in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording
bestaat er een duidelijke relatie met het financiële beheer. Er moet immers worden
verantwoord dat baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Het
gaat om de financiële beheershandelingen.

Handelingen en beslissingen van niet-financiële aard dienen wel in algemene zin te worden
betrokken bij de inschatting van het algemene risicobeleid en -beheer van de gemeente.
Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan claims inzake planschade. De ratio hiervan is
dat niet-financiële handelingen wel kunnen leiden tot financiële risico’s, waarvoor door het
college bijvoorbeeld een voorziening zou moeten worden gevormd.

Verplicht model
Het model (zie bijlage 1) wordt verplicht voorgeschreven, tekstuele aanpassingen zijn alleen
op de aangegeven plaatsen toegestaan. Deze verplichting is opgenomen in de wetgeving.

Grens voor afwijkingen
De grens waarboven afwijkingen in de verantwoording moeten worden opgenomen wordt
door de raad bepaald maar bedraagt maximaal 3% van de totale lasten (inclusief
toevoegingen aan de reserves). Onder afwijkingen wordt afzonderlijk verstaan fouten (dus
het niet naleven van wet- en regelgeving) en posten waarvan bij het college onduidelijkheid
bestaat over de rechtmatigheid, omdat deskundigen en adviseurs (bijvoorbeeld juristen) van
mening verschillen over de rechtmatigheid van een financiële beheershandeling die ten
grondslag ligt aan baten en lasten en balansmutaties. Het kan hier onder andere gaan om
staatsteun of (complexe) aanbestedingen. Bij staatsteun kan intern het vermoeden op
staatsteun bestaan omdat een (klachten)procedure is ingesteld. Zo lang de procedure loopt,
is niet duidelijk of sprake is van geoorloofde of ongeoorloofde staatsteun. Ook bij complexe
aanbestedingen kan het voorkomen dat de jurist van de gemeente aangeeft dat een
bepaalde wijze van gunnen van een opdracht toegestaan is, terwijl er klachten of signalen
zijn dat het niet toegestaan is. Ook dan is de rechtmatigheid van een inkoop onduidelijk
totdat eventueel een rechter een uitspraak doet., Het is belangrijk dat de raad ook over deze
onduidelijkheden, voor zover ze de verantwoordingsgrens overschrijden, worden
geïnformeerd via de rechtmatigheidsverantwoording.


3.1   Reikwijdte en normenkader

Het normenkader voor een rechtmatigheidsverantwoording betreft de inventarisatie van de
voor de verantwoording relevante regelgeving, van andere overheden en van de gemeente
zelf. Bij regelgeving die niet afkomstig is van de gemeente, moet onder meer gedacht
worden aan:


                                                                                           15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   • Europese richtlijnen, denk hierbij bijvoorbeeld aan de regels die gelden voor
      staatssteun.
   • Wetten in formele zin, zoals de Participatiewet.
   • Algemene Maatregelen van Bestuur, zoals het Besluit Participatiewet.
   • Ministeriële regeling, zoals Regeling Participatiewet, IOAW en IOAZ.

Het normenkader moet actueel en aangepast worden op basis van nieuwe wet- en
regelgeving. De inventarisatie van regelgeving bestaat uit externe- en gemeentelijke
regelgeving. Onder gemeentelijke regelgeving worden verordeningen, raads- en
collegebesluiten verstaan. Het normenkader heeft dezelfde reikwijdte, als onder de hiervoor
geldende Kadernota’s rechtmatigheid.
Het operationaliseren van het normenkader is een taak van het college en wordt vastgelegd
in een toetsingskader. In een toetsingskader is per wet/regeling/verordening vastgelegd
welke artikelen relevant zijn voor de toetsing. Het toetsingskader kan de vorm hebben van
procesbeschrijvingen, interne controleplannen etc.


              Toetsingskader: recht, hoogte, duur



              Normenkader                                            Interne beheersing




              Gemeentelijke financiële processen




3.1.1 Externe wet- en regelgeving, verordeningen en raadsbesluiten
Bij wettelijke bepalingen zijn alleen de financiële beheershandelingen van belang, zoals
bijvoorbeeld Europese aanbestedingsrichtlijnen. Voor verordeningen geldt dat alle
verordeningen onderdeel uitmaken van het normenkader voor zover deze bepalingen
bevatten over financiële beheershandelingen. Andere besluiten van de raad, dus niet zijnde
verordeningen, met een kaderstellend karakter en die bepalingen bevatten over financiële
beheershandelingen, zijn ook een verplicht onderdeel van het normenkader.

Het is niet toegestaan dat gemeenteraden eigen verordeningen buiten beschouwing laten bij
de rechtmatigheidsverantwoording. Wel kan de raad besluiten dat aan bepaalde onderdelen
van verordeningen geen consequenties voor de financiële rechtmatigheid worden
verbonden. Dat kan alleen als deze onderdelen niet verplicht voortvloeien uit hogere
regelgeving.

3.1.2 Collegebesluiten
Collegebesluiten vallen niet onder de rechtmatigheidsverantwoording, tenzij de
verantwoording hiervan verplicht is op basis van hogere regelgeving of raadsbesluiten c.q.
verordeningen. De raad kan bijvoorbeeld het vaststellen van het treasury statuut of inkoop-
en aanbestedingsbeleid overgedragen hebben aan het college. In die situatie ligt het niet


                                                                                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>voor de hand dat deze collegebesluiten worden opgenomen in het normenkader, omdat het
bevoegdheden zijn die de raad zelf gedelegeerd heeft. Uiteraard moet wel worden
vastgesteld dat deze collegebesluiten zijn genomen door het college.

Aanbeveling
De commissie BBV adviseert de door de raad gedelegeerde bevoegdheden aan het college
niet op te nemen in het normenkader rechtmatigheid.

Collegebesluiten zijn in te delen in kaderstellende en uitvoerende besluiten. Kader stellende
besluiten hebben een algemene werking voor alle nog te nemen uitvoerende besluiten.
Uitvoerende besluiten worden genomen in het kader van het dagelijks bestuur en beheer
van de gemeente.

Kaderstellende collegebesluiten, betrekking hebbend op financiële beheershandelingen,
kunnen verplicht zijn gesteld door hogere regelgeving of raadsbesluiten c.q. verordeningen.
Indien het opstellen en nemen van een collegebesluit verplicht wordt gesteld, gaat het
college alleen na of het voorgeschreven besluit daadwerkelijk door het college is genomen.
Als wet- en regelgeving ook inhoudelijke eisen aan het collegebesluit stelt, wordt ook
vastgesteld of aan deze eisen is voldaan.

In de situatie dat collegebesluiten zijn opgenomen in het normenkader en het college een
besluit heeft genomen om bepalingen in de eigen kaderstellende besluiten aan te passen
dan moet de rechtmatigheidsverantwoording in de periode vóór aanpassing gericht zijn op
de ‘oude’ bepalingen en in de periode na aanpassing op de aangepaste bepalingen.
Afwijkingen van de ‘oude’ bepalingen met financiële gevolgen in de periode vóór dit besluit
leiden tot fouten of onduidelijkheden in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording.
Afwijkingen van de ‘oude’ bepalingen na dit besluit zijn niet onrechtmatig, aangezien het
college dan handelt op basis van de nieuwe bepalingen. Indien in de besluiten van het
college een hardheidclausule is opgenomen en de afwijking is in overeenstemming met de
hardheidclausule, dan is het afwijken van de besluiten onder bepaalde voorwaarden, zoals in
de hardheidclausule geregeld, toegestaan. In dat geval is eveneens rechtmatig gehandeld.

3.1.3 Opstellen van het normenkader
Voor een goede totstandkoming van de rechtmatigheidsverantwoording is belangrijk dat de
geldende regelgeving duidelijk vastligt. Het college is primair verantwoordelijk voor de
naleving van de wet- en regelgeving en moet dus permanent inzicht hebben in de van
toepassing zijnde relevante wet- en regelgeving. Dit betreft het normenkader. Het college
stuurt het normenkader naar de raad. De raad stelt het normenkader vast.

Om het normenkader te kunnen gebruiken voor de interne beheersing moet het
normenkader worden geoperationaliseerd. Ten behoeve van de uitwerking is het van belang
dat bekend is welke bepalingen van de regelgeving relevant zijn voor het
rechtmatigheidsbeheer. In het kader van de rechtmatigheidsverantwoording gaat het daarbij
om de bepalingen waar voor de gemeente financiële consequenties uit kunnen voortkomen.
Het operationaliseren van het normenkader is een taak van het college en wordt vastgelegd




                                                                                           17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>in een toetsingskader. In een toetsingskader is per wet/regeling/verordening vastgelegd
welke artikelen relevant zijn voor de toetsing.

Op basis van de relevante bepalingen kan aan de hand van een risicoanalyse worden
bepaald, welke beheersingsmaatregelen moeten worden genomen. De beheersorganisatie
moet zodanig zijn ingericht dat naleving van wet- en regelgeving (= het normenkader) met
voor de gemeente financiële consequenties zichtbaar en toetsbaar wordt vastgelegd. Het
uiteindelijk resultaat moet zijn dat een gemeente aantoonbaar wet- en regelgeving naleeft.

Onduidelijkheden in de verordeningen over financiële consequenties moeten worden
opgelost. Zodra onduidelijkheden in de interpretatie zijn geconstateerd, dient de raad aan te
geven welke interpretatie hij geeft. Het achteraf sanctioneren (het nadien door de raad laten
aangeven aan welke bepalingen geen financiële consequenties worden verbonden) van het
niet naleven van gemeentelijke regelgeving, is niet transparant en daarom niet wenselijk.

Stellige uitspraak
Bij onduidelijkheden over de interpretatie in de verordeningen over financiële consequenties
dient de raad aan te geven welke uitleg hieraan moet worden gegeven. Deze interpretatie
van de raad moet vervolgens vastgelegd worden in een raadsbesluit, waarna dit besluit
wordt verwerkt in de desbetreffende verordeningen.


3.2      Operationaliseren verantwoordingsgrens

De verantwoordingsgrens is een door de raad vastgesteld bedrag, waarboven het college de
afwijkingen moet opnemen in de rechtmatigheidsverantwoording. De verantwoordingsgrens
valt binnen de bandbreedte van 0% tot 3% van de totale lasten van de gemeente, inclusief
toevoegingen aan de reserves. Voor zowel fouten als voor onduidelijkheden afzonderlijk
geldt hetzelfde percentage. Fouten en onduidelijkheden worden niet bij elkaar opgeteld5.

Effect verantwoordingsgrens
De verantwoordingsgrens betekent dat rechtsmatigheidsfouten pas in de
rechtmatigheidsverantwoording worden opgenomen en toegelicht, wanneer zij boven het
door de raad vastgestelde percentage komen. Wanneer het voor het college niet duidelijk is
of financieel rechtmatig is gehandeld, worden deze onduidelijkheden eveneens pas in de
rechtmatigheidsverantwoording opgenomen en toegelicht indien zij boven het door de raad
vastgestelde percentage komen.

Voor iedere gemeente (ongeacht de schaalgrootte) geldt dat de raad een afweging moet
maken tussen enerzijds de hoogte van de verantwoordingsgrens en anderzijds de
inspanningen die voor het ambtelijk apparaat verbonden zijn, aan het detecteren en
rapporteren van de rechtmatigheidsfouten en onduidelijkheden. Dit gesprek binnen de
gemeente tussen college en de raad moet ten tijde van het bepalen van de
verantwoordingsgrens gevoerd worden. Dit besluit kan gevolgen hebben voor de inrichting
van de interne beheersing. Bij het bepalen van de verantwoordinggrens is de
informatiebehoefte van de raad het vertrekpunt. Daarbij kunnen vervolgens de
5
    Zie bijlage 2 voor een rekenvoorbeeld.

                                                                                          18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>inspanningen die door de organisatie gedaan moeten worden om de informatie op een
goede wijze te verkrijgen, het kwaliteitsniveau van interne beheersing, ervaringen met
rechtmatigheid in het verleden, risicovolle processen zoals aanbestedingen,
betrouwbaarheid begrotingsproces en visie op de sturingsfilosofie van de gemeente worden
betrokken.

Omvang verantwoordingsgrens
Voor het bepalen van de verantwoordingsgrens wordt uitgegaan van de totale lasten
inclusief de toevoegingen aan de reserves. Tot 2023 waren toevoegingen aan de reserves
onderdeel van de basis voor de goedkeuringstolerantie van de accountant. Dit was
ingegeven door de situatie dat de accountant anders geen grondslag had om de
rechtmatigheid van deze toevoegingen in zijn oordeel over rechtmatigheid te betrekken.
Met de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording is dat niet meer relevant. Daar een
toevoeging aan een reserve feitelijk resultaatverdeling betreft is het zuiverder de lasten
exclusief toevoegingen aan reserves als uitgangspunt te nemen. De commissie is
voornemens bij een volgende update van deze kadernota de onderstaande stellige uitspraak
te wijzigen.

Stellige uitspraak
De totale lasten inclusief de toevoegingen aan de reserves vormen de te hanteren
omvangsbasis voor het berekenen van de verantwoordingsgrens.

    Onderwerp                               Instrument               Verplicht/   Domein
                                                                     optioneel
    Inrichten                               Verordening ex artikel   Verplicht    Raad
    rechtmatigheidsbeheer                   212 Gemeentewet
    Inrichten accountantscontrole           Verordening ex artikel   Verplicht    Raad
                                            213 Gemeentewet
    Opdrachtverstrekking                    Raadsbesluit             Verplicht    Raad
    accountant                              (bijvoorbeeld via een
                                            controleprotocol)
    Inventarisatie wet- en                  Normenkader              Verplicht    1. College
    regelgeving                                                                   2. Raad vaststellen
                                            Toetsingskader           Optioneel    College
    Operationaliseren                       Beheersmaatregelen       Verplicht    College
    rechtmatigheidsbeheer
    Afwijkingen opnemen in        Verantwoordingsgrens               Verplicht    Raad
    rechtmatigheidsverantwoording
    Afwijkingen opnemen in        Rapportagegrens                    Optioneel    Raad
    paragraaf bedrijfsvoering

Aanbeveling
De commissie BBV adviseert om zowel de verantwoordingsgrens als de rapportagegrens6 op
te nemen in de financiële verordening of de beleidsnota rechtmatigheid/normenkader.


6
    Ook wel rapportagetolerantie genoemd.

                                                                                           19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>3.3   Verantwoordelijkheden college

Het college legt via het verplichte model (zie bijlage 1) verantwoording af in de jaarrekening.
Alle rechtmatigheidsafwijkingen boven de verantwoordingsgrens worden in deze
verantwoording kort en bondig benoemd. De paragraaf bedrijfsvoering is de plek om een
nadere toelichting te geven door het college ten aanzien van onderwerpen die de
rechtmatigheid raken en hoe de beheersing is vormgegeven. In deze paragraaf worden de
speerpunten van de bedrijfsvoering toegelicht. Ook moet in ieder geval een nadere
toelichting worden gegeven op alle afwijkingen die in de rechtmatigheidsverantwoording
zijn opgenomen voor zover deze de rapportagegrens overschrijden. Aspecten die hierbij aan
de orde komen zijn de tussentijdse communicatie met de raad – of de reden waarom deze
achterwege is gebleven - alsmede de maatregelen die zijn genomen om verbeteringen aan
te brengen om het handelen conform wet- en regelgeving afdoende in processen te
waarborgen.

Aanbeveling
De commissie adviseert kaderstelling op het gebied van rechtmatigheid niet bij begroting in
de paragraaf bedrijfsvoering vorm te geven, maar door middel van de (financiële)
verordening of beleidsnota rechtmatigheid/normenkader aan de raad voor te leggen en
deze periodiek te herzien.

Stellige uitspraak
Het college geeft in de paragraaf bedrijfsvoering een toelichting op alle afwijkingen die in de
rechtmatigheidsverantwoording zijn opgenomen voor zover deze de rapportagegrens
overschrijden en welke maatregelen worden genomen om deze afwijkingen in de toekomst
te voorkomen.

Ook als de rechtmatigheidsfouten en/of onduidelijkheden lager zijn dan de door de raad
vastgestelde verantwoordingsgrens kunnen in de paragraaf bedrijfsvoering geconstateerde
rechtmatigheidsfouten en onduidelijkheden worden vermeld. Hierbij is het belangrijk dat de
raad vooraf aangeeft welke individuele rechtmatigheidsfouten en onduidelijkheden in de
paragraaf bedrijfsvoering moeten worden opgenomen. Dit kan een kwantitatief criterium
zijn: iedere geconstateerde rechtmatigheidsfout en onduidelijkheid hoger dan bedrag X of
percentage Y wordt in de paragraaf bedrijfsvoering opgenomen. Dit wordt vaak de
rapportagegrens voor afwijkingen bij gemeenten genoemd. Dit kunnen ook kwalitatieve
criteria zijn: bijvoorbeeld fouten en onduidelijkheden die geregeld voorkomen,
samenhangen met bepaalde taken, processen of afdelingen en samenhangen met fraude.

Ten slotte kan het college een overzicht opnemen van de getroffen en nog te treffen
beheersmaatregelen. Maatregelen die gericht zijn op het voortaan voorkomen alsmede het
opheffen van onrechtmatigheden. Dit kunnen meer algemeen geformuleerde
beheersmaatregelen zijn (bijvoorbeeld als onderdeel van de verbijzonderde interne
controle), maar ook gerichte maatregelen die tot doel hebben het opheffen van een
concrete onrechtmatigheid of onduidelijkheid.




                                                                                             20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>4.    Verantwoordingscriteria rechtmatigheid

In de jaarrekening legt het college verantwoording af over alle negen criteria van
rechtmatigheid. De eerste zes criteria, die betrekking hebben op getrouwheid en óók
onderdeel zijn van rechtmatigheid, komen tot uitdrukking in de balans en het overzicht van
baten en lasten. De drie specifieke rechtmatigheidscriteria komen tot uitdrukking in de
rechtmatigheidsverantwoording. De negen criteria gelden ook als uitgangspunt vanuit de
wetgever, waarbij de reikwijdte van de verantwoording niet wijzigt ten opzichte van de
situatie tot en met 2020, waarin de accountant het oordeel afgeeft.

Omdat de eerste zes criteria worden afgedekt door het getrouwe beeld hoeven deze reden
niet afzonderlijk vermeld te worden in de rechtmatigheidsverantwoording. Vanzelfsprekend
maken deze eerste zes criteria wel onderdeel uit van de reguliere jaarrekeningcontrole. In
het onderstaande schema is dit in beeld gebracht.

      •   Calculatiecriterium
      •   Valuteringscriterium
                                                             Afgedekt door balans en
      •   Adresseringscriterium
                                                             overzicht van baten en lasten
      •   Volledigheidscriterium
      •   Aanvaardbaarheidscriterium
      •   Leveringscriterium (prestatiecriterium)

      •   Begrotingscriterium                                  Afgedekt door
      •   Voorwaardencriterium                                 rechtmatigheidsverantwoording
      •   Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium


Bij de grondslagen voor het opstellen van de jaarrekening geeft het college reeds aan dat de
jaarrekening in overeenstemming met het BBV is opgesteld. De accountant verklaart dat de
jaarrekening een getrouwe weergave is van de baten en lasten, de activa en passiva. Het is
nadrukkelijk niet de bedoeling van de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording dat
het college zelf een ‘accountantscontrole’ uitvoert.
De prestatielevering is een onderdeel van het getrouwe beeld (het leveringscriterium) en
daarmee onderwerp van de accountantscontrole. Dit aspect komt dus niet terug in de
rechtmatigheidsverantwoording. Uiteraard is het mogelijk om over dit aspect toelichting te
geven, bijvoorbeeld in de paragraaf bedrijfsvoering.

Blijven over de laatste drie criteria: het voorwaardencriterium, het begrotingscriterium en
het misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O) criterium.


4.1   Voorwaardencriterium

Het voorwaardencriterium heeft betrekking op de eisen die worden gesteld bij de uitvoering
van de financiële beheershandelingen. De eisen/voorwaarden zijn afkomstig uit diverse wet-
en regelgeving en hebben betrekking op aspecten als doelgroep, termijn, grondslag,


                                                                                              21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>administratieve bepalingen, normbedragen, bevoegdheden, bewijsstukken, recht, hoogte en
duur.

Gemeenten stellen via de financiële verordening en/of onderliggende nota’s kaders vast die
van invloed zijn op verslaggeving. Het gaat hier om de invulling van de ruimte die het BBV
geeft voor eigen gemeentelijke kaders. Denk hierbij aan grenzen voor het activeren van
investeringen, afschrijvingstermijnen, omgang met reserves en voorzieningen en dergelijke.
Deze vallen onder het getrouwe beeld en vallen per definitie onder de reikwijdte van de
reguliere accountantscontrole. Ook voorwaarden die direct van invloed zijn op de
verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van de jaarrekening worden niet opgenomen in de
rechtmatigheidsverantwoording. Hierbij kan worden gedacht aan het niet naleven van
voorwaarden met betrekking tot recht, hoogte, duur, termijnen, normbedragen, doelgroep
en grondslag bij bijvoorbeeld bijstandsverlening, maatschappelijke ondersteuning,
inkomensoverdrachten en het opleggen van belastingen dat tot gevolg heeft dat de
bijhorende lasten of opbrengsten onjuist of onvolledig zijn. Het niet naleven van deze
voorwaarden heeft direct invloed op het getrouwe beeld van deze posten in de jaarrekening.

Stellige uitspraak
Voorwaarden die direct van invloed zijn op de verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van de
jaarrekening worden niet opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording.

In het vervolg van deze paragraaf wordt ingegaan op de verschillende onderwerpen ten
aanzien van het voorwaardencriterium, waar in de praktijk onduidelijkheid over bestaat.

4.1.1 Aanbestedingswet
De regels over aanbesteden staan in de Aanbestedingswet 2012 en het
Aanbestedingsbesluit. Op 9 maart 2016 is in de Tweede Kamer het Wetsvoorstel tot
wijziging van de Aanbestedingswet behandeld. De aangepaste aanbestedingswet 2012 is per
1 juli 2016 in werking getreden. Overeenkomsten die na 18 april 2016 zijn gesloten, moeten
voldoen aan de nieuwe aanbestedingsregels. Een verandering die relevant is voor de
rechtmatigheidsverantwoording is het vervallen van de zogenoemde ‘2b-diensten’. Daarvoor
in de plaats is de categorie ‘sociale en andere specifieke diensten’ gekomen. Te denken valt
aan zorg, onderwijs en maatschappelijke diensten. Opvallend is dat de administratieve
diensten voor deze sociale diensten niet meer als (oude) 2a-diensten gelden. Contracten
voor sociale en specifieke diensten met een waarde van meer dan € 750.000 moeten met
een aanbestedingsprocedure in de markt worden gezet. Dit is relevant voor de
aanbestedingen op het gebied van WMO en Jeugdzorg.

In de Gids Proportionaliteit (= flankerend beleid bij de Aanbestedingswet 2012) zijn de
voorschriften uitgewerkt over de eisen, voorwaarden en criteria die aan inschrijvers en
inschrijvingen worden gesteld. Een aanbestedende dienst dient de voorschriften toe te
passen of een afwijking in de aanbestedingsstukken te motiveren. Het ten onrechte niet
toepassen van de Aanbestedingswet 2012 met betrekking tot deze Europese
aanbestedingsnormbedragen bij een aanbesteding van opdrachten, leidt tot een financiële
rechtmatigheidsfout. Het niet naleven van de overige normbedragen uit de Gids
Proportionaliteit leidt niet tot financiële rechtmatigheidsfouten voor zover de gemeente
afwijking hiervan adequaat heeft gedocumenteerd en gemotiveerd. De commissie BBV is van

                                                                                          22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>oordeel dat indien deze normen veelvuldig niet nageleefd worden of slecht gedocumenteerd
en/of gemotiveerd zijn, het college hierover moet rapporteren via de paragraaf
bedrijfsvoering.

Stellige uitspraak
Indien de normen uit de gids proportionaliteit veelvuldig niet nageleefd worden of slecht
gedocumenteerd en/of gemotiveerd zijn, dan moet het college hierover moet rapporteren
via de paragraaf bedrijfsvoering.

Wanneer de overige normbedragen uit de Gids Proportionaliteit zijn vertaald in het interne
inkoopbeleid en deze laatste onderdeel uitmaakt van het door de raad vastgestelde
normenkader worden afwijkingen wel meegewogen in de rechtmatigheidsverantwoording.

4.1.2 Meerjarige contracten
Bij meerjarige inkoopcontracten kunnen, afhankelijk van het geraamde inkoopbedrag, de
Europese aanbestedingsregels van toepassing zijn. Een onrechtmatigheid bij de
contractverlening kan in zo’n geval meerdere jaren in de verantwoording blijven
doorwerken, doordat jaarlijks de lasten voortvloeiende uit het inkoopcontract in de
jaarrekening zijn opgenomen. Het college kan er ook voor kiezen de totale fout in één keer
(in het jaar van opdrachtverlening of constatering) bij de rechtmatigheidsverantwoording te
betrekken. Voorwaarde is dan wel dat de verplichting bij de niet uit de balans blijkende
verplichtingen is opgenomen.

De omvang van de totale fout is de omvang van de besteding (last of investering) in het jaar
waarin de onrechtmatigheid wordt geconstateerd, verhoogd met de bestedingen van de
jaren erna voor de duur van het afgesloten contract. Dit is alleen het geval indien de
bestedingen in de jaren erna (contractueel) verplicht zijn. Indien de omvang van de
verplichting materieel van aard is, dan moet deze verplichting op grond van artikel 53 BBV
opgenomen worden bij de niet uit de balans blijkende verplichtingen. Indien de omvang van
de verplichting niet materieel van aard is, dan kan ervoor gekozen worden om de
verplichting op te nemen bij de niet uit de balans blijkende verplichtingen.
Wanneer de fout in het eerste jaar wordt geconstateerd, dan is de omvang van de totale
fout gelijk aan de opdrachtwaarde. De uitgaven die in het tweede jaar tot uitdrukking komen
in de jaarrekening zijn weliswaar onrechtmatig tot stand gekomen, maar aangezien deze al
een keer als fout zijn aangemerkt via de totale contractwaarde, worden deze lasten niet
opnieuw als fout in de verantwoording betrokken.

Bij een contract met een looptijd van maximaal 1 jaar leidt de beoordeling dat deze
Europees had moeten worden aanbesteed, tot een melding van onrechtmatigheid in het jaar
van afsluiten van het contract. Als dat niet is gebeurd, dan leidt dit in een volgend jaar niet
alsnog tot een melding van onrechtmatigheid, mits er geen lasten van het contract in dat
volgende jaar zijn.

4.1.3 Legitieme afwezigheid afrekeningen
Tijdens de afronding van de jaarrekening kan blijken dat van bijvoorbeeld verstrekte
subsidies de afrekeningen nog niet ontvangen zijn. Uitgangspunt is dat de legitieme
afwezigheid van een afrekening op zich niet tot een rechtmatigheidsfout leidt. Een
voorbeeld hiervan is wanneer een subsidieverslag van de gesubsidieerde instelling nog niet

                                                                                            23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>is ontvangen en hier geen financiële gevolgen aan zijn verbonden. Wel moet naar andere
wegen worden gezocht om voldoende zekerheid over de rechtmatigheid en de getrouwheid
te verkrijgen.

Het subsidieproces kent in elk geval een aanvraag, een beschikking inzake subsidieverlening
en de subsidievaststelling. Daarnaast worden vaak voorschotten verleend en, afhankelijk van
het toegekende subsidiebedrag, wordt ook tussentijdse informatie gevraagd van de
gesubsidieerde instelling. Het college onderbouwt, in de situatie dat de gewenste informatie
nog ontbreekt, een verwachting betreffende de rechtmatigheid van de verantwoorde
subsidiebedragen. Als deze onderbouwing deugdelijk is (aanwezigheid en wijze van
documentatie) en wordt gestaafd met ervaringen uit het verleden, dan bestaat er geen
reden om te twijfelen aan de rechtmatigheid. Dat op zo’n moment – in redelijkheid – nog
geen absolute zekerheid kan worden verkregen over de rechtmatigheid van de subsidie leidt
niet tot een bevinding voor de rechtmatigheidsverantwoording.

Stellige uitspraak
Ontbrekende afrekeningen waarvoor het college een deugdelijke onderbouwing voor wat
betreft de rechtmatigheid kan verstrekken, leiden niet tot een fout of onduidelijkheid voor
de rechtmatigheidsverantwoording.

4.1.4 Verbonden partijen
Verbonden partijen7 zijn volgens artikel 1 BBV die partijen waarin een provincie of een
gemeente zowel een bestuurlijk als een financieel belang heeft. Te denken valt aan
gemeenschappelijke regelingen of andere rechtspersonen waar een deel van de activiteiten
van de gemeente is belegd. De meeste vormen van samenwerking hebben een
eigenstandige verantwoordingsplicht. Bij gemeenschappelijke regelingen is de
rechtmatigheidsverantwoording onderdeel van de jaarrekening.

De rechtmatigheidsverantwoording van een college kan worden beïnvloed door niet-
rechtmatig handelen van een instelling, waarmee een gemeente is verbonden indien:
• in de regeling, statuten, oprichtingsakte of overeenkomst is geregeld dat voorwaarden
   aan de bijdrage zijn verbonden waaraan de instelling zich moet houden om niet gehele
   of gedeeltelijke vermindering van de bijdrage van de gemeente te krijgen;
• de verbonden partij een mandaat heeft om namens en met gemeentelijke middelen geld
   te besteden, waarbij de gemeente feitelijk opdrachtgever is;
• de verbonden partij een eigen rechtspersoonlijkheid heeft en een aanbesteding verricht
   terwijl deze verbonden partij binnen de gezagsstructuur van de gemeente
   werkzaamheden verricht voor de gemeente;
• de verbonden partij geen eigen rechtspersoonlijkheid heeft en de opdracht daarmee
   feitelijk is verstrekt door de gemeente.

In de gemeenschappelijke regeling kunnen door de deelnemende gemeenten specifieke
eisen worden gesteld met betrekking tot de bekostiging van de samenwerking. Zo kan
bepaald zijn dat de gemeenschappelijke regeling moet voldoen aan eisen in het kader van de
financiële rechtmatigheid en dat anders de bekostiging wordt beperkt of stopgezet. Ook

7
 De commissie BBV heeft een notitie verbonden partijen gepubliceerd:
https://www.commissiebbv.nl/cms/view/57979566/paragrafen

                                                                                              24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>bestaat er een mogelijkheid dat de gemeenschappelijke regeling specifieke wettelijke taken
uitvoert en afzonderlijk in rekening brengt bij de deelnemende gemeenten. Veelal lopen de
specifieke Rijksvergoedingen dan ook via deze gemeenten en niet via de
gemeenschappelijke regeling. Daar waar de gemeenten dan de verantwoordingsplicht
richting het Rijk hebben, bijvoorbeeld in het kader van de Participatiewet, zijn er uiteraard
wel diverse rechtmatigheidsaspecten aan de orde die (ook) van belang zijn voor de
gemeentelijke verantwoording rondom rechtmatigheid8.

Wanneer er geen nadere eisen of wettelijke voorschriften zijn gesteld, dan zijn er geen
consequenties. Uiteraard kan het wel zo zijn dat mogelijke rechtmatigheidsconsequenties (in
een later stadium) voor rekening van de deelnemende gemeenten kunnen komen. Hierbij
kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het overtreden van de EU-aanbestedingsregels door
de gemeenschappelijke regeling en de mogelijk hierop volgende boete, die echter
vervolgens wel aan de deelnemende gemeenten wordt doorberekend. Dit is echter een
algemeen risico en heeft mogelijk consequenties voor de begrotingsrechtmatigheid bij een
gemeente, echter niet vanuit de directe aansprakelijkheid en overtreding van de EU-
aanbestedingsregels.

Ten aanzien van taken via een centrumgemeente (veelal via een ‘lichte regeling’), is voor de
verantwoording van de baten en lasten en dus rechtmatigheid belangrijk op welke wijze
taken door de deelnemende gemeente(n) zijn overgedragen aan de centrumgemeente.
Leidend voor het verantwoorden van de baten en lasten in de jaarstukken van de
centrumgemeente of in de jaarstukken van de deelnemende gemeente(n) is de vraag of de
centrumgemeente de werkzaamheden uitvoert in delegatie van de deelnemende
gemeente(n) of dat de centrumgemeente de werkzaamheden uitvoert in mandaat als een
serviceorganisatie.

Bij een centrumgemeente (‘lichte regeling’) waarbij ten behoeve van de uitvoering géén
bestuursbevoegdheden door het ene gemeentebestuur aan het andere gemeentebestuur
zijn overgedragen, maar er wel sprake is van op één (administratieve) locatie
samenwerkende ambtenaren voor de verschillende gemeenten (zijnde uitvoering in
mandaat), is de centrumgemeente een serviceorganisatie voor de andere deelnemende
gemeente(n). Besluiten en dergelijke worden dan door de samenwerkende ambtenaren
namens hun ‘eigen’ gemeente genomen en bekend gemaakt. Vanuit de afzonderlijke
(sub)administratie worden de deelnemende gemeente(n) periodiek én tenminste jaarlijks,
doorbelast inzake baten en lasten voor hun ‘eigen’ activiteiten. De baten en lasten kunnen
wel op een kostenplaats van de centrumgemeente worden verantwoord, maar worden niet
in de begroting en jaarrekening van de centrumgemeente opgenomen. De
centrumgemeente heeft in de begroting en jaarrekening dan alleen de uitvoeringskosten en
de vergoeding van de deelnemende gemeente(n) als baten. Bij deze wijze van samenwerken


8
 Bij regelingen van vooral het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) zoals de Participatiewet
en de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) geldt dat de rechtmatigheid van de uitvoering van de wet- en
regelgeving zowel relevant is voor de verbonden partij als voor de gemeente(n) waarvoor de verbonden partij
de betreffende regelingen uitvoert. Het is derhalve uitermate belangrijk dat de gemeenten deze
rechtmatigheidseisen ook communiceren met de verbonden partijen en dat de gemeenten (tussentijds)
worden geïnformeerd in hoeverre de uitvoering van de regelingen door de verbonden partijen rechtmatig
wordt uitgevoerd.

                                                                                                          25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>komen eventuele onrechtmatigheden of onduidelijkheden alleen in de
rechtmatigheidsverantwoording van de jaarrekening van de betreffende deelnemende
gemeente (zie paragraaf 4.1.5: aan derde uitbestede activiteiten).

Bij een centrumgemeente die taken in delegatie uitvoert voor de deelnemende gemeente(n)
zijn bestuursbevoegdheden (en dus risico’s) overgedragen aan de centrumgemeente.
Besluiten worden dan namens de centrumgemeente genomen. De baten en lasten van deze
taak moeten dan volledig in de begroting en jaarrekening van de centrumgemeente worden
opgenomen. Bij deze wijze van samenwerken komen eventuele onrechtmatigheden of
onduidelijkheden in de rechtmatigheidsverantwoording van de jaarrekening van de
centrumgemeente. In hoeverre dit doorwerkt naar de deelnemende gemeente(n) is
afhankelijk van de afspraken die zijn gemaakt tussen de deelnemende gemeente(n) en de
centrumgemeente. Bij regelingen van vooral het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) zoals de Participatiewet en de Wet sociale werkvoorziening (Wsw)
werkt het altijd door naar de deelnemende gemeente(n).

Overigens kan een openbaar lichaam tegelijkertijd ook gebruik maken van de
centrumgemeente-constructie. Of men concentreert een aantal ambtenaren via detachering
op één plaats. De uitvoeringsmodaliteit hoeft dus niet in de weg te staan aan de juridische
verschijningsvorm van de regeling.

De rechtmatigheid van transacties in situaties waarin andere rechtspersonen een rol spelen
is een complex vraagstuk en afhankelijk van de situatie, waarin de feitelijke en formele
verantwoordelijkheidsverdeling, juridische structuur en aard van de overeenkomsten
relevant zijn.

Afwegingen voor de rechtmatigheidsverantwoording bij aanbestedingen
Bij het inkopen van diensten, leveringen of werken met een waarde boven het wettelijk
bepaalde drempelbedrag zijn gemeenten volgens het Europees aanbestedingsrecht verplicht
om deze opdrachten Europees aan te besteden. De juridische structuur kan van invloed zijn
op de verplichting Europees aan te besteden. Bij verbonden partijen is het de vraag wie de
aanbestedende dienst is: de gemeente dan wel de verbonden partij van de gemeente.
Hieronder beschrijven wij vijf denkbare situaties voor de relatie tussen een verbonden partij
die een zelfstandig rechtspersoon is en de gemeente. Hierbij moet niet alleen gedacht
worden aan een gemeenschappelijke regeling in de vorm van een openbaar lichaam, maar
ook aan publiekrechtelijke of privaatrechtelijke rechtspersonen.

1. De verbonden partij besteedt voor de eigen activiteiten diensten en/of werken aan. De
   gemeente heeft geen bestuursbevoegdheden ten behoeve van de verbonden partijen
   (gezagscriterium). De financiële bijdrage van de gemeente is algemeen van aard en kent
   enkele specifieke voorwaarden.

De verbonden partij is in dit geval zelf de aanbestedende dienst en is zelf verantwoordelijk
voor de naleving van de voor haar geldende aanbestedingsregels en moet daarover zelf
indien nodig verantwoording afleggen in de eigen jaarrekening. In een dergelijk geval
handelt de gemeente niet onrechtmatig als er sprake is van onrechtmatig uitgevoerde
transacties door de verbonden partij. Voor de gemeente is alleen relevant of de verstrekking

                                                                                          26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>van de bijdrage aan de verbonden partij voldoet aan de voorwaarden die zijn gesteld aan de
bijdrageverstrekking. Indien deze voorwaarden niet zijn nageleefd dan dienen de financiële
consequenties adequaat te zijn verwerkt in de jaarrekening van de gemeente. Indien dat niet
het geval is dan is sprake van een fout voor het getrouwe beeld (en een
rechtmatigheidsfout) voor het bedrag waarvoor de financiële consequenties niet juist zijn
verwerkt in de jaarrekening.

2. De verbonden partij ontvangt een bijdrage van de gemeente voor specifieke projecten of
   activiteiten waarvoor zij aanbesteedt en de voorwaarden voor de bijdrage stellen geen
   nadere regels aan de wijze waarop wordt aanbesteed.

De verbonden partij is in dit geval zelf de aanbestedende dienst en is zelf verantwoordelijk
voor de naleving van de voor haar geldende aanbestedingsregels en moet daarover zelf
indien nodig verantwoording afleggen in de eigen jaarrekening. De gemeente beoordeelt of
aan de voorwaarden is voldaan voor de toekenning van de bijdrage. De aanbestedingsregels
vormen geen onderdeel van die voorwaarden en er zijn verder geen specifieke voorwaarden
gesteld. In een dergelijk geval is de naleving van de voorwaarden niet relevant voor de
rechtmatigheidsvraag en handelt de gemeente dus niet onrechtmatig als de verbonden
partij zich niet aan de aanbestedingsregels houdt.

3. De verbonden partij ontvangt een bijdrage van de gemeente voor de specifieke
   projecten of activiteiten waarvoor zij aanbesteedt en de voorwaarden voor de bijdrage
   stellen nadere regels aan de wijze waarop wordt aanbesteed.

De verbonden partij is in dit geval zelf de aanbestedende dienst en is zelf verantwoordelijk
voor de naleving van de voor haar geldende aanbestedingsregels en moet daarover zelf
indien nodig verantwoording afleggen in de eigen jaarrekening. In deze situatie kan sprake
zijn een onrechtmatigheid in de geldstroom van de gemeente indien de voorwaarden voor
de bijdrage niet zijn nageleefd. Overigens is het probleem van de onrechtmatige
aanbesteding hier het probleem van de verbonden partij en niet van de gemeente.
Afhankelijk van de bepalingen die zijn gesteld bij de toekenning van de bijdrage wordt de
sanctie door de gemeente bepaald.

4. De verbonden partij voert activiteiten uit in opdracht van en namens de gemeente en is
   dus feitelijk uitvoerder.

In deze situatie is de gemeente de partij die Europees moet aanbesteden, omdat zij optreedt
als opdrachtgever. De transactie komt in deze situatie ook tot uitdrukking in de jaarrekening
van de gemeente.

5.   De verbonden partij valt feitelijk binnen de gezagsstructuur van de gemeente
     bijvoorbeeld doordat de gemeente middels de statuten bepaalt dat er Europees
     aanbesteed moet worden. Binnen deze gezagsstructuur stelt de gemeente in het
     algemeen ook voorwaarden aan de verbonden partij en de door de verbonden partij te




                                                                                               27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>     ontvangen financiële bijdrage. Daarbij is sprake van inbesteding, waarbij de gemeente
     feitelijk de aanbestedende dienst9 is.

De verbonden partij is in dit geval zelf de aanbestedende dienst en is zelf verantwoordelijk
voor de naleving van de voor haar geldende aanbestedingsregels en moet daarover zelf
indien nodig verantwoording afleggen in de eigen jaarrekening. In deze vijfde situatie is
echter ook sprake van een onrechtmatigheid in de geldstroom van de gemeente indien er bij
de verbonden partij sprake is van onrechtmatigheden. Indien de verbonden partij een
transactie met derden sluit, waarbij ten onrechte bijvoorbeeld de aanbestedingsregels niet
zijn nageleefd, heeft ook de gemeente, vanwege de gezagsstructuur in de rol als
aanbestedende dienst, de aanbestedingsregels niet nageleefd. Deze situatie lijkt, voor wat
betreft het toerekenen van de rechtmatigheid, op de situatie dat de verbonden partij geen
eigen rechtspersoonlijkheid heeft.

Inbesteden
Indien een gemeente een transactie aangaat met een verbonden partij dan is de gemeente
de aanbestedende dienst. Transacties met een verbonden partij moeten dan ook door de
gemeenten worden aanbesteed. Een aanbesteding is niet vereist als sprake is van ‘quasi-
inbesteden’. Er is sprake van quasi-inbesteden als een openbaar lichaam een opdracht
verleent aan een rechtspersoon (zowel privaatrechtelijk als publiekrechtelijk) waarop het
toezicht uitoefent alsof het een eigen overheidsdienst betreft en die het merendeel van haar
werkzaamheden verricht voor de overheidslichamen die toezicht uitoefenen.

Voor de transacties van de gemeente met een ‘privaatrechtelijke’ of ‘publiekrechtelijke’
verbonden partij moet worden beoordeeld of aan de aanbestedingsregels dan wel
voorwaarden van ‘inbesteden’ is voldaan.

4.1.5 Aan derden uitbestede activiteiten
Verschillende gemeenten laten de uitvoering van bepaalde regelingen zoals belastingheffing
en inning, Participatiewet (PW), de verwerking van salarissen, de verwerking van de
administratie et cetera verzorgen door andere gemeenten, gemeenschappelijke regelingen
of andere derden zoals servicebureaus of serviceorganisaties. Belangrijk kenmerk is dat deze
regelingen wel door derden organisaties worden uitgevoerd, maar dat de gehele financiële
stroom die met deze regelingen gemoeid is, in de begroting en jaarrekening van de
gemeente is opgenomen.

In ieder geval bij de regelingen met financiële stromen van materieel belang moet de
gemeente de rechtmatige uitvoering ervan vaststellen. Voor deze vaststelling zijn er drie
mogelijkheden:

1.   De gemeente gaat zelf of laat zelf een controle bij het servicebureau uitvoeren.

9
 Bij regelingen van vooral het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) zoals de Participatiewet
en de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) geldt dat de rechtmatigheid van de uitvoering van de wet- en
regelgeving zowel relevant is voor de verbonden partij als voor de gemeente(n) waarvoor de verbonden partij
de betreffende regelingen uitvoert. Het is derhalve uitermate belangrijk dat de gemeenten deze
rechtmatigheidseisen ook communiceren met de verbonden partijen dat de gemeenten (tussentijds)
geïnformeerd worden in hoeverre de uitvoering van de regelingen door de verbonden partijen rechtmatig
wordt uitgevoerd.

                                                                                                          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>2.    Het servicebureau verstrekt een accountantsmededeling over de kwalitatieve aspecten
      van de administratieve organisatie en interne controle. In deze situatie wordt een
      generieke mededeling (Assurance rapport10) van de accountant gevraagd waarin de
      accountant van het servicebureau rapporteert over de kwalitatieve aspecten van de
      administratieve organisatie en interne controle. De accountant spreekt daarbij een
      oordeel met een redelijke mate van zekerheid uit over de toereikendheid daarvan ten
      behoeve van de waarborging van de rechtmatigheid voor de uitvoering van de
      regelingen als geheel. Deze variant wordt vooral toegepast bij een relatief beperkt
      financieel belang.
3.    Het servicebureau overlegt een verantwoording (inclusief
      rechtmatigheidsverantwoording) met een controleverklaring (afgeven door bijvoorbeeld
      de accountant van het bureau) over de uitvoering van de regeling.

Wanneer het servicebureau een verantwoording met een controleverklaring overlegt
(mogelijkheid 3) zijn er twee varianten.

3.a    Eén specifieke opgave (inclusief rechtmatigheidsverantwoording) en controleverklaring
       voor alle gemeenten (deelnemers) gezamenlijk waarin de voor de individuele
       deelnemers relevante bedragen worden gespecificeerd. Dit betekent dat ruimere
       goedkeuringstoleranties kunnen worden toegepast. Hierbij wordt per deelnemende
       gemeente de opzet en het bestaan van de administratieve organisatie/interne controle
       (AO/IC) vastgesteld. Voor kleinere gemeenten kan voor de toetsing van de werking van
       de AO/IC met minimaal één deelwaarneming worden volstaan.
3.b    Een individuele opgave (inclusief rechtmatigheidsverantwoording) met
       controleverklaring per gemeente. Bij een gemeente kan de behoefte leven om meer
       zekerheid te krijgen over een goede uitvoering van bepaalde regelingen voor de eigen
       gemeente door een servicebureau. Deze controleverklaring kan overigens wel een
       voor specifieke doeleinden bedoelde controleverklaring (‘consolidatieverklaring’) zijn.
       Bij de werkzaamheden voor deze controleverklaring is dan rekening gehouden met de
       goedkeuringstolerantie van de individuele gemeente waar de verantwoording voor
       bedoeld is. Uiteraard kan de gemeente meer zekerheid (kleinere
       goedkeuringstolerantie) verlangen. Dan moet de accountant wel meer
       werkzaamheden uitvoeren.

Bij alle varianten speelt dat de gemeente gebruik maakt van de werkzaamheden van de
accountant van een servicebureau. Het uitgangspunt is dat de werkzaamheden en
rapportage van de accountant van de uitvoeringsorganisatie in combinatie met de interne
controlewerkzaamheden die de gemeente zelf uitvoert, voldoende informatie bieden voor
de gemeente. Bij alle varianten geldt ook dat het van belang is om de verantwoordingsgrens
en de financiële rechtmatigheidsaspecten die voor de gemeente van belang zijn voor de
rechtmatigheidsverantwoording met het servicebureau (en de accountant van het
servicebureau) te delen, zodat het servicebureau daar in de bedrijfsvoering en de
verantwoordingsinformatie rekening mee kan houden. Een aandachtspunt bij de
betrokkenheid van servicebureaus is de planning van het beschikbaar komen van de opgave.

10
  Nader uitgewerkt door het de NBA in COS 402 -12A en 12B. In COS 402-12A gaat het om het beoordelen van
de opzet en het bestaan (de implementatie). In COS 402-12B gaat het om het beoordelen van de opzet, het
bestaan (de implementatie) en de effectiviteit van de interne beheersingsmaatregelen.

                                                                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Indien deze niet tijdig wordt opgeleverd dan kan dit gevolgen hebben voor het opstellen van
de rechtmatigheidsverantwoording.

4.1.6 Sociaal Domein
Met ingang van 1 januari 2015 heeft een decentralisatieslag binnen het sociaal domein
plaatsgevonden. Gemeenten zijn sindsdien verantwoordelijk voor jeugdzorg, werk en
inkomen en maatschappelijke zorg en zorg aan langdurig zieken en ouderen. De rechtmatige
besteding van de gelden voor deze taken maken onderdeel uit van de (horizontale)
verantwoording aan de raad door middel van de gemeentelijke (door een accountant
gecontroleerde) jaarrekening.

Een bijzonder element in de rechtmatigheidscontrole rondom het sociaal domein is dat
gemeenten afhankelijk zijn van de uitvoering van deze taken en de aanlevering van
informatie hierover door derde partijen (zorgaanbieders). Gemeenten hebben hiertoe, voor
de levering van zorg in natura, contracten gesloten met zorgaanbieders.

Eigen bijdragen van het Centraal administratiekantoor (CAK)
Een aanvrager van een voorziening, zoals hulp in de huishouding, ondersteuning of een
financiële tegemoetkoming (persoonsgebonden budget) is op grond van de WMO 2015 een
eigen bijdrage verschuldigd. Het CAK is het publiekrechtelijk zelfstandig bestuursorgaan
(ZBO) dat door de wetgever is belast met de berekening, oplegging en incasso van de eigen
bijdrage.

Door de systematiek te kiezen van het vaststellen van de eigen bijdragen door het CAK, heeft
de wetgever in feite bepaald, dat de verantwoordelijkheid voor de juistheid, volledigheid van
en het naleven van het voorwaardencriterium bij de eigen bijdragen geen gemeentelijke
verantwoordelijkheid is. Dit betekent dat de gemeente bij de verantwoording van deze eigen
bijdragen steunt op de informatie van het CAK en niet zelfstandig geheel sluitend de
juistheid, volledigheid en rechtmatigheid van de eigen bijdragen hoeft te controleren.

Verantwoording PGB’s – Sociale Verzekeringsbank
Gemeenten verstrekken ook persoonsgebonden budgetten (PGB) voor maatschappelijke
ondersteuning en jeugdzorg. Met ingang van 2015 krijgt de burger niet meer zelf dit ‘zakje’
geld, maar worden deze budgetten van de burger door de Sociale Verzekeringsbank beheerd
en rechtstreeks uitbetaald aan de zorgverleners. De fouten die de Auditdienst van de SVB
heeft geconstateerd bij de verstrekking van deze budgetten kunnen doorwerken in het
getrouwe beeld van de jaarrekening of kunnen doorwerken in de
rechtmatigheidsverantwoording van het college (afhankelijk van het soort afwijkingen),
tenzij de gemeente aanvullende controle/instrumenten heeft ingezet. De SVB heeft
overigens niet tot taak om toe te zien of er ook feitelijk zorg geleverd wordt nadat een PGB
is toegekend en betaald. Dat laatste is de taak van de gemeente. Dit betreft het
leveringscriterium en is derhalve een aspect van het getrouwe beeld van de lasten in de
jaarrekening en werkt niet door naar de rechtmatigheidsverantwoording. Uiteraard kan




                                                                                          30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>ervoor worden gekozen om het niet (kunnen) vaststellen van prestaties bij betaalde lasten te
vermelden in de paragraaf bedrijfsvoering11.

Juistheid kosten zorgaanbieders
De gemeenten ontvangen facturen van zorgaanbieders voor de levering van zorg aan
burgers vanuit maatschappelijke ondersteuning en jeugdzorg. De gemeenten kunnen niet
altijd vaststellen:
1.     of er niet te veel, andere type zorg et cetera is gefactureerd dan is toegekend door de
       gemeente;
2.     dat de prestaties (geleverde zorg) op de factuur feitelijk ook zijn geleverd;
3.     of de kosten en verplichtingen volledig zijn.

Dit betreffen eveneens aspecten van het getrouwe beeld die niet doorwerken naar de
rechtmatigheidsverantwoording, maar wel in de paragraaf bedrijfsvoering vermeld kunnen
worden.
Het is aan de gemeente zelf om te beoordelen welke combinatie aan controles wordt
uitgevoerd om intern vast te stellen of de in rekening gebrachte kosten juist en rechtmatig
zijn. Zie verder het ISD programma, de door commissie BADO ontwikkelde handreikingen in
de vorm van de notitie rechtmatigheidsverantwoording en het Programma i-Sociaal Domein.

4.1.7 De Wet fido, schatkistbankieren, Ufdo en Ruddo
De Wet financiering decentrale overheden (Fido) en onderliggende regelingen in de vorm
van Regeling schatkistbankieren decentrale overheden, Uitvoeringsregel financiering
decentrale overheden (Ufdo) en Regeling uitzettingen en derivaten decentrale overheden
(Ruddo), bevatten regels die de risico’s voor gemeenten moeten beperken bij lenen en
beleggen. Aan deze overtredingen van de Wet fido zijn in veel gevallen geen (directe)
financiële gevolgen verbonden. Denk hierbij aan het overschrijden van de renterisiconorm
en/of de kasgeldlimiet voor meerdere kwartalen. Deze onrechtmatigheden hoeven derhalve
niet te worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. Het is een aanbeveling
om deze onrechtmatigheden te vermelden in de paragraaf bedrijfsvoering of eventueel de
paragraaf financiering.

Stellige uitspraak
Niet-financiële onrechtmatigheden in verband met het niet naleven van bepalingen in de
wet Fido en bijbehorende Regelingen moeten worden opgenomen en toegelicht in de
paragraaf bedrijfsvoering.

Bij het beleggen van gelden kan wel financiële schade worden geleden bij transacties die
strijdig zijn met Wet fido, Ufdo en Ruddo. Dit is afhankelijk van de aard van de
waardepapieren (hoofdsomgarantie) en de eisen van betrouwbaarheid voor de tegenpartij.
In die situatie is wel sprake van financiële rechtmatigheidsfouten die in de




11
  Toelichting kan ook gegeven worden bij het programma sociaal domein. Overigens geldt dit breder: ook in de
jeugdzorg en de WMO kan niet altijd de prestatielevering worden vastgesteld.

                                                                                                         31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>rechtmatigheidsverantwoording moeten worden opgenomen, omdat het
voorwaardencriterium niet is nageleefd.

Zoals hiervoor vermeld zijn er naast de regels van de Wet fido ook nog andere - voornamelijk
interne - voorschriften van toepassing op de financiële transacties betreffende het lenen en
beleggen van gelden. Overtredingen van andere financieringsregels dan de Wet fido moeten
wél worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording indien het interne regels
betreft die door de raad zijn gesteld en het een financiële onrechtmatigheid (een
onrechtmatigheid met mogelijke financiële gevolgen) betreft.

4.1.8 Wet Markt en Overheid
Met ingang van 1 juli 2012 is het wet Markt en Overheid12 (wet MO) van toepassing voor
overheidsorganisaties. Het doel van deze wet is om oneerlijke concurrentie door
overheidsorganisaties met marktpartijen te voorkomen en om zo een gelijkwaardig
speelveld te creëren. De wet MO schrijft voor dat bij economische activiteiten de integrale
kosten van deze producten en diensten (inclusief winstopslag) doorberekend moeten
worden aan de afnemers.

Er is sprake van een economische activiteit indien door de gemeente in concurrentie wordt
getreden met marktpartijen. Alleen als de gemeente zelf een besluit neemt dat een
economische taak publiek is, is bovenstaande verplichting niet van toepassing. Het niet
naleven van de bepalingen van de wet MO valt onder de categorie niet financiële
rechtmatigheid. Dit omdat de wet en het bijbehorende besluit voornamelijk gedragsregels
bevatten. Een afwijking van deze gedragsregels heeft veelal geen direct financieel gevolg
voor de jaarrekening. Bij niet naleven van de gedragsregels is dus sprake van een formele
rechtmatigheidsfout die in principe niet doorwerkt naar de rechtmatigheidsverantwoording
en eventueel in de paragraaf bedrijfsvoering kan worden vermeld.

In de praktijk wordt een vermoeden van niet naleven van de wet veelal als een klacht
ingediend of wordt een onderzoek door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) ingesteld.
Dan is wel sprake van een mogelijk financieel gevolg en dus van een mogelijke financiële
rechtmatigheidsfout of -onduidelijkheid. Deze fouten of onduidelijkheden werken door naar
de rechtmatigheidsverantwoording. Wanneer de ACM een boete oplegt of een rechter een
voor de gemeente negatieve uitspraak doet, dan is er sprake van een financiële
rechtmatigheidsfout. De boete zelf moet getrouw in de jaarrekening worden opgenomen.

4.1.9 Onroerend zaak transacties en staatssteun
Voor gemeenten is de staatssteunregelgeving van de Europese Unie (EU) van toepassing.
Deze regelgeving is onder meer relevant wanneer het gaat om onroerende-zaaktransacties
en steunmaatregelen in de vorm van garanties, leningen, risicokapitaal, verlaagde huur en
grondverkoop onder de marktwaarde. Kernvraag voor de rechtmatigheid is of in de




12
   Op het moment van het opstellen van deze kadernota is er een wetswijziging voor de wet Markt en Overheid
in voorbereiding: https://ecer.minbuza.nl/-/wijzigingsvoorstel-wet-markt-en-overheid-naar-raad-van-state-
gestuurd-voor-advies?redirect=%2F

                                                                                                        32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>dagelijkse praktijk inzake deze transacties sprake is van staatssteun en wat de mogelijke
aandachtspunten van de gemeente in deze zijn.

Staatssteun kan in allerlei vormen voorkomen. In deze kadernota is het voorbeeld van een
onroerende zaak transactie verder uitgewerkt. Staatssteun treedt op als bijvoorbeeld
grond/een gebouw wordt verkocht tegen een lagere dan marktconforme prijs. De Europese
Commissie (EC) heeft haar beleid omtrent staatssteun en grondtransacties uitgelegd in een
Mededeling. In de Mededeling gaat de EC in op de wijze van prijsvorming bij deze
transacties. Concreet worden hiervoor een tweetal mogelijkheden toegestaan die, naar de
mening van de EC, zekerheid geven over het vaststellen van een marktconforme prijs en
daarmee het voorkomen van staatssteun. Deze twee methoden om de marktconforme prijs
vast te stellen zijn: een veiling of een onafhankelijke taxatie.
In het vervolg is er sprake van een van de volgende situaties:
1.      Een van de twee mogelijkheden van waardebepaling is toegepast.
        In dit geval is er geen sprake van staatssteun.
2.      Geen van de twee mogelijkheden van waardebepaling is toegepast
        Er is sprake van complexe regelgeving. De (juridische) onderbouwing moet uiteraard
        gedocumenteerd zijn. Indien de onderbouwing niet ondubbelzinnig uitwijst dat geen
        sprake is van staatssteun moet de gemeente de transactie melden aan de Europese
        Commissie (EC). Het is dan nog onzeker of sprake is van geoorloofde staatssteun. Dat
        beslist immers de EC. Deze onduidelijkheid betrekt het college bij het opstellen van
        de rechtmatigheidsverantwoording.

In principe moet het doel van de taxatie, waardebepaling ten behoeve van de verkoop van
grond/een gebouw zijn. De taxaties in het kader van de Wet waardering onroerende zaken
(WOZ) zijn bruikbaar als onafhankelijke taxatie. Uiteraard geldt – net als voor iedere taxatie -
dat deze taxatie niet altijd bruikbaar is als onafhankelijke taxatie voor het vaststellen van een
marktconforme prijs. In de voetnoot zijn enkele voorbeelden opgenomen, waarbij de WOZ-
taxatie niet bruikbaar is als onafhankelijke taxatie13

Indien er bij de verkoop van grond/een gebouw een potentieel voordeel is, dat kleiner is dan
het de-minimisplafond van € 200.000 per onderneming in een periode van drie jaar, dan is er
geen sprake van mogelijk ongeoorloofde staatssteun.

Indien de gemeente de transactie niet heeft gemeld aan de EC dan is het in deze situatie
onduidelijk of er sprake is van geoorloofde staatssteun. Ook hier is dan sprake van een

13
  WOZ-taxaties zijn onafhankelijke taxaties van de marktwaarde van onroerend goed, met als doel
waardebepaling voor belastingheffing. De WOZ-taxatie kan niet in álle gevallen staatssteun uitsluiten. In de
volgende situaties is een WOZ-taxatie niet de geschikte basis om vast te stellen of de marktwaarde is betaald
en dus geen voordeel (staatssteun) is verleend:
- Objecten waarvan de verkoper en koper weten dat deze in de toekomst een andere bestemming krijgen,
    die de waarde zal doen stijgen. De WOZ-taxatie houdt geen rekening met de toekomstige bestemming,
    maar met de marktwaarde op de peildatum.
- Objecten die niet vrij zijn van huur en gebruik. De WOZ-waarde betreft de ‘vrije verkoopwaarde vrij van
    huur en gebruik’. Als een object in gebruik of verhuur is, kan dat een waarde drukkende of eventueel
    waarde vermeerderende werking hebben.
- Objecten waaraan anderszins voorwaarden zijn verbonden of niet in ‘vrije en onbezwaarde eigendom’ en
    ‘onmiddellijk en in volle omvang in gebruik te nemen’ zijn.

                                                                                                            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>onduidelijkheid, die voor zover de verantwoordinggrens met onduidelijkheden wordt
overschreden moet worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording.

4.1.10 Wet Normering Topinkomens
Per 1 januari 2021 is de Wet normering topinkomens aangepast. De Wet normering
topinkomens kent drie regimes:
1. Een algemeen bezoldigingsmaximum
2. Een sectoraal bezoldigingsmaximum
3. Het openbaarmakingsregime

De Wet normering topinkomens voorziet in een instrument waarmee daadwerkelijk kan
worden ingegrepen in de bezoldiging van topfunctionarissen in de publieke en semipublieke
sector. Bij het overschrijden van de Wet normering topinkomens-bepalingen is sprake van
een onverschuldigde betaling (met inachtneming van het overgangsrecht). De
topfunctionaris is verplicht tot terugbetaling(sverplichting) en de afspraken met de
topfunctionaris dienen te worden aangepast. Bij het niet opnemen van de terugbetaling in
de jaarrekening van de gemeente is sprake van een fout in het getrouwe beeld.


4.2   Begrotingscriterium

Bij de rechtmatigheidsverantwoording vormt het begrotingscriterium een belangrijk
toetsingscriterium. Financiële beheershandelingen, die ten grondslag liggen aan de baten en
lasten, alsmede de balansposten, dienen tot stand te zijn gekomen binnen de grenzen van
de geautoriseerde begroting en hiermee samenhangende programma’s
(begrotingscriterium). Uitgangspunt is het niveau waarop de raad de budgetten in de
begroting en bij investeringen geautoriseerd heeft. In de begroting zijn de bedragen voor de
lasten en baten vermeld die door de raad zijn vastgesteld. Dit houdt in dat de financiële
beheershandelingen dienen te passen binnen de begroting, waarbij het juiste programma
(ervan uitgaande dat de raad de begrotingsbedragen op programmaniveau heeft
vastgesteld), de juiste investering, het toereikend zijn van het begrotingsbedrag, alsmede
het begrotingsjaar van belang zijn.

Als blijkt dat de gerealiseerde bedragen hoger zijn dan de, ook na de laatste
begrotingswijziging, geraamde bedragen dan kan er sprake zijn van onrechtmatige uitgaven
(begrotingsonrechtmatigheid) aangezien deze lasten buiten het budgetrecht van de raad tot
stand zijn gekomen.

In deze paragraaf gaan wij in op het onderwerp begrotingscriterium en de verschillende
onderwerpen die het begrotingscriterium raken.

4.2.1 De normen voor het begrotingscriterium
De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn op hoofdlijnen door de wetgever
bepaald (artikel 189, 190 en 191 van de Gemeentewet) en worden door de raad zelf nader
ingevuld en geconcretiseerd. De raad bepaalt zelf op welk niveau de budgetten in de




                                                                                          34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>begroting en investeringen worden geautoriseerd. Dit gebeurt door middel van de begroting
en via de verordening op het financieel beheer ex artikel 212 van de Gemeentewet.

4.2.2 Afwijkingen van het Begrotings- en investeringsbudget en de
rechtmatigheidsverantwoording
Afwijkingen van de begroting (exploitatie en investeringen) (beleidsmatig en/of financieel)
moeten geautoriseerd worden door de raad. Hiermee wordt toestemming gevraagd voor
het te realiseren beleid en voor de besteding van het benodigde bedrag.
Begrotingswijzigingen moeten volgens de Gemeentewet tijdens het jaar zelf nog door de
raad worden vastgesteld. Indien een wijziging niet meer in het jaar zelf is vastgesteld zijn
bestedingen afwijkend van het begrotingsbedrag strikt genomen onrechtmatig.

In artikel 189, lid 3 van de Gemeentewet is bepaald dat ten laste van de gemeente lasten en
daarmee overeenstemmende balansmutaties worden genomen tot de bedragen die
hiervoor op de begroting zijn gebracht. Hogere dan in de begroting opgenomen lasten en
daarmee samenhangende balansmutaties zijn dan ook onrechtmatig. Voor de baten geldt
dat deze als onrechtmatig worden beschouwd indien afwijkingen gedurende het
begrotingsjaar wel al bekend zijn of behoorden te zijn bij de ambtelijke organisatie/college,
maar niet tijdig tot een aanpassing van de begroting hebben geleid.

Volgens artikel 28 BBV dienen overschrijdingen (en onderschrijdingen) van zowel de baten
als de lasten ten opzichte van de begroting na wijziging bij het overzicht van baten en lasten
in de jaarrekening te worden toegelicht. Het college betrekt de overschrijdingen van de
lasten en investeringen ten opzichte van de begroting na wijziging en (bekende of bekend
behoorden te zijn) afwijkende baten en onderschrijdingen van lasten en investeringen die
niet tijdig tot een aanpassing van de begroting hebben geleid bij de fouten en
onduidelijkheden in de rechtmatigheidsverantwoording.

Voor de afweging of afwijkingen leiden tot opname in de rechtmatigheidsverantwoording
dienen de baten en lasten apart te worden beschouwd en derhalve niet te worden
gesaldeerd Ook dient rekening te worden gehouden met het niveau waarop de raad de
begroting autoriseert. Bijvoorbeeld op niveau van een programma of programmaonderdeel.
Het kan hier ook gaan om begrotingsonrechtmatigheden waarbij het college binnen het door
de raad uitgezette beleid is gebleven.

Overwegingen die daarbij meegenomen kunnen worden zijn bijvoorbeeld:
  • Er is wel/niet tijdig een voorstel ingediend om de begroting te wijzigen;
     De overschrijding past wel/niet binnen het door de raad geaccordeerde beleid;
  • Er is sprake van compensatie via direct te relateren baten;
  • Er is sprake van een open-einde-regeling;
  • De gemeenteraad is wel geïnformeerd, maar er is geen begrotingswijziging
     vastgesteld;
  • Etc.

Uit deze opsomming blijkt dat college en raad eenduidige afspraken moeten maken op
welke wijze begrotingsonrechtmatigheden in deze nieuwe situatie benaderd worden. Deze
afspraken worden vastgelegd in de financiële verordening.

                                                                                               35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Stellige uitspraak
Het college en de raad leggen in de financiële verordening vast op welke wijze wordt
omgegaan met begrotingsonrechtmatigheden. Hieruit moet blijken hoe afwijkingen
geïnterpreteerd worden in het kader van het uitoefenen van het budgetrecht door de raad.

Zodra de raad de verantwoording en de jaarstukken vaststelt, wordt ook ingestemd met alle
begrotingsonrechtmatigheden. Voor deze werkwijze kan worden gekozen, waardoor geen
aparte begrotingswijzigingen worden voorgelegd aan de raad. De algemene lijn is dat ook
begrotingsonrechtmatigheden die binnen de beleidskaders van de raad passen in de
rechtmatigheidsverantwoording moeten worden opgenomen (voor zover de
verantwoordingsgrens voor afzonderlijk fouten of onduidelijkheden is overschreden), maar
niet worden toegelicht in de rechtmatigheidsverantwoording.

Stellige uitspraak
Ook begrotingsonrechtmatigheden die binnen de beleidskaders van de raad passen, moeten
worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording (voor zover de
verantwoordingsgrens voor afzonderlijk fouten of onduidelijkheden is overschreden), maar
worden niet nader toegelicht in de rechtmatigheidsverantwoording.

Het is immers vrijwel altijd zo dat de realisatie afwijkt van de begroting. Aangezien
overeenkomstig artikel 28 BBV de toelichting op de jaarrekening een redengevende
verklaring moet bieden voor de afwijkingen, levert het separaat toelichten van de
overschrijdingen die passen binnen het van tevoren door de raad vastgestelde beleidskader
in de rechtmatigheidsverantwoording geen toegevoegde waarde op.

Via de rechtmatigheidsverantwoording wordt dus inzicht gegeven op het totaalniveau van
alle afwijkingen ten opzichte van de begroting op het door de raad vastgestelde niveau14
aangezien deze formeel wel onrechtmatig zijn. Bij de afwijkingen van dit totaalniveau wordt
gebruik gemaakt van de door de raad vastgestelde verantwoordingsgrens. Zie bijlage 3.

Bij meerjarige investeringsbudgetten kunnen de raad en het college afspraken maken over
de wijze waarop de jaarschijven binnen een meerjarig investeringsbudget zijn opgebouwd.
Zolang aannemelijk is dat het totaal van de uitgaven binnen een investeringsbudget blijven,
levert overschrijding van een jaarschijf -tenzij anders door de raad besloten- geen
onrechtmatigheid op. Dit wordt wel toegelicht in de jaarrekening, omdat het niet
aanwenden van investeringsbudgetten kan duiden op vertragingen in de uitvoering van de
investering (en dus beleid).

Aanbeveling
De commissie BBV adviseert om afspraken tussen college en raad over verschuivingen van
lasten tussen jaarschijven in een investeringsbudget vast te leggen in de financiële
verordening.

4.2.3 Onttrekken of doteren aan bestemmingsreserves
De mutaties in de bestemmingsreserves vormen een onderdeel van de (al dan niet herziene)
gemeentelijke begroting. In de jaarrekening moeten de toevoegingen en onttrekkingen aan

14
     Niveau van programma of programmaonderdeel en investeringen.

                                                                                          36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>elk van de bestemmingsreserves worden verwerkt overeenkomstig het bedrag dat via de
begroting(swijzigingen) door de raad is goedgekeurd voor de betreffende
bestemmingsreserve. Verder kunnen er raadsbesluiten zijn die inhouden dat specifiek
benoemde saldi, bijvoorbeeld een overschot of tekort op de uitvoering van de WMO, ook
nog in het lopende begrotingsjaar ten gunste of ten laste van een specifieke
bestemmingsreserve mogen worden gebracht

Mutaties in de reserves die niet door een, voor 31 december van het verslagjaar,
genomen, raadsbesluit zijn gedekt, zijn in strijd met de Gemeentewet. Deze worden in de
rechtmatigheidsverantwoording opgenomen en toegelicht.

4.2.4 Budgetoverheveling tussen begrotingsjaren en rechtmatigheid
Het college geeft uitvoering aan de door de raad vastgestelde begroting en de, in aanvulling
daarop, gedurende het jaar vastgestelde beleids- en begrotingsaanpassingen. In de praktijk
wijkt de werkelijke besteding af van de in de begroting opgenomen bedragen.
Het komt regelmatig voor dat deze afwijkingen worden veroorzaakt doordat activiteiten,
waarvoor de raad geld beschikbaar heeft gesteld, nog niet (geheel) zijn uitgevoerd. Dit leidt
dan tot een voordelig saldo ten opzichte van de begroting. De activiteiten worden in het
volgende begrotingsjaar (verder) uitgevoerd. Om geschetste problematiek rechtmatig op te
lossen geven wij hierna een viertal opties in overweging.

1.   Indien de budgethouder/het college op basis van interne managementrapportages een
     goede inschatting kan maken van het bedrag dat moet worden overgeheveld, dan kan
     hij/zij de raad verzoeken het overgebleven bedrag via een begrotingswijziging toe te
     voegen aan een bestemmingsreserve (bijvoorbeeld ‘nog uit te voeren werkzaamheden’).
     Over de vorming van de bestemmingsreserve moet in overeenstemming met de
     Gemeentewet door de raad zijn besloten uiterlijk 31 december van het betreffende
     begrotingsjaar. Voor een rechtmatige aanwending in het nieuwe jaar van de
     overgehevelde middelen moet de begroting van het nieuwe jaar op de ‘overheveling’
     worden aangepast.

2.   De raad neemt het besluit dat bij het niet volledig besteden van specifieke budgetten
     een bestemmingsreserve mag worden gevormd waaruit in een volgend jaar deze
     specifieke lasten kunnen worden gedekt. Het is een min of meer generiek besluit
     waarbij de specifieke budgetten worden benoemd. Het is aan de raad om een dergelijk
     besluit voor één of meerdere jaren te nemen. Ook bij deze optie geldt dat voor een
     rechtmatige aanwending in het nieuwe jaar van de overgehevelde middelen, de
     begroting van het nieuwe jaar op de ‘overheveling’ moet zijn aangepast.

3.   Indien de raad niet vóór 31 december heeft besloten de bedragen over te hevelen,
     leiden de niet bestede middelen als gevolg van achterstand in de uitvoering tot een
     voordelig effect op het jaarresultaat van de jaarrekening. De raad kan in het begin van
     het nieuwe begrotingsjaar het besluit nemen de niet uitgevoerde werkzaamheden van
     het vorige begrotingsjaar alsnog uit te voeren in het huidige begrotingsjaar en de lasten
     (al dan niet in eerste instantie) te dekken uit de algemene reserve of te dekken uit het
     budget van het nieuwe begrotingsjaar. Bij deze optie informeert het college de raad dus
     vóóraf en dus zo snel mogelijk over de noodzakelijk geachte ‘overheveling’ van

                                                                                            37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>      activiteiten, en wordt voor een formeel rechtmatige uitvoering van die activiteiten in
      het nieuwe jaar de raad gevraagd dat via besluitvorming in de vorm van een
      begrotingswijziging te bekrachtigen.

4.    Een laatste mogelijkheid is om de uitvoering van de ‘overgehevelde’ activiteiten en
      bijhorende lasten gewoon ten laste van de exploitatie in het nieuwe jaar te
      verantwoorden. Bij de vaststelling van de jaarrekening van het oude jaar en de daarin
      opgenomen resultaatbestemming stemt de raad op grond van een geactualiseerde
      uitvoeringsplanning vervolgens in met het overhevelen van de niet aangewende
      middelen als gevolg van nog niet uitgevoerde activiteiten naar het nieuwe
      begrotingsjaar. In formele zin worden er dan in het begin van het nieuwe begrotingsjaar
      activiteiten uitgevoerd en budgetten van het afgesloten jaar naar het nieuwe
      begrotingsjaar overgeheveld zonder dat daar vooraf voor dat jaar toestemming is
      gegeven door de raad. Anderzijds zijn het wel activiteiten die passen binnen het beleid
      van de raad.

Het is raadzaam afspraken voortkomend uit een van de hierboven genoemde opties vast te
leggen in bijvoorbeeld de financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet.

Aanbeveling
De commissie BBV adviseert om kaders op te nemen in de financiële verordening indien
specifieke budgetten bij onderuitputting op jaareinde in bestemmingsreserves worden
opgenomen.


4.3    Misbruik en oneigenlijk gebruik

In deze paragraaf wordt eerst ingegaan op wat misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O) is.
Vervolgens wordt aangegeven wat een gemeente minimaal zou moeten doen betreffende
M&O. Tot slot wordt stilgestaan bij de belangrijkste aspecten voor de
rechtmatigheidsverantwoording ten aanzien van M&O.

4.3.1 Definities
De rechtmatigheidseis betreft ook de toetsing op juistheid en volledigheid van de gegevens,
die door de belanghebbenden zijn verstrekt om het voldoen aan voorwaarden aan te tonen.
Dit ter voorkoming en bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van wet- en
regelgeving (M&O-criterium).

Onder misbruik wordt verstaan:
Het opzettelijk niet, niet tijdig, onjuist of onvolledig verstrekken van gegevens met als doel
ten onrechte overheidssubsidies of -uitkeringen te verkrijgen of niet dan wel een te laag
bedrag aan heffingen aan de overheid te betalen. Misbruik van overheidsgelden wordt
geregeld aangeduid met het plegen van fraude om zich onrechtmatig overheidsgelden toe te
eigenen. Misbruik van overheidsregelingen moet echter wel duidelijk worden onderscheiden
van fraude waarbij veelal één of meerdere medewerkers van de organisatie betrokken zijn.
Bij Misbruik is altijd sprake van het onrechtmatig gebruiken van een regeling/faciliteit die de



                                                                                               38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>overheid biedt. Bij het bestrijden van misbruik passen beheersmaatregelen zoals
misbruikpreventie, handhaving, misbruik en fraudeopsporing en sancties.

Onder oneigenlijk gebruik wordt verstaan:
Het door het aangaan van rechtshandelingen, al dan niet gecombineerd met feitelijke
handelingen, verkrijgen van overheidsbijdragen of het niet dan wel tot een te laag bedrag
betalen van heffingen aan de overheid, in overeenstemming met de bewoordingen van de
regelgeving maar in strijd met het doel en de strekking daarvan. De beheersmaatregelen die
daarbij passen zijn: handhaving, voorlichting, analyse toepassen en actualisering wet- en
regelgeving.

Misbruik is onrechtmatig, oneigenlijk gebruik niet. Wanneer sprake is van misbruik van
overheidsgelden moeten deze gelden door de gemeente worden teruggevorderd. Als in de
jaarrekening van de gemeente geen terugvordering is verantwoord, is sprake van een
getrouw beeld fout die niet wordt opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording, omdat
er dan ook sprake is van een getrouw beeld fout in de jaarrekening. Wanneer misbruik van
overheidsgelden is geconstateerd en een terugvordering (met eventueel een boete) is
opgelegd blijft staan dat misbruik van overheidsgelden heeft plaatsgevonden. Indien de
omvang van dit misbruik samen met andere financiële rechtmatigheidsfouten bij de
gemeente de verantwoordingsgrens heeft overschreden - moet dit misbruik van
overheidsgelden worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. In bijlage 4 van
deze notitie is een schematische voorstelling van de verschillende mogelijkheden
opgenomen.

4.3.2 Beheersmaatregelen ter voorkoming van M&O
Om misbruik en oneigenlijk gebruik van overheidsgelden te voorkomen zijn
beheersmaatregelen nodig die functioneren. Het gaat er bij het M&O-criterium om dat in de
organisatie effectieve maatregelen zijn getroffen om misbruik te voorkomen, dan wel op te
sporen. Dat de vigerende wet- en regelgeving duidelijk is, aangepast is aan actuele
omstandigheden en te handhaven is. Om dit te bewerkstellingen is een mix van maatregelen
nodig. Een mogelijk uitgangspunt hiervoor is het opstellen van een nota M&O. Het is
overigens niet verplicht om voor het voeren van het M&O-beleid een overkoepelende nota
vast te stellen. Indien men voor een overkoepelende nota kiest dan vragen twee aspecten
daarbij de aandacht, te weten:
  1. De door de gemeenten samen te stellen (kader)nota M&O-beleid betreft de algemene
      uitgangspunten en de filosofie van de organisatie met betrekking tot het voorkómen
      van misbruik en oneigenlijk gebruik. Deze monden uit in de keuzes die de organisatie
      ter zake maakt. De uitwerking daarvan in (een mix van) concrete beheersmaatregelen
      moet geïntegreerd zijn in de administratieve organisatie/interne controle van de
      organisatie.
  2. De (kader)nota M&O-beleid is geen statisch, maar dynamisch document. Het M&O-
      beleid moet voldoende actueel zijn, gelet op de mogelijkheden en richtingen die er
      bestaan in zowel het misbruik en oneigenlijk gebruik zelf, als in de bestrijding daarvan.




                                                                                            39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>      Het M&O-beleid moet voldoende zijn afgestemd op de meest recente wetgeving en de
      praktijk.

Aanbeveling
De commissie BBV adviseert een overkoepelend beleidsstuk M&O te maken. Deze bevat
naast de filosofie, algemene uitgangspunten en risicoanalyse ook maatregelen ter
voorkoming en afdoening.

4.3.3 De rechtmatigheidsverantwoording in relatie tot M&O
Het is aan de gemeente om effectieve maatregelen te nemen om misbruik en oneigenlijk
gebruik te voorkomen. De gemeente beziet in eerste plaats welke eisen de wet- en
regelgeving stelt ten aanzien van M&O, wat daarin is geregeld omtrent de handhaving en
hoe zich dat heeft vertaald naar de opzet van de interne organisatie. Daarbij wordt aandacht
worden besteed aan de aandacht in de organisatie voor misbruikpreventie en -opsporing,
maatregelen om de wet- en regelgeving regelmatig te toetsen op actualiteit en
handhavingsmogelijkheden en het sanctiebeleid. Voor de eigen wet- en regelgeving bepaalt
de raad zelf hoever hij gaat in de eisen die aan het M&O beleid te stellen zijn.

De gemeente dient een uitspraak te doen in hoeverre het M&O beleid ook feitelijk wordt
nageleefd en of de getroffen maatregelen werken. De basis daarvoor ligt in belangrijke mate
bij de uitkomsten van de intern al uitgevoerde controles en evaluaties.

De actualiteit van het (specifieke) M&O-beleid is daarom een aandachtspunt. Deze wordt in
elk geval vastgesteld door het M&O-beleid te bezien op wijzigingen benodigd voor de
afstemming op nieuwe wet- en regelgeving en op specifieke ontwikkelingen, zoals
daadwerkelijk gesignaleerd misbruik en/of oneigenlijk gebruik.

Wanneer het college concludeert dat het M&O-beleid (op onderdelen) niet actueel is en/of
dat de er geen M&O-beleid bestaat of het M&O-beleid feitelijk niet is nageleefd dan
vermeldt het college dit in de paragraaf bedrijfsvoering. Daadwerkelijke afwijkingen voor
zover deze niet het getrouwheidsaspect raken, worden betrokken bij het opstellen van de
rechtmatigheidsverantwoording. Zie bijlage 4.


4.4   Effecten van het niet naleven van wet- en regelgeving

In de volgende tabel is weergegeven wat het effect is van een afwijking van wet- en
regelgeving en de consequenties voor de rechtmatigheidsverantwoording. Met betrekking
tot de interpretatie op het gebied van het begrotingscriterium verwijzen we naar paragraaf
4.3.




                                                                                         40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre> Afwijkingen van wet- en regelgeving                              Niet opnemen in     Wel opnemen in
                                                                  de                  de
 Betreffen:                                                       rechtmatigheids     rechtmatigheids
                                                                  verantwoording      verantwoording

 Bepalingen in wet- en regelgeving worden niet nageleefd
 (voorwaardencriterium), maar dit kan geen directe financiële             X
 consequenties hebben die in de jaarrekening tot uitdrukking
 moeten komen.
 Bepalingen in wet- en regelgeving worden niet nageleefd
 (voorwaardencriterium), en hieruit kunnen directe financiële                                  X
 consequenties voortvloeien die in de jaarrekening tot
 uitdrukking moeten komen.
 Er zijn geen effectieve M&O maatregelen en mede als gevolg
 daarvan zijn rechtmatigheidsafwijkingen en/of
 onduidelijkheden geconstateerd die geen consequenties                                         X
 hebben voor getrouwe beeld aspecten van
 jaarrekeningposten.
 Er zijn geen effectieve M&O-maatregelen, maar ondanks dat
 zijn er geen fouten en/of onduidelijkheden geconstateerd.                X


4.5 Financiële beheershandelingen en onduidelijkheden bij het naleven van wet- en
regelgeving

Het college kan worden geconfronteerd met financiële beheershandelingen waarvan hij de
rechtmatigheidsaspecten niet goed kan overzien. Dit kan het geval zijn bij tegengestelde
opvattingen van specialisten onderling. Voorbeelden hiervan zijn staatssteun, Europese
aanbestedingen, nieuwe aanbestedingswet en wet markt en overheid (mededinging). Als de
betreffende dossiers door de specialisten goed gedocumenteerd zijn, kwalificeren deze
dossiers tot onduidelijkheden en vermeldt het college dit – voor zover de door de raad
vastgestelde verantwoordingsgrens wordt overschreden - in de
rechtmatigheidsverantwoording.

Stellige uitspraak
Bij complexe situaties waarin specialisten niet tot een eenduidig oordeel komen, kan het
voor het college onduidelijk zijn of financieel rechtmatig is gehandeld. Het college betrekt
deze situatie bij het opstellen van de rechtmatigheidsverantwoording. En neemt deze op als
een onduidelijkheid, indien het totaal aan onduidelijkheden de verantwoordingsgrens
overschrijdt.




                                                                                          41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 Modelverantwoording (verplicht)

Verantwoordelijkheid college van burgemeester en wethouders15

De baten en lasten alsmede de balansmutaties moeten getrouw in de jaarrekening worden
opgenomen. Uit het getrouw opnemen van de baten en lasten alsmede de balansmutaties,
blijken een drietal rechtmatigheidscriteria niet expliciet. Dit betreffen het begrotings-,
voorwaarden-, en misbruik- en oneigenlijk gebruik criterium. In deze
rechtmatigheidsverantwoording licht het college van burgemeester en wethouders toe in
hoeverre bij de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de
balansmutaties het begrotings-, voorwaarden-, en misbruik- en oneigenlijk gebruik criterium
zijn nageleefd. Dit houdt in dat de verantwoorde baten en lasten, alsmede de
balansmutaties in overeenstemming zijn met door de raad vastgestelde kaders zoals de
begroting en gemeentelijke verordeningen en met bepalingen in de relevante wet- en
regelgeving. Bij de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening is het door de raad op
<datum> vastgestelde normenkader van de relevante wet- en regelgeving verder toegelicht.

Deze verantwoording hanteert een grensbedrag omdat alleen de van belang zijnde aspecten
in de verantwoording hoeven te worden betrokken. Deze grens is door de raad bepaald en
bedraagt <x>% (maximaal 3) van de totale lasten inclusief toevoegingen aan de reserves en
is daarmee vastgesteld op € <x>.

Bevinding
Het college is van mening dat de in deze jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede
de balansmutaties <niet> rechtmatig tot stand zijn gekomen binnen de daarvoor gestelde
grens.

De geconstateerde afwijkingen betreffen16:
•
•

In de paragraaf bedrijfsvoering is op basis van de Kadernota rechtmatigheid van de
commissie BBV en op basis van de afspraken met de raad aanvullende informatie
opgenomen over de financiële rechtmatigheid. In deze paragraaf heeft het college ook
beschreven welke actie hij onderneemt om vermelde afwijkingen in de toekomst te
voorkomen.




15
   In deze tekst wordt gesproken over college van burgemeester en wethouders, maar deze geldt ook voor
gedeputeerde staten van de provincie en het (dagelijks) bestuur van waterschappen en gemeenschappelijke
regelingen. Daar waar gemeente staat, dient ook provincie, waterschappen of gemeenschappelijke regeling
gelezen te worden.
16
   De afwijkingen (fouten en/of onduidelijkheden als gedefinieerd in de notitie
rechtmatigheidsverantwoording) worden alleen in de rechtmatigheidsverantwoording vermeld indien de door
de raad gestelde verantwoordingsgrens voor rechtmatigheid is overschreden. Op basis van afspraken tussen de
raad en het college kunnen afwijkingen die lager zijn dan de verantwoordingsgrens in de paragraaf
Bedrijfsvoering worden vermeld.

                                                                                                        42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 Duiding grensbedrag en oordeelsvorming

De grens waarboven afwijkingen in de rechtmatigheidsverantwoording moeten worden
opgenomen wordt door de raad bepaald en bedraagt maximaal 3% van de totale lasten (zie
hoofdstuk 3.2). Onder afwijkingen wordt verstaan fouten (dus het niet naleven van wet- en
regelgeving) en afzonderlijke posten waarvan bij het college onduidelijkheid bestaat over de
rechtmatigheid. Voor zowel fouten als onduidelijkheden afzonderlijk geldt hetzelfde
percentage. Fouten en onduidelijkheden mogen daarbij niet bij elkaar opgeteld te worden.

Blijven zowel de fouten als afzonderlijke onduidelijkheden onder de verantwoordingsgrens
dan worden geen afwijkingen opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. Wel blijft
het relevant om alle geconstateerde afwijkingen te vermelden in bijvoorbeeld de paragraaf
bedrijfsvoering van de jaarstukken. Hiervoor kan de raad ook een grens met het college
afspreken, de rapportagegrens.

De verantwoordingsgrens is niet hetzelfde als de materialiteit van de accountant. De
materialiteit is de basis voor de diepgang van de accountantscontrole en bepalend voor de
oordeelsvorming van de accountant. De grenzen liggen vast in het Besluit
accountantscontrole decentrale overheden (Bado). De verantwoordingsgrens en de
materialiteit zijn dus niet hetzelfde, maar het wel of niet opnemen van een
rechtmatigheidsfout kan wel degelijk gevolgen hebben voor de strekking van de
controleverklaring.

Voor een toelichting op de gevolgen van de invoering van de
rechtmatigheidsverantwoording op de controle van de accountant verwijzen wij naar de
notitie rechtmatigheidsverantwoording van de commissie BADO.

Ter illustratie volgt hieronder een voorbeeld waarbij verschillende casuïstiek is opgenomen,
uitgaande van de onderstaande uitgangspunten:

Totaal lasten:                                                              € 100.000.000
Door de raad vastgestelde verantwoordingsgrens: 2%                             € 2.000.000
Door de raad vastgestelde rapportagegrens:                                       € 400.000

Casus 1:

Rechtmatigheidsfouten:                                                        € 2.500.000
Onduidelijkheden:                                                               € 750.000

De gemeente neemt in de rechtmatigheidsverantwoording de rechtmatigheidsfouten op van
€ 2.500.000 omdat dit bedrag boven de verantwoordingsgrens ligt. In de paragraaf
bedrijfsvoering worden in ieder geval de individuele onduidelijkheden gemeld, voor zover
deze boven de € 400.000 liggen.




                                                                                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Casus 2:

Rechtmatigheidsfouten:                                                      € 1.500.000
Onduidelijkheden:                                                             € 750.000

De gemeente neemt in de rechtmatigheidsverantwoording geen rechtmatigheidsfouten en
onduidelijkheden op omdat zowel de rechtmatigheidsfouten als de onduidelijkheden ieder
afzonderlijk onder de verantwoordinggrens van € 2.000.000 liggen. In de paragraaf
bedrijfsvoering worden in ieder geval de individuele rechtmatigheidsfouten en individuele
onduidelijkheden gemeld, voor zover deze boven de € 400.000 liggen.

Casus 3:

Rechtmatigheidsfouten:                                                        € 350.000
Onduidelijkheden:                                                             € 300.000

De gemeente neemt in de rechtmatigheidsverantwoording geen rechtmatigheidsfouten en
onduidelijkheden op omdat zowel de rechtmatigheidsfouten als de onduidelijkheden ieder
afzonderlijk onder de verantwoordinggrens van € 2.000.000 liggen. In de paragraaf
bedrijfsvoering worden geen individuele rechtmatigheidsfouten en individuele
onduidelijkheden gemeld, omdat deze niet boven de € 400.000 liggen. Uiteraard is het aan
het college om deze – hoewel niet verplicht - wel op te nemen in de paragraaf
bedrijfsvoering.

Casus 4:

Rechtmatigheidsfouten:                                                      € 2.500.000
Onduidelijkheden:                                                           € 3.000.000

De gemeente neemt in de rechtmatigheidsverantwoording de rechtmatigheidsfouten van
€ 2.500.000 en afzonderlijk de onduidelijkheden van € 3.000.000 op omdat deze beiden
boven de verantwoordingsgrens liggen.




                                                                                          44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlage 3 Samenvatting stappenplan begrotingsonrechtmatigheid

Stap 1: omdat strikt genomen alle afwijkingen van de begroting (zoals opgenomen in
hoofdstuk 2.2) (exploitatie en investeringen) begrotingsonrechtmatigheden zijn, deze
verzamelen ten behoeve van de rechtmatigheidsverantwoording door het college.
Bijvoorbeeld alle bestedingen boven het begrotingsbedrag zijn strikt genomen onrechtmatig;

Stap 2: beoordelen of het totaal aan afwijkingen, fouten en onduidelijkheden (ieder
afzonderlijk) ten aanzien van het begrotings-, voorwaarden- en misbruik- en oneigenlijk
gebruik criterium boven de door de raad vastgesteld verantwoordingsgrens komen.

Bij ja:
Stap 3: totaal van alle begrotingsonrechtmatigheden vermelden in de
rechtmatigheidsverantwoording.

Stap 4: vaststellen en aangeven welke begrotingsonrechtmatigheden passen binnen het
door de raad vastgestelde beleid. Deze begrotingsonrechtmatigheden moeten bij de
toelichting op de baten en lasten in de jaarrekening en bij de programma’s en investeringen
meer uitgebreid worden toegelicht. In de rechtmatigheidsverantwoording wordt daarnaar
verwezen.

Stap 5: resultaat: resterende begrotingsonrechtmatigheden in de
rechtmatigheidsverantwoording toelichten. Hierover legt het college in de
rechtmatigheidsverantwoording verantwoording af en kan dit door de raad bij het debat en
het besluit over het vaststellen van de jaarrekening worden betrokken.

Stap 6: overeenkomstig de afspraken met de raad aanvullende informatie opnemen in de
paragraaf bedrijfsvoering

Bij nee:
Stap 3: overeenkomstig de afspraken met de raad aanvullende informatie opnemen in de
paragraaf bedrijfsvoering.




                                                                                          45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Bijlage 4 Schematische weergave afwegingskader misbruik en oneigenlijke
gebruik

In deze bijlage wordt een schematische weergave gegeven van het afwegingskader dat van
toepassing is bij misbruik en oneigenlijk gebruik. De blauwe/doorlopende pijlen staan voor
een bevestigend antwoord. De oranje/gestippelde lijnen voor een ontkennend antwoord. De
zwarte pijlen staan voor een automatisch gevolg.

  Oneigenlijk gebruik



   Er is sprake van oneigenlijk gebruik
   gepleegd door mensen buiten de
   organisatie?



   Oneigenlijk gebruik melden
   opnemen in de paragraaf
   Bedrijfsvoering
   (o.a. afhankelijk van afspraken met
   de raad)



  Beleid en uitvoering Misbruik- en Oneigenlijk gebruik


   Het college heeft geen goede invulling
   gegeven aan het opstellen van beleid op het
   gebied van M&O en/of de uitvoering
   daarvan is niet adequaat




   Omissies in het beleid en/of de uitvoering
   melden in de paragraaf Bedrijfsvoering (o.a.
   afhankelijk van afspraken met de raad).
   Mogelijk meldt de accountant deze
   bevindingen in de rapportages.




                                                                                       46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Misbruik

                       Is er is sprake van financiële gevolgen
                       als gevolg van misbruik gepleegd door
                       burgers en bedrijven buiten de
                       organisatie?



                       Zijn de bedragen teruggevorderd en
                       eventueel boetes opgelegd en is dit
                       getrouw verwerkt?




    Geen consequenties voor het              Consequenties voor getrouwe
    getrouwe beeld van de                    beeld van de jaarrekening
    jaarrekening




    De Euro’s waarbij sprake is van          Deze fouten worden betrokken bij
    misbruik worden betrokken bij de         de weging van het
    analyse ten behoeve van de               accountantsoordeel. Als gevolg
    rechtmatigheidsverantwoording.           daarvan worden deze fouten niet
                                             betrokken bij de analyse ten
                                             behoeve van de
                                             rechtmatigheidsverantwoording.




    Is de omvang van fouten inzake het
    voorwaarden-, begrotings-, en
    misbruikcriterium hoger dan de
    verantwoordingsgrens?




    Ook de misbruikfouten opnemen in         Misbruikfouten opnemen in de
    de rechtmatigheidsverantwoording         paragraaf Bedrijfsvoering
    consequenties voor het getrouwe          (o.a. afhankelijk van afspraken met
    beeld van de jaarrekening                de raad)




                                                                                   47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Bijlage 5 Begrippen

   •   Rechtmatigheid: het voldoen aan wet- en regelgeving.
   •   Financiële rechtmatigheid: het voldoen aan wet- en regelgeving bij het uitvoeren van
       financiële beheershandelingen.
   •   Afwijkingen: posten die niet rechtmatig tot stand zijn gekomen (fouten) en posten,
       waarbij voor het College van B&W een onduidelijkheid bestaat over de
       rechtmatigheid.
   •   Fouten: Rechtmatigheidsfouten treden op bij financiële beheershandelingen, waarbij
       de in het normenkader beschreven wet- en regelgeving niet is nageleefd.
   •   Onduidelijkheden: Indien het College van B&W in het kader van de verslaggeving
       niet kan aangeven of er sprake is van een rechtmatigheidsfout of niet.
   •   Begrotingsonrechtmatigheden: Hiervan is sprake als het College van B&W bij de
       realisatie van doelen en het realiseren van activiteiten de door de gemeenteraad
       vastgestelde budgetten voor wat betreft de lasten of investeringsbudgetten
       overschrijdt (1), toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves die niet door de
       gemeenteraad zijn vastgesteld (2) en als bij onderschrijdingen van lasten of
       investeringsbudgetten en/of lagere of hogere baten dan begroot de begroting niet
       tijdig met begrotingswijzigingen is aangepast (3). Wat niet tijdig concreet betekent
       wordt bepaald door de ‘spelregels’ tussen de Gemeenteraad en het College van
       B&W over het informeren en vaststellen van begrotingswijzigingen bij
       onderschrijdingen van lasten of investeringsbudgetten en/of lagere of hogere baten
       dan begroot. Deze spelregels zijn veelal in de financiële verordening art. 212
       Gemeentewet opgenomen.


                                        afwijkingen




                   onrechtmatigheden                  onduidelijkheden




                misbruik              niet naleven van          begrotingsonrecht-
                                    voorwaarden in wet-            matigheden
                                      en regelgeving



   •   Getrouwheid: Een oordeel van de accountant over of de informatie juist en
       toereikend/volledig is. Voorts geschikt is voor het doel waarvoor deze wordt
       verstrek. En ten slotte of het bij de volksvertegenwoordigers en de burger
       (gebruikers van de verantwoording) geen ander beeld oproept, dan overeenkomt
       met de feiten.
   •   Normenkader: Het normenkader voor een rechtmatigheidsverantwoording betreft
       de inventarisatie van de relevante regelgeving, waaronder die van de betreffende

                                                                                          48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>    gemeente (zoals verordeningen). De inventarisatie beperkt zich tot regelgeving die
    relevant is voor financiële beheershandelingen. Het normenkader moet actueel
    worden gehouden en wordt aangepast op basis van nieuwe wet- en regelgeving.
    Daarom wordt het elk jaar opnieuw vastgesteld.
•   Rechtmatigheidsverantwoording: de rechtmatigheidsverantwoording wordt een
    nieuw onderdeel in de jaarrekening, waarin het college vanaf het verslagjaar 2023
    aangeeft of er rechtmatigheidsfouten en -onduidelijkheden waren.
•   Verantwoordingsgrens: de grens waarboven het college afwijkingen moet melden
    aan de raad. De raad stelt deze verantwoordingsgrens vast met een maximum van
    3% van de totale lasten.
•   Misbruik: het opzettelijk niet, niet tijdig, onjuist of onvolledig verstrekken van
    gegevens met als doel ten onrechte overheidssubsidies of -uitkeringen te verkrijgen
    of niet dan wel een te laag bedrag aan heffingen aan de overheid te betalen.
•   Oneigenlijk gebruik: Het door het aangaan van rechtshandelingen, al dan niet
    gecombineerd met feitelijke handelingen, verkrijgen van overheidsbijdragen of het
    niet dan wel tot een te laag bedrag betalen van heffingen aan de overheid, in
    overeenstemming met de bewoordingen van de regelgeving maar in strijd met het
    doel en de strekking daarvan.
•   Fraude: Dit omvat opzettelijke handelingen door één of meerdere personen binnen
    de gemeente, waarbij gebruik wordt gemaakt van misleiding teneinde een
    onrechtmatig of onwettig voordeel te behalen.




                                                                                      49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>        Bijlage 6 Beslisboom getrouwheid- en rechtmatigheidsbevindingen




                                                                                 Getrouwheidsfout (de baten
                                                                                 en lasten en de toelichting zijn
                                                                                 onjuist)

                                         De onrechtmatige
                                         financiële
                                         beheershandeling                        Geen getrouwheidsfout en
                                         is te herstellen       De onrecht-      geen rechtmatigheidsfout
                                                                matige be-
                                                                heershandeling
                                                                is hersteld      Rechtmatigheidsfout die
                      De onrecht-
                                                                                 meeweegt bij het opstellen
                      matige
                                         Het is niet mogelijk                    van de rechtmatigheids-
                      financiële                                                 toelichting.
                      beheers-           de onrechtmatige
                                         financiële                              Geen sprake van getrouw-
                      handeling heeft                                            heidsfout (lasten en
                                         beheershandeling te
                      wel mogelijke      herstellen                              toelichting zijn juist
Er is sprake van
                      financiële                                                 (onverschuldigde betaling)
een onrechtmatige
financiële            gevolgen
beheershandeling
als gevolg van het                                                               Rechtmatigheidsfout die
niet voldoen aan                         Door het daartoe                        meeweegt bij het opstellen van
het voorwaarden-                         bevoegde gremium                        de rechtmatigheidstoelichting.
criterium                                wordt expliciet                         Geen sprake van getrouw-
                                         besloten de                             heidsfout (lasten en toelichting
                                         onrechtmatige                           zijn juist (onverschuldigde
                                         financiële beheers-                     betaling))
                                         handeling niet te
                                         herstellen, en het
                                         mogelijke financiële
                                         gevolg te
                                         accepteren.


                      De onrechtmatige
                      beheershandeling                                           Formele rechtmatigheidsfout.
                      heeft geen                                                 Mogelijk vermelden in de
                      mogelijke                                                  paragraaf bedrijfsvoering
                      financiële
                      gevolgen




                                                                                                 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>