<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>   Regionale Energiestrategie (RES)
                          Holland Rijnland
                             April 2021
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
De RES op hoofdlijnen (samenvatting)
   Inleiding
       Holland Rijnland
       Status en impact
       Totstandkoming en besluitvormingsproces
       Ambities en kansen
   Het energiesysteem
       CO2-uitstoot en energiegebruik
       Het Energietransitiemodel
       Inzichten op systeemniveau
       Energiebesparing, mobiliteit, warmte en elektriciteit
   Energiebesparing
       Ambitie
       Regionale basisstrategie
       Doelstellingen waarmaken
       Benodigde aanvullende instrumenten
   Duurzame mobiliteit
       Opgave verduurzaming mobiliteit
       Verduurzaming mobiliteit
       Regionale Structuur Warmte
       Opgave laadinfrastructuur
       Randvoorwaarden
   Warmte
       Aanbod
       Vraag naar warmte
       Aanbod
       Regionale Structuur Warmte
       Kansen, onzekerheden en knelpunten
       Randvoorwaarden
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    Elektriciteit
       Ambitie
       Zon op daken
       Zon en wind op land
       Lokaal eigendom
       Randvoorwaarden
    RES en ruimteclaims
       PlanMER
       Bestuurders en volksvertegenwoordigers
       Regionale omgevingsagenda
    Participatie
       Programmaraad
       Regionale participatie
       Lokale participatie
       Opbrengst participatie
    Regionale samenwerking RES 2.0
       Governance en samenwerking
       Suggesties voor RES 2.0
Bijlagen
Bronnen
Lijst van afkortingen en begrippen
Colofon
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>De RES op hoofdlijnen
Algemeen
In 2019 presenteerde het kabinet het Klimaatakkoord. Nederland gaf hiermee invulling aan de
internationale klimaatafspraken van Parijs. Daarin maakten 195 landen afspraken om de CO 2-
uitstoot te verminderen en zo de wereldwijde temperatuurstijging tot 2 graden Celsius te beperken. In
het Klimaatakkoord, mede ondertekend door IPO, VNG en Unie van Waterschappen, staat ook dat
dertig regio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe ze duurzame energie grootschalig kunnen
opwekken. Iedere regio legt dit vast in een eigen Regionale Energie Strategie (RES). Holland
Rijnland is één van die dertig regio’s. Met dertien gemeenten, twee waterschappen, de provincie, de
netbeheerder en andere partijen geven we vorm aan onze RES. We maken plannen om in 2050
energieneutraal te zijn.
Stand van zaken
In Holland Rijnland komt de uitstoot van broeikasgassen vooral door energiegebruik, zo'n 88 procent.
Het grootste energiegebruik vindt plaats in de gebouwde omgeving. Dit zijn woningen en diensten,
zoals kantoren, scholen, gemeentehuizen en ziekenhuizen. Daarnaast is ook het energiegebruik
door mobiliteit groot, circa 30 procent. Land- en tuinbouw en industrie hebben in sommige
gemeenten een groot energiegebruik, maar op regionale schaal zijn deze sectoren niet zo groot.
Energiebesparing
Als eerste moeten we besparen. Want wat niet wordt gebruikt, hoeft niet te worden opgewekt. De
ambitie voor besparing is 1,1 TWh in 2030 oftewel minimaal 11 procent ten opzichte van 2014. Dat
doen we door 11 procent te besparen op mobiliteit en 15 procent op de gebouwde omgeving. In
woningen kunnen we vooral besparen op warmte. Bij diensten ook op elektriciteit.
Besparing is een gemeentelijke verantwoordelijkheid en taak. Focus van besparing ligt op de
gebouwde omgeving (warmte in woningen, elektriciteit en warmte in utiliteitsgebouwen). In
regioverband wordt er ook voor mobiliteit actief ingezet op besparing. Besparing gericht op land- en
tuinbouw en industrie kan onderwerp van kennis- en informatie-uitwisseling zijn in de regio en
mogelijke nadere samenwerking in subregionaal verband.
Duurzame mobiliteit
Wij zetten in op schonere, slimmere en andere mobiliteit. Onderzocht is hoe we deze ambitie
concreter kunnen maken. Het resultaat is vertaald naar twee concrete doelen:
• Reductie van de CO2-uitstoot door mobiliteit in Holland Rijnland met 22 procent in 2030 ten
     opzichte van 1990.
• Reductie van het energieverbruik door mobiliteit in Holland Rijnland met minimaal 11 procent in
     2030 ten opzichte van 2014.
Er is in kaart gebracht welke maatregelen bijdragen aan het behalen van bovenstaande doelen.
Verdere uitwerking hiervan vindt plaats na vaststelling van de RES 1.0 en de Regionale Strategie
Mobiliteit.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Warmte
Er komen waarschijnlijk voldoende duurzame bronnen (restwarmte, geothermie, aquathermie, groen
gas) beschikbaar om in 2050 de gebouwde omgeving te verwarmen, mits:
• Er 15 procent wordt bespaard op warmte, vooral door isolatie.
• Gemeenten goed samenwerken voor een zo goed mogelijke verdeling van schaarse
     warmtebronnen.
• Er restwarmte komt uit Rotterdam (via WarmtelinQ)
Tot 2050 zijn hybride warmtepompen een nuttige tussenstap op weg naar andere duurzame
oplossingen. Door elektrificatie van warmte is in 2050 ongeveer 1,18 TWh extra elektriciteitsopwek
nodig.
Het lokale beleid wordt in 2021 uitgewerkt in Transitievisies Warmte. Met de nu bekende
gemeentelijke plannen zijn in 2030 ongeveer 23.000 woningen van het gas afgehaald.
Er is voor nu nog slechts naar technische haalbaarheid gekeken, en nog niet naar de financiële
haalbaarheid. Dat moet in het vervolg gebeuren bij businesscases voor concrete projecten. Zonder
extra financiële middelen en extra bestuurlijke instrumenten van het Rijk voor de gemeenten komt de
warmtetransitie naar alle waarschijnlijkheid niet op gang.
Elektriciteit
De regionale ambitie is om in 2030 1,05 TWh aanvullende opwek van hernieuwbare elektriciteit
gerealiseerd te hebben. Dit is, gezien de ambities uit het Regionale Energieakkoord en de nationale
opgave van 35 TWh, een passende inzet voor de regio. Deze inzet wordt opgewekt door een
combinatie van zonnepanelen op grote daken (ca 0,25 TWh), zonnevelden en windturbines. Voor de
laatste bijdrage zoeken we naar passende locaties vanuit het elektriciteitsnetwerk, de ruimtelijke
kwaliteit en het bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak. De zoekgebieden hiervoor zijn ruimtelijk
geduid en bevinden zich voor een groot deel langs (rijks)infrastructuur. De meest kansrijke
zoekgebieden van dit moment dekken theoretisch de genoemde ambitie. Het lijkt raadzaam om in
aanvulling hierop nog meer zoekgebieden toe te voegen als onderdeel van de ontwikkeling van de
RES 2.0.
De RES 1.0 is ontwikkeld in nauwe samenwerking met de regionale netbeheerder Liander. De
plannen voor de regio Holland Rijnland leren dat Liander de elektriciteitsnetten komende jaren fors
moet uitbreiden. Daarmee worden direct 'stopcontacten' gecreëerd, waarop latere lokale wind- of
zonprojecten kunnen worden aangesloten. Dat zijn no-regret investeringen die hoe dan ook nodig
zijn om aan de toekomstige vraag naar elektriciteit te voldoen. De verhouding tussen opwek via zon
en via wind is opgenomen in de analyses. Door deze samenwerking hebben we alle plannen
integraal kunnen beoordelen. Zo wordt voorkomen dat extra elektriciteitsstations moeten worden
gebouwd met verdere oplopende kosten. Daarnaast benutten we de mogelijkheden voor innovatieve
oplossingen zoals opslag of lokale netwerken als die aantoonbaar bijdragen aan de oplossing van
knelpunten.
Energietransitie en omgeving
RES-regio Holland Rijnland is een van de pilotregio’s die een PlanMER uitvoert voor de RES en
daardoor meer inzicht krijgt in mogelijke milieueffecten. Aangezien de PlanMER bij de vrijgave van
de RES nog niet af is, zijn in deze fase de resultaten in beperkte mate verwerkt. Vooral de harde,
beperkingen voor veiligheid en milieu zijn meegenomen. De inzichten uit de PlanMER nemen we,
zoals gepland, mee in het vervolgproces. Dat gebeurt bij de verankering van de RES in het
provinciale en lokale omgevingsinstrumentarium. Integrale afweging van de ruimtelijke effecten ten
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>opzichte van andere toekomstige ruimteclaims vindt plaats in de Regionale Omgevingsagenda
Holland Rijnland. Deze wordt gelijktijdig met de RES vastgesteld, niet door de afzonderlijke partners
zoals bij de RES maar door het Dagelijks Bestuur (met advies vanuit het portefeuillehoudersoverleg
(PHO) Ruimte) en het Algemeen Bestuur van Holland Rijnland.
Participatie
Vanaf het najaar 2020 tot en met begin 2021 vond er in Holland Rijnland een participatieproces
plaats over de energietransitie en de RES, gericht op de inwoners van Holland Rijnland. Er is met
meer dan 10.000 inwoners gesproken via webinars, enquêtes, straatgesprekken en op andere
wijzen. De nadruk lag daarbij op lokale activiteiten. Het lijkt erop dat veel inwoners zich bewust zijn
van de noodzaak van verduurzaming en dat daarvoor veel moet gebeuren. Deze activiteiten en
opbrengsten zijn de eerste stappen in een langdurig participatieproces over de energietransitie.
Daarnaast versterkt participatie het streven uit het Klimaatakkoord naar 50 procent lokaal eigendom
bij duurzame energieprojecten.
Regionale samenwerking voor RES 2.0
De RES geeft richting aan de ambities, de verschillende onderwerpen en instrumenten. Tegelijkertijd
is de sector nog volop in beweging. Het gaat daarbij om beter inzicht in vraag en aanbod,
ontwikkelingen in de markt, wijzigingen in de wet- en regelgeving en technologische innovaties. En
het gaat zeker ook om gedragsveranderingen. De RES 1.0 kwam tot stand in een samenspel van
veel partijen. Formele RES-partners zijn de Provincie Zuid-Holland, het hoogheemraadschap van
Rijnland, het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (voor een klein deel) en de dertien gemeenten in
onze regio. Daarnaast heeft netbeheerder Liander een belangrijke rol in de energietransitie en dus in
de RES. Om de ambities uit te werken en uit te voeren, is verdere samenwerking nodig. Bijvoorbeeld
op het vlak van bovenlokale afstemming van de concretisering van de plannen, kennisuitwisseling,
maar ook als het gaat om de doorontwikkeling naar de RES 2.0.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
[intro]
In 2019 presenteerde het kabinet het Klimaatakkoord. Nederland gaf hiermee invulling aan de
internationale klimaatafspraken van Parijs. Daarin maakten 195 landen afspraken om de CO2-
uitstoot te verminderen en zo de wereldwijde temperatuurstijging tot 2 graden Celsius te
beperken. In het Klimaatakkoord, mede ondertekend door IPO, VNG en Unie van
Waterschappen, staat ook dat dertig regio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe ze
duurzame energie grootschalig kunnen opwekken. Ze leggen dit vast in een eigen Regionale
Energie Strategie (RES). Holland Rijnland is één van die dertig regio’s. Met dertien
gemeenten, twee waterschappen, de provincie, de netbeheerder en andere partijen, geven we
vorm aan onze RES. We maken plannen om in 2050 energieneutraal te zijn.
1.1 Holland Rijnland
Holland Rijnland ligt in het hart van de Randstad, geflankeerd door de metropoolregio’s Amsterdam
en Rotterdam/Den Haag. Onze regio kenmerkt zich door een gevarieerd landschap, waar weilanden,
natuur, plassen en rivieren worden afgewisseld door aantrekkelijke dorpen en steden. We hebben
ook een bloeiende economie en herbergen verschillende topsectoren in de wetenschap, land- en
tuinbouw, ruimtevaart en gezondheidszorg. Dat alles maakt Holland Rijnland een aantrekkelijke
omgeving om te wonen, te werken en te recreëren.
Verdeeld over dertien gemeenten telt Holland Rijnland zo’n 570.000 inwoners. Zo’n 225.000 daarvan
wonen in Leiden en Alphen aan den Rijn. Al die mensen wonen in meer dan 250.000 woningen en
dat is lang niet genoeg. De komende jaren moeten daar nog zo’n 30.000 woningen bij komen om in
een groeiende woningbehoefte te voorzien. Naast woningen hebben we kantoren met een
gezamenlijk vloeroppervlak van een kleine anderhalf miljoen vierkante meter. Al die woningen,
kantoren en bedrijven moeten worden verwarmd en voorzien van elektriciteit.
1.2 Status en impact
De RES 1.0 is geen doel op zich, maar een middel om onderdelen van het Nationale Klimaatakkoord
te realiseren. Voor elektriciteit is de RES 1.0 een tussenstap, die zich richt op het realiseren van
zonne- en windenergie in 2030. Daarvoor moeten de vergunningen per 2025 verleend zijn. Voor
warmte richt de RES zich op keuzes over de regionale warmtestructuur in 2023 (RES 2.0),
waaronder de koppeling van vraag en bovenlokale bronnen. Dit om in lijn met de ambities uit het
Klimaatakkoord in 2030 voldoende woningen op een andere manier dan met aardgas te verwarmen.
De RES is een politiek-bestuurlijk document dat keuzes markeert en richting geeft, oftewel een
strategische verkenning. De RES kent geen binding richting derden. Het is in die zin geen ‘plan’,
beleidsdocument, programmaplan, of iets dergelijks. De RES Holland Rijnland is een product dat
voortkomt uit de samenwerking tussen verschillende bestuurslagen. Dat zijn: de afzonderlijke
gemeenten in de regio Holland Rijnland, de provincie Zuid-Holland en het hoogheemraadschap van
Rijnland.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Met de RES wordt een volgende stap gezet in de energietransitie. Het is een betekenisvolle
volgende stap. Tegelijkertijd is de RES 1.0 ‘slechts’ een volgende stap. Met de RES is een proces in
gang gezet. We hebben een start gemaakt met participatie met inwoners en belanghebbenden. Dat
gesprek zal steeds intensiever gevoerd worden als de ambities uit de RES in concrete projecten
worden uitgevoerd. De vertaling in het omgevingsbeleid, het monitoren van de voortgang van de
uitvoering en alles wat verder nodig is, zal de agenda van bestuurders en volksvertegenwoordigers
de komende jaren blijven bepalen
De keuzes in de RES vragen om concretisering en verankering om tot uiteindelijke realisatie te
komen. Dat gebeurt bijvoorbeeld in structuur- of omgevingsvisies en/of in ander beleid (omgevings-,
ruimtelijk, duurzaamheids-, energiebeleid of andersoortig). Deze opvolging vindt niet alleen plaats op
lokale schaal, maar ook in regionaal verband. Juist in de bovenlokale afstemming zit meerwaarde.
1.3 Totstandkoming en besluitvormingsproces
Op 27 september 2017 ondertekenden achttien partijen het Energieakkoord Holland Rijnland. Dit
waren de - destijds nog veertien - gemeenten van de regio Holland Rijnland, de provincie Zuid-
Holland, de Omgevingsdienst West-Holland, het hoogheemraadschap van Rijnland en het
samenwerkingsverband Holland Rijnland. Deze partijen werken sinds die tijd samen aan de
regionale ambitie om in 2050 een energieneutrale regio te zijn. Het Energieakkoord stelt concrete
tussendoelen voor 2025. Hoe we deze tussendoelen bereiken, staat in een uitvoeringsprogramma
dat we jaarlijks evalueren. Bij de ontwikkeling en totstandkoming van het nationale Klimaatakkoord
bleek een RES een belangrijk instrument te zijn in de energietransitie. In 2018 werd duidelijk dat de
dertig RES-regio’s in Nederland een RES moesten opleveren. Daarin geeft elke regio aan wat haar
ambities voor de energietransitie zijn. Ook staat in een RES hoe tussentijdse ambities voor 2030
worden gehaald met een doorkijk naar 2050.
Wij vertaalden de doelen uit het regionale Energieakkoord naar een RES-aanbod voor 2030.
In de RES zijn gebouwde omgeving (warmte) en elektriciteit verplichte onderdelen. Wij werken
echter ook de thema’s energiebesparing en duurzame mobiliteit verder uit. Hierdoor sluit de RES aan
op de bestaande uitvoeringslijnen uit ons Regionale Energieakkoord. Daarnaast vinden wij het
logisch om te besparen: wat je niet nodig hebt, hoef je immers ook niet op te wekken. Hiermee lopen
we vooruit op de landelijke trend: de motie Dik-Faber en Van der Lee (Kamerstuk 32 813, nr. 814)
verzoekt de regering te bevorderen dat de RES’en ook aandacht besteden aan de
energiebesparingsopgave in de gebouwde omgeving, en die ook inzichtelijk te maken. Omdat
mobiliteit een grote invloed heeft op het totale energiesysteem, nemen we ook dit thema mee.
De Concept RES was gebaseerd op het in 2017 ondertekende Energieakkoord Holland Rijnland en
de startnotitie ‘Van Regionaal Energieakkoord Holland Rijnland naar Regionale Energiestrategie
(RES) Holland Rijnland’ (2019). Stuurgroep en PHO+ hebben de uitgangspunten van de startnotitie
bestuurlijk bekrachtigd. Vervolgens is het document voorgelegd aan de dagelijkse besturen van de
overheidspartners (gemeenten, provincie en het hoogheemraadschap). Zij konden zelf kiezen of zij
het document ter besluitvorming wilden voorleggen aan de volksvertegenwoordigers en zo ja, in
welke vorm. Het document is uiteindelijk behandeld in alle raden, Provinciale Staten en de Verenigde
Vergadering. Alle partners hebben hun wensen en bedenkingen ingediend op de Concept RES. Het
idee achter de wensen- en bedenkingenprocedure is dat de volksvertegenwoordigers in deze fase
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>konden aangeven hoe zij aankeken tegen de Concept RES en in die zin sturing konden geven aan
het proces. Daarnaast diende ook de Programmaraad wensen en bedenkingen in. Deze raad is een
adviserend orgaan waarin bedrijfsleven en maatschappelijke partners zijn vertegenwoordigd.
Vervolgens bood de voorzitter van de Stuurgroep eind september 2020 de Concept RES en de lijst
met alle wensen en bedenkingen aan het NPRES (Nationaal Programma RES) aan. De gehele lijst
met wensen en bedenkingen is opgenomen in bijlage 1.2 bij deze RES en in bijlage 1.1. treft u een
samenvattende reactie, met verwijzingen naar de paragraafnummers in deze RES.
In de periode daarna is volop ingezet op participatie met inwoners en verdere uitwerking van de
inhoudelijke thema’s. Participatie met inwoners vond eind 2020 (doorlopend naar begin 2021) op
vele manieren op regionaal en lokaal niveau plaats. Daarbij zoekend naar de juiste wijze en rekening
houdend met de beperkingen door corona (zie hoofdstuk 8). De inhoudelijke uitwerking vond plaats
in diverse (ambtelijke) werkgroepen en bijeenkomsten, ondersteund door externe adviseurs. Daarna
volgden terugkoppelingen en overleg op bestuurlijk niveau. De opbrengst van het participatieproces
is in januari 2021 uitgekristalliseerd. In februari en maart zijn de diverse opbrengsten bij elkaar
gebracht, resulterend in de voorliggende RES. Ook waren er diverse bijeenkomsten met
volksvertegenwoordigers. De periode van april tot en met juni 2021 staat in het teken van
besluitvorming.
De RES Holland Rijnland wordt volgens planning voor 1 juli 2021 vastgesteld door alle
volksvertegenwoordigers van de betrokken overheden en als een van de dertig RES regio’s
aangeboden aan het NPRES. Als er moties of amendementen worden ingediend, zullen deze net als
eerder bij de wensen en bedenkingen, worden verwerkt in de volgende versie van de RES.
Vanzelfsprekend zullen eventuele moties of amendementen worden meegezonden richting het
nationaal programma.
1.4 Ambities en kansen
De RES gaat vooral in op de ambities voor 2030, met een doorkijk naar 2050. Vervolgens schetst de
RES mogelijke ontwikkelpaden. De energiesector is volop in beweging en er zijn dan ook veel
technologische ontwikkelingen voor de opwek van duurzame elektriciteit en energie. In de RES 1.0
kijken we vooral naar de huidige technologieën op de markt die breed inzetbaar zijn. In de discussie
over de energietransitie en de RES worden vaak de kansen voor kernenergie en waterstof benoemd.
In de RES 1.0 zien we die kansen, maar we kunnen hierop nog geen beleid voeren richting 2030.
Hieronder leggen we uit waarom.
Kernenergie
Kernenergie is niet uitgesloten in het Klimaatakkoord. In de eerste maanden van 2021 vindt er een
landelijke marktconsultatie plaats onder welke voorwaarden marktpartijen bereid zijn te investeren in
kerncentrales in Nederland. Maar ook welke publieke ondersteuning daarvoor nodig is en welke
regio’s belangstelling hebben voor een kerncentrale. Nieuwe vormen van kernenergie en de bouw
van kernenergiecentrales zijn er niet zo snel. Daarom kunnen we kernenergie niet inzetten om ons
doel voor 2030 (49 procent minder CO2-uitstoot) te halen. Voor de periode tot 2050 kan kernenergie
mogelijk wel een rol spelen. Het besluit om al dan niet over te gaan op de inzet van meer
kernenergie, is uiteindelijk een besluit op landelijk niveau en niet op regionaal of lokaal niveau.
Waterstof
Waterstof is een schone brandstof, want bij verbranding komt alleen water(damp) vrij. Bovendien kan
waterstof uit water en (duurzame) elektriciteit worden gemaakt. Waterstof kan als energiedrager
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>geschikt zijn om bijvoorbeeld aardgas voor verwarming of benzine in auto’s te vervangen. Met een
relatief kleine aanpassing kunnen de huidige gasleidingen ook geschikt worden gemaakt voor het
transport van waterstof. Het is bovendien een duurzame grondstof, bijvoorbeeld voor plastics.
Daarom kan waterstof in de toekomst een belangrijke rol spelen.
Maar waterstof is een energiedrager en geen alternatief voor duurzame opwekking. Sterker nog,
waterstof is alleen duurzaam als we het uit water en duurzaam opgewekte elektriciteit maken.
Daarvan hebben we nog lang niet genoeg. We moeten dus eerst zorgen dat we voldoende
duurzame energie kunnen opwekken om zelf te gebruiken, om daarna ook waterstof te maken.
Gezien de huidige energieverliezen bij het omzetten van elektriciteit naar waterstof, is het - gezien de
beperkte productie van duurzame elektriciteit- niet voor de hand liggend om op korte termijn
waterstof op grote schaal in te zetten in de gebouwde omgeving en voor mobiliteit.
Er loopt nu een aantal grotere en kleinere onderzoeks- en proefprojecten in Nederland om groene
(duurzame) waterstof te maken. Die zijn nodig om groene waterstof over een tijdje op grote schaal te
kunnen gebruiken. De eerste toepassingen van groene waterstof op grote schaal vinden naar
verwachting in de industrie plaats. Daarop zetten het kabinet en verschillende partijen actief in. In
onze regio zal waterstof waarschijnlijk nog geen grote rol voor 2030 spelen. Daarom gaan we in dit
document slechts beperkt daarop in. Wanneer zich kansen voordoen in proposities vanuit nationaal
en provinciaal niveau (zoals de Groeiagenda van de provincie), spelen wij hier zeker op in.
++++++
[kader]
Leeswijzer
In dit document leest u hoe de RES 1.0 tot stand is gekomen en wat we daarin voorstellen. In de
inleiding vertellen we hoe de RES tot stand kwam en in hoofdstuk 2 tot en met 6 gaan we in op het
energiesysteem, energiebesparing, duurzame mobiliteit, warmte en elektriciteit. In hoofdstuk 7 gaan
we in op de regionale ruimte en in hoofdstuk 8 staat het participatieproces met burgers en
organisaties centraal. Daarna geven we een doorkijk naar de volgende stap: de RES 2.0. Aan het
eind vindt u de bijlagen, begrippenlijst, gebruikte bronnen en het colofon. Wanneer we het in de RES
hebben over Holland Rijnland hebben we het over dit gebied, waarin dertien gemeenten
samenwerken (samenwerkingsverband Holland Rijnland). En waar ‘we’ staat, bedoelen we RES
Holland Rijnland. Dat wil zeggen: de samenwerkende partners provincie, hoogheemraadschappen
en de dertien gemeenten.
[/kader]
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>2. Het energiesysteem
[begin kader]
Het energiesysteem in het kort
Het energiesysteem bekijken we in zijn geheel, want alles is met elkaar verbonden. All-electric
woningen en elektrische auto’s verhogen bijvoorbeeld het gebruik van elektriciteit, maar verminderen
het energiegebruik omdat het efficiëntere technologieën zijn. In dit ene voorbeeld zijn alle
uitvoeringslijnen van de RES (Energiebesparing, Warmte, Mobiliteit en Elektriciteit) met elkaar
verbonden. Het behouden van een integrale blik op het energiesysteem is dus voor dit ene voorbeeld
en voor nog talloze andere noodzakelijk.
 [\kader]
++++++
[intro]
Het energiesysteem is complex. Energie heeft vele vormen en talloze afhankelijkheden. Denk
aan de samenhang tussen mobiliteit, elektriciteit, warmte en energiebesparing. Of aan de
samenhang tussen energievraag, -aanbod, -opslag en -infrastructuur. Dit gaat veel verder dan
de juiste verhouding tussen productie uit zon en wind. In de toekomst neemt die complexiteit
alleen maar toe. In Holland Rijnland kijken we in samenhang naar onze opgave. We zetten
eerst ons energieverbruik op een rij. Daarna nemen we u mee in de inzichten op
systeemniveau en beschrijven we per uitvoeringslijn de feiten en cijfers.
2.1 CO2-uitstoot en energiegebruik
Holland Rijnland stoot jaarlijks 3 MTon aan CO2 uit. Bijna 88 procent van deze CO 2-uitstoot komt
door energiegebruik. De overige 12% van de uitstoot van broeikasgassen komt niet uit het
energiesysteem, maar voornamelijk uit de landbouw. Dit gaat dan vooral om lachgas en methaan die
vrij komt bij het houden van veeDit energiegebruik is afgerond 10 TWh (= 10 miljard kWh) aan
energie. Dit gaat over al het energiegebruik binnen de grenzen van de regio. Figuur 2.1 laat zien hoe
deze 10 TWh aan energiegebruik over de verschillende sectoren is verdeeld.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Figuur 2.1: Vergelijking CO2-uitstoot en energiegebruik.
Bron: Energietransitiemodel o.b.v. de Klimaatmonitor, CBS en Emissieregistratie.
De gebouwde omgeving (woningen en diensten) en mobiliteit zijn de grootste sectoren en samen
goed voor zo’n 80 procent van het energiegebruik. Onder diensten verstaan we onder meer
kantoren, scholen, kerken, ziekenhuizen en winkels.
Industrie is met een energiegebruik van 1 TWh (10 procent) een relatief kleine sector in Holland
Rijnland. Zeker in vergelijking met het landelijke energiesysteem, waar de industriesector goed is
voor meer dan 50 procent van het totale energiegebruik.
Land- en tuinbouw beslaat vooral in Nieuwkoop, Kaag en Braassem, Katwijk en Noordwijk een
groot deel van het energiegebruik. Op regionale schaal is het energiegebruik van deze sector echter
relatief klein.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Figuur 2.2: Overzicht energiegebruik Holland Rijnland.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
Naast de verdeling naar sectoren is ook in kaart gebracht hoeveel energie wordt gebruikt voor
warmte, elektriciteit of als brandstof. De warmtevraag omvat alle energie die nodig is voor het
verwarmen van ruimtes, douchewater en warmte voor (industriële) processen. De elektriciteitsvraag
omvat alle stroom die de sectoren verbruiken. Denk aan stroomgebruik voor apparaten en
verlichting. Brandstoffen gaan vooral over het gebruik van diesel en benzine voor mobiliteit.
Figuur 2.3: Huidig energiegebruik naar warmte, elektriciteit en mobiliteitsbrandstoffen.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>2.2 Onderlinge samenhang
Ruim 80 procent van de CO2-uitstoot van de regio komt uit het energiesysteem
(Link: https://pro.energytransitionmodel.com/regions/RES11_holland_rijnland).
Het terugdringen van deze uitstoot is complex. Het energiesysteem is namelijk volledig verknoopt
met onze samenleving, economie en technologie. Deze verknoping neemt alleen maar toe door de
energietransitie. Consumenten worden producenten en gaan aan elkaar leveren. Ook bedrijven
krijgen een dubbele rol. De industrie gaat bijvoorbeeld warmte leveren aan huishoudens en kassen.
Huishoudens hebben daarnaast in de zomer overschotten, die ze aan het net kunnen terugleveren.
Voor een deel slaan we deze overschotten op in batterijen van elektrische auto's.
Ook in de toekomst moet energie op de juiste plek, op het juiste moment én in de juiste vorm
aanwezig zijn. Met alleen zonnepanelen kun je ’s avonds bijvoorbeeld geen lamp aanzetten of een
Netflix-serie kijken.
Bij het ontwerpen van een nieuwe energiesysteem moeten we al rekening houden met de
samenhang. Denk bijvoorbeeld aan:
• Het ruimtelijk aspect:
               o Zorg dat het elektriciteitsaanbod in de buurt staat van het gebruik. Denk bijvoorbeeld
                   aan zon op dak. Of aan windturbines in de buurt van het elektriciteitsgebruik van
                   stedelijke kernen.
               o Verken locaties voor nieuwbouwwoningen (met veel extra elektrische auto’s) in de
                   buurt van zonneparken om elektriciteitsoverschotten in batterijen te kunnen opslaan.
                   Batterijen in elektrische auto’s kunnen een deel van het verschil in dag- en
                   nachtritme overbruggen dat door zonnepanelen ontstaat.
• Het tijdsaspect:
               o Zorg voor een juiste balans tussen zon en wind. Windstroom biedt uitkomst op het
                   moment dat de zon niet schijnt, zoals ‘s nachts, op sterk bewolkte momenten en in
                   de winter. Zonnestroom komt juist weer overdag op windstille dagen van pas.
               o Waterstof, warmtebuffers en andere technologische ontwikkelingen kunnen op
                   termijn ook bijdragen om elektriciteit grootschalig en op de lange termijn (over de
                   seizoenen heen) op te slaan. Ook dragen ze bij om de piekvraag naar warmte op te
                   vangen.
2.3 Inzichten op systeemniveau
Als we naar het systeem kijken, krijgen we inzichten die we niet zien als we alleen naar individuele
sectoren kijken. Hierdoor kunnen we vragen beantwoorden als: waar hebben we de meeste impact?
Is er wel altijd genoeg elektriciteit? Hoe passen onze acties op de korte termijn bij de langere
termijn? De belangrijkste inzichten zijn:
• De gebouwde omgeving verbruikt het meest in de regio.
• Besparing door elektrificatie.
• Combinatie van zon en wind is goed voor stabiliteit.
• Overschotten en tekorten zijn vaak gelijktijdig in omliggende regio’s.
• Mogelijk kleine rol voor waterstof tot 2030.
• Koude gaat een steeds grotere rol spelen bij Elektriciteit en Warmte.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>2.3.1 Gebouwde omgeving verbruikt het meest in de regio
Hoe groter een sector is, hoe groter een verandering in die sector het energiesysteem beïnvloedt.
Daarom is het belangrijk om het energiegebruik van de sectoren te weten. In Holland Rijnland is de
gebouwde omgeving veruit de grootste gebruikssector. Huishoudens en diensten zorgen samen voor
ongeveer de helft van het energiegebruik. Ook mobiliteit zorgt voor veel energiegebruik, bijna 30
procent. Landbouw en industrie zijn er wel in Holland Rijnland, maar deze sectoren zijn minder groot.
Figuur 2.4: Energiegebruik per sector in Holland Rijnland. 2030 op basis van het RES-
systeemintegratiescenario.
Bron: Energietransitiemodel, RES-systeemintegratiescenario.
2.3.2 Besparing door elektrificatie
Besparing is een belangrijk onderdeel van onze aanpak. Besparing kan op twee manieren:
• Door minder te gebruiken, bijvoorbeeld door minder kilometers af te leggen of door te isoleren.
• Door een efficiëntere technologie te gebruiken. Een elektrische auto is in gebruik bijvoorbeeld
     wel drie keer efficiënter dan een auto die op benzine rijdt.
Elektrische technologieën zijn vaak efficiënter dan technologieën die brandstof gebruiken. Daardoor
zien we dat in 2030 de totale energievraag lager is dan nu, maar de elektriciteitsvraag hoger. Zo kan
het dat het elektriciteitsgebruik van Holland Rijnland in het 2030-scenario met 10 procent stijgt, terwijl
het totale energiegebruik daalt.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Figuur 2.5: Energiegebruik per drager.
Bron: Energietransitiemodel, RES-systeemintegratiescenario.
2.3.3 Combinatie van zon en wind goed voor stabiliteit
Het is mogelijk zowel met zon als met wind elektriciteit te produceren. Zon en wind vullen elkaar
goed aan. Windstroom biedt uitkomst gedurende de nacht en in de winter wanneer de zon niet
schijnt. Zonnestroom komt overdag op windstille dagen van pas. Op dit moment is de verhouding
van de productie uit zon en wind op vermogen meer dan 4:1.
Een vuistregel is dat ongeveer evenveel vermogen aan zonnepanelen als windturbines op een
elektriciteitskabel en onderstation kan worden aangesloten. Een windturbine levert met hetzelfde
vermogen wel bijna drie keer zoveel op als zonnepanelen.
Figuur 2.6: Verhouding productie uit zon en wind.
Bron: Liander, Kansenkaart E-net grootschalige opwek (2020).
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>2.3.4 Overschotten en tekorten vaak gelijktijdig in omliggende regio’s
In het 2030-scenario staan er aardig wat zonnepanelen en windturbines, ook in Holland Rijnland. Die
produceren dan samen bijna de helft van de elektriciteit die Holland Rijnland gebruikt. Doordat de
elektriciteitsproductie uit zon en wind meestal lager is dan de elektriciteitsvraag, kan Holland Rijnland
in 2030 bijna alle in de eigen regio opgewekte elektriciteit ook zelf gebruiken.
Als de productie van elektriciteit uit zon en wind nog meer stijgt, zijn er momenten dat Holland
Rijnland meer produceert dan inwoners en bedrijfsleven nodig hebben. Het is dan mogelijk om
elektriciteit naar omliggende regio’s te exporteren. Omdat omliggende regio’s dan waarschijnlijk ook
overschotten hebben, is het de vraag of Holland Rijnland de overschotten kwijt kan. Regio’s kunnen
nu al nadenken over bijvoorbeeld opslag in batterijen, waterstof of warmte (zie ook paragraaf 5.2.3).
2.3.5 Mogelijk kleine rol voor waterstof tot 2030
Waterstof gaat waarschijnlijk als opslagtechnologie richting 2050 ‘een sleutelrol spelen in het
Nederlandse energiesysteem’ (RLI 2021) link maken naar:
https://www.rli.nl/publicaties/2021/advies/waterstof-de-ontbrekende-schakel?adview=inleiding.
Het is nog onduidelijk hoe groot die rol gaat zijn en hoe die precies wordt ingevuld. Als energiedrager
kan waterstof een brug vormen tussen vraag en aanbod, bijvoorbeeld door elektriciteit op te slaan
wanneer er overschotten zijn. De RES gaat vanuit de opdracht van het Klimaatakkoord over
grootschalige opwek (uit zon en wind) richting 2030 en over het in kaart brengen van de toekomstige
warmtevraag, -aanbod en -infrastructuur richting 2050. Daarnaast kiest deze regio ook voor het
toevoegen van energiebesparing en mobiliteit. Vanuit het perspectief van de opwek van elektriciteit,
warmte en mobiliteit geven we hieronder een korte reflectie op waterstof.
    1.    Vanuit opwek van elektriciteit is Holland Rijnland op korte termijn (tot 2030) niet de meest
          logische plek voor grootschalige inzet van waterstof. Er zijn in 2030 nauwelijks overschotten
          aan elektriciteit te verwachten. Zelfs niet met het realiseren van het RES-bod van ruim 1
          TWh aan groene stroom. De overschotten zijn in 2030 kleiner dan 1 procent van het totale
          energiegebruik. Overschotten worden daarom eerder geëxporteerd of lokaal in elektrische
          auto’s opgeslagen, dan dat ze in waterstof worden omgezet. Richting 2050 kan waterstof uit
          eigen overschotten interessanter worden. Dat vraagt dan wel om een groeiend overschot g
          aan elektriciteit uit windturbines en zonnepanelen. Aan de andere kant varieert de capaciteit
          van het elektriciteitsnet in onze regio sterk en kost capaciteitsuitbreiding veel tijd, waarbij de
          nadruk ligt op het stedelijk gebied. Vooral in landelijk gebied, bij agrarische bedrijven, is de
          productie van waterstof daarom een reële optie, eventueel als tussenoplossing voordat
          netuitbreiding kan worden gerealiseerd.
    2.    De inzet van waterstof voor warmte is een complex vraagstuk. Het is zeer onzeker in welke
          sectoren, wanneer en hoeveel waterstof een rol gaat spelen. De prijs en beschikbaarheid
          van waterstof spelen een belangrijke rol. Groene waterstof kost nu nog 3,5 tot 7 keer meer
          dan dezelfde hoeveelheid energie in aardgas (bron: advies van de Raad voor de
          Leefomgeving, Waterstof de ontbrekende schakel, pagina 27). Bovendien is verwarming via
          waterstof veel minder efficiënt dan via andere bronnen. Voor de komende tijd (tot circa 2030)
          verwachten we dat waterstof eerst gaat naar grote industriële clusters, elektriciteitscentrales
          en mogelijk zwaar oflange-afstandsvervoer . Waterstof voor warmte in Holland Rijnland staat
          daardoor achteraan in de rij. Het transitiepad 'duurzaam gas route' (paragraaf 5.4.6) in het
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>          hoofdstuk Warmte beschrijft hoe Holland Rijnland de komende tijd denkt om te gaan met
          waterstof voor warmte. Voorlopig is dat ‘op een laag pitje’. Ook na 2030 is de
          toepasbaarheid van waterstof voor warmte onzeker. Waterstof komt pas in aanmerking
          wanneer we onvoldoende andere bronnen vinden en waterstof veel goedkoper en efficiënter
          wordt. In Bijlage 5.3 (Waterstof in de gebouwde omgeving) staat meer informatie over
          waterstof.
    3.    Vanuit mobiliteit kan waterstof op de lange termijn ook een belangrijke rol spelen, vooral na
          2030. Het is vooral interessant voor zwaarder en lange-afstandvervoer. Voor mobiliteit is een
          CO2- en een energiebesparingsdoel opgenomen. Waterstof kan bijdragen deze doelen te
          realiseren, maar direct elektrisch rijden is altijd efficiënter. Een belangrijke bouwsteen om de
          doelen te halen, is inzet op zero emissie-wegverkeer. Dit kan bijvoorbeeld met CO2-vrije
          waterstof. Grootschalige regionale productie van waterstof ligt niet voor de hand. Daarom
          zijn we afhankelijk van productie elders. Dit kan botsen met de regionale doelstelling om
          minimaal 80 procent van de benodigde energie in eigen regio op te wekken.
2.3.6 Koude
Steeds warmere zomers leiden ertoe dat de vraag naar koelte of koude sterk toeneemt. In de meeste
gevallen wordt die koude-vraag nu opgelost door airco’s te gebruiken. Deze airco’s hebben nu een
elektriciteitsvraag van ongeveer 0,20 TWh. Verschillende studies tonen aan dat de koude-vraag in
2050 met een factor 2 tot 4 kan toenemen. Wanneer er op de huidige manier wordt gekoeld,
betekent dat 0,4-0,8 TWh aan elektriciteitsvraag. De nieuwe koude-vraag kan ook worden opgelost
met efficiëntere technologieën, zoals WKO-installaties die hun kou uit de bodem of uit
oppervlaktewater halen of met (hybride) warmtepompen. De koude-vraag wordt hierdoor een steeds
belangrijker element bij de afweging met welke techniek we in de toekomst wijken willen verwarmen .
2.4 Energiebesparing, mobiliteit, warmte en elektriciteit
Voor de RES hebben we gekozen voor vier uitvoeringslijnen, omdat we daarmee de meeste impact
kunnen bereiken. Deze vier zijn: energiebesparing, mobiliteit, warmte en elektriciteit. We zetten per
uitvoeringslijn de feiten en cijfers op een rij.
2.4.1 Energiebesparing
Het doel van Holland Rijnland is om in 2030 ruim 1 TWh energie en in 2050 ruim 3 TWh te hebben
bespaard. Deze doelen vergelijken we met het jaar 2014. Sinds 2010 is het totale energiegebruik van
Holland Rijnland gedaald van 11 naar 10 TWh. Dit kwam voor een groot deel door een
warmtebesparing van 1 TWh. Na 2014 heeft de energiebesparing zich echter niet doorgezet.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Figuur 2.7: Historische ontwikkeling en doelstelling energiebesparing in Holland Rijnland.
Donkerblauw is gemeten energiegebruik, lichtblauw is de projectie op basis van de doelstelling.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland) en de Concept RES voor de doelstelling.
Het energiegebruik van de gebouwde omgeving is sinds 2014 gedaald, ondanks de bouw van
10.000 nieuwe woningen. De mobiliteitssector groeide in die periode wel, waardoor het totale
energiegebruik van de regio constant bleef.
Figuur 2.8: Verschil in energiegebruik tussen de sectoren in Holland Rijnland.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
2.4.2 Warmte
De helft van de energie in Holland Rijnland wordt gebruikt voor warmte, voornamelijk opgewekt met
aardgas. Sectoraal zit de grootste warmtevraag in Holland Rijnland bij woningen (55 procent),
gevolgd door diensten (20 procent) en industrie en land- en tuinbouw (samen goed voor 25 procent).
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>In nagenoeg elke gemeente zien we dat de behoefte aan warmte voor het grootste energiegebruik
zorgt (zie figuur 2.9).
Figuur 2.9: Huidig energiegebruik (warmte, elektriciteit en brandstoffen) per gemeente.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
2.4.3 Mobiliteit
Mobiliteit gebruikt na de gebouwde omgeving de meeste energie. Dit beslaat vooral uit de
verbranding van diesel en benzine. Auto’s gebruiken de meeste energie (55 procent), gevolgd door
vrachtwagens, bestelbusjes en mobiele werktuigen (40 procent). Bussen, treinen, brommers, en
recreatievaart zijn goed voor de resterende 5 procent.
Het energiegebruik vindt voor tweederde plaats buiten de snelwegen. Regionaal
bestemmingsverkeer gebruikt dus een groot deel van deze energie.
Figuur 2.10: Huidig energiegebruik van mobiliteit.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>2.4 .4 Elektriciteit
Elektriciteit beslaat ruim 20 procent van het energiegebruik in Holland Rijnland. De diensten hebben
het grootste elektriciteitsgebruik, namelijk 40 procent. Woningen zijn goed voor 30 procent van het
elektriciteitsgebruik. De overige 30 procent wordt gebruikt in de mobiliteit (4 procent), industrie (18
procent) en de land- en tuinbouw (8 procent).
De regionale elektriciteitsproductie steeg de afgelopen jaren enorm. Vooral elektriciteit uit zon is
enorm gegroeid. Op dit moment is er twee keer meer productie van elektriciteit uit zon dan uit wind.
In de regio staat vijf keer zoveel vermogen aan zonnepanelen opgesteld dan aan windmolens. De
productie van zonnepanelen op grote daken groeit exponentieel, terwijl deze op kleine daken (vooral
woningen) sinds 2018 juist wat minder hard stijgt. Met een groot dak bedoelen we een dak waar
plaats is voor meer dan 50 panelen.
Figuur 2.11: ontwikkeling zon op grote en kleine daken. Op een groot dak passen minimaal 50
panelen (>15 kWp).
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
Op het totale elektriciteitsgebruik is de bijdrage van zonne-energie en windenergie goed zichtbaar.
Deze hernieuwbare energieproductie is nu goed voor ruim 7 procent van het elektriciteitsgebruik. In
figuur 2.12 is met een zwarte stippellijn het RES-bod voor grootschalige productie van zon en wind
voor 2030 toegevoegd. De productie van zonnepanelen op kleine daken telt niet mee voor het
behalen van deze doelstelling. Voor zon op kleine daken is de autonome groei (van landelijk 7 TWh,
waarvan 0,24 TWh voor Holland Rijnland) al ingecalculeerd in het Klimaatakkoord. De opbrengst van
zon op kleine daken telt alleen mee voor het RES-bod als er meer geproduceerd wordt dan 0,24
TWh. Dat is op dit moment niet de verwachting.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Figuur 2.12: Ontwikkeling elektriciteitsproductie van zon en wind in verhouding met het gebruik.
Bron: De Klimaatmonitor (bewerking RES Holland Rijnland).
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>           3. Energiebesparing
++++++
[begin kader]
Energiebesparing in het kort
We besparen in de regio minimaal 11 procent op ons energiegebruik in 2030 (ten opzichte van
2014).Dat doen we door 11 procent te besparen op mobiliteit en 15 procent op de gebouwde
omgeving. In woningen kunnen we vooral besparen op warmte. Bij diensten ook op elektriciteit.
• Als eerste moeten we besparen. Wat niet wordt gebruikt, hoeft niet te worden opgewekt.
• De ambitie voor besparing is 1,1 TWh in 2030 oftewel 11 procent (t.o.v. 2014).
• Besparing is een gemeentelijke verantwoordelijkheid en taak. Focus van besparing ligt op de
      gebouwde omgeving (warmte in woningen, elektriciteit en warmte in utiliteitsgebouwen).
• In regioverband (Holland Rijnland) wordt er ook voor mobiliteit actief ingezet op besparing.
•     Besparing gericht op land- en tuinbouw en industrie kan onderwerp zijn van kennis- en
      informatie-uitwisseling in de regio en mogelijke nadere samenwerking in subregionaal verband.
      De afspraken in de RES 1.0 richten zich (nog) niet hierop. De aanname is dat hier netto geen
      besparing plaatsvindt in 2030.
[\kader]
++++++
[intro]
In dit hoofdstuk lichten we de ambitie voor energiebesparing toe. Gemeenten werken in hun
lokale beleid uit op welke manier ze deze ambitie gaan behalen. Hiervoor is een gezamenlijke
basisstrategie bepaald. In dit hoofdstuk staat ook welke manieren er nu zijn en wat er nodig is
om energiebesparing in huishoudens en bij diensten te stimuleren.
      3.1 Ambitie
We zetten in op energiebesparing, ook al is dit geen verplicht onderdeel van de RES. Dat doen we
om drie redenen:
• Energie die je niet nodig hebt, hoef je ook niet op te wekken en dat scheelt ruimte.
• Energiebesparing zorgt voor minder CO2-uitstoot, zodat we klimaatverandering kunnen
      afremmen. Bijna 88 procent van de CO2-uitstoot in de regio komt van het energiegebruik.
• Energiebesparing is een onderdeel van het Energieakkoord Holland Rijnland (2017). Dat
      akkoord is de basis voor deze RES.
Met energiebesparing bedoelen we een ‘netto’ besparing. Netto energiebesparing is de optelsom van
het toegenomen energieverbruik en de (bruto) energiebesparing. Toename van het energieverbruik
komt bijvoorbeeld door economische en demografische groei. Bruto energiebesparing komt
bijvoorbeeld door isoleren, anders bouwen, nieuwe technieken en ander gedrag. Je kunt energie
besparen door de vraag naar warmte, elektriciteit en mobiliteitsbrandstoffen te verkleinen.
3.1.1. 11 procent besparing in 2030
We richten ons op de periode tot 2030. Voor deze periode is de ambitie, net als in het
Energieakkoord Holland Rijnland, de volgende:
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>•     1,1 TWh energie besparen ten opzichte van 2014. Het energiegebruik van de regio in 2030 is
      dus maximaal 8.9 TWh.
•     In 2030 ligt het energieverbruik dus minimaal 11 procent lager dan in 2014.
Voor de periode hierna geldt de volgende ambitie:
• Het energiegebruik van de regio is in 2050 maximaal 7 TWh.
• In 2050 ligt het energiegebruik dus 30 procent lager dan in 2014.
3.1.2. Uitsplitsing naar sectoren
In Bijlage 3.1 'Energiebesparing, ontwikkeling, potentie en instrumentarium in beeld’ is uitgezocht
hoe het energiegebruik zich ontwikkeld en hoeveel we nog kunnen besparen.
De sector gebouwde omgeving heeft regionaal het grootste energiegebruik. Alle gemeenten
besparen hier 15 procent ten opzichte van 2014. Dat betekent dat elke gemeente via het eigen
beleid zorgt voor 15 procent besparing op het geheel aan huishoudens of woningen en diensten of
utiliteit. Sinds 2014 is het energieverbruik in sommige gemeenten gedaald, in andere gelijk gebleven
en in sommige gestegen. De besparing ten opzichte van 2014 is dus niet hetzelfde als ten opzichte
van het huidige verbruik.
Mobiliteit heeft regionaal, na de gebouwde omgeving, het grootste energiegebruik. 30 procent van
het energiegebruik in de regio gaat voornamelijk op aan diesel en benzine. Sinds 2014 was dit de
grootst groeiende sector. Op de sector mobiliteit bespaart de regio als geheel minimaal 11 procent in
2030 ten opzichte van 2014 [zie ook hoofdstuk 4 over mobiliteit].
Voor de sector land- en tuinbouw stellen we geen besparingsambitie in de RES. De sector heeft een
ambitie van 35 procent besparing in 2040 ten opzichte van 2015. We schatten in dat deze besparing
gelijk is aan de groei van de sector, zodat het totale energieverbruik nauwelijks toe- of afneemt (0
procent besparing). In de aanloop naar de RES 2.0 kunnen we dit percentage beter bepalen en
eventueel ook voor deze sector regionaal ambities formuleren. Voorwaarde is dat de data over het
energieverbruik dan beschikbaar zijn, volledig en actueel.
De industrie is relatief klein in Holland Rijnland. Het gebruikt circa 10 procent van de totale energie.
Industrie is geen verplicht onderdeel van de RES. Landelijk (KEV 2020) wordt hier weinig
energiebesparing verwacht. Wij gaan in de RES uit van een gelijkblijvend energiegebruik van deze
sector.
Met de besparingsdoelen in de gebouwde omgeving en mobiliteit halen we de 11 procent
energiebesparing op het totaal. Dit is onder voorwaarde dat het energiegebruik in de industrie en
land- en tuinbouw niet toeneemt.
  3.2 Regionale basisstrategie
Het bod voor de sector mobiliteit staat in hoofdstuk 4.
Voor gebouwde omgeving is de insteek als volgt:
• uitvoering via een vertaling naar het gemeentelijk beleid;
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>•    formulering van een gezamenlijke basisstrategie;
•    focus op verkleinen van de warmtevraag.
Gemeenten nemen de RES-ambitie over in hun gemeentelijk beleid en kiezen zelf acties en
maatregelen om deze ambities te bereiken. We reiken een basisstrategie aan, waarmee gemeenten
de RES-ambitie kunnen halen.
Basisstrategie huishoudens/woningen:
• Alle woningen minimaal label D in 2030. Dit zorgt voor ruim 20 procent besparing op warmte
     (Startanalyse PBL, 2020).
• Besparing via technologiekeuze in Transitievisies Warmte.
• Inzet op gedragsverandering.
Basisstrategie diensten/utiliteit:
• Verdere warmtebesparing, minimaal label B in 2030.
• Verdere besparing op elektriciteit (onder meer LED-verlichting, efficiëntere apparaten, betere
     inregeling systemen).
Gemeenten blijven daarnaast ook wettelijke taken uitvoeren, zoals het handhaven van energie-
verplichtingen bij bedrijven (energiebesparings- en informatieplicht, EPBDIII). Advisering en
handhaving verloopt via de Omgevingsdienst.
         3.3 Doelstellingen waarmaken
Energiebesparing in gebouwde omgeving vindt plaats in huishoudens (woningen) en diensten (denk
aan kantoren, kerken, scholen, overheidsinstellingen, et cetera). Gemeenten kunnen deze partijen
bewegen om energie te besparen via een economisch, juridisch en communicatief instrumentarium.
3.2.1 Beschikbare Instrumenten
Er is een breed scala aan instrumenten beschikbaar op landelijk en op lokaal niveau. In een
inventarisatie onder gemeenten is uitgezocht welke instrumenten zij lokaal inzetten, welke
instrumenten beter gebruikt kunnen worden en welke instrumenten ze nog missen. In Bijlage 3.1
'Energiebesparing, ontwikkeling, potentie en instrumentarium in beeld’ staan de resultaten.
 Type instrument                           Instrument
 Communicatie-instrumenten                 Besparing gemeentelijk vastgoed.
 Communicatie-instrumenten                 Promotie in de krant, lokale media gericht op
                                           besparing.
 Communicatie-instrumenten                 Regelmatige feedback op energiegebruik of
                                           besparing.
 Communicatie-instrumenten                 Workshops, bewonersavonden, bezoeken aan de
                                           wijk.
 Communicatie-instrumenten                 Energieambassadeurs, coaches, loket.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> Financieel instrument                       Duurzaamheidsfonds, initiatievenpot,
                                             duurzaamheidslening.
 Financieel instrument                       Gratis of korting energiescans particulier en MKB-
                                             scans.
 Financieel instrument                       Pilots gasloos en wijkgerichte aanpak.
 Financieel instrument                       RRE(W): Tegoedbonnen advies en
                                             energiebespaarboxen.
 Financieel instrument                       Subsidie alternatieve warmtebronnen en duurzame
                                             energie.
 Financieel instrument                       Wijkaanpakken energiebesparing, inkoopacties
                                             gemeentebreed.
 Juridisch/samenwerkingsinstrumenten         Minimaal energielabel C in 2023 (kantoren).
 Juridisch/samenwerkingsinstrumenten         Prestatieafspraken met woningbouwcorporaties.
 Juridisch/wettelijk instrument              Activiteitenbesluit milieubeheer.
 Communicatie-instrumenten                   Routekaart maatschappelijk vastgoed.
 Juridisch/samenwerkingsinstrumenten         Labelverbetering convenant huursector.
 Juridisch/samenwerkingsinstrumenten         Stroomversnelling voor sociale huurwoningen.
 Financieel instrument                       Renovatieversneller tweede tranche voor 2021.
Tabel 3.1: Instrumenten waarmee gemeenten energiebesparing kunnen stimuleren.
Bron: Bijlage 3.1 'Energiebesparing, ontwikkeling, potentie en instrumentarium in beeld’.
Kennis delen
Uit de inventarisatie blijkt dat gemeenten niet alle beschikbare instrumenten kennen. We kunnen dus
winst boeken door hiermee bekend te raken en het instrumentarium toe te passen.
Kennisuitwisseling tussen gemeenten binnen de RES-regio blijft belangrijk, net als
kennisondersteuning vanuit het Rijk of NPRES.
Slimme inzet van mensen en middelen
Diverse instrumenten leveren meer energiebesparing op als er meer budget of uitvoeringscapaciteit
voor beschikbaar is. Inzet van budget en capaciteit met een maximaal (energiebesparings)effect
vraagt om een prioritering. Uit de inventarisatie blijkt welke prioritering het meeste effect oplevert. In
Bijlage 3.1 'Energiebesparing, ontwikkeling, potentie en instrumentarium in beeld’ staat wat de
energiebesparingspotentie is van elke bouwsteen. Het is logisch om de meeste capaciteit en budget
in te zetten op instrumentarium dat zich richt op de bouwsteen met de meeste potentie. Deze
prioritering levert het volgende inzicht op:
          1. Huishoudens: besparing op warmte
          De besparingspotentie van deze bouwsteen is veruit het grootst (potentie: 0,46 TWh met
          bandbreedte 0,23-0,69 TWh, oftewel bijna de helft van de besparingsambitie). In aansluiting
          op de hierboven genoemde basisstrategie kiezen we voor instrumenten die het behalen van
          minimaal energielabel D voor alle woningen, technologiekeuzes in de Transitievisies Warmte
          ondersteunen, gericht op besparing en gedragsverandering. Gemeenten gebruiken nu vrij
          goed de juridische (prestatieafspraken met woningcorporaties) en economische
          instrumenten (RRE(W)-regeling). Er is ruimte om het communicatief instrumentarium beter te
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>          gebruiken. Denk aan regelmatige feedback op energiegebruik of besparing, workshops,
          bewonersavonden en bezoeken aan de wijk. Ook is er ruimte om meer gebruik te maken van
          de landelijke instrumenten ‘Routekaart maatschappelijk vastgoed’ en ‘Huurconvenant label
          verbetering’.
          2. Diensten, besparing op warmte
          De hiervoor beschikbare instrumenten kunnen beter worden gebruikt. Vanuit communicatie-
          oogpunt kunnen we regelmatig feedback geven op energiegebruik of -besparing en het
          verduurzamen van gemeentelijk vastgoed (voorbeeldfunctie). Gemeenten reserveren op dit
          moment te weinig capaciteit voor de beschikbare juridische instrumenten
          (energiebesparingsplicht, EPBDIII en label C-kantoren) om deze wettelijke taak goed te
          kunnen uitvoeren.
          3. Diensten, besparing op elektriciteit: LED-verlichting en apparaten
          Hiervoor geldt hetzelfde als bij 2. Veel gemeenten reserveren momenteel voor de
          beschikbare juridische instrumenten (energiebesparingsplicht, EPBDIII en label C-kantoren)
          te weinig capaciteit om deze wettelijke taak goed te kunnen uitvoeren. Qua communicatie
          kunnen we meer inzetten op verduurzamen van gemeentelijk vastgoed.
Dit pleit ervoor om de prestatieafspraken met woningcorporaties te blijven gebruiken en ervoor te
zorgen dat deze (mede) gericht zijn op het behalen van energielabel B en warmtebesparing. Ook is
het aan te bevelen de RRE(W)-regeling te blijven toepassen.
Daarnaast is extra inzet nodig om de wettelijke taken goed te kunnen uitvoeren, zodat minimaal de
wettelijke besparing op warmte en elektriciteit bij diensten kan worden gestimuleerd en gehandhaafd
. Daarbij ontstaat ook een contactmoment dat we kunnen gebruiken voor advisering om een hoger
energiebesparingsniveau te bereiken. Of om duurzame energieopwekking onder de aandacht te
brengen.)
Voorrang geven aan het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed heeft effect op energiegebruik en
is tegelijkertijd een communicatie-instrument (‘wij besparen, doe je mee?’). Verder is het belangrijk
dat er in de Transitievisies Warmte aandacht is voor warmtebesparing.
          3.4 Benodigde aanvullende instrumenten
Er ontbreekt momenteel nog instrumentarium voor de volgende onderdelen:
1.        Voor de grootste bouwsteen (warmtebesparing in huishoudens) zijn weinig juridische
instrumenten beschikbaar om energiebesparing af te dwingen.
Om te zorgen dat elke woning in 2030 minimaal energielabel D heeft, zijn er nu instrumenten
beschikbaar waarmee we woningcorporaties en particuliere woningeigenaren bereiken. Het
beschikbare instrumentarium is minder gericht op particuliere woningverhuurders, voor particuliere
verhuurders zijn geen verplichtingen (juridisch). Voor hen is er nauwelijks een incentive om te
investeren in verduurzaming (economisch). Ook richt de communicatie zich nauwelijks op deze
doelgroep vanwege het ontbreken van juridische en economische instrumenten. Als ook deze
doelgroep in beweging komt, kunnen we meer huishoudens verduurzamen.
2.        Investeren in budget en capaciteit
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Voor elk instrument is budget en/of uitvoeringscapaciteit nodig. Het is nodig dat hier vanuit het Rijk
middelen voor beschikbaar blijven, zodat gemeenten voldoende slagkracht behouden om de
doelstellingen voor energiebesparing te bereiken.
In de tweede helft van 2021 verkennen we met de RES-partners of en hoe een gezamenlijke lobby
naar het Rijk op deze punten vorm krijgt, bijvoorbeeld door deze punten onder de aandacht te
brengen bij het NPRES of de VNG.
3.2.3 Ondersteuning gemeenten
De gemeenten geven de energiebesparingsambitie vorm via lokaal beleid. Gemeenten zelf en
partijen in de samenleving worden daarmee ondersteund om energie te besparen. De RES zet in op
versnellen, opschalen en kennisdeling. Bijvoorbeeld door samen met RES-partners producten en
instrumenten te ontwikkelen, die elke gemeente bij het uitvoeren van het eigen beleid kan gebruiken.
Hierdoor hoeft niet elke gemeente zelf ‘het wiel uit te vinden’.
3.2.4. Duurzaam Bouwloket
Het Duurzaam Bouwloket (www.duurzaambouwloket.nl) is een belangrijke pijler onder het
energiebesparingsbeleid. Hier vinden particulieren informatie over bijvoorbeeld subsidies en
leveranciers. Gemeenten blijven gezamenlijk het Duurzaam Bouwloket aanbieden aan hun inwoners.
De komende periode inventariseert de Omgevingsdienst of gemeenten interesse hebben om het
loket uit te breiden met ondersteuning voor ondernemers.
3.2.5 Monitoring
Voor monitoring gebruiken we de Klimaatmonitor, direct of via het Energietransitiemodel (ETM) dat
hierop is gebaseerd. In de Klimaatmonitor staan gegevens per gemeente en per sector. We brengen
in beeld wat de ontwikkeling van het energieverbruik is en of we de gestelde ambitie halen.
Resultaten daarvan zijn input voor de volgende RES.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>           4. Duurzame mobiliteit
++++++
[kader]
Duurzame mobiliteit in het kort
•     Wij zetten in op schonere, slimmere en andere mobiliteit. Onderzocht is hoe we deze ambitie
      concreter kunnen maken. Het resultaat is vertaald naar twee concrete doelen:
           o Reductie van de CO2-uitstoot door mobiliteit in Holland Rijnland met 22 procent in 2030
                ten opzichte van 1990.
           o Reductie van het energieverbruik door mobiliteit in Holland Rijnland met minimaal 11
                procent in 2030 ten opzichte van 2014.
•     Er is in kaart gebracht welke ‘bouwblokken’ kunnen bijdragen aan het behalen van
      bovenstaande doelen. Verdere uitwerking van deze bouwblokken en maatregelen vindt plaats na
      vaststelling van de RES 1.0 en de Regionale Strategie Mobiliteit.
[\kader]
++++++
[intro]
Wij concretiseren in deze RES onze ambities voor schonere, slimmere en andere mobiliteit.
Wij hebben onderzocht waar we op het gebied van verduurzaming van mobiliteit staan. Ook
hebben we gekeken wat wij kunnen doen om de mobiliteit in onze regio te verduurzamen. Dit
leidt tot twee doelen om de CO₂-uitstoot en het energieverbruik door mobiliteit verminderen.
4.1 Opgave verduurzaming mobiliteit
Wij kiezen ervoor om mobiliteit nu al onderdeel van de RES te maken. Mobiliteit zorgt voor de uitstoot
van broeikasgassen en wij willen die uitstoot verminderen. In het Klimaatakkoord is voor mobiliteit
specifiek een CO2-reductie van 22 procent opgenomen in 2030 t.o.v. 1990. Tegelijk is mobiliteit
verantwoordelijk voor zo’n 30 procent van het energieverbruik in onze regio. Het is belangrijk dat de
sector mobiliteit het beoogde energieverbruik in 2030 vermindert. Mobiliteit en de verduurzaming ervan
is een onlosmakelijk onderdeel van de energietransitie. In de Concept RES Holland Rijnland staat dat
wij het energieverbruik in 2030 met 1,1 TWh willen verminderen ten opzichte van 2014 voor alle
gezamenlijke sectoren in Holland Rijnland.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Figuur 4.1: Weergave van het percentage energieverbruik en CO₂-uitstoot door mobiliteit in
Holland Rijnland ten opzichte van het totaal in 2018.
Bron: Het Energietransitiemodel.
4.1.1 Ambitie en doelstellingen
Met schonere mobiliteit willen wij zorgen voor minder CO2-uitstoot en het verbeteren van de
luchtkwaliteit . Dit kan door de inzet van zero emissie-vervoer. Met slimmere mobiliteit willen wij
zorgen voor slimmere, en waar mogelijk, minder verplaatsingen. Bijvoorbeeld door zuinig te rijden,
meer thuis te werken of autodelen te stimuleren. Met andere mobiliteit willen wij het autogebruik
verminderen door bijvoorbeeld meer in te zetten op de (elektrische) fiets, vrachtvervoer via water of
het openbaar vervoer.
We onderzochten hoe wij onze ambitie van schonere, slimmere en andere mobiliteit kunnen
concretiseren om zo effectieve keuzes te maken. Het resultaat is vertaald naar twee concrete doelen:
1. Reductie van de CO2-uitstoot door mobiliteit in Holland Rijnland met 22 procent in 2030 ten
    opzichte van 1990 in Holland Rijnland. Dit komt neer op een uitstootvermindering van 709 Kton
    in 1990 naar 553 Kton in 2030.
2. Reductie van het energieverbruik door mobiliteit in Holland Rijnland met minimaal 11 procent in
    2030 ten opzichte van 2014. Holland Rijnland wil in totaal 11 procent energie besparen ten
    opzichte van 2014. Mobiliteit neemt deze doelstelling over en bespaart als sector ook 11 procent
    ten opzichte van 2014. Dit betekent voor mobiliteit een besparing van 0,31 TWh ten opzichte van
    2014, met een resterend energiegebruik van 2.5 TWh in 2030.
  4.2 Verduurzaming mobiliteit
Het onderzoek richtte zich op de onderdelen CO₂-uitstoot en energieverbruik en bevatte vier
onderdelen:
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>1.  een nulmeting (paragraaf 4.2.1);
2.  effecten van bestaand beleid (4.2.2);
3.  mogelijke bouwblokken en maatregelen (paragraaf 4.2.3);
4.  van ambitie naar doelstellingen (paragraaf 4.2.4).
In Bijlage 4.1 'Uitkomsten onderzoek verduurzaming mobiliteit in de RES 1.0' staan de volledige
onderzoeksresultaten.
4.2.1 Nulmeting
Eerst is in kaart gebracht hoe groot het energieverbruik en de CO2-emissie van mobiliteit in
Holland Rijnland nu is en hoe dit is verdeeld over de verschillende modaliteiten. Voor de uitstoot van
C0₂ is het referentiejaar 1990. In het Klimaatakkoord is namelijk afgesproken om in 2030 49 procent
minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. Voor het energieverbruik door mobiliteit is 2014 het
referentiejaar. In de Concept RES is namelijk afgesproken dat in 2030 het energieverbruik 11
procent lager ligt dan in 2014 in Holland Rijnland .
De nulmeting levert voor Holland Rijnland het volgende op:
1. Mobiliteit is de enige sector die sinds 2010 qua energiegebruik is gegroeid. Sinds 2014 is er een
    stijging van 4 procent. Ter vergelijking: ondanks de bouw van 25.000 woningen nam het
    energieverbruik door de sector gebouwde omgeving wél af.
2. De CO2-uitstoot van mobiliteit is toegenomen met 8,5 procent in 2018 ten opzichte van 1990. Dit
    betekent dat de uitstoot van 709 kTon in 1990 naar 769 kTon in 2018 steeg.
3. Bijna 90 procent van de CO2-uitstoot van mobiliteit komt door het wegverkeer (vooral auto’s en
    vrachtwagens). Tweederde van de uitstoot door wegverkeer vindt plaats buiten de snelwegen.
4. Elektrisch personenvervoer en laadpalen ontwikkelen zich snel. Toch is van het totaal aantal
    personenauto’s nog maar 0,8 procent elektrisch en 0,8 procent hybride begin 2019.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Figuur 4.2: Aandeel in kton per modaliteit op de totale uitstoot door mobiliteit in Holland Rijnland in
2018.
Bron: Emissieregistratie (bewerkt).
4.2.2 Effect bestaand beleid
Er is in kaart gebracht hoeveel CO2-reductie we binnen Holland Rijnland kunnen verwachten door
bestaand Europees beleid, landelijk beleid en al geldende maatregelen die uit onder meer het
Klimaatakkoord tot 2030 volgen. Dit is gedaan op basis van de Klimaat- en Energie Verkenning (KEV
2020). Niet alles uit het Klimaatakkoord is concreet genoeg voor de doorrekening [link naar
https://www.pbl.nl/publicaties/overzicht-van-uitgangspunten-scenario-aannames-en-beleid-in-de-kev-
2020]. Hiervoor is naar beleid gekeken dat al concreet genoeg is voor een doorberekening. Voor deze
vermindering hoeft een regio of gemeente zelf niets extras te doen dan wat het Rijk vraagt. Los van of
we als regio wel of niet aanvullende maatregelen nemen, vindt er dus al een CO 2-vermindering plaats
van 8 procent ten opzichte van 1990 en een energiebesparing van 2 procent ten opzichte van 2014.
Het effect van al bestaand beleid kan overigens nog toenemen als voorgenomen ambities of beleid in
maatregelen concreter worden.
4.2.3 Mogelijke bouwblokken
Met de opgedane inzichten uit de nulmeting zetten we de volgende stap. Zo is in kaart gebracht welke
‘bouwblokken’ kunnen leiden tot vermindering van CO 2-uitstoot en energieverbruik kunnen zorgen.
Een bouwblok is een verandering in het mobiliteitssysteem die direct effect heeft op CO 2- en
energiebesparing.
Allerlei bouwblokken kunnen de reductie van CO₂-uitstoot en het energieverbruik verminderen.
Voorbeelden zijn: meer en verder fietsen, minder passagierskilometers per inwoner, of verschuiving
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>van vrachtvervoer via de weg naar water. In figuur 7.3 staan mogelijke bouwblokken en het
verwachte effect van deze bouwblokken.
Een bouwblok met veel invloed is de elektrificatie van personenvervoer. Zelfs met de huidige
stroommix (grotendeels grijs, deels groen) levert volledige elektrificatie van auto’s 22 procent CO 2-
besparing op. Als we volledig groene stroom gebruiken, levert dit zelfs een besparing op van 57
procent. Volledige elektrificatie van auto’s draagt daarnaast bij aan een energiebesparing van
ongeveer 1 TWh. Elektrisch aangedreven auto’s gebruiken namelijk efficiënter energie dan op
fossiele brandstof aangedreven auto’s. Als alle auto’s elektrisch gaan rijden, stijgt de
elektriciteitsvraag met ruim 20 procent. Netto is er wel een sterke energiebesparing.
Figuur 4.3: Overzicht mogelijke bouwblokken die kunnen bijdragen aan het verminderen van CO₂-
uitstoot en energieverbruik door mobiliteit.
Bron: Energietransitiemodel.
4.2.4 Mogelijke maatregelen
Maatregelen zijn overheidsingrepen die het effect van een bouwblok kunnen beïnvloeden. Dit zijn
maatregelen waarop gemeenten en Holland Rijnland (in)direct invloed kunnen uitoefenen. Gemeenten
voeren al verschillende maatregelen uit, zoals het mogelijk maken van stadslogistiek,
parkeerregulering of het beschikbaar stellen van vaste parkeerplekken voor (elektrische) deelauto’s.
Deze maatregelen hebben effect op de verschillende bouwblokken. Zo draagt stimuleren van
laadvoorzieningen door gemeenten bij aan het bouwblok elektrificatie van personenvervoer.
Onderzoek wijst uit dat de aanwezigheid van laadinfrastructuur de drempel verlaagt om elektrisch te
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>gaan rijden. Er zijn nog veel meer maatregelen mogelijk. Een volgende stap richting de RES 2.0 en
regionale en lokale plannen is het verder uitwerken van mogelijke maatregelen per bouwblok.
4.2.5 Van ambitie naar concrete doelstellingen
De bouwstenen en mogelijke maatregelen uit het voor de RES verrichte onderzoek laten zien dat de
RES-partners ook zeker kunnen bijdragen aan het verminderen van de CO₂-uitstoot en het
energieverbruik.
Holland Rijnland zit voor mobiliteit 8,5 procent boven het uitstootniveau van 1990. Afgerond zou
Holland Rijnland in 2030 30 procent CO₂ moeten besparen ten opzichte van de huidige situatie om
op de – min 22 procent uit het Klimaatakkoord te komen. Met het al voorgenomen Europees en
nationaal beleid en de uitgewerkte maatregelen uit bijvoorbeeld het Klimaatakkoord kunnen we een
CO2-vermindering van ongeveer 8 procent realiseren. Er blijft dan voor Holland Rijnland nog een
bijkomende 22 procent vermindering in 2030 (ten opzichte van 2018) over. Een deel van dit
percentage komt door nadere concretisering van het Europese en landelijke beleid tot stand.
Mobiliteit is verantwoordelijk voor zo’n 30 procent van het energieverbruik in Holland Rijnland. Het is
dan ook belangrijk dat de sector mobiliteit bijdraagt aan de vermindering van het beoogde
energieverbruik in 2030. Wij zetten in op een besparing van minimaal 11 procent ten opzichte van
mobiliteit in 2014. Dit komt neer op een vermindering van het energieverbruik van mobiliteit met 0,31
TWh ten opzichte van 2014, met een overblijvend energiegebruik van 2,5 TWh.
  4.3 Regionale Strategie Mobiliteit
Verduurzaming van mobiliteit is belangrijk, maar dat geldt ook voor bijvoorbeeld verkeersveiligheid,
leefbaarheid en bereikbaarheid. Verkeersbewegingen stoppen niet bij een gemeentegrens.
Mobiliteitsvraagstukken vragen om een regionale samenwerking en integrale benadering. Binnen
Holland Rijnland is gelijktijdig met de RES 1.0 gewerkt aan de Regionale Strategie Mobiliteit (RSM) .
Binnen deze strategie is verduurzaming van mobiliteit een belangrijke pijler. Dit hoofdstuk uit de RES
is daarom ook input voor de RSM. Verduurzaming van mobiliteit draagt namelijk bij aan de leefbaarheid
en de bereikbaarheid van onze regio. Ook de RSM zet in op schonere, slimmere en andere mobiliteit.
  4.4 Opgave Laadinfrastructuur
Uit het RES-onderzoek blijkt dat elektrificatie van vervoer een belangrijke bouwsteen is om mobiliteit
in deze regio te verduurzamen. Het nationaal Klimaatakkoord heeft de ambitie om in 2030 alle nieuwe
auto’s emissieloos te laten rijden. Nodig daarvoor zijn een sterke uitbreiding van het laadnetwerk in
Nederland en levering van duurzame stroom. Om dit voor elkaar te krijgen, is de Nationale Agenda
Laadinfrastructuur (NAL) als bijlage bij het Klimaatakkoord toegevoegd. De NAL is een meerjarige
beleidsagenda met ambities en acties voor realisatie van laadinfrastructuur in Nederland. Gemeenten
hebben een belangrijke rol bij de realisatie van laadinfrastructuur, omdat een deel van de laadvraag
moet worden opgevangen in de publieke ruimte. Wij zetten in op de realisatie van laadinfrastructuur.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>   Regionale Energie                        Borging NAL in
                                        hoofdstuk Duurzame                       Uitvoering NAL
         Strategie
                                              Mobiliteit
Figuur 4.4: Relatie Regionale Energie Strategie en laadinfrastructuur.
4.4.1 Regio Zuidwest
Om gemeenten bij het realiseren van voldoende laadinfrastructuur te ondersteunen, is in de NAL
afgesproken om samenwerking op landsdeelniveau te organiseren. Zuid-Holland en Zeeland maken
onderdeel uit van de samenwerkingsregio Zuidwest. De gemeenten binnen Holland Rijnland vallen
hieronder.
In samenwerking met de provincies Zeeland, Zuid-Holland, gemeenten en netbeheerders binnen
landsdeel Zuidwest is de Regionale Aanpak Laadinfrastructuur (RAL) Zuidwest opgesteld. In de RAL
ZW staat hoe het landsdeel Zuidwest de laadinfrastructuur wil realiseren. De RAL Zuidwest omvat een
pakket aan ondersteunende activiteiten die gemeenten kunnen gebruiken. Activiteiten die hieronder
vallen, zijn bijvoorbeeld het opstellen van prognoses voor laadinfrastructuur en het openbaar laden
van plankaarten. Ook een integrale visie, die ingaat op verschillende laadvormen (van publiek tot
privaat) en op de laadtechniek (snel/ langzaam, palen/ pleinen), valt hieronder. Net zoals hulp bij het
opstellen van plaatsingsbeleid en het mogelijk maken van pilots. Een vertegenwoordiger van ons
programmateam schuift namens de gemeenten aan bij de samenwerkingsregio Zuidwest.
4.4.2 Activiteiten Holland Rijnland
Binnen Holland Rijnland wordt al een aantal jaren samengewerkt op het thema Laadinfrastructuur. Alle
gemeenten in Holland Rijnland hebben een vorm van plaatsingsbeleid. Voor elke gemeente in Holland
Rijnland zijn in 2018 prognose- en plankaarten opgesteld. In 2021 komt er een actualisatie van deze
prognose- en plankaarten in RAL Zuidwest-verband. Er komen voortdurend openbare laadpalen bij.
Ook werken we aan beleidsaanpassingen om bij de laatste ontwikkelingen aan te sluiten.
In 2020 is een plan van aanpak opgesteld waarin staat hoe wij regionaal omgaan met de realisatie
van laadinfrastructuur. Daarnaast is de opzet ‘Integrale visie voor laadinfrastructuur’ vastgesteld.
Elke gemeente binnen Holland Rijnland kan deze opzet gebruiken als basis voor de, vanuit de NAL
verplichte, integrale visie op laadinfrastructuur. Naast de inzet voor realisatie van laadinfrastructuur
volgen wij ook de ontwikkelingen rondom (blauwe en groene) waterstof als mogelijke toepassing
voor schonere mobiliteit.
  4.5 Randvoorwaarden
Een aantal randvoorwaarden is belangrijk om onze inzet voor verduurzaming van mobiliteit te laten
slagen. Dit zijn:
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>•  De RES-partners willen graag bijdragen aan het verduurzamen van mobiliteit. Wij kunnen dat als
   RES-regio niet alleen. Landelijke (stimulerings-)maatregelen zijn nodig en technologische
   ontwikkelingen zijn belangrijk.
•  Uiterst belangrijk is de samenwerking met stakeholders, zoals netbeheerders, de provincie Zuid-
   Holland, bedrijven en onze inwoners.
•  De transitie naar duurzame mobiliteit moet haalbaar en betaalbaar zijn voor bedrijven, inwoners
   en gemeenten. Om begrip te kweken voor de komende veranderingen, is duidelijke communicatie
   nodig.
•  Verwachtingen worden alleen waargemaakt als er mensen en middelen zijn. Gemeenten dragen
   nu al extra bij, bijvoorbeeld voor het realiseren van openbare laadinfrastructuur. Deze capaciteit
   heeft echter grenzen. Daarom vragen wij het Rijk nadrukkelijk om meer middelen voor de opgaven
   rondom mobiliteit. Duurzame mobiliteit is belangrijk, maar verkeersveiligheid en een (duurzame)
   bereikbaarheid zijn dat ook. Zo is een verandering naar (meer) duurzame mobiliteit alleen
   succesvol als er voldoende alternatieven zijn. Denk aan goede fietsvoorzieningen, laagdrempelig
   collectief vervoer of deelconcepten.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>5. Warmte
++++++
[kader]
Warmte in het kort
•     Er zijn en komen waarschijnlijk voldoende duurzame bronnen beschikbaar om in 2050 de
      gebouwde omgeving te verwarmen, mits:
           o Gemeenten goed samenwerken voor een zo goed mogelijke verdeling van schaarse
                warmtebronnen. Dat wordt het komende half jaar uitgewerkt.
           o Er 15 procent wordt bespaard op warmte, vooral door isolatie.
           o Er restwarmte komt uit Rotterdam (via WarmtelinQ).
•     Op weg naar 2050 zijn hybride warmtepompen een nuttige tussenstap op weg naar andere
      duurzame oplossingen.
•     Door elektrificatie van warmte is in 2050 ongeveer 1,18 TWh extra elektriciteitsopwek nodig.
•     Zonder extra financiële middelen en extra bestuurlijke instrumenten van het Rijk voor de
      gemeenten komt de warmtetransitie niet op gang.
•     Er is alleen naar technische haalbaarheid gekeken en, behalve via de PBL-analyses, niet naar
      de financiële haalbaarheid. Dat moet gebeuren bij businesscases voor concrete projecten.
•     Met de nu bekende gemeentelijke plannen zijn in 2030 ongeveer 23.000 woningen van het gas
      afgehaald.
[\kader]
++++++
[intro]
In dit hoofdstuk geven we de actuele inzichten over warmte. Er zijn voldoende duurzame
warmtebronnen beschikbaar in Holland Rijnland voor een aardgasvrije samenleving in 2050.
Een belangrijke vraag daarbij is hoe we warmtevraag en warmtebron op elkaar afstemmen. De
oplossing daarvoor ligt vooral bij particuliere partijen en huiseigenaren.
   5.1 Ambitie
Wij gaan ervan uit dat we in 2050 30 procent energie besparen in de gebouwde omgeving ten
opzichte van het huidige energiegebruik. Woningen en utiliteitsgebouwen halen deze 30 procent in
2050 als ze minimaal label B hebben. We verwachten dat we deze besparing in alle sectoren kunnen
halen, dus in woningen en utiliteitsbouw, maar ook in de land- en tuinbouw en de
glastuinbouwsector. En misschien zit er zelfs nog meer in, want de glastuinbouw wil zelfs al voor
2040 een besparing van 35 procent realiseren.
Ondanks dat we stevig inzetten op besparing, weten we dat we als regio niet helemaal
zelfvoorzienend kunnen zijn. Toch willen we zoveel mogelijk van onze benodigde energie uit eigen
regio halen. Wat we tekortkomen, importeren we uit andere Nederlandse regio’s. We verwachten nu
dat we 24 procent externe warmte nodig hebben, voornamelijk in de vorm van restwarmte uit
Rotterdam en groen gas. We hebben namelijk minder restwarmte van bedrijven in onze eigen regio
beschikbaar, dan we aanvankelijk dachten.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>  5.2 Vraag naar warmte
Het is belangrijk dat we weten hoeveel vraag er naar warmte is in 2050 en van welke temperatuur.
Dit bepaalt namelijk welke bronnen we kunnen inzetten om in die vraag te voorzien. We verwachten
dat in 2050 de jaarlijkse warmtevraag er als volgt uitziet:
      Bron                                                  Vraag RES 1.0 (TWh)
     Collectief Lage-temperatuur (LT, 40-20 0C)             0,43
     Collectief Midden-temperatuur (MT, 70-40 0C)           0,49
     Collectief Hoge-temperatuur (HT, 100-70 0C)            0,50
     All-electric/warmtepompen                              0,78
     Groengas                                               0,44
     Totaal gebouwde omgeving                               2,64
     Industrie                                              0,52
     Land-/tuinbouw                                         0,49
     Totaal                                                 3,64
    Tabel 5.1: de verwachte warmtevraag in Holland Rijnland in 2050.
    Bron: [RES Holland Rijnland].
  In Bijlage 5.1 worden de cijfers uit tabel 5.1 nader onderbouwd.
5.2.1 Gebouwde omgeving
De categorie gebouwde omgeving bestaat uit woningen en utiliteitsgebouwen. Als we naar de
warmtevraag hiervan kijken, bedroeg deze in 2018 ongeveer 3,8 TWh. Daarvan werd 70 procent
gebruikt door woningen en 30 procent door utiliteitsbouw. Het grootste deel van deze warmte bestaat
uit ruimteverwarming.
Als we ervanuit gaan dat we 30 procent kunnen besparen, dan blijft er een warmtevraag over van
ongeveer 2,6 TWh. Een deel van deze warmtevraag lossen we op met elektrische installaties, zoals
warmtepompen. Dat leidt tot een extra elektriciteitsvraag van 0,24 TWh.
5.2.2 Industrie en landbouw
In 2018 bedroeg de warmtevraag van de landbouw 0,69 TWh. Daarvan komt de belangrijkste
bijdrage uit de glastuinbouw. In de regio zijn de meeste daarvan verenigd in drie Greenports: Duin-
en Bollenstreek, Boskoop en Aalsmeer. Iedere Greenport heeft zijn eigen specialisatie. De Duin- en
Bollenstreek richt zich op bollen en bolbloemen; Boskoop op bomen en vaste planten en Aalsmeer
op bloemen en planten. In het Klimaatakkoord en het Tuinbouwakkoord gaven alle Greenports aan
dat zij in 2040 klimaatneutraal willen zijn. Ook gaven zij aan dat zij in 2040 35 procent minder energie
willen gebruiken dan in 2015. Op basis daarvan hebben we de warmtevraag van de landbouw in
2050 30 procent lager ingeschat. Dat komt neer op 0,49 TWh.
Er is in deze regio niet veel industrie, wat terug te zien is in de warmtevraag. In 2018 bedroeg deze
0,52 TWh.
5.2.3 Piek- en back-up-voorzieningen
In de toekomst kunnen we verschillende warmtebronnen gebruiken om warmte aan een warmtenet
te leveren. Door de gevarieerde warmtevraag kan er per dag, tussen dagen of tussen seizoenen een
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>onbalans ontstaan tussen vraag en aanbod. Restwarmte kan een basis aan hoge temperatuur
warmte leveren, bij voorkeur in de mix met geothermie. Geothermiebronnen (zie de begrippenlijst)
schakelen niet makkelijk op en af, maar produceren een constante hoeveelheid warmte. Bij een
grote inzet van geothermie is de productie in de zomer hoger dan de vraag, en vice versa in de
winter. Voor zon- en aquathermie geldt ook dat de warmteproductie vooral groot is in de zomer,
terwijl de vraag naar warmte hoog is in de winter. Door gebruik te maken van seizoensopslag, kan
overproductie in de zomer worden opgeslagen om in de winter te gebruiken.
In de RES kiezen we niet voor warmteopslag. Die keuze ligt straks bij de warmteleverancier.
Warmteopslag kan in ondergrondse bodemlagen (WKO’s voor lage temperaturen en in diepere lagen
voor hoge temperaturen), in opslagvaten of in vaste stoffen (bijvoorbeeld basalt). Hoge
temperatuuropslag in de ondergrond of in vaste stoffen zijn nog geen bewezen technieken.
Op koude winterdagen kan de warmtevraag groter zijn dan een warmtebron kan leveren. Voor die
situaties zijn aanvullende piekbronnen en -voorzieningen nodig, die in korte tijd extra vermogen
leveren. De voeding voor deze voorzieningen komt via de eerdergenoemde opslagmedia of speciale
piekcentrales op basis van bijvoorbeeld (groen) gas of elektriciteit.
We hebben via modelberekeningen een inschatting gemaakt van de nodige omvang van piek- en
back-upvoorzieningen. Hieruit blijkt dat er bij minimaal beschikbare warmtebronnen en zonder
toepassing van warmteopslag (back-up), 566 MW/0,44 TWh aan piekvoorzieningen nodig zijn. Bij
maximale beschikbaarheid van bronnen en door brede toepassing van warmtopslag kunnen we deze
vraag tot bijna 175 MW terugbrengen. (Zie ook Bijlage 5.2, notitie Piek- en back-upvoorziening van
26 januari 2021.)
  5.3 Aanbod
Om te beoordelen of we genoeg duurzame warmte hebben om aan de warmtevraag te kunnen
voldoen, moeten we weten welke duurzame bronnen en hoeveel daarvan aanwezig zijn in de regio
en hoeveel ze aan warmte kunnen leveren. In deze paragraaf leest u welke duurzame
warmtebronnen er in onze regio zijn. Ook geven we aan hoe we zo goed mogelijk gebruik kunnen
maken van onze warmtebronnen, zodat we er minder nodig hebben. Dit doen we door zoveel
mogelijk hergebruik (cascadering) en het realiseren van opslagmogelijkheden als er een overschot
aan warmte is. Tot slot geven we kort aan hoe we omgaan met een situatie waarbij er voor korte tijd
een hogere warmtevraag is, dan er beschikbaar is.
5.3.1 Bronnen
 We verwachten in 2050 in de regio op jaarbasis over de volgende warmtebronnen te beschikken:
  Bron                                Temperatuurniveau        Minimaal             Maximaal
                                                               beschikbaar          beschikbaar
                                                               (TWh)                (TWh)
  Restwarmte Rotterdam                Hoog                     0,23                 0,65
  Restwarmte lokaal                   Midden/Laag              0,01                 0,10
  Diepe geothermie                    Midden                   0,79                 1,18
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>  Ondiepe Geothermie                      Laag                  0,10                   0,20
  Aquathermie                             Laag                  0,41                   1,58
  Zonthermie                              Midden/Laag           0,17                   0,69
  Biogas                                                        0,10                   0,22
  Via warmtepompen                        n.v.t.                0,76                   0,76
  Totaal                                                        2,59                   5,40
Tabel 5.2: Verwacht bronnenaanbod Holland Rijnland 2050.
Bron: [RES Holland Rijnland]
We werken met bandbreedtes, omdat er nog veel onzekerheid bestaat over de precieze potentie. In
Bijlage 5.1 zijn de cijfers uit tabel 5.2 onderbouwd. Waterstof staat niet in dit bronnenoverzicht. We
lichten dat toe in paragraaf 1.4 en Bijlage 5.3 ‘Waterstof in de gebouwde omgeving’.
5.3.2 Meervoudig gebruik warmtebronnen
Een warmtenet is vergelijkbaar met een cv-systeem: centraal wordt warmte toegevoegd aan water.
Het water gaat via een leiding naar de warmte-afgiftepunten (in huizen: radiatoren en
warmteafgiftestelsels, in wijken: warmteoverdrachtstations). Het afgekoelde water gaat via een
andere leiding terug naar de warmtebron. De temperatuur in de retourleiding is nog voldoende hoog
voor een lagere warmtevraag. Zo zorgen we voor meervoudig gebruik van warmte (een cascade).
Figuur: 5.1: warmtecascade.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Als het temperatuurverschil voor alle netten gelijk is (tussen de 15-20 oC), dan is het mogelijk om met
dezelfde hoeveelheid water en vanuit dezelfde warmtebron de HT-wijken (100-70 0C), MT-wijken
(70-40 oC) en LT-wijken (40-20 oC) van warmte te voorzien.
Meervoudig gebruik van warmte heeft de volgende kenmerken:
• Er wordt meer warmte uit een bron en meer vermogen uit een warmtenet gehaald.
• Het is kosteneffectief, omdat hetzelfde systeem beter wordt gebruikt (bron en groot deel
    netwerk). Er hoeven daardoor minder (grote) warmtenetten te worden aangelegd.
• Er hoeft minder warmte met andere bronnen te worden geproduceerd.
• Door de lagere temperatuur van het retourwater is het mogelijk extra lage- en midden-
    temperatuurbronnen achter de laatste lage-temperatuurcascade aan te sluiten om restwarmte te
    leveren die anders niet inzetbaar zou zijn. Vanaf de laagste temperatuur kan de retourleiding ook
    weer stapsgewijs worden opgewarmd (omgekeerd cascaderen).
• Ook biedt een lagere retourtemperatuur extra koelingsmogelijkheden wanneer het water bij de
    oorspronkelijke bron terugkomt. Dit vereist mogelijk extra maatregelen aan de bronzijde.
• De complexiteit en gevoeligheid van de systemen neemt toe en vraagt extra management- en
    control-taken.
• Bij restwarmte als bron moet in het transportsysteem rekening worden gehouden met andere
    geïnteresseerden bij cascaderen. De glastuinbouwsector in Westland en Oostland zijn ook in
    beeld om (lage temperatuur) warmte af te nemen. Door cascadering elders, kan het zijn dat er
    niet voldoende (lage temperatuur) warmte over is om in de behoefte van de glastuinbouw te
    voorzien.
Een eerste onderzoek laat zien dat er kansen liggen voor verschillende wijken die een midden-
temperatuur warmtevraag hebben in de Leidse regio en in Alphen aan den Rijn. Ook zijn er kansen
voor koppeling aan een midden-temperatuurnet in de Duin- en Bollenstreek. Hoeveel woningen en
gebouwen we op deze manier in hun warmtevraag kunnen voorzien, hangt onder meer af van de
standaard temperatuur van de hoofdleiding. Meer informatie over het onderzoek staat in Bijlage 5.4
‘Cascadering’.
5.4 Regionale Structuur Warmte
Op basis van verschillende onderzoeken lijken collectieve warmtesystemen, oftewel warmtenetten,
voor een groot deel van de regio de meest geschikte optie. Om beter zicht te krijgen op de bronnen
die het warmtenet gaan voeden, zijn er verschillende nieuwe onderzoeken gedaan naar bijvoorbeeld
restwarmte, geo- en aquathermie.
De voorkeursvolgorde van warmtebronnen wordt weergegeven in de zogenoemde warmteladder:
1:       Restwarmte
2:       Geothermie
3:       Aquathermie (i.c.m. Warmte- en Koudeopslag WKO)
4:       Open WKO's
5:       Warmtepompen en all-electric oplossingen
6:       Groen Gas
7:       Biomassa
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Deze ladder is onder meer gebaseerd op het principe dat we elektrificatie van de warmtevraag
zoveel mogelijk proberen te voorkomen. Dit is een uitgangspunt op regionaal niveau, waar op lokaal
niveau gemotiveerd van afgeweken kan worden.
We proberen zoveel mogelijk elektrificatie van de warmtevraag voor de gebouwde omgeving te
beperken om het elektriciteitsnet te ontlasten en minder grootschalige opwek in het landschap te
realiseren. Soms is elektrificatie echter onvermijdelijk. Op basis van de warmteplannen in deze RES
voorzien we een extra elektriciteitsvraag als gevolg van de warmtetransitie van tussen de 1,16 en
2,10 TWh in 2050.
De berekeningen van de Regionale Structuur Warmte (RSW) gaan ervanuit dat we uiteindelijk
voldoende duurzame elektriciteit kunnen opwekken om aan de geëlektrificeerde warmtevraag te
voldoen.
Wanneer we weten hoeveel vraag er naar warmte is en over hoeveel bronnen we beschikken,
kunnen we kijken of dit met elkaar in evenwicht is. Zo niet, dan moeten we die onbalans oplossen.
Hiervoor zien we twee mogelijke scenario’s. In het ene scenario is er restwarmte vanuit Rotterdam
beschikbaar en in het andere scenario niet. Op dit moment is het namelijk nog niet gegarandeerd of
en wanneer er restwarmte uit Rotterdam voor onze regio beschikbaar komt. Beide scenario’s laten
zien dat er verschillende bovenlokale bronnen zijn die niet oneindig beschikbaar zijn. Het is dus
belangrijk om hierover afspraken te maken. Hiervoor maken we een eerste aanzet. Verder werpen
we een blik op het toekomstige netwerk en welke ruimtelijke gevolgen dit heeft. Tot slot schetsen we
een kort perspectief van de stappen die we de komende drie decennia gaan zetten.
5.4.1 Regionaal scenario inclusief restwarmte uit Rotterdam
Bij het warmteaanbod werken we met twee scenario’s: een minimaal en een maximaal scenario. Als
het maximale scenario in de toekomst waarheid wordt, hebben we in de regio ruim voldoende
warmtebronnen om de warmtevraag van alle sectoren op te vangen. Daarmee zijn we er echter nog
niet. De temperatuur van de beschikbare warmte moet ook passen bij de warmtevraag. Er is nog
steeds geen evenwicht als er een warmtevraag is naar een hoge temperatuur, terwijl er vooral
aanbod is van warmte met een lage temperatuur.
We hebben Rotterdamse restwarmte in elk scenario hard nodig, omdat die een hoge temperatuur
heeft. Geen andere beschikbare bron kan hier in voorzien. Daarnaast biedt deze bron technisch de
grootste betrouwbaarheid. Begin april ligt een raadsvoorstel in de colleges van de gemeenten
Katwijk, Leiden, Leiderdorp, Oegstgeest, Voorschoten en Zoeterwoude. Hierin wordt voorgesteld te
kiezen voor het benutten van de Rotterdamse restwarmte. Ook wordt een mandaat gevraagd voor
het sluiten van een overeenkomst met Gasunie om samen te werken aan het benutten van
restwarmte door de Leidse regio. Maar zelfs als restwarmte beschikbaar komt, hebben we ook groen
gas en warmtepompen nodig om de totale vraag naar warmte te kunnen opvangen. Ditzelfde geldt
natuurlijk nog meer voor het minimale bronnenscenario. In dat scenario is er veel minder restwarmte
beschikbaar en zijn we dus nog afhankelijker van groen gas, warmtepompen en de elektrische
opwekking van warmte.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Figuur 5.2: Match vraag en aanbod Warmte.
Bron: [Quintel].
5.4.2 Drie subregio’s
Onze regio is onder te verdelen in drie subregio’s, namelijk: de Leidse regio (Leiden, Leiderdorp,
Oegstgeest, Zoeterwoude en Voorschoten), de Rijn- en Veenstreek (Alphen aan den Rijn, Kaag en
Braasem, Nieuwkoop) en de Duin- en Bollenstreek (Noordwijk, Katwijk, Hillegom, Lisse en
Teylingen).
Leidse regio
Op dit moment is één stadswarmtenet in de regio operationeel. Dit net wordt vrijwel geheel gevoed
met warmte uit de gasgestookte Uniper-centrale in Leiden. In Leiden, Leiderdorp en Oegstgeest is
een aantal woonwijken, bedrijven en instellingen op dit net aangesloten. We verwachten dat in
Leiden en de Leidse regio (inclusief Katwijk) de warmtevraag in de toekomst voor een deel wordt
opgevangen met Rotterdamse restwarmte via de nog aan te leggen WarmtelinQ+-verbinding vanaf
Rijswijk. En met geothermie via een nog aan te leggen regionaal transportnetwerk.
Rijn- en Veenstreek
Het is onduidelijk in hoeverre er in de Rijn- en Veenstreek gebruik kan worden gemaakt van
grootschalige bronnen, zoals geothermie of restwarmte. Weliswaar ligt een aansluiting op
WarmtelinQ+ moeilijk, maar er kunnen mogelijkheden ontstaan als het SCAN onderzoek uitwijst dat
er potentie is voor geothermie in de Rijn -en Veenstreek (zie ook paragraaf 9.2.2). De subregio moet
haar warmtevraag vooralsnog opvangen met de beschikbare lokale bronnen, zoals aquathermie,
eventueel aangevuld met zonthermie (warmte uit zonnepanelen of collectoren op daken of in
veldopstellingen) of lokale restwarmte van kassen. Restwarmte uit Rotterdam kan ooit een rol
spelen, bijvoorbeeld als het mogelijk is om warmte uit de Leidse regio naar Alphen aan den Rijn te
cascaderen (zie paragraaf 5.3.3). Of als het mogelijk is via andere verbindingen een koppeling te
maken met het net rond Rotterdam.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Duin- en Bollenstreek
Onderzoeken tonen aan dat de potentie van geothermie in de Duin- en Bollenstreek groot is. In 2020
vroegen vijf bedrijven opsporingsvergunningen aan voor geothermie in deze subregio. Als (enkele
van) deze bedrijven in staat zijn om de geschatte hoeveelheid geothermie te winnen, dan kan dit
voor een groot deel de warmtevraag in de Duin- en Bollenstreek en zelfs in de rest van de regio
voldoen. De gemeenten in deze subregio verkennen komend half jaar de mogelijkheden van een
bovengemeentelijk warmtetransportnet, met aansluitmogelijkheden. Zo kan restwarmte in de
toekomst ook een rol spelen, als het mogelijk is om warmte uit de Leidse regio te cascaderen naar
het hiervoor genoemde bovengemeentelijke net (zie paragraaf 4.3.3). In de zuidelijke gemeenten van
de Duin- en Bollenstreek is ook aquatermie mogelijk.
Voor alle delen van de regio geldt dat zonthermie op daken vanaf 2030 bij voldoende beschikbare
ruimte een relevant deel van de warmtevraag kan dekken, mits die ruimte dan al niet is ingevuld met
zon-PV.
5.4.3 Regionaal scenario zonder restwarmte uit Rotterdam
Als er geen restwarmte vanuit Rotterdam beschikbaar is, is het een uitdaging om de gehele regio
van duurzame warmte te voorzien. Het meest voor de hand liggende alternatief is om meer
geothermie te winnen in het noordwestelijke deel van onze regio. Dit heeft echter het nadeel dat de
dan voor wijken en gebieden die een hoge temperatuur-warmtebron nodig hebben warmte uit
geothermie moeten verhogen met elektriciteit. Deze elektrificatie zorgt voor extra elektriciteitsverbruik
en daarmee een ongeveer 10 procent grote duurzame opwekopgave tot 2030. Als alternatieve
oplossingen kunnen we ook denken aan een zogenoemde labelsprong in hoge temperatuurwijken
om ze geschikt te maken voor midden-temperatuurnetten en aan een hoger gebruik van groen gas.
5.4.4 Warmte-infrastructuur
Er bestaan in de regio twee plannen voor bovenlokale warmte-netwerken. De ene is de doortrekking
van de WarmtelinQ-leiding tussen Rotterdam en Den Haag voor het transport van restwarmte naar
de Leidse regio (WarmtelinQ+). De andere betreft een transportnet voor (voornamelijk) aardwarmte
die gewonnen wordt rond Katwijk en Noordwijk naar andere gemeenten aan de westzijde van de
regio. Voor beide plannen is de aanleg kansrijk, maar nog niet zeker. Ook is er nog niet veel duidelijk
over de mogelijke tracés. Als ze doorgaan, geldt voor allebei dat ze waarschijnlijk vanaf de tweede
helft van dit decennium operationeel zijn.
De provincie en de Gasunie voeren op dit moment een studie uit naar een integraal ontwerp voor
een warmtetransportsysteem in Zuid-Holland. Hieruit blijkt dat het in de toekomst ook denkbaar is dat
warmtelevering aan de tuinbouw in het Westland en het bestaande tracé in ‘Oostland’ via
Zoetermeer naar onze regio wordt doorgetrokken.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Figuur 5.3: Mogelijke toekomstige warmtenet tracés.
Bron: [RES Holland Rijnland].
Ruimtelijke impact
De ingetekende warmteleidingen zien we bovengronds niet terug. Bij de meeste warmtebronnen
staat er slechts een kleine winningsinstallatie. Alleen zonthermie en warmteopwek met elektriciteit
vormen hierop een uitzondering. De overgang van aardgas naar duurzame warmte, is dus boven de
grond weinig zichtbaar. Dit geldt echter zeker niet voor de ondergrond. Alle warmtenetten, open of
gesloten WKO-systemen en systemen voor warme-opslag moeten een plek in onze ondergrond
krijgen. Ook in gebouwen moeten allerlei zaken worden aangepast, zoals het installeren van nieuwe
installaties of warmte-afgiftesystemen. Al met al gaat er veel veranderen, ook al is dat niet altijd even
zichtbaar.
5.4.5 Verdelingsafspraken regionale warmtebronnen
In onze regio zijn verschillende bovenlokale bronnen schaars, zoals geothermie, aquathermie,
restwarmte uit Rotterdam en biogas. De lokale Transitievisies Warmte doen een beroep op deze
bronnen. Tegelijkertijd nemen private partijen initiatieven om deze bronnen te ontwikkelen. Daarom
is het uit maatschappelijk oogpunt nodig het gebruik van die bronnen met elkaar af te stemmen. Dat
doen we gemeenten door onderling hun TVW's met elkaar afstemmen.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>De partners in de RES regio Holland RIjnland starten in het tweede kwartaal van 2021 een proces
om tot afspraken te komen over de verdeling van bovenlokale duurzame warmtebronnen over de
regio . Het doel hiervan is:
• Bereiken van een zo goed mogelijke verdeling van deze bronnen.
• Voorkomen dat (voortijdige) lokale keuzen een optimale bronnenverdeling in de weg staan.
• Zorgen dat initiatieven van marktpartijen passen bij een regionaal wensbeeld over de inzet van
      deze bronnen en de ontwikkeling van een open regionale energie-infrastructuur.
In dat proces worden de voor zover nu bekende of verwachte wettelijke kaders geïnventariseerd en
wordt de (sub)regionale beschikbaarheid van bronnen meegenomen. Als uitkomst van dat proces zal
bekend zijn:
      • Welke uitgangspunten, principes en criteria bij keuzen worden gebruikt. Te denken valt aan
           minimale systeemkosten, zo snel mogelijk CO2 reduceren, et cetera.
      • Welke beleidsmatige en privaatrechtelijke middelen kunnen worden gebruikt om de doelen te
           bereiken. Te denken valt aan kavelplannen, leidingverordeningen, et cetera.
      • Hoe deze middelen gebruikt gaan worden.
      • Welke van deze middelen binnen de regio onderling worden afgestemd.
      • Hoe de besluitvorming bij bronverdelingen is georganiseerd. Welke gremia en rol spelen en
           hoe daar wordt besloten.
Dit proces moet in 2021 tot de beoogde resultaten leiden. Er worden hierover bestuurlijke keuzes
gemaakt, waarbij alle portefeuillehouders in de RES-regio zijn betrokken.
5.4.6 Transitiepaden tot 2050
We verwachten in 2050 over voldoende duurzame bronnen te beschikken om alle woningen en
utiliteiten fossielvrij te verwarmen. De meeste bronnen en bijbehorende netten zijn echter nog niet
bruikbaar of beschikbaar. Ze komen de komende drie decennia stapsgewijs beschikbaar. De
overgang naar een definitieve duurzame verwarmingsmethode gaat dus in stappen.
Dit betekent dat het gemiddelde huishouden voor 2050 nog een of twee keer de
verwarmingsinstallatie moet vervangen. Daarbij is het belangrijk dat op elk moment een no-regret-
keuze kan worden gemaakt, die past bij het beoogde einddoel. De precieze keuze hangt dan af van
de situatie van het te verwarmen gebouw en de eindoplossing die in 2050 wordt verwacht.
Belangrijke uitgangspunten bij het maken van een keuze zijn:
• De focus ligt altijd op rendabele en op zichzelf staande isolatiestappen van bestaande woningen.
• Iedereen kan een passende warmteoplossing kiezen die betaalbaar, duurzaam en betrouwbaar
      is, waarbij:
               a. Een overgang naar een (collectieve) alternatieve oplossing alleen plaatsvindt
                   wanneer voldoende zeker is dat dit de meest aantrekkelijke oplossing is.
               b. Er ruimte is voor individueel en lokaal initiatief.
• Er vrijheid is bij het bepalen (en mogelijk faseren) van het individuele overstapmoment naar een
      duurzame warmtevoorziening.
Wij zetten op de volgende transitiepaden in.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>  Transitiepaden      2021-2030                2030-2040                   2040-2050
  Energiebesparing    • Maximaal inzetten op   • Blijven besparen.         • Blijven besparen.
  (Isoleren, gedrag,  energiebesparing, ook
  zonthermie)         bij komst grootschalig
                      warmtenet.
  Keuze               • Minimaal Label D       • Minimaal label C          • Minimaal label B-woningen,
  Gemeentelijk/       woningen, label B        woningen, label A           Utiliteitsbouw
  lokaal              Utiliteitsbouw.          Utiliteitsbouw.             energieneutraal.
                                               • Op gang komen             • Zonthermie op 30% van de
                                               zonthermie op daken.        daken.
  Warmtenetroute      • Verkennen collectieve
                                               • Afhankelijk van
                      opties in TVW en
                                               ontwikkelingen Rotterdam
  Keuze collectief/   bouwen waar mogelijk
                                               en geothermie opschalen
  regionaal           (geothermie,
                                               van warmtenetten.
                      aquathermie).
                      • Maximaal, maar         • Mogelijke verknoping
                      haalbaar en betaalbare   warmtenetten, zowel vraag   • Afhankelijk van
                      koppeling van rest-      als aanbod.                 ontwikkelingen Rotterdam en
                      warmtenet Rotterdam.     • Mogelijke                 geothermie opschalen van
                                               temperatuurverlaging        warmtenetten.
                      • Stimuleren lokale
                                               warmtenetten.               • Overal waar mogelijk
                      (kleine) warmtenetten,
                                               • In afwachting van         gekoppelde warmtenetten,
                      onder voorwaarde dat
                                               warmtenet tijdelijke        ook aan andere regio's.
                      ze verknoopt kunnen
                                               hybride warmtepompen.
                      worden. Mogelijk op
                                               • Toepassing Ondergrondse
                      tijdelijke bronnen.
                                               Hoge-temperatuuropslag.
                      • In afwachting van
                                               • Piekcentrales op
                      warmtenet tijdelijke
                                               duurzame bronnen.
                      hybride warmtepompen.
                      • Ontwikkeling
                      Warmteopslagsystemen.
  Elektrificatieroute • Nieuwbouw en alle      Afhankelijk van ontwik-     Afhankelijk van
                      kansrijke wijken uit de  kelingen all-electric       ontwikkelingen all-electric
                      TVW van gemeenten.       (comfort, kosten,           (comfort, kosten, tech-
  Keuze Individueel   • Geen actieve           technologie) en ontwikke-   nologie) en ontwikkeling
                      elektrificatiestrategie. ling waterstof en warmte.   waterstof en warmte.
  Duurzaam            • Geen inzet van         Inzet in piekcentrales.     Inzet in piekcentrales.
  gasroute            duurzaam gas. Aanbod is  Verder afhankelijk van      Verder afhankelijk van
  Keuze: voorlopig    te laag.                 ontwikkeling waterstof en   ontwikkeling waterstof en
  landelijk                                    ontwikkelingen all-electric ontwikkelingen all-electric en
                                               en restwarmte.              restwarmte.
Tabel 5.3 Transitiepaden. Hoe donkerder, hoe meer gemeentelijke inzet nodig is.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Bron: [RES Holland Rijnland].
Vanuit de RES is het logisch om vooral in te zetten op het transitiepad Energiebesparing en de
Collectieve warmtenetroute. Na 2030 wordt duidelijker of regionaal ook een grotere inzet nodig is op
elektrificatie en de duurzame gasroute. Dit hangt af van het tempo van energiebesparing en de
ontwikkeling van de warmtenetroute.
  5.5 Kansen, onzekerheden en knelpunten
Zoals we in het begin van dit hoofdstuk al aangaven, komen we op de weg naar een aardgasvrije
regio verschillende uitdagingen tegen. Een aantal knelpunten zijn we al tegengekomen. We zien
echter ook kansen. Hieronder vindt u een overzicht van zowel de huidige als de toekomstige
knelpunten en kansen.
5.5.1 Kansen
We zien de volgende kansen voor de warmtetransitie in onze regio:
    • Bij de aanleg van warmtenetten kunnen we inwoners (financieel) laten deelnemen.
    • Als we grootschalig warmte kunnen opslaan, kunnen we meer warmte halen uit
          warmtebronnen zoals aqua-, geo- en zonthermie.
    • De technologische ontwikkelingen gaan snel. Denk aan PVT-panelen, een eventuele
          uitbreiding van of koppeling aan het warmtenet van Amsterdam, of de warmte vanuit
          IJmuiden/Haarlem naar het noordelijke deel van onze regio (Duin- en Bollenstreek).
    • Warmtetechnieken, warmteopslag en geothermie worden steeds meer haalbaar en
          betaalbaar.
    • We zien kansen om verschillende opgaven aan elkaar te koppelen. Het uitvoeren van de
          warmtetransitie kan leiden tot andere klimaatinitiatieven in buurten.
5.5.2 Knelpunten en onzekerheden
In onze regio zien wij de volgende knelpunten bij de warmtetransitie:
• Financiën:
               o De regelgeving rond energiesubsidies in de glastuinbouw maakt het op dit moment
                   voor glastuinders financieel aantrekkelijk naar een WKK op aardgas op te
                   schakelen. Hierdoor stijgt de CO2-uitstoot.
               o Vanwege de vele en grote onzekerheden is de financierbaarheid van warmte-
                   initiatieven vaak onhaalbaar.
               o Momenteel is ieder duurzaam alternatief duurder dan aardgas. Hierdoor willen nog
                   weinig inwoners en bedrijven van aardgas af.
               o De warmtetransitie vraagt om grote gemeentelijke inspanningen. Daarvoor hebben
                   gemeenten nu vaak niet voldoende middelen.
• Bevoegdheden
               o Gemeenten krijgen, zoals het er nu uitziet, in de nieuwe warmtewet bijzonder weinig
                   bevoegdheden of andere middelen om hun inwoners te bewegen aan de
                   warmtetransitie deel te nemen.
               o Bij het verdelen van schaarse warmtebronnen hebben gemeenten nauwelijks
                   middelen om te sturen op een optimaal gebruik van dergelijke bronnen.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>•   Bronnen:
            o    We zijn sterk afhankelijk van technologische ontwikkelingen en marktinitiatieven,
                 vooral voor de ontwikkeling van geothermie en die van zonthermie.
            o    Aqua- en zonthermie zijn belangrijke schakels in de regionale warmtemix. Ze
                 leveren echter warmte in het seizoen dat er minder vraag is. Daardoor valt het
                 moment van het grootste warmteaanbod niet samen met het moment van de
                 grootste warmtevraag.
            o    We zien zowel in het veld als op het dak een concurrentie van zonnepanelen die
                 elektriciteit opwekken en warmtecollectoren. Voorlopig gaan we uit van het gebruik
                 van 1 procent van het beschikbare oppervlak voor warmteopwekking. Dit moet
                 echter per gemeente en per locatie nog verder worden uitgewerkt.
            o    In de regio Holland Rijnland vinden diverse biomassastromen al hun weg naar
                 vergisters. Daar worden ze onder meer omgezet in biogas en groen gas en worden
                 ze al gedeeltelijk in het gasnet ingevoerd. Door de huidige capaciteit van de in de
                 regio aanwezige vergisters lijkt het op korte termijn niet haalbaar om dat aandeel
                 aanzienlijk te verhogen.
            o    Groene waterstof (waterstof gemaakt van duurzame opgewekte elektriciteit) is
                 voorlopig zeer beperkt aanwezig. Daarom is er voor de daarop aangewezen wijken
                 nog geen geschikte duurzame oplossing.
•   Ruimte:
        o Bij intensief gebruik van de ondergrond kunnen knelpunten ontstaan, vooral in sterk
            verstedelijkte gebieden. Denk daarbij aan geothermie, ondergrondse opslag,
            warmtenetten en WKO-systemen.
5.6 Randvoorwaarden
Om zo snel en goed mogelijk over te schakelen op duurzame warmtebronnen, zijn er tot slot een
aantal zaken die op landelijk niveau moeten worden geregeld. Welke zaken dit zijn, leggen we
hieronder kort uit.
•   Beleidsinstrumenten en budget
    De warmtetransitie is een grote en ingrijpende verandering voor huishoudens en bedrijven. Zo’n
    verandering kan niet slagen zonder regie en ondersteuning met middelen vanuit het Rijk. Zonder
    beleidsinstrumenten en financiën zijn uitvoerende partijen en gemeenten niet in staat de rol te
    spelen die hen is toebedacht.
•   De komst van de Wet Collectieve warmtevoorziening (Warmtewet 2.0)
    Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat is bezig met een nieuwe warmtewet, waarin
    leveringszekerheid, betaalbaarheid en duurzaamheid van het toekomstige warmtesysteem
    worden gewaarborgd. De consultatieversie van de nieuwe warmtewet leverde bijzonder veel
    reacties op. Het ministerie gaf in een brief van 14 december 2020 een beeld van de wijzigingen
    die worden doorgevoerd. Doordat het kabinet demissionar werd, wordt de inhoud van een
    nieuwe warmtewet pas later in 2021 duidelijk. Het uitblijven van duidelijkheid vertraagt ook de
    warmtetransitie en de plannen van gemeenten om wijken van het aardgas af te koppelen.
•   Stimulerende prijs- en belastingontwikkelingen van aardgas en aardgasvervangers
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   De meeste nieuwe warmtebronnen kosten burgers meer dan aardgas nu. Zolang dat zo blijft, is
   de bereidheid om over te stappen gering. Dus is een financiële prikkel – bijvoorbeeld via SDE++-
   subsidie of andere overheidsregelgeving - nodig om nieuwe bronnen een kans te geven.
•  Doorontwikkeling samenwerking
   Tussen de regio, de provincie en het Rijk is meer samenwerking nodig om de energietransitie te
   laten slagen., Daarvoor is ook intensieve samenwerking nodig met lokale partners zoals
   woningcorporaties en netbeheerders.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>6. Elektriciteit
++++++
[kader]
Elektriciteit in het kort
De regionale ambitie is om in 2030 1,05 TWh aanvullende opwek van hernieuwbare elektriciteit
gerealiseerd te hebben. Dit is gezien de ambities uit het Regionale Energieakkoord en de nationale
opgave van 35 TWh een passende inzet voor de regio. Deze inzet wordt opgewekt door een
combinatie van zonnepanelen op grote daken (ca 0,25 TWh), zonnevelden en windturbines. Voor de
laatste bijdrage zoeken we naar passende locaties vanuit het elektriciteitsnetwerk, de ruimtelijke
kwaliteit en het bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak. De zoekgebieden hiervoor zijn ruimtelijk
geduid. De meest kansrijke zoekgebieden van dit moment dekken theoretisch de genoemde ambitie.
Maar het lijkt raadzaam om in aanvulling hierop nog meer zoekgebieden toe te voegen als onderdeel
van de ontwikkeling van de RES 2.0. We denken dan onder andere aan gebieden langs
infrastructuur die als reserve zoekgebied op onze kaart met zoekgebieden zijn aangegeven.
[\kader]
++++++
[intro]
Dit hoofdstuk beschrijft de inzet van de RES-regio Holland Rijnland op het gebied van
hernieuwbare elektriciteit in 2030. Daarbij onderbouwen we deze inzet voor wat betreft de
hoeveelheid en techniek. Ook geven we aan hoe en waar in de regio gebieden worden
gezocht om invulling aan deze ambitie te geven.
   6.1 Ambitie
De regionale ambitie voor opwek van duurzame elektriciteit, ook wel het regionale bod genoemd,
komt voort uit het eerdere Energieakkoord van de regio. Omdat de RES 2030 als tijdshorizon kent, is
de ambitie uit het Energieakkoord in lijn gebracht met 2030. Daarmee is de ambitie om 1,14 TWh
meer duurzame elektriciteit op te wekken in 2030, ten opzichte van 2014. Op dit moment is ten
opzichte van 2014 0,09 TWh gerealiseerd. De projecten die al in de pijplijn zitten (totaal 0,11 TWh)
zijn te onzeker om als gerealiseerd mee te tellen en nemen we daarom mee in de totale opgave. Dit
betekent dat op dit moment de huidige opgave nog 1,05 TWh bedraagt.
Daarbij is de planning relevant: gezien de ervaring met doorlooptijden is het nodig om voor in 2030
gerealiseerde projecten per 2025 vergunningen aan te vragen. Vanuit de nationale opgave is dus
sprake van urgentie om tot concretisering van de zoekgebieden te komen.
Deze ambitie kent bijdragen vanuit Zon op Dak (zie paragraaf 6.2), Zon en Wind op Land (zie
paragraaf 6.3). Onderstaande tabel geeft op hoofdlijnen weer wat de denkrichting is voor de
verdeling daarvan.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Figuur: Opwek van elektriciteit tot 2030.
Bron: RES Holland Rijnland
Deze tabel moet als volgt worden gelezen:
     • Er ligt momenteel voor 0,07 TWh aan zonnepanelen op kleine daken (voornamelijk
         woningen, maar ook kleine bedrijven of kantoren). De verwachting/het doel is dat dit in 2030
         meer dan verdrievoudigd is naar 0,24 TWh.
     • Er is momenteel in onze regio 0,09 TWh grootschalige opwek gerealiseerd: daarbij gaat het
         om zonnepanelen op grote daken (0,04 TWh) en de bestaande windturbines langs de A4 en
         N11 (0,05 TWh). In onze regio hebben we nog nauwelijks grootschalige zonnevelden.
     • Op basis van de projecten die zijn gepland of zoals gezegd ‘in de pijplijn’ zitten, is
         aannemelijk dat er 0,11 TWh aan grootschalige opwek plaats zal vinden: 0,07 TWH aan zon
         op grote daken en zonnevelden en 0,04 TWh wind
     • De ambitie voor 2030 is 1,14 TWh aan grootschalige opwek. Daarvan is 0,09 TWh al
         gerealiseerd, dus blijft er een ambitie van 1,05 TWh over. Wanneer ervan wordt uitgegaan
         dat de projecten in de pijplijn ook snel gerealiseerd gaan worden, blijft er een resterende
         ambitie van 0,94 TWh over. Om de totaal te realiseren ambitie scherp in beeld te blijven,
         houden we echter 1,05 TWh aan.
We volgen daarbij vanzelfsprekend alle interessante aanvullende ontwikkelingen en innovaties die
hieraan kunnen bijdragen. Denk hierbij aan bijvoorbeeld waterstof en eventueel kernenergie of
innovaties die we nu nog niet kennen (zie ook hoofdstuk 1). Zeker gezien de nationale doelstellingen
voor 2050. Tegelijkertijd is in het Klimaatakkoord afgesproken dat alle regionale bijdragen aan de
nationale opgave voor 2030 uit de genoemde bewezen en bestaande technieken van zonne- en
windenergie moeten bestaan. Daarbij is gerekend met de huidige stand van de techniek.
De paragrafen hierna gaan nader in op de regionale inzet, per onderdeel van de hierboven
genoemde bijdrage. Vertrekpunt voor onze regionale samenwerking is dat de opgave voor duurzame
opwek in onze regio evenwichtig landt in de regio, rekening houdend met de mogelijkheden van elke
RES-partner.
Voor een dichtbevolkte regio als Holland Rijnland betekent dat, dat alle betrokken partijen op een of
andere manier concessies moeten doen om een en ander mogelijk te maken. In de bestuurlijke
samenwerking wordt het belang van collectiviteit en samenwerking benadrukt. Ook uit de Wensen en
Bedenkingen van gemeenteraden op de Concept RES blijkt dat ‘een eerlijke verdeling van de lasten
over de regio’ als uiterst belangrijk voor het draagvlak wordt gezien.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>  6.2 Zon op daken
Om het buitengebied zoveel mogelijk te ontzien, zetten we sterk in op zon op daken. In de afgelopen
periode nam het aantal zonnepanelen op daken snel toe. Hoewel nog een flinke groei mogelijk is, is
onzeker hoe deze ontwikkeling verder gaat. Ook omdat dit afhankelijk is van vele, niet altijd door
onszelf te beïnvloeden, factoren. De verwachting is dat verdere groei richting 2030 voor een deel
vanzelf optreedt. Versnelling is mogelijk als de overheid ondersteuning biedt. De bijlage ‘Routekaart
Zon op daken’ toont de mogelijkheid voor het opwekken van energie uit zon op kleine en grote
daken. Ook toont de bijlage de kansen en belemmeringen en het beschikbaar en gewenst
instrumentarium voor het bevorderen van zon op dak [zie Bijlage 6.3].
6.2.1 Ambitie en doelstelling
We hebben als regio de ambitie dat alle daarvoor geschikte daken in 2050 een tweede functie
hebben. Daarbij gaat vanuit de RES de voorkeur uit naar het produceren van elektriciteit en warmte
uit zon (zonnepanelen, zonnecollectoren). Ook is er vanuit de opgave van klimaatadaptatie behoefte
aan het vasthouden van water en bevorderen van biodiversiteit via groene daken.
Meer specifiek voor zon op dak zijn hieronder de ambities samengevat. Onderscheid is gemaakt
tussen ´kleine´ en ´grote´ daken, aangevuld met zon-thermische opwek.
                                            Ambitie 2030
  Zon-PV < 15kWp (kleine      daken1)       De al ingecalculeerde groei naar 0,24 TWh waarmaken
                                            (dit telt niet mee voor het RES-bod).
  Zon-PV > 15 kWp (grote daken2)            0,25 TWh (22 procent van de ambitie voor opwekking van
                                            elektriciteit).
  Zon-thermisch                             0,03 TWh (3 procent van de woningen in Holland Rijnland
                                            krijgt 50 procent van de eigen warmtevraag via
                                            zonthermie)
1 particulieren, met een vermogen van minder dan 15 kiloWatt piek = minder dan 50 panelen
2
  bedrijven, scholen, zorginstellingen etc., >15kWp = meer dan 50 panelen
Bovenstaande ambitie is mede ingegeven vanuit optimale benutting van het elektriciteitsnet,
rekening houdend met een goede balans tussen zonne- en windenergie (zie ook bijlage 6.1 over
systeem efficiëntie). Daarbinnen zoeken we naar een zo groot mogelijk zonaandeel op dak
(vergeleken met zonnevelden en windenergie).
Zon op kleine daken
De regio sluit aan op de landelijke lijn in het Klimaatakkoord en onderschrijft deze als ambitie. Het
aantal zonnepanelen op kleine daken is gegroeid in de periode waarin gebruik van zonnepanelen
werd gestimuleerd. We gaan hiermee door om deze groei te kunnen voortzetten. De verwachte en
geambieerde toename levert hernieuwbare elektriciteit. Deze komt beschikbaar voor de regio, maar
telt niet mee in de bijdrage van de regio in de nationale opgave. Voor zon op kleine daken is de
autonome groei (van landelijk 7 TWh, waarvan 0,24 TWh voor Holland Rijnland) al ingecalculeerd in
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>het Klimaatakkoord. De opbrengst van zon op kleine daken telt alleen mee voor het RES-bod als er
meer geproduceerd wordt dan 0,24 TWh. Dat is op dit moment niet de verwachting.
Zon op grote daken
Opwek van zonne-energie op grote daken (meer dan 50 panelen) ontwikkelt zich steeds sneller. De
verwachting is dat deze toename ergens tussen nu en 2030 afvlakt, omdat er minder (bruikbaar)
dakoppervlak overblijft. De regionale inzet van 0,25 TWh is op basis van groeiprognoses realistisch.
Niet alle daken zijn daadwerkelijk geschikt voor opwek, bijvoorbeeld omdat het dak niet stevig
genoeg is. Daarbij zijn ook de geschikte daken niet allemaal (tijdig) inzetbaar voor opwek. Zo moeten
eigenaren willen meedoen, en moeten we rekening houden met beperkingen van en benodigde
aanpassingen aan de netinfrastructuur.
Zon-thermisch
De theoretische potentie voor Zuid-Holland wordt ingeschat op 10 tot 30 procent van de
warmtevraag. De match tussen productie en gebruik van warmte ligt tussen de 0-20 procent (CE
Delft 2020, Verkennend onderzoek zonthermie Zuid-Holland). Een ambitie van 1,5 procent van de
warmtevraag zien we als realistische inschatting (3 procent van huishoudens krijgt dan 50 procent
van hun warmtevraag via zonthermie). Zonthermie is nog niet zo bekend als zon-PV en financieel
momenteel minder aantrekkelijk. Een combinatie van zon-PV en zonthermisch is mogelijk in PVT-
panelen.
6.2.2 Uitvoering en instrumentarium
De realisatie van de gestelde ambitie is belegd bij gemeenten. Elke gemeente werkt in het eigen
lokale beleid uit op welke manier ze zon op daken wil stimuleren. Op regionale schaal vraagt dit om
reguliere monitoring van het doelbereik, zodat in onderlinge samenspraak zo nodig kan worden
bijgestuurd. Tevens kan op regionale schaal ondersteuning plaatsvinden in bijvoorbeeld de vorm van
kennisdeling.
Om de ambitie invulling te geven, zetten gemeenten onder meer in op het verleiden en faciliteren van
dakeigenaren. Het gaat dan om het benadrukken van kansen, het focussen op meerwaarde en het
wegnemen van belemmeringen. In de Routekaart Zon op daken (zie Bijlage 6.3) staat welke
specifieke doelgroepen er zijn en welke specifieke belemmeringen zij ervaren. Dit helpt bij het
uitwerken van een uitvoeringsplan. Door in de communicatie kansen te benadrukken, dragen we bij
aan een positieve houding en bereidheid ten opzichte van zon-PV of zonthermie. Denk hierbij aan
kansen als: bespaart geld, beter voor het milieu, status, onafhankelijkheid.
Er is een aantal instrumenten beschikbaar om op realisatie van de ambitie te kunnen sturen, namelijk
diverse subsidies, leningen en ondersteuning zoals dakscans. Per doelgroep zijn er mogelijkheden
om de belangrijkste belemmeringen weg te nemen. In de Routekaart Zon op dak (Bijlage 6.3) staat
welk instrument beschikbaar is per doelgroep.
In aanvulling op de al beschikbare instrumenten is aanvullend instrumentarium nodig. Een lobby
richting het Rijk is voor de volgende instrumenten met bijbehorende doelgroepen zinvol om bij te
dragen aan het versnellen van de realisatie van zon op daken:
• Continueren salderingsregeling.
• Woningwet (sociale huurders & woningcorporaties).
• Postcoderoosregeling (energiecoöperaties).
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>•    Gemeentelijk beheer eigen vastgoed.
•    Sociale huurders en woningcorporaties.
•    SDE++ (eigenaren van bedrijven op bedrijventerrein).
•    Bestuurlijke afspraak maken met alle overheidslagen om in 2030 80 procent van alle
     overheidsgebouwen te benutten voor zon op dak (PV of thermisch), klimaatadaptatie of
     biodiversiteit.
• Bij nieuwbouw de eis stellen om ‘solar ready’ te bouwen (dak geschikt voor plaatsen
     zonnepanelen).
In de Routekaart (Bijlage 6.3) staat welke belemmeringen hierbij optreden en welke wijziging van het
instrumentarium we voorstellen.
  6.3 Zon en wind op land
Aanvullend op zon op dak, vraagt de regionale ambitie om realisatie van de bestaande manier voor
duurzame opwek, te weten zon en wind op land. Wind op zee maakt geen onderdeel uit van de
afweging in de RESsen, aangezien deze vooral ingezet gaan worden voor de grootverbruikers van
elektriciteit in het land zoals de industrie. De afweging om te komen tot tot een keuze voor de
zoekgebieden is hieronder beschreven in paragraaf 6.3.1. Op basis van interactie met
belanghebbenden (bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties, volksvertegenwoordigers en
bestuurders) en intensieve ambtelijke samenwerking is op basis van het Energieakkoord aan deze
afweging vorm gegeven r. In Bijlage 6.4 staat op welke manier dit proces is verlopen en hoe
participatie en interactie met alle betrokkenen hebben plaatsgevonden.
    6.3.1 Afgewogen inzet
De regionale inzet is nadrukkelijk het resultaat van afweging van verschillende aspecten. Gegeven
de landschappelijke kwaliteiten van onze regio en de verschillende opgaven die op termijn ruimte
vragen, zetten we als regio nadrukkelijk in op zon op dak. Zo ontzien we zo veel als mogelijk open
ruimte binnen onze regio. Daarbij zijn we ambitieus en tegelijkertijd realistisch. We zetten in op een
haalbare, realiseerbare inzet vanuit praktische uitvoerbaarheid, ook vanuit de ervaringen van de
afgelopen jaren.
De inzet van grootschalige zon en wind op land is het resultaat van een brede afweging van
verschillende aspecten. Onderstaand figuur geeft dit schematisch weer. Hieronder lichten we deze
aspecten nader toe.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Figuur: Afweging bij duurzame opwek in de RES
Bron: NPRES
Systeemefficiëntie
Opwek van hernieuwbare elektriciteit vraagt om aansluitingen op het bestaande elektriciteitsnet. Het
huidige netwerk is voor een groot deel ontworpen op eenrichtingsverkeer: levering en distributie
richting gebieden die veel stroom gebruiken. Het netwerk kent op dit moment relatief weinig
mogelijkheden om grootschalige opwek op te vangen. Hiermee hebben keuzes over de opwek
nadrukkelijk gevolgen (zogenoemde ‘netimpact’). De locatie, het soort techniek en het tijdstip kunnen
invloed hebben op de kosten en haalbaarheid. Als uitbreidingen of aanpassingen van het
elektriciteitsnet nodig zijn, vraagt dat om tijd, ruimte en geld. Om het bestaande systeem zo efficiënt
mogelijk te benutten en eventueel uit te breiden, en maatschappelijke kosten en investeringen te
beperken, is het nodig om goed rekening te houden met de impact op het elektriciteitsnet. Daarbij
gaat het in elk geval zo veel mogelijk om:
• Bij voorkeur gebruik maken van bestaande ruimte in een al voorziene uitbreiding (de
     investeringsagenda van netbeheerder Liander) van het elektriciteitsnet. Hiervoor zijn niet direct
     aanvullende investeringen nodig en snel realiseerbaar.
• Vraag een aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar plaatsen. Dit kan de hoeveelheid benodigde
     infrastructuur beperken.
• Zo mogelijk enkele clusters van duurzame opwek nastreven. Grotere projecten zijn eenvoudiger en
     kostenefficiënter op het net aan te sluiten en hiermee is ook een relatie te leggen naar ruimtelijke
     kwaliteit.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>•    Een evenwichtige verdeling van opwek door zon en wind, bij voorkeur in de verhouding van 1 op
     1 per onderstation. Aangezien zon en wind niet vaak tegelijkertijd pieken en ook verschillen in
     impact, kan dit de benodigde uitbreidingen beperken. Het beperken van maatschappelijke
     kosten vraagt om voldoende inzet op windenergie.
Een uitgebreide toelichting op systeemefficiëntie en netimpact is opgenomen als Bijlage 6.1.
Kwantiteit
De hoeveelheid hernieuwbare elektriciteit volgt op de ambitie uit het Energieakkoord Holland
Rijnland uit 2017. Daarin staan al afspraken over de ambitie in de regio: 1,05 TWh.
Ruimtelijke kwaliteit
Opwek van hernieuwbare elektriciteit vraagt om ruimte. Die is schaars binnen onze regio. We willen
de ruimtelijke en landschappelijke kwaliteiten koesteren. Bovendien komen de komende periode
vanuit verschillende opgaven claims op diezelfde ruimte. Daarom combineren we waar mogelijk
functies en sluiten we aan op andere bestaande ruimtelijke functies. Meer concreet is op basis van
het doorlopen proces van de afgelopen jaren een aantal richtinggevende principes naar voren
gekomen:
• Opwek langs grootschalige infrastructuur biedt mogelijkheden. Deze gebieden worden vaak
     gezien als hinderzones voor andere ontwikkelingen. Bovendien geeft duurzame opwek langs
     grootschalige infrastructuur wegen een extra accent. Er kunnen zogenoemde energiewegen
     door het (stedelijk) landschap ontstaan.
• Het betrekken van meer A- en N-wegen voor zon en wind, vergroot de keuzemogelijkheden en
     daarmee de totale potentie.
• Zonneparken en/of windturbines bij infrastructurele knooppunten zorgen voor extra markering
     van deze knooppunten.
• Het gebruik van de randen van dorpen en steden voor wind- en zonne-energie benadrukt de
     overgang tussen stad en land.
• Meervoudig ruimtegebruik met zonnepanelen op (grote) daken, spoorbanen en geluidsschermen
     zorgt voor het zo goed mogelijk benutten van restruimtes binnen en buiten de stad en het dorp.
• Op basis van recreatie- en natuurwaarden zijn de Natura 2000-gebieden, NNN-gebieden en de
     voor de Duin- en Bollenstreek kenmerkende (beschermde) eersteklas bollengronden in deze
     RES uitgesloten voor duurzame opwek .
Zie voor een uitgebreide toelichting over de afweging voor ruimtelijke kwaliteit Bijlage 6.2.
Draagvlak en acceptatie
Zowel maatschappelijke als bestuurlijke acceptatie voor grootschalige opwek vraagt om intensieve
dialoog en participatie. Op basis van de participatie tot nu toe op zowel regionale als op lokale
schaal, is vanuit lokale schaal richting gegeven aan de opties.
De energietransitie is in heel Nederland, en ook in deze regio, een thema dat steeds meer begint te
leven en ook tot discussie leidt. Er zijn ondertussen diverse belangengroepen in onze regio. Maar er
zijn ook steeds meer initiatiefnemers voor grootschalige opwek van elektriciteit die zich in een
bepaald gebied hebben verenigd, te weten:
      • Samenwerkingsverband N207: Rijnland Energie Coöperatie, Windunie, Vereniging
          Windpark N207.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>      •   De Coalitie N11: energiecoöperaties langs de N11 en de Natuur en Milieu Federatie Zuid-
          Holland.
      •   Grootschalige opwek lans N11 door windpark en e-boilers: Heineken, Eneco, Liander,
          gebiedscoöperatie Groener Zoeterwoude, coöperatie Rijnland Energie en lokale agrariërs.
      •   Local Energy Community Greenport Boskoop: ondernemers Greenport Boskoop.
      •   Initiatieven van LTO in de regio (Erf van de Toekomst) en initiatiefnemers voor
          verduurzaming van de tuinbouw in de regio.
De komende periode wordt er zoveel mogelijk op gebiedsgerichte wijze, en met als uitgangspunt de
kansenkaart, met deze partijen gesproken. Ook wordt de participatie verder vormgegeven.
6.3.2 Ambitie en doelstelling
Realisatie van de regionale ambitie vraagt om 0,78 TW aan extra inzet (en 0,89 TWh aan inzet,
inclusief de projecten die al in de pijplijn zitten) aan wind en zon op land. Om hieraan invulling te
geven, worden de in de onderstaande kaart (voor een grotere versie van deze kaart zie bijlage 6.6.)
aangegeven zoekgebieden nader onderzocht:
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Wat ziet u op deze kaart? In de regio Holland Rijnland staan momenteel tien windturbines, die ook
ingetekend zijn op de kaart. Vervolgens ziet u twee zogenoemde VRM-locaties ingetekend, die staan
voor de Visie Ruimte en Mobiliteit van de provincie. [voetnoot: Het feit dat deze gebieden
opgenomen zijn in de VRM betekent dat provincie en gemeenten gecommitteerd zijn aan
ontwikkeling van deze locaties]. Het betreft hier de eerder door de provincie aangewezen
zoeklocaties voor windturbines: aan het Valkenburgse Meer in Katwijk en nabij het AKZO-terrein in
Sassenheim, Teylingen. Dit zijn dus ook mogelijke zoekgebieden voor wind.
Op de kaart ziet u ook de grote daken ingetekend, waarop ruimte is voor zonnepanelen. We denken
daarmee in 2030 0,25 TWh aan elektriciteit te kunnen opwekken. Het vraagt nog wel de nodige
inspanningen om dit, samen met de dakeigenaren, ook daadwerkelijk te kunnen realiseren.
Wanneer we verder kijken, zien we geel gearceerd de zoekgebieden voor zonnevelden.
Zonnepanelen in geluidswallen, bermen of parkeergarages zult u niet direct hierin terugvinden,
omdat die te klein zijn voor deze kaart. Vanzelfsprekend wordt daar wel naar gekeken. De
zoekgebieden voor zonnevelden liggen vooral langs de grotere weginfrastructuur en minimaal langs
provinciale (N-)wegen. In sommige gemeenten worden ook in andere gebieden kansen gezien voor
de opwek van elektriciteit via zon.
Blauw gestippeld zijn de zoekgebieden voor windturbines aangegeven. Ook hier weer vooral
geclusterd langs rijks- of provinciale wegen of op kruisingen van wegen.
De grootschalige opwek van elektriciteit willen we in nauwe samenwerking met onze buur RES-
regio’s (Noord-Holland Zuid, U16, Midden-Holland en Rotterdam Den Haag) realiseren. We trekken
daarin graag gezamenlijk op, hetgeen te zien is in het teken ‘RES-samenwerking’.
Voor zon en wind zou de opbrengst in totaal 0,8 TWh moeten zijn, om de ambitie van 1,05 TWh te
kunnen halen.
De gemarkeerde gebieden kunnen allemaal bijdragen aan de regionale ambitie. Om deze bijdrage te
concretiseren, is de komende periode aanvullende (lokale of bovenlokale) uitwerking nodig. In een
gemarkeerd gebied wordt gezocht naar mogelijkheden voor duurzame opwek. De omvang van het
gemarkeerde gebied zegt iets over de ruimte om te zoeken, maar het zegt niets over de omvang van
de duurzame opwek. Wanneer blijkt dat bestaande zoekgebieden afvallen of de verwachting is dat
de zoekgebieden in totaal niet het bod van 1,05 TWH realiseren, dan zal in eerste instantie binnen
de reserve zoekgebieden worden gezocht naar zoveel mogelijk ‘gelijkwaardige’ opties. Daarnaast
zien de deelnemers aan de RES het als een gezamenlijke verantwoordelijkheid om de komende
periode op zoek te gaan naar aanvullende kansen en zoekgebieden voor duurzame opwek.
6.3.3 Uitvoering en instrumentarium
Om tot realisatie van de regionale ambitie te komen, is het nodig om de vergunningen voor de
opwekvoorzieningen per 2025 te hebben verleend. Hiervoor is in eerste instantie nadere uitwerking
van de zoekgebieden nodig. Dit is belegd bij de gemeenten. Afhankelijk van de aard en omvang van
het zoekgebied is hierbij bovenlokale (subregionale) of regionale afstemming nodig en wenselijk.
Ook de provincie speelt hierin een nadrukkelijke rol.
Een eerste stap in het verdere uitwerkingsproces is om per regionale partner inzichtelijk te maken
welke aanpassingen van het eigen beleid het vraagt om tot de regionale ambitie te komen. In het
verlengde hiervan vraagt tijdige vergunningverlening om verankering in het beleid (omgevingsbeleid,
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>ruimtelijk beleid, participatiebeleid, et cetera). Realisatie van (grootschalige) energieprojecten vraagt
om opname in een (omgevings)visie, plan of programma. Als projecten in een latere fase concreet
zijn (RES 2.0 en 3.0), kan de juridische borging worden geregeld in omgevingsplannen. Voor de
realisatie van projecten kunnen omgevingsvergunningen worden afgegeven.
Parallel aan dit traject van ruimtelijke uitwerking en verankering vindt afstemming met de Regionale
Omgevingsagenda van Holland Rijnland plaats. Op deze manier kan een integrale ruimtelijke
afweging plaatsvinden.
Op regionale schaal vraagt dit om reguliere monitoring. Dat betreft monitoring van de voortgang van
zowel de beleidsaanpassingen als de realisatie zelf. Deze monitoring dient als basis voor het
onderlinge regionale gesprek over de vorderingen in relatie tot de ambities, en leidt eventueel tot
tussentijdse bijsturing.
Bijlage 6.5 bevat een handreiking voor de verankering van de RES-doelen in gemeentelijk en
provinciaal omgevingsbeleid. De handreiking draagt eraan bij dat iedere gemeente en de provincie
het volgende scherp voor ogen hebben:
• waar zij staat met haar omgevingsbeleid;
• wat te doen om de opbrengst van de RES 1.0 te kunnen verankeren in haar omgevingsbeleid en
      de bijbehorende instrumenten, én;
• wat te doen om de benodigde vergunningen voor zon- en windprojecten tijdig te kunnen
      verlenen, rekening houdend met de benodigde elektriciteits-infrastructuur
  6.4 Lokaal eigendom
Het Regionaal Energieakkoord van 2017 erkent al het belang van lokaal eigenaarschap in de
energietransitie. Het nationale Klimaatakkoord bevat het streven dat 50 procent van de grootschalige
opwek lokaal eigendom kent. Het doel hiervan is om de transparantie van besluitvorming te
verbeteren, bij te dragen aan een eerlijke verdeling van lusten en lasten en daardoor het
maatschappelijke draagvlak voor hernieuwbare energie te vergroten. Dit kan invulling krijgen via
procesparticipatie en financiële participatie in energieprojecten.
Geen juridische middelen
Overheden kunnen lokaal eigendom en andere vormen van financiële participatie alleen juridisch
afdwingen wanneer zij zelf grondeigenaar zijn (privaatrecht). Het bevoegd gezag kan de
initiatiefnemer niet juridisch verplichten om de omgeving financieel te laten deelnemen in de
ontwikkeling of exploitatie van een energieproject. Het bevoegd gezag mag bijvoorbeeld een
aanvraag voor een omgevingsvergunning voor een zonnepark niet weigeren, omdat een
initiatiefnemer niet de financiële participatiemogelijkheden heeft verkend of ingevuld, terwijl het
project verder wel past binnen het bredere ruimtelijke gemeentebeleid.
Sturen via participatiebeleid
Uit recente publicaties blijkt dat de overheid met participatiebeleid wel kan aansturen op
omgevingsparticipatie bij energieprojecten en lokaal eigendom. Daarvoor is het belangrijk dat de
overheid participatiebeleid vaststelt en dit beleid in het vergunningsverleningsproces toepast. En dat
initiatiefnemers zo vroeg mogelijk op het participatiebeleid gewezen worden.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Bijlage 6.7 bevat een advies hoe het proces rondom het verankeren van lokaal eigendom kan
worden ingericht. Daarbij wordt ingegaan op:
• De verschillende vormen van omgevingsparticipatie en financiële deelname in het bijzonder.
• De rollen die een gemeente (of het bevoegd gezag) kan vervullen om initiatieven te sturen, aan
     te jagen of tegen te houden.
• Het proces om te komen tot een beleidskader voor omgevingsparticipatie.
• De onderdelen van dat beleidskader.
• Inspirerende voorbeelden in Nederland.
• Te raadplegen bronnen voor het opstellen van participatiebeleid of voor meer informatie.
  6.5 Randvoorwaarden
Het halen van de regionale ambitie voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit is alleen mogelijk
als een aantal randvoorwaarden invulling krijgt. Onderstaand zijn deze samengevat.
• De beperkingen die voortkomen uit bestaand of voorgenomen beleid door het Rijk, provincie en
     gemeenten vragen aanpassing. Hiervoor is bereidheid nodig om deze beperkingen in overleg
     weg te nemen. Het meer of minder loslaten van al deze beperkingen in onze regio, is een
     politieke afweging. Handhaving van de huidige situatie resulteert in een bod dat evenredig met
     de beperkingen wordt verlaagd.
• Acceptatie en mogelijk draagvlak voor zonnevelden en windturbines vereisen spoedige
     zichtbaarheid van daadwerkelijke inzet van zon op grote daken. Maximale inzet op en realisatie
     van de potentie van zon op (grote) daken vraagt om meer dan het huidige stimuleringsbeleid.
     Het vraagt om een passend instrumentarium voor decentrale overheden. Dat kan voorzien in
     mogelijkheden voor verleiding of eventuele dwang. Hiervoor is op korte termijn aangepaste
     regelgeving op Rijksniveau nodig. Aangekondigde wijzigingen van de regelgeving bieden hierin
     eerste aanknopingspunten.
• De opwekopgave voor zowel zonneweiden als windturbines worden evenredig verdeeld over de
     regio, rekening houdend met de mogelijkheden van gemeenten.
• De investeringsagenda van netbeheerder Liander is sterk medebepalend voor de mogelijkheden
     en snelheid waarmee opwekvoorzieningen kunnen worden ontwikkeld . De huidige
     investeringsagenda baseert zich op de verwachte vraaggroei. Het beperken van
     maatschappelijke investeringen (kosten, ruimte, tijd) en een voortvarende ontwikkeling van
     opwek, vragen om optimale benutting van het elektriciteitsnetwerk. Dit resulteert in een
     gewenste verhouding in vermogens van wind en zon van 1:1 per onderstation. Dit vraagt
     nadrukkelijk om een evenwichtige inzet op zon én wind. Voor maatschappelijke acceptatie en
     mogelijk draagvlak is een continu participatieproces nodig. Op lokale en regionale schaal is dit
     gestart. Dit vraagt om opvolging. Steun vanuit het Rijk is, gezien de huidige maatschappelijke
     discussie over de energietransitie, onontbeerlijk.
• Financiële participatie op lokale schaal (lokaal eigendom) vraagt om verruiming van het
     (juridische) instrumentarium zodat decentrale overheden hierop kunnen sturen.
• Concretisering van de plannen en opvolging van het RES-proces vereist voldoende capaciteit en
     middelen bij alle betrokken partijen.
We zetten ons in de komende periode in om aan deze randvoorwaarden te voldoen voor wat betreft
onze eigen rol, bijdrage en invloed. Tegelijkertijd vraagt dit om hulp van de Rijksoverheid, waarop
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>we, in afstemming met andere RES-regio’s, maatschappelijke partners en andere betrokkenen,
gaan aandringen.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>     7. RES en andere ruimteclaims
[kader]
RES en anders ruimteclaims in het kort
RES Holland Rijnland is een van de pilotregio’s die een PlanMER heeft uitgevoerd voor de RES en
daardoor meer inzicht heeft verkregen in de mogelijke milieueffecten. Aangezien de Plan MER pas
eind maart wordt afgerond, zijn de resultaten beperkt verwerkt. De inzichten uit de Plan MER nemen
we mee in het vervolgproces, bij de verankering van de RES in het provinciale en lokale
omgevingsinstrumentarium. Integrale afweging van de ruimtelijke effecten ten opzichte van andere
toekomstige ruimteclaims vindt plaats in de Regionale Omgevingsagenda Holland Rijnland, die
tegelijkertijd met de RES wordt vastgesteld.
[\kader]
[intro]
De energietransitie is van invloed op de fysieke ruimte, zowel bovengronds als ondergronds.
Bovengronds gaat het om windturbines, zonnepanelen, ‘onderstations’ van de
netwerkbeheerder en laadpalen. Ondergronds hebben vooral de leidingen voor warmtenetten
een stevige invloed. In dit deel gaan we in op de milieuaspecten (vanuit de planMER), de
relatie tot andere ruimtelijke ontwikkelingen in de regio en de ruimtelijke verankering van de
RES.
     7.1 PlanMER
RES Holland Rijnland is één van de vijf regio’s waarvoor in deze fase een zogenoemde PlanMER is
ontwikkeld, waarin de milieueffecten van de ambities en voorgenomen maatregelen op hoofdlijnen
zijn onderzocht en in beeld gebracht. In samenwerking met het NP RES en de MER Commissie
wordt voor Holland Rijnland een PlanMER ontwikkeld. De eerste resultaten van deze PlanMER zijn
nu al voor een klein deel meegenomen in de afwegingen voor de RES. Dat komt omdat de
ontwikkeling van RES en PlanMER parallel naast elkaar hebben gelopen en de PlanMER pas na de
RES 1.0 wordt opgeleverd. De zoegenaamde haalbaarheidslaag vanuit milieu en veiligheid is al
meegenomen: wat zijn niet-mitigeerbare (aanpasbare) wettelijke restricties vanuit milieu en veiligheid
waar geen kansen zijn voor de opwek van duurzame energie? De overige resultaten van de
PlanMER nemen we mee richting de ontwikkeling van de RES 2.0 en de verankering van de RES in
het lokale omgevingsinstrumentarium.
De Veiligheidsregio Hollands Midden speelt in deze transitie, met het oog op de (fysieke) veiligheid,
een belangrijke rol. Rond de energietransitie is wet- en regelgeving in veel gevallen nog niet of niet
volledig op orde. Daardoor kunnen onaanvaardbare risico’s buiten beeld blijven of processen
stageneren. Er is ruimte nodig om innovatie te stimuleren. Ook moeten bevoegde gezagen risico’s
kunnen afwegen en maatregelen kunnen treffen, zodat de risico’s bij het ontwikkelen van innovatieve
projecten aanvaardbaar blijven. De veiligheidsregio wordt graag in een vroeg stadium betrokken bij
de vertaalslag van energieplannen naar lokaal (omgevings)beleid.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>     7.2 Regionale Omgevingsagenda
In het proces naar de RES 1.0 is meermalen verzocht om integrale afstemming van alle ruimtelijke
claims, waaronder die uit de RES. Dat gebeurt in een vervolgstadium natuurlijk al via het lokale
omgevingsinstrumentarium. Regionaal vindt dat ook plaats. Niet binnen de RES zelf, maar binnen de
Regionale Omgevingsagenda Holland Rijnland. In dat traject kijken we voor de lange termijn (richting
2050) naar de ontwikkeling van de regio Holland Rijnland. We kijken onder meer via scenario’s hoe
verschillende, mogelijke toekomstige ontwikkelingen zich tot elkaar verhouden. Ook energie nemen
we mee als een van de belangrijke ruimtelijke ontwikkelingen. Het traject van de Regionale
Omgevingsagenda loopt parallel met dat van de RES. De besluitvorming hiervan loopt echter via het
algemeen bestuur (AB) van Holland Rijnland. In de periode dat de besluitvorming plaatsvindt over de
RES (april – juni 2021) dienen de gemeenteraden hun wensen en bedenkingen in op de Regionale
Omgevingsagenda. Zo borgen we in het proces aan de voorkant een integrale afweging van de
verschillende ruimteclaims.
     7.3 Energie en het Groene Hart
RES Holland Rijnland is een van de 30 RES regio’s in Nederland. Er vindt diepgaande afstemming
plaats tussen de regio’s onderling. Op nationaal niveau ondersteunt het Nationaal Programma RES
dat. Op provinciaal niveau neemt de provincie het voortouw voor (bestuurlijke en ambtelijke)
afstemming tussen de zeven RES-regio’s. Daarnaast heeft Holland Rijnland ook contact met de
buurregio’s Rotterdam – Den Haag, Midden-Holland en Noord-Holland Zuid. Specifieke aandacht
verdient de afstemming in Groene Hart-verband, waarbij zowel Rijk, provincies en meerdere RES-
regio’s zijn betrokken.
Het Groene Hart is een internationaal uniek gebied, dat uit veel verschillende landschappen met
bijzondere kwaliteiten bestaat. Het Groene Hart strekt zich uit over twee landsdelen, drie provincies
en zeven RES-regio’s. De aanwezigheid van deze groene ruimte is belangrijk voor de leefbaarheid
en het vestigingsklimaat van de gehele Randstad. Zowel het provinciale beleid als het Rijksbeleid
benadrukt het belang van dit gebied. Een groot deel van de RES-regio Holland Rijnland ligt in het
Groene Hart.
De energietransitie vraagt om een integrale benadering en om een passende weging van belangen.
Dat speelt nog meer in kwetsbare gebieden met een unieke ruimtelijke kwaliteit. Zonder passende
afstemming kunnen veel gelijktijdige ontwikkelingen leiden tot onsamenhangende keuzes. De
energietransitie in het Groene Hart vraagt daarom om een zorgvuldige afweging. Als RES-regio
hebben we een verantwoordelijkheid om keuzes met regio-overstijgende effecten af te stemmen met
omliggende RES-regio’s. Deze afstemming richt zich op een goede kwaliteit van de leefomgeving en
het voorkomen van afwenteling.
Het bestuurlijk platform Groene Hart heeft de drie Provinciaal adviseurs ruimtelijke kwaliteit (PARK)
gevraagd aan te geven hoe de zoekgebieden zich verhouden tot de kwaliteiten van het gebied. Dit
op basis van de concept-RESsen van de zeven regio’s die deels in het Groene Hart liggen. Ook is
gevraagd aan te geven waar kansen liggen om de verschillende RES-plannen op elkaar af te
stemmen, zodat deze elkaar versterken.
Het advies bevat vijf hoofdpunten, die we in het concretiseringsproces van de zoekgebieden kunnen
gebruiken. Deze vijf zijn:
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>•    Kijk over grenzen, zie het Groene Hart als geheel
•    Respecteer de verscheidenheid, investeer in ruimtelijke kwaliteit.
•    Verbind de energie-opgave aan andere grote opgaven en kom zo tot integrale
     gebiedsperspectieven.
•    Een goed georganiseerd energienetwerk helpt heldere ruimtelijke ontwikkeling – en omgekeerd.
•    Op naar het vervolg: gebruik de keuzeruimte in de zoekgebieden. Gebruikmakend van de RES-
     documenten is een poging gedaan zoekgebieden te vinden in de vorm van een serie van
     testbeelden en afwegingsprincipes. De testbeelden zijn bedoeld om grip te krijgen op de opgave
     op de bovenregionale schaal en om te laten zien dat een samenhangend beeld kán ontstaan en
     er dus iets te kiezen valt.
Dit advies geeft aanleiding om voor het verder concretiseren en uitwerken van de zoekgebieden de
samenwerking met de andere omliggende RES regio’s en het Groene Hart vast te houden.
Tegelijkertijd nemen de bestuurlijke gesprekken in het kader van de NOVI Groene Hart toe en vindt
onderzoek plaats naar een manier om de samenwerking te verbeteren. Dat biedt ook mogelijkheden
voor verdere samenwerking tussen de eerdergenoemde RES-regio’s.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>8. Participatie
++++++
[kader]
Participatie in het kort
Vanaf het najaar van 2020 tot en met begin 2021 heeft er een participatieproces plaatsgevonden
over de energietransitie en de RES in het bijzonder. Dat richtte zich voornamelijk op de inwoners van
Holland Rijnland. In totaal is er met meer dan 10.000 inwoners gesproken, via webinars, enquêtes,
straatgesprekken en op andere wijzen. De nadruk daarbij lag op lokale activiteiten. Het lijkt erop dat
veel inwoners zich bewust zijn van de noodzaak dat er verduurzaamt moet worden en dat daarvoor
ook flink wat dient te gebeuren. Deze eerste activiteiten en opbrengsten zijn de eerste stap in een
langdurig participatieproces. Deze participatie vindt bovendien plaats via het streven uit het
Klimaatakkoord naar 50% lokaal eigendom van duurzame energieprojecten.
[\kader]
++++++
[intro]
Voor de uitvoering van de RES is maatschappelijk draagvlak erg belangrijk. De keuzes die we
nu in de RES maken, hebben in een latere fase een grote invloed op de directe leefomgeving
van vrijwel alle Nederlanders. En dus ook op die van inwoners van Holland Rijnland. Daarom
vinden we het gesprek met inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers over de
energie van de toekomst zo belangrijk. Bovendien beschikken zij over kennis van Holland
Rijnland die de kwaliteit van de plannen vergroot.
In een periode van twee jaar voerden we, gekoppeld aan de RES, vele gespreken in de regio. In
eerste instantie vooral met stakeholders en professionals en daarna met inwoners. We nemen u mee
langs onze gesprekspartners en de belangrijkste inzichten. We benadrukken dat we, vlak voor het
uitkomen van de 30 RESsen, aan het begin staan van een participatieproces rondom de
energietransitie. De activiteiten waarvan we hieronder verslag doen, zijn slecht een eerste stap. Dit
krijgt de komende jaren een vervolg op regionale en lokale schaal. Ook gaat dit traject steeds
intensiever worden op het moment dat voorstellen concreter worden en zich initiatiefnemers voor
concrete projecten melden.
8.1 Programmaraad
Een deel van onze professionele gesprekspartners is vertegenwoordigd in de Programmaraad. Deze
bestaat uit vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, grootverbruikers van energie, organisaties voor
natuur en recreatie, potentiële aanbieders van energie, kennisinstituten, vertegenwoordigende
organisaties van burgers en inwoners, het waterbedrijf en koepelorganisaties, zoals Rijnland Wonen.
Zij hebben de afgelopen twee jaar over de ontwikkeling van de RES geadviseerd en hebben een
belangrijke rol in de uitvoering en de borging van diverse uitvoeringslijnen.
De Programmaraad kwam de afgelopen jaren zeven keer bij elkaar en heeft meegepraat en
geadviseerd over de keuzes die in de Concept RES en de RES 1.0 zijn vastgelegd. Belangrijke
punten in hun advies waren:
• kijk goed naar bedrijventerreinen en de uitvoerbaarheid;
• let op betaalbaarheid;
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>•    financiële participatie en lokaal eigendom zijn belangrijk;
•    betrek bedrijven er grondiger bij. Zij kunnen vaak een grotere bijdrage in een keer leveren;
•    zoek naar koppelkansen, kijk wat er in een gebied gebeurt;
•    heb aandacht voor de relatie van de energietransitie met de (groene) economie, met
     bijbehorende kansen voor onderwijs en werkgelegenheid.
  8.2 Regionale participatie
In de RES Holland Rijnland is gekozen voor een aanpak waarbij gemeenten hoofdzakelijk
verantwoordelijk zijn voor de communicatie met hun inwoners over de RES. De RES-regio Holland
Rijnland ondersteunt, met een aantal regionale activiteiten en middelen die gemeenten kunnen
inzetten. Zo combineren we lokale kennis zo goed mogelijk met het verhaal van de regio. De
afgelopen maanden lag de nadruk op het betrekken van zoveel mogelijk mensen. De uitgangspunten
hierbij waren:
• brede betrokkenheid;
• lokaal maatwerk;
• beschouwing op plannen en ophalen van (nieuwe) inzichten;
• positieve insteek. Laten zien wat mogelijk is en waar kansen liggen.
Vanuit de regio organiseerden we drie online webinars, waarin we mensen informeerden over de
keuzes die er in de regio zijn voor het opwekken van duurzame elektriciteit en over alternatieve
bronnen voor warmte. Daarnaast hielden we twee regionale enquêtes onder inwoners. Daarmee
wilden we meer zicht krijgen in hun houding ten opzichte van duurzame energie in de toekomst. Ook
wilden we weten wat zij belangrijk vinden in hun leefomgeving en hoe zij aankijken tegen kansen
voor windenergie en zonne-energie in de buurt. In bijlage 8.1 en 8.2 treft u de opbrengsten van deze
twee enquêtes.
Bij het thema Warmte houden we elk kwartaal zogenoemde ‘warmtetafels’, waarbij deelnemers van
alle bij de warmtetransitie betrokken maatschappelijke partijen zijn uitgenodigd. Tijdens deze
warmtetafels delen we informatie over de regionale warmtestrategie en -activiteiten. Ook wisselen
we doelgroepsgewijs informatie uit tussen regionaal opererende partijen (bedrijven, buurtinitiatieven,
woningcorporaties).
8.3 Lokale participatie
Iedere gemeente ging met de eigen inwoners in gesprek over duurzame energie, passend bij de
cultuur en werkwijze van de gemeente, en passend bij de eigen lokale context. Zo zijn er gemeenten
die het gesprek over de RES koppelden aan gesprekken over lokaal energiebeleid. Er zijn ook
gemeenten die dit gesprek al lang voeren en andere gemeenten die speciaal voor de RES enkele
activiteiten organiseerden. Door alle maatregelen rond COVID-19 waren we meer dan ooit gebonden
aan online mogelijkheden om het gesprek te voeren en inzicht te krijgen in wat mensen belangrijk
vinden. Gemeenten maakten gebruik van:
• enquêtes;
• digitale gesprekken;
• webinars;
• expertsessies;
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>•    straatgesprekken;
•    interviews;
•    meedenksessies;
•    een online discussieplatform.
Mensen zijn op veel manieren uitgenodigd om mee te doen. Dat zorgt voor een groter bereik. Ook
hoorden zo meer mensen dat er in de regio aan energie van de toekomst wordt gewerkt. Voor de
uitnodigingen gebruikten gemeenten de volgende middelen:
• social media-posts en advertenties;
• huis-aan-huisbladen;
• persberichten;
• uitnodigingen huis-aan-huis;
• gemeentelijke websites;
• lokale omroepen;
• wijkambassadeurs;
• lokale radio en televisie;
• communicatiekanalen van energiecoöperaties.
In bijlage 8.3 treft u (links naar) de opbrengsten van de lokale participatie, per gemeente.
  8.4 Opbrengst participatie
Meer dan tienduizend mensen uit de regio waren de afgelopen periode (van september 2020 tot en
met januari 2021) betrokken. Zij leverden op veel verschillende manieren een bijdrage. Ondanks de
inspanningen om niet alleen zoveel mogelijk mensen te betrekken, maar ook een zo divers mogelijke
groep, namen vooral veel hoger opgeleiden en een grote groep 50-plussers deel. Sommige
gemeenten bereikten ook jongeren. In combinatie met een onderzoek van NP RES en een
rapportage voor onze regio, weten we ook wat jongeren belangrijk vinden. We laten u graag zien wat
de mening is van onze regio-inwoners.
Klimaatverandering, duurzaamheid en energietransitie
Veel mensen zijn zich bewust van de opgave die er ligt om onze energievoorziening te
verduurzamen. De meeste mensen snappen ook dat we met elkaar aan de slag moeten. Dat dit voor
de korte termijn vooral gaat om windenergie en zonne-energie is voor mensen ook een logische
keuze. Maar de meningen verschillen als het gaat over de vraag in welke gebieden je die dan plaatst
en in welke hoeveelheden en hoe we de ambities voor 2030 en 2050 het beste kunnen realiseren.
Net als de meningen uiteenlopen als het gaat om de beste locaties voor zonne- en windenergie. Veel
inwoners vinden dat belangrijk, maar zodra het gaat over mogelijke locaties in de eigen gemeente,
zijn ze meer terughoudend. Desgevraagd zijn de zones rond wegen en bedrijventerreinen voor hen
logische plekken om als zoekgebied naar te kijken.
Mening jongeren
Heel veel jongeren uit Holland Rijnland vinden het positief dat er steeds meer duurzame energie
wordt gebruikt in Nederland. Iets meer dan de helft van de ondervraagden vindt het goed als er in de
eigen woonplaats windmolens worden geplaatst. Daarover zijn zij positiever dan oudere generaties.
Veel jongeren verwachten ook dat zij in de toekomst alleen maar duurzame energie gebruiken. Net
zo goed als dat zij verwachten in een duurzaam huis te gaan wonen, of hun huis te gaan
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>verduurzamen. Tieners en jongeren vinden het interessant om mee te praten over duurzame
energie. Zij doen dat het liefst op hun school of opleiding. Jongvolwassen worden graag per brief of
mail uitgenodigd en praten dan graag mee via een app, social media of een enquête.
Randvoorwaarden
Kijken we naar wat mensen belangrijk vinden en wat ze meegeven als belangrijke randvoorwaarden,
dan gaat dat al snel over de kosten en de zekerheid dat er in de toekomst, net als nu, voldoende
elektriciteit en warmte is. En dat ze gedurende het hele proces betrokken worden en gesprekspartner
zijn bij het maken van de plannen, de uitvoering en eventueel ook de exploitatie. Kort samengevat
hebben we het over:
• betaalbaarheid;
• leveringszekerheid/ beschikbaarheid/ betrouwbaarheid;
• voortdurende betrokkenheid en samenwerking met bewoners.
Als we inzoomen op de thema’s uit de RES, dan zien we het volgende beeld:
Energie besparen
Mensen voelen zich verantwoordelijk om een steentje bij te dragen. Veel inwoners geven aan dat ze
in en om hun eigen huis maatregelen hebben genomen of plannen hebben voor de komende jaren.
Soms is er ook aarzeling in het nemen van energiebesparende maatregelen of verdergaan op de
ingeslagen weg. Vaak heeft dat te maken met de (perceptie van) hoge kosten. Ook onzekerheid over
de beste keuzes speelt mee. Mensen kijken naar de gemeente voor meer informatie en
ondersteuning op maat. De wil is er wel om te investeren, maar graag met wat ondersteuning en de
zekerheid dat je de juiste keuze maakt. Je kan je geld tenslotte maar één keer uitgeven.
Warmte
Diezelfde twijfel of onzekerheid zien we ook als het gaat om ‘van het aardgas afgaan’. Mensen zien
er tegenop om hun huis hiervoor gereed te maken. Daarin zien we overigens grote verschillen
binnen de regio: van gemeenten waar inwoners het belangrijk vinden om hun huis gereed te maken
voor aardgasvrij tot gemeenten waar scepsis is onder inwoners over de haalbaarheid van deze
ambitie. Misschien is het toeval, maar de inwoners van gemeenten die al actief aan de warmte van
de toekomst werken, zijn positiever dan inwoners van gemeenten waar dit nog niet gebeurt.
Zon op grote daken
Zon op dak kan rekenen op brede steun. De meeste mensen zien dit als een ‘no regret’-maatregel.
Met de oproep om alle mogelijkheden in het stedelijk gebied volledig te gebruiken, zodat de ruimte
en kwaliteit van het landschap behouden blijven. Als het gaat over het gebruik van alle
mogelijkheden, dan worden ook suggesties gedaan. Denk aan het overkappen van parkeerplaatsen
met zonnepanelen en het verwerken van zonnepanelen in geluidswallen en gevels.
Grootschalige opwek
Veel mensen vinden het logisch dat een deel van de energie van de toekomst wordt opgewekt met
zonnevelden en windturbines. Als dat dichtbij huis moet, dan zijn daarover twijfels en zorgen.
Mensen maken zich zorgen over de kwaliteit van het landschap en of hun leefomgeving wel blijft
zoals die was. Als het dan toch moet, dan zijn locaties langs wegen en bij bedrijventerreinen het
meest geschikt. Hierbij is er wel een uiteenlopend beeld, in sommige gemeenten hebben inwoners
voorkeur voor zon, in andere juist voor wind en in weer andere voor een combinatie van zon en wind.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Ook de voorkeur van de omvang en de hoogte verschilt. Als we kijken naar wat mensen belangrijk
vinden, dan zien we dat een meerderheid vindt dat er veel aandacht moet zijn voor inpassing. En dat
er goed moet worden gekeken naar koppelkansen, zodat we slim omgaan met onze ruimte.
Kwaliteit omgeving
Bij kwaliteit van de leefomgeving pleiten inwoners ervoor dat we in de regio natuurgebieden
ongemoeid laten, cultuur-historische landschappen beschermen en het Groene Hart intact laten. Met
in het bijzonder aandacht voor zichtlijnen en zogenoemde panoramische vensters.
Zorgen
Mensen hebben zorgen bij het horen van plannen voor windmolens en zonnevelden. Die zorgen
variëren van persoonlijke zorgen tot zorgen voor de verandering in de omgeving. We zien zorgen
over:
• effecten van geluid;
• effecten van slagschaduw;
• effect op gezondheid;
• effect op natuur/milieu/omgeving.
Lokaal eigendom
Mensen zijn positief over het idee om samen met anderen eigenaar te kunnen zijn van een zon- of
windproject. De verwachting is dat het ook helpt bij de acceptatie van een wind- of
zonneprojecten,aar alleen als inwoners goed bij de plannen zijn betrokken en de velden of turbines
goed worden ingepast.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>      9 Regionale samenwerking voor RES 2.0
[kader]
Regionale samenwerking voor RES 2.0 in het kort
De RES geeft richting over de ambities, de verschillende richtingen en instrumenten, maar de sector
is ook nog volop in beweging. Het gaat daarbij om meer inzicht in vraag en aanbod, ontwikkelingen
in de markt, wijzigingen in de wet- en regelgeving en technologische innovaties. Het gaat ook om
gedragsveranderingen. De RES 1.0 is tot stand gekomen in een samenspel van veel partijen.
Formele RES-partners zijn de provincie Zuid-Holland, het hoogheemraadschap van Rijnland, het
Waterschap Amstel Gooi en Vecht (voor een klein deel) en de dertien gemeentes in onze regio.
Daarnaast heeft netbeheerder Liander een belangrijke rol in de energietransitie en dus in de RES.
Om de ambities uit te werken en uit te voeren, is verdere samenwerking nodig. Bijvoorbeeld op het
vlak van bovenlokale afstemming van de concretisering van de plannen, kennisuitwisseling, maar
ook in het kader van de doorontwikkeling tot de RES 2.0.
[/kader]
[intro]
In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we tot de RES 1.0 zijn gekomen en welke stappen we
richting RES 2.0 willen zetten. De RES 1.0 is geen blauwdrukdocument dat de regionale
energietransitie tot aan 2050 beschrijft. In het Klimaatakkoord staat dat er elke twee jaar een
actualisatie van de RES plaatsvindt. Dat betekent dat we nu – na vrijgave van het document in
april 2021 – aan de uitvoering en uitwerking van de RES 1.0 en tegelijkertijd aan de
ontwikkeling van de RES 2.0 werken.
De RES 1.0 is tot stand gekomen in een samenspel van veel partijen. Formele RES-partners zijn de
provincie Zuid-Holland, het hoogheemraadschap van Rijnland, het waterschap Amstel Gooi en Vecht
(voor een klein deel) en de dertien gemeentes in onze regio. Daarnaast heeft netbeheerder Liander
een belangrijke rol in de energietransitie en dus in de RES.
De RES geeft richting over de ambities, de verschillende richtingen en instrumenten, maar de sector
is ook nog volop in beweging. Het gaat daarbij om meer inzicht in vraag en aanbod, ontwikkelingen
in de markt, wijzigingen in de wet- en regelgeving en technologische innovaties. Het gaat zeker ook
om gedragsveranderingen. Om de ambities uit te werken en uit te voeren, is verdere samenwerking
nodig. Bijvoorbeeld op het vlak van bovenlokale afstemming van de concretisering van de plannen,
kennisuitwisseling,, maar ook in het kader van de doorontwikkeling tot de RES 2.0.
      9.1 Governance en samenwerking
De RES Holland Rijnland kent aan de ene kant zijn basis in het Regionale Energieakkoord. Aan de
andere kant kent deze zijn oorsprong in het Nationale Klimaatakkoord, waarmee gemeenten (via de
VNG) hebben ingestemd. De RES maakt onderdeel uit van het Nationaal Programma RES, een
gezamenlijk interbestuurlijk programma van Rijk en decentrale overheden, inclusief de VNG.
De RES is een gezamenlijke opgave van de deelnemende overheden. Het programmateam RES
ondersteunt hen hierbij. Dit is niet vastgelegd in de gemeenschappelijke regeling van Holland
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Rijnland . Dat wil zeggen dat het dagelijks bestuur en het algemeen bestuur geen directe besluiten
nemen over de RES. Het gaat immers om meer overheidspartijen dan de dertien gemeenten uit de
gemeenschappelijke regeling.
De RES 1.0 is ontwikkeld onder opdrachtgeverschap van het Portefeuillehoudersoverleg (PHO+).
In dit overleg worden alle deelnemende overheden en netbeheerder Liander vertegenwoordigd door
een portefeuillehouder. Voor gemeenten is dit een wethouder, voor de provincie de gedeputeerde en
voor de waterschappen een heemraad. In dit overleg vindt de bestuurlijke afstemming plaats over de
gezamenlijke ambitie, richting en benodigde ontwikkelingen en acties binnen de samenwerking. Het
PHO+ geeft richting aan het RES-proces en gaat na of de verschillende onderdelen voldoende van
kwaliteit zijn om in de RES te komen. Besluitvorming vindt plaats binnen de
volksvertegenwoordigende organen van de individuele overheden. Het PHO+ Energie geeft de RES
vrij voor besluitvorming binnen de individuele RES-partners.
De Stuurgroep treedt op als vooruitgeschoven post van dit PHO+. Deze is gericht op onder meer de
(agenda)voorbereiding van het PHO+, contacten met andere RES-regio’s, landelijke
vertegenwoordiging (NP RES). Elke subregio (Leidse regio, Rijn- en Veenstreek, en de Duin- en
Bollenstreek) is hierin bestuurlijk vertegenwoordigd, net als de provincie en de waterschappen. Ook
Liander is hierin vertegenwoordigd.
Voorzitter van PHO+ en Stuurgroep en de bestuurlijke trekker van de RES Holland Rijnland, is de
portefeuillehouder Energie binnen het dagelijks bestuur van regio Holland Rijnland.
De Programmaraad is een platform dat de Stuurgroep adviseert (zie ook Fout! Verwijzingsbron
niet gevonden.). Deze bestaat uit vertegenwoordigers van bedrijven, regionale
belangenorganisaties, landbouworganisaties, energiecoöperaties, onderwijsinstellingen en
milieuorganisaties. Deelnemende partijen zijn LTO, VNO-NCW, de participatiecoalitie, Dunea en
Rabobank.
De uitvoering en uitwerking van de gezamenlijke opdracht van het PHO+ is belegd bij het regionale
(ambtelijke) programmateam. Dit team bestaat uit een programmacoördinator (ambtelijke trekker
RES), een programmasecretaris en trekkers/projectleiders voor de uitvoeringslijnen. Dat zijn:
Energiebesparing, Zon op daken, Ruimte en energie, Warmte, Duurzame Mobiliteit en Communicatie
en Participatie. Een aantal adviseurs ondersteunt het programmateam. De projectgroep RES is de
ambtelijke afspiegeling van het PHO+ en is gericht op de voorbereiding van het PHO+. Ook kent elke
uitvoeringslijn een (ambtelijke) werkgroep die de inhoudelijke producten en bouwstenen van de RES
ontwikkelt. Hierin is elke deelnemende overheid bij keuze vertegenwoordigd.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                                             roje tgroe en erkgroe en
                                                 best n uit mbtelijk
                                                mede erkers nuit de
                                             s men erkende o er eden
                                              binnen de regio en i nder
Figuur 9.2.: Organisatie rondom de RES Holland Rijnland
De dagelijkse en algemene besturen van provincie, hoogheemraadschap en gemeenten besluiten
over de RES 1.0. Vervolgens gaan al deze partijen aan de slag met de uitvoering op de verschillende
thema’s. Dat doen ze samen met het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en de inwoners.
De uitvoering gebeurt op verschillende schaalniveaus: regionaal, subregionaal, lokaal, in kernen, op
wijkniveau en per huishouden.
Figuur 9.1 Besluitvorming over de RES
Medio 2023 verwerken we de nieuwste inzichten in de RES 2.0. We hopen dan al een stap verder te
zijn in het halen van de ambities.
Hieronder staat het vervolgproces weergegeven van de RES. Met daarbij een tweejaarlijkse update
van de RES tot 2030 en een verankering in het omgevingsinstrumentarium en realisatie van de
ambities uit de RES in 2030. Met een doorkijk naar 2050, wanneer we op 100 procent hernieuwbare
energie zijn uitgekomen.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Figuur 9.2: proces RES tot 2050:
Bron: website NP RES.
9.2 Suggesties voor RES 2.0
We blijven met alle partijen op regionaal niveau samenwerken en afstemmen bij de uitvoering en
uitwerking van RES 2.0. We bepalen deze zomer 2021 met elkaar hoe de samenwerking eruit gaat
zien. De uitvoering vraagt daarnaast ook belangrijke bijdragen en inspanningen van het Rijk.
Consistent en afgestemd beleid van overheden versterkt de haalbaarheid van en draagvlak voor de
energietransitie. We hebben voor alle vier de uitvoeringslijnen suggesties en aanvullende
instrumenten op een rij gezet om de uitvoering te versnellen en als eventuele aandachtspunten
richting RES 2.0. Een deel kunnen we zelf binnen de regio oppakken, voor een ander deel kijken we
naar andere overheden en het Rijk.
9.2.1 Energiebesparing
Met de beschikbare instrumenten kunnen we aan de slag. Het helpt als er instrumenten en middelen
bij komen. We missen de volgende onderdelen:
1. Voor de grootste bouwsteen (warmtebesparing in huishoudens) zijn weinig juridische
     instrumenten beschikbaar om energiebesparing af te dwingen.
     Om te zorgen dat elke woning in 2030 minimaal energielabel D heeft, zijn er nu instrumenten
     beschikbaar waarmee gemeenten woningcorporaties en particuliere woningeigenaren bereiken.
     Het beschikbare instrumentarium is minder gericht op particuliere woningverhuurders. Voor
     particuliere verhuurders zijn geen verplichtingen (juridisch). Voor hen is er nauwelijks een prikkel
     om te investeren in verduurzaming (economisch). Ook richt de communicatie zich nauwelijks op
     deze doelgroep vanwege het ontbreken van juridische en economische instrumenten. Als ook
     deze doelgroep in beweging komt, kunnen we meer huishoudens verduurzamen.
2. Investeren in budget en capaciteit
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>    Voor elk instrument is budget en/of uitvoeringscapaciteit nodig. Het Rijk geeft momenteel een
    dubbel signaal. Aan de ene kant komt er budget bij voor gemeenten voor de energietransitie.
    Aan de andere kant wordt er richting2025 stevig bespaard op het energiebesparingsbudget. Dat
    laatste staat haaks op het uitgangspunt dat energiebesparing een uiterst belangrijk onderdeel is
    van de energietransitie. Als het Rijk minder investeert, is er voor gemeenten minder slagkracht
    om doelstellingen te bereiken.
3.  Verkennen lobby
    In de tweede helft van 2021 verkennen de RES-partners of en hoe een gezamenlijke lobby naar
    het Rijk op deze punten vorm krijgt. Bijvoorbeeld door deze punten onder de aandacht te
    brengen bij het NP RES en/of de VNG.
9.2.2 Warmte
•   We nemen alle Transitievisies Warmte (TVW’s) mee en de impact op Regionale Structuur
    Warmte is bekend. Nu berekenen we de warmtevraag nog voor een groot deel op basis van de
    Klimaatmonitor en cijfers van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Als alle TVW’s klaar
    zijn, halen we de vraagcijfers uit de TVW’s op. Daarmee worden ze betrouwbaarder, omdat de
    gemeenten afgewogen keuzen voor warmteoplossingen in buurten hebben gemaakt.
•   Bestuurlijk vastgelegde afspraken over de verdeling van bovenregionale bronnen.
•   Potentie restwarmte uit eigen regio wordt lokaal verder onderzocht. Verschillende bedrijven
    hebben de potentie om restwarmte te leveren, zoals Heineken, glastuinbouwbedrijven,
    bakkerijen, et cetera. Gemeenten inventariseren die voor hun TVW’s en dan kunnen die
    aanbodcijfers worden meegenomen in de totale aanbodcijfers.
•   Verwerken potenties Seismische Campagne Aardwarmte Nederland (SCAN)onderzoek. Het
    landelijke SCAN-onderzoek naar geothermiepotentie onderzocht ook enkele lijnen die door onze
    regio (vooral door de Rijn- en Veenstreek) lopen. Daarbij kan winbare potentie voor aardwarmte
    worden gevonden.
•   Relatie tussen de gebouwde omgeving en glastuinbouw. Glastuinbouw kan een leverancier van
    restwarmte zijn voor woonwijken. Dat kan lokaal gebeuren of op grotere schaal door koppeling
    aan een groter warmtenet.
•   Verkenning (ruimtelijke) impact van ondergrondse opslag. Ondergrondse opslag vraagt veel
    ruimte en moet zo worden ingericht dat er geen risico’s van interferentie ontstaan. Dat vraagt om
    onderzoek en regels.
•   Financiële invalshoek. In deze RES kijken we vooral naar de technische mogelijkheden (zijn er
    bronnen en waar zetten we die in). Financiële afwegingen spelen alleen een rol via de
    rekenmodellen van onder meer PBL en CE Delft. In de RES 2.0 rekenen we ook de financiële
    haalbaarheid van de concrete plannen voor warmte(transport)netten door.
•   We moeten de benodigde infrastructuur voor de warmtetransitie ruimtelijk inpassen en borgen.
    Gemeenten nemen hiervoor een bodem-infrastructuurkaart in de gemeentelijke Omgevingsvisies
    op. Het opstellen van deze kaart volgt uit de vastgestelde Transitievisie Warmte.
9.2.3 Elektriciteit
Om tot realisatie van de regionale ambitie te komen, is het nodig om de vergunningen voor de
opwekvoorzieningen per 2025 verleend te hebben. In aanloop hiernaartoe moeten voor de RES 2.0
de volgende stappen worden gezet:
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Afhankelijk van de aard en omvang van het zoekgebied is hierbij bovenlokale (subregionale) of
     regionale afstemming nodig en wenselijk. Ook de provincie speelt hierin een nadrukkelijke rol. In
     eerste instantie is hiervoor het volgende nodig:
• Nadere uitwerking van de zoekgebieden door de gemeenten.
• Inventarisatie van de benodigde aanpassingen (gemeenten, provincie en hoogheemraadshap)
     van het huidige beleid om tot verdere uitwerking en uitvoering te kunnen overgaan.
• Afstemming met de Regionale Omgevingsagenda Holland Rijnland , zodat er een integrale
     ruimtelijke afweging kan plaatsvinden.
• Reguliere monitoring op regionale schaal van beleidsaanpassingen en voortgang van de
     realisatie.
• Verdere uitwerking van lokaal eigenaarschap.
9.2.4 Mobiliteit
Om de gestelde ambitie en doelstellingen te behalen, zetten de RES-partners (gemeenten, de regio
Holland Rijnland, provincie en hoogheemraadschap) extra stappen. Voor de hand ligt dat we inzetten
op de bouwblokken en bijpassende maatregelen die verhoudingsgewijs het meeste opleveren en de
minste maatschappelijke kosten met zich meebrengen. Dat vraagt om verdere uitwerking waarmee
wij na vaststelling van de RES 1.0 en de Regionale Startegie Mobiliteit (RSM) aan de slag gaan.
Hiermee geven we invulling aan de Regionale Duurzame Mobiliteitsplannen van het Klimaatakkoord.
9.2.5 Participatie
De ingezette participatieprocessen in de dertien gemeenten worden gecontinueerd. Dat gaat over
thema’s als energiebesparing over warmte, over zon op daken, over grootschalige opwek van
elektriciteit, en over lokaal eigenaarschap. De primaire verantwoordelijkheid voor participatie ligt bij
de gemeenten, met monitoring en terugkoppeling van de resultaten op regionale schaal. De
uitvoering van deze participatieprocessen gaat in nauw overleg met energiecoöperaties en andere
maatschappelijke partijen plaatsvinden. We zien hierbij ook nadrukkelijk een rol weggelegd voor de
programmaraad. Waar nodig en wenselijk ondersteunt de regio.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Bijlagen
                  Bijlage 1.1 Samenvattende reactie Wensen en Bedenkingen
Inleiding         Bijlage 1.2 Integraal overzicht Wensen en Bedenkingen op Concept RES met
                  thematische beantwoording
Energiesysteem Bijlage 2.1 Eindpresentatie systeemintegratie, energie als samenhangend
                  systeem
Energiebesparing Bijlage 3.1 Energiebesparing Ontwikkeling, potentie en instrumentarium in beeld
Mobiliteit        Bijlage 4.1 Uitkomsten onderzoek verduurzaming mobiliteit Holland Rijnland
Warmte            Bijlage 5.1 Toelichting vraag en aanbod dd. 03-02-2021
                  Bijlage 5.2 Notitie piek- en backupvoorziening dd. 26-01-2021
                  Bijlage 5.3 Waterstof in de gebouwde omgeving dd. 03-02-2021
                  Bijlage 5.4 Warmtecascadering dd. 03-02-2021
Elektriciteit     Bijlage 6.1 Impact van RES 1.0 op het energienet RES regio Holland Rijnland
                  Bijlage 6.2 Ruimtelijke Kwaliteit Analyse
                  Bijlage 6.3 Routekaart Zon op dak
                  Bijlage 6.4 Procesbeschrijving van denkrichtingen in Concept RES via
                  Kansenkaart naar Kansrijke gebieden
                  Bijlage 6.5 Handreiking Verankering RES in Omgevingsbeleid
                  Bijlage 6.6 RES 1.0 kaart
                  Bijlage 6.7 Handreiking Omgevingsparticipatie
                  Bijlage 8.1 Uitkomsten regionale enquête over de energietransitie in de RES-
Participatie
                  regio Holland-Rijnland
                  Bijlage 8.2 Uitkomsten aanvullende enquête over de ruimtelijke voorwaarden en
                  financiële participatie
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Lijst van afkortingen en begrippen
RES                        Regionale Energiestrategie
AB                         Algemeen Bestuur
BO MIRT                    Bestuurlijk Overleg Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
College van B&W            College van Burgemeester en Wethouders
College van D&H            College van Dijkgraaf en Heemraden
DB                         Dagelijks Bestuur
ETS                        Europese emissiehandelssysteem
GS                         Gedeputeerde Staten
GWh                        Gigawattuur
ISG                        Intergemeentelijke Structuurvisie Greenport
kV                         Kilovolt
kWh                        Kilowattuur
kWp                        Kilowatt piek
LTO                        Land- en Tuinbouworganisatie
m2                         Vierkante meter
m3                         Kubieke meter
MER                        Milieueffectrapportage
MJA                        Meerjarenafspraken Energie-efficiëntie
MKB                        Midden- en kleinbedrijf
Mton                       Megaton
MW                         Megawatt
Natura 2000                Gebieden die een deel vormen van het Europese netwerk waarin bepaalde dieren en/of
                           planten en hun natuurlijke omgeving worden beschermd.
NAL                        Nationale Agenda Laadinfrastructuur
NNN-gebieden               Gebieden in het Natuurnetwerk Nederland (voorheen Ecologische hoofdstukstructuur)
NOVI                       Nationale Omgevingsvisie
NP RES                     Nationaal Programma Regionale Energiestrategie
PJ                         Petajoule
PS                         Provinciale Staten
RCE                        Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Reserve zoekgebieden voor duurzame opwek
                           Zoekgebieden voor wind en zon die die voor zover mogelijk naar evenredigheid worden
                           ingezet ls extr zoekgebied nneer binnen et best nd met ‘reguliere’ zoekgebieden
                           (naar wind of zon) mogelijkheden wegvallen.
TJ                         Terajoule
TWh                        Terawattuur
VV                         Verenigde Vergadering
WKO                        Warmte- en koudeopslag
Zoekgebied voor wind       Gebied waarbinnen wordt gezocht naar de mogelijkheden voor toepassing van wind in de
                           vorm van windturbines van minimaal 3,6 MWh
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Zoekgebied voor zon     Gebied waarbinnen wordt gezocht naar de mogelijkheden voor toepassing van
                        (grootschalige) zonneweiden. De omvang van het gebied geeft de ruimte aan waarbinnen
                        gezocht wordt, niet de omvang van de opwek. De totale opwek in een zoekgebied is
                        afhankelijk van de lokale mogelijkheden c.q. omstandigheden.
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Colofon
Samenstelling
Floris de Groot (Groen Licht)
Jolien Kamermans (Omgevingsdienst West-Holland)
Mart Lubben (Quintel)
Mirjam Piepenbrink (Holland Rijnland)
Martijn Romijn (Holland Rijnland)
Anka Silvertand (gemeente Alphen aan den Rijn)
Jonneke Stans (EMMA)
Peter Swier (Witteveen en Bos)
Jeroen Ververs (Holland Rijnland)
Redactie
Ton van Dril (Holland Rijnland)
Marguerite de Ruijter (EMMA)
Fotografie
Natasja Kok (Holland Rijnland)
Vormgeving
Joost Nijhof
RES versie 11 d.d. 7-4-2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>