<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>een onderzoek naar bedrijventerreinen in de gemeente Lansingerland grondige problemen Lansingerland Rekenkamer</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>       grondige problemen
een onderzoek naar bedrijventerreinen in
                        de gemeente Lansingerland
 Rekenkamer
       Lansingerland
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                  voorwoord
                  Een onderzoek naar het economisch beleid leidt onder de huidige omstandigheden,
                  mede gezien de forse financiële implicaties al snel tot een onderzoek naar
                  bedrijfsterreinen. Dit geldt zeker voor de Gemeente Lansingerland, die met een drietal
                  grote bedrijfsterreinen een belangrijke speler is in de regionale concurrentieslag onder
                  grootschalige projecten en ondernemingen, die veel vierkante meters nodig hebben.
                  Mede door de economisch crisis is de exploitatie van deze bedrijfsterreinen een
                  financiële lodenlast geworden. Deels omdat ondanks alle inspanningen van de zijde
                  van de gemeente bedrijven gewoon weg de middelen niet (meer) hebben om flink te
                  investeren of te gaan verhuizen. Maar voor een ander deel zijn de financiële
                  problemen ook het gevolg van eigen gemeentelijke handelen. Het zogenoemde “on
                  hold” beleid ter aanzien van een deel van het bedrijventerrein Prisma is een wel
                  overwogen politiek besluit geweest met het oog op de komst van een aantal
                  grootschalige en bijzondere projecten als het FOC (Factory Outlet Center) en het AW
                  (Adventure World). Nu in ieder geval de FOC achter de horizon is verdwenen, wordt de
                  keerzijde van dit on hold beleid scherp zichtbaar in de vorm van dreigende financiële
                  afboekingen en rentelasten. Uiteraard had dit grotendeels kunnen worden voorkomen
                  door de terreinen gewoon vol te laten lopen met reguliere projecten, waardoor er naar
                  alle waarschijnlijkheid een groot gedeelte van de nog uit te geven grond ten noorden
                  van de A12 verkocht zou zijn. Toch is dit een net te gemakkelijke redenering. De
                  beslissing om voor grote en bijzondere projecten te gaan is op zich geen verkeerde
                  keuze. Echter het belang van gedetailleerde marktverkenningen en analyses zijn dan
                  zonder meer noodzakelijk. En daar heeft het grotendeels aan ontbroken. De wens en
                  de ambitie om in het oog lopende en prominente projecten als een station, een FOC en
                  een AW binnen te halen heeft uiteindelijk geleid tot een minder scherpe blik op de
                  mogelijke risico’s van een dergelijk beleid. De financiële gevolgen zullen nu, zolang de
                  crisis doorloopt, uiteindelijk afgewenteld worden op de inwoners van Lansingerland
                  (en Zoetermeer). Dat is vrijwel niet meer te voorkomen. Wel kan er uiteraard worden
                  geleerd van de ervaringen met het beleid voor bedrijfsterreinen. Dat daar dan in elk
                  geval lering uit wordt getrokken.
                  Voor haar onderzoek heeft de rekenkamer gesproken met medewerkers van de
                  Gemeente Lansingerland en de gemeenschappelijke regelingen Bleizo en het
                  Bedrijvenschap Hoefweg. De rekenkamer is hen allen zeer erkentelijk voor hun
                  medewerking. Het onderzoek werd verricht door Karin van Wingerde en Evelien van
                  Rij (projectleider).
                  Paul Hofstra
                  directeur Rekenkamer Lansingerland
3 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                   deel 1 bestuurlijke nota
                1  inleiding
9             1-1  aanleiding
10            1-2  doel- en vraagstelling
10                 1-2-1    doelstelling
10                 1-2-2    vraagstelling
10            1-3  leeswijzer
                2  conclusies en aanbevelingen
13            2-1  inleiding
13            2-2  hoofdconclusies
14            2-3  toelichting hoofdconclusies
18            2-4  aanbevelingen
                3  reactie B en W
21            3-1  algemeen
21                 3-1-1    aanbevelingen met betrekking tot de besturen van de
22                 3-1-2    aanbevelingen met betrekking tot de weerstandscapaciteit
23                 3-1-3    aanbevelingen met betrekking tot de
24            3-2  bijlage Reactie op conclusies rekenkamerrapport
24                 3-2-1    financiële tegenvallers
24                 3-2-2    afstand tot de Gemeenschappelijke Regelingen
25                 3-2-3    aansluiting grondexploitaties van de GR Bleizo en GR
26                 3-2-4    rekening houden met tegenvallers
27                 3-2-5    uitgiftetermijn
27                 3-2-6    marktonderzoek
                4  nawoord
29            4-1  verschillen van inzicht
29                 4-1-1    aansluiting tussen de plannen
31                 4-1-2    informatie bij startbeslissing Bleizo
32                 4-1-3    gemeente en gemeenschappelijke regelingen
33                 4-1-4    maximale duur ontwikkelingen
33            4-2  nawoord per aanbeveling
33                 4-2-1    afstemming gemeenschappelijke regelingen
34                 4-2-2    inschatting benodigde weerstandscapaciteit
36                 4-2-3    informatievoorziening aan de gemeenteraad
5 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>bestuurlijke nota</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>      1           inleiding
         1-1      aanleiding
                  ‘Aderlating van miljoenen door leegstand bedrijventerreinen’,1 ‘Verliezen van
                  gemeenten op grondposities lopen fors op.’2 De leegstand van kantoren- en
                  bedrijventerreinen staat de laatste jaren in toenemende mate in de belangstelling van
                  politiek en maatschappij. De oorzaak van een overschot aan bedrijventerreinen in
                  Nederland is tweeledig. Enerzijds zijn er de afgelopen jaren veel nieuwe
                  bedrijventerreinen tot ontwikkeling gekomen.3 Anderzijds staat de vraag naar
                  bedrijventerreinen vanwege de financiële crisis onder druk. Dit brengt voor
                  gemeenten die bezig zijn met de aanleg van veel nieuwe bedrijventerreinen het risico
                  mee dat zij hun grond op deze terreinen niet kunnen verkopen. Dit kan belangrijke
                  financiële gevolgen hebben.4
                  Deze beide ontwikkelingen zijn ook van invloed op de gemeente Lansingerland.
                  Lansingerland is een jonge gemeente met een grote regionale opgave voor de
                  ontwikkeling van bedrijventerreinen. Met het oog op toekomstige groei heeft de
                  gemeente in het verleden grondposities verworven en verschillende
                  bedrijventerreinen (her)ontwikkeld. Doorgaans is het de bedoeling dat een gemeente
                  met een grote hoeveelheid uitgeefbaar terrein jaarlijks een gepland aantal hectare
                  uitgeeft. De financiële gevolgen van het niet tijdig kunnen uitgeven zijn aanzienlijk. Zo
                  komt uit onderzoek van bureau Fakton naar voren dat, omgerekend naar het aantal
                  inwoners, in Lansingerland de verliezen op de grondposities van alle gemeenten het
                  grootst zijn.5 Per inwoner zou het verlies in Lansingerland neerkomen op € 2.600.
                  In het onderzoeksplan 2012 heeft de Rekenkamer Lansingerland aangekondigd een
                  onderzoek te gaan doen naar het economisch beleid en bedrijventerreinen in het
                  bijzonder. De gemeente Lansingerland heeft in samenwerking met het bedrijfsleven
                  en belangenorganisaties economisch beleid opgesteld dat is samengevat in de
                  ‘Economische visie Lansingerland 2011-2016. Focus op ondernemen.’ Deze economische visie
                  is in maart 2011 door de gemeenteraad vastgesteld. Op een aantal terreinen van het
                  economisch beleid is Lansingerland succesvol. Zo is de ontwikkeling van het aantal
                  WWB-uitkeringen in Lansingerland gunstiger dan de landelijke trend.6 Het aantal
  1 ‘Aderlating van miljoenen door leegstand bedrijventerreinen’, geraadpleegd op 14 augustus 2012, via www.gemeente.nu.
  2 ‘Verliezen van gemeenten op grondposities lopen fors op’ (27 december 2012). Het Financieele Dagblad.
  3 Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) (2009). De toekomst van bedrijventerreinen: van uitbreiding naar herstructurering, Den Haag/Bilthoven,
    2009.
  4 Zie bijvoorbeeld het recente onderzoek van de Rekenkamer Rotterdam naar grondexploitaties (2012).
  5 ‘Verliezen van gemeenten op grondposities lopen fors op’ (27 december 2012). Het Financieele Dagblad. Zie tevens de brief van het college van B &
    W van 16 januari 2013 naar aanleiding van deze berichtgeving, U13.00441.
  6 Gemeente Lansingerland (2012). Nota Arbeidsmarktbeleid ‘De schakel naar de Arbeidsmarkt’.
9 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                    niet-werkende werkzoekenden ligt in Lansingerland ook veel lager dan in de rest van
                    de regio en het landelijk gemiddelde.7
                    Problemen doen zich echter voor bij de verkoop van grond op bedrijventerreinen.
                    Gezien de economische ontwikkelingen en de grote hoeveelheid beschikbare grond op
                    bedrijventerreinen in Lansingerland, richt dit onderzoek zich op de vraag hoe het
                    beleid ten aanzien van de ontwikkeling en verkoop van bedrijventerreinen wordt
                    uitgevoerd en tot welke resultaten dit leidt. Omdat het overgrote deel van de nog te
                    verkopen grond ligt binnen de terreinen Oudeland, Prisma en Bleizo,8 besteedt dit
                    onderzoek aan die terreinen in het bijzonder aandacht.
          1-2       doel- en vraagstelling
       1-2-1        doelstelling
                    Met dit onderzoek beoogt de rekenkamer inzicht te verschaffen in en een oordeel te
                    geven over opzet, werking en resultaten van het economisch beleid van de gemeente
                    Lansingerland ten aanzien van de ontwikkeling en acquisitie van de
                    bedrijventerreinen Oudeland, Bleizo en Prisma. Hierbij zal de rekenkamer met name
                    aandacht besteden aan het tempo waarop de gemeente de gronden kan uitgeven. Ook
                    onderzoekt de rekenkamer de inspanningen van de gemeente om een aantrekkelijk
                    vestigingsklimaat te creëren voor ondernemers en de tevredenheid van ondernemers
                    over het acquisitiebeleid van de gemeente. Tot slot gaat de rekenkamer na of de
                    gemeenteraad over dit alles adequaat wordt geïnformeerd.
       1-2-2        vraagstelling
                    De centrale vraag van dit onderzoek luidt als volgt:
                    Hoe is het economisch beleid ten aanzien van de ontwikkeling en acquisitie van de
                    bedrijventerreinen Oudeland, Bleizo en Prisma opgezet, leidt dit tot de beoogde resultaten en
                    wordt de raad hierover adequaat geïnformeerd?
                    Deze vraag is uitgewerkt in verschillende onderwerpen waarbij de beleidscyclus van
                    het aan- en verkopen van grond wordt gevolgd. Daarbij wordt aandacht besteed aan:
                    •     de beslissing om risicovol de onderzochte bedrijventerreinen te ontwikkelen;
                    •     de actualisatie van de projecten (o.a. beoogde verkopen per jaar);
                    •     de (financiële) risico’s;
                    •     de informatievoorziening aan de raad;
                    •     het acquisitiebeleid en de tevredenheid van ondernemers.
          1-3       leeswijzer
                    De bestuurlijke nota bevat de voornaamste conclusies en aanbevelingen en bevat het
                    antwoord op de centrale onderzoeksvraag. Dit deel van het rapport is openbaar.
   7 Gemeente Lansingerland (2012). Nota Arbeidsmarktbeleid ‘De schakel naar de Arbeidsmarkt’.
   8 Zie tabel 2-2 op pagina 35 van dit rapport.
10 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>               In de nota van bevindingen worden de deelvragen beantwoord. Hierin staan de
               resultaten van het onderzoek die als basis dienen voor de conclusies in de bestuurlijke
               nota. Omdat het verstrekken van de informatie uit dit deel van het rapport de
               economische en financiële belangen van de gemeente kan schaden, is dit deel alleen
               vertrouwelijk ter beschikking gesteld aan de leden van het college van B en W en de
               gemeenteraadsleden.
               De bestuurlijke nota, de nota van bevindingen en de bijlagen vormen samen het
               rekenkamerrapport.
11 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Rekenkamer
      Lansingerland
      44   zorg om ondersteuning
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>      2        conclusies en aanbevelingen
        2-1    inleiding
               Voor een goede interpretatie van de conclusies en aanbevelingen in dit hoofdstuk is
               het volgende van belang. De financiële crisis heeft in heel Nederland belangrijke
               gevolgen voor de bouw. Dit geldt ook voor de bouw van bedrijventerreinen en de
               gemeentelijke grondexploitaties. Hierin is Lansingerland niet uniek. De problemen
               vanwege de grondexploitaties zijn in Lansingerland wel omvangrijk. Deze problemen
               zijn ontstaan door besluiten die in het (verre) verleden zijn genomen. Deze besluiten
               kunnen niet meer teruggedraaid worden. Ook is het vaak niet terecht om deze
               besluiten met de kennis van nu te beoordelen. Toen de gemeente besloot om risicovol
               te investeren in bedrijventerreinen was in veel gevallen de crisis nog ver weg.
               Desondanks had men toen ook kunnen weten dat economisch goede en slechte tijden
               elkaar kunnen afwisselen. Hier had men wel rekening mee moeten houden.
               Bovendien kan de gemeente leren van deze besluiten uit het verleden. Daarom
               besteedt dit rapport hier toch aandacht aan.
               De problematiek waarmee de gemeente nu te maken heeft, zal niet met één besluit op
               te lossen zijn. Wél kan ernaar gestreefd worden om de schade zo veel mogelijk te
               beperken. De conclusies zullen hier nader op ingaan. Dit onderzoek beslaat de periode
               tot eind 2012. Sinds het begin van 2013 heeft het college onder andere in het kader van
               de jaarrekening 2012 diverse maatregelen genomen ten aanzien van de in dit rapport
               besproken bedrijventerreinen. Het gaat hierbij om maatregelen die binnen een grotere
               context (het geheel aan aanpassingen binnen de grondexploitatie, etcetera)
               beoordeeld moeten worden. Dit vergt intensief onderzoek. De rekenkamer heeft deze
               maatregelen daarom niet meer mee kunnen nemen binnen dit onderzoek.
        2-2    hoofdconclusies
               1 financiële tegenvallers
                   De risicovolle ontwikkeling van bedrijventerreinen heeft negatieve financiële
                   gevolgen, in de orde van grootte van miljoenen, voor de gemeente. Het college en
                   de gemeenteraad hebben begin 2008 op basis van onvolledige informatie, zonder
                   marktonderzoek en onder hoge tijdsdruk, besloten om risicovol in Bleizo deel te
                   nemen. Volledige informatie had het beeld kunnen geven dat het onverstandig zou
                   zijn geweest voor de gemeente Lansingerland om risicovol deel te gaan nemen in
                   de Bleizo ontwikkeling. In 2012 hebben het college en de gemeenteraad in een
                   aantal gevallen onvoldoende zicht op de financiële situatie van de onderzochte
                   bedrijventerreinen. De grondexploitaties van het Bedrijvenschap en Bleizo sluiten
                   niet op elkaar aan. Hierdoor loopt de gemeente het risico dat de grondexploitaties
                   onvoldoende rekening houden met kosten die wel gemaakt moeten worden. Het
                   college houdt ook onvoldoende rekening met tegenvallers.
13 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>               2 aansturing van de gemeenschappelijke regelingen
                  De gemeente heeft onnodig een te grote afstand gehouden tot de
                  gemeenschappelijke regelingen. De collegeleden die in het bestuur van de
                  gemeenschappelijke regelingen zaten, hebben er in 2012 niet voor gezorgd dat de
                  financiële plannen van de gemeenschappelijke regelingen op elkaar aansloten. De
                  gemeenteraad heeft niet alle informatie gekregen die zij nodig heeft om de
                  financiële belangen van de regio (Lansingerland en Zoetermeer) te behartigen.
               3 ondernemersgerichtheid
                  Ondanks het moeilijke economische klimaat, spant het college zich op een goede
                  manier in om ondernemers te overtuigen om zich in de gemeente te vestigen.
        2-3    toelichting hoofdconclusies
               1 financiële tegenvallers
                  De risicovolle ontwikkeling van bedrijventerreinen heeft negatieve financiële gevolgen, in de
                  orde van grootte van miljoenen, voor de gemeente. Het college en de gemeenteraad hebben
                  begin 2008 op basis van onvolledige informatie, zonder marktonderzoek en onder hoge
                  tijdsdruk, besloten om risicovol in Bleizo deel te nemen. Volledige informatie had het beeld
                  kunnen geven dat het onverstandig zou zijn geweest voor de gemeente Lansingerland om
                  risicovol deel te gaan nemen in de Bleizo ontwikkeling. In 2012 hebben het college en de
                  gemeenteraad in een aantal gevallen onvoldoende zicht op de financiële situatie van de
                  onderzochte bedrijventerreinen. De grondexploitaties van het Bedrijvenschap en Bleizo
                  sluiten niet op elkaar aan. Hierdoor loopt de gemeente het risico dat de grondexploitaties
                  onvoldoende rekening houden met kosten die wel gemaakt moeten worden. Het college
                  houdt ook onvoldoende rekening met tegenvallers.
               Negatieve financiële gevolgen
                  • De gemeente heeft recent nagenoeg geen grond op de nieuwe bedrijventerreinen
                       verkocht, terwijl de gemeente nu en de komende jaren wel rente moet betalen
                       vanwege de al gedane investeringen.
               Start risicovolle participatie in Bleizo in 2008
                  • Op het moment dat Lansingerland risicovol binnen Bleizo ging participeren door
                       een samenwerkingsovereenkomst aan te gaan met Zoetermeer, was er geen
                       marktonderzoek om de verwachte vraag naar bedrijven- en kantoorterreinen te
                       onderbouwen.
                  • In de documenten waarop de beslissing om risicovol in Bleizo te investeren, is
                       gebaseerd, staan de belangrijkste risico's wel genoemd. Deze documenten
                       bevatten echter geen beeld van de mogelijke financiële omvang van deze
                       risico's.
                  • In de financiële verkenning van de ontwikkeling Bleizo staat dat deze onder zeer
                       hoge tijdsdruk is opgesteld en dat hierdoor de gebruikelijke zorgvuldigheid en
                       kwalitatieve standaarden niet in acht genomen konden worden. Bij een
                       risicovolle investering van een dusdanige omvang zou men verwachten dat het
                       college ervoor zou zorgen dat er een zorgvuldige financiële verkenning wordt
                       opgesteld. Dit is niet gebeurd.
14 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                  Geen aansluiting grondexploitatie van Bleizo en het Bedrijvenschap
                  • De gemeente Lansingerland heeft een financieel belang in het Bedrijvenschap en
                      Bleizo:
                      -   De gemeenten Lansingerland en Zoetermeer hebben samen twee
                          gemeenschappelijke regelingen opgericht: het Bedrijvenschap en Bleizo.
                      -   De winsten en verliezen die deze gemeenschappelijke regelingen maken,
                          worden over deze gemeenten verdeeld.
                      -   Een deel van de gronden van het Bedrijvenschap is in 2007 in verband met
                          de Bleizo-ontwikkeling on hold gezet: deze gronden mogen niet verkocht
                          worden omdat ze misschien nodig zijn voor de Bleizo-ontwikkeling. Dit is de
                          ontwikkeling van het stationsgebied van Bleizo met onder andere leisure
                          functies.
                      -   Door de on hold-situatie ontstonden er extra kosten (rente, juridische kosten
                          etc.) voor het Bedrijvenschap. In de bestuursovereenkomst over Bleizo staat
                          dat Bleizo alle kosten voor het Bedrijvenschap vanwege de on hold-situatie
                          moet compenseren. Bleizo kan dit verrekenen met de grondprijs die Bleizo
                          aan het Bedrijvenschap moet betalen of kan dit door middel van een apart
                          bedrag aan het Bedrijvenschap betalen.
                  • Het Bedrijvenschap, Bleizo en de gemeenten hebben geen heldere afspraken op
                      papier gezet over welke partij, welke kosten (type en bedrag) op welke manier
                      zal moeten vergoeden. Het is onduidelijk wanneer Bleizo welk type kosten aan
                      het Bedrijvenschap zal vergoeden, hoe hoog deze kosten zijn, of Bleizo deze zal
                      betalen in de grondprijs of in een aparte bijdrage van Bleizo aan het
                      Bedrijvenschap en of dit afhankelijk is van de komst van het station met
                      bijbehorende functies. Hierdoor hebben het college en de raad onvoldoende
                      zicht op de kosten vanwege de on hold-situatie en op de vraag of deze kosten
                      binnen de grondexploitaties van het Bedrijvenschap en Bleizo gedekt worden.
                  • Om te weten of alle kosten die betaald moeten worden, ook binnen een
                      grondexploitatie gedekt worden, is het van belang dat de grondexploitaties van
                      het Bedrijvenschap en Bleizo op elkaar aansluiten. Hiervoor was in 2012 het
                      volgende van belang:
                      -   Beide gemeenschappelijke regelingen hebben een grondexploitatie voor
                          zowel het scenario dat de Bleizo ontwikkeling doorgaat (het Bedrijvenschap
                          verkoopt de on hold-gronden aan Bleizo) alsook voor het scenario dat de
                          Bleizo ontwikkeling niet doorgaat (de gronden worden niet aan Bleizo
                          doorverkocht).
                      -   In de grondexploitatie van Bleizo sluiten de prijzen voor de on hold-gronden
                          en een eventuele aparte bijdrage wegens de on hold-situatie aan op de
                          bedragen in de grondexploitatie van het Bedrijvenschap.
                  • Van het bovenstaande was geen sprake.
                      -   De grondexploitatie van Bleizo van 2012 kende geen post voor de aankoop
                          van de on hold-gronden en geen post voor de bijdrage aan het
                          Bedrijvenschap vanwege de on hold-gronden.
                      -   De grondexploitatie van het Bedrijvenschap sloot begin 2012 niet aan op de
                          plannen die op dat moment voor het gebied golden, namelijk de plannen
                          rond Bleizo. Het Bedrijvenschap kende wel een concept grondexploitatie die
                          uitging van de plannen rond Bleizo, maar deze was in 2012 niet meer
                          actueel. Het jaarverslag van het Bedrijvenschap maakte overigens niet
                          helder dat de grondexploitatie niet gebaseerd is op de Bleizo ontwikkeling.
15 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                   Hierdoor heeft de gemeenteraad geen goed beeld kunnen krijgen van de
                                   grondexploitatie.
                              -    Bleizo houdt bij zijn weerstandcapaciteitberekening rekening met extra
                                   kosten vanwege een mogelijke bijdrage aan de vennootschap wegens de on
                                   hold-situatie die vele malen lager zijn dan de extra kosten waar het
                                   Bedrijvenschap van uitgaat. Hierdoor bestaat de kans dat Bleizo een hogere
                                   bijdrage aan het Bedrijvenschap moet gaan betalen dan Bleizo verwacht had
                                   en dat daardoor de resultaten van Bleizo voor de gemeenten tegen kunnen
                                   vallen.
                   Zicht op tegenvallers in 2012
                        • Weerstandscapaciteitsberekeningen zijn complex en de uitkomst van deze
                              berekeningen is sterk afhankelijk van schattingen. Daarom is het van belang
                              dat het college de uitkomst van deze berekeningen controleert en vergelijkt met
                              inschattingen van de verwachte orde van grootte van de uitkomsten. Als de
                              berekende bedragen veel lager liggen, ligt het voor de hand om deze
                              berekeningen aan te passen.
                        • Dit heeft het college in 2012 onvoldoende gedaan. De berekende bedragen voor de
                              benodigde weerstandscapaciteit liggen veel lager dan een inschatting van de
                              benodigde weerstandscapaciteit op basis van de IFLO-norm. Het is niet
                              aannemelijk dat de onderzochte bedrijventerreinen een lager risicoprofiel
                              hebben dan gemiddeld.
                        • Het college gaat er ten onrechte vanuit dat een aantal tegenvallers, zoals lagere
                              verkoopprijzen van grond, gecompenseerd zal worden door meevallers, zoals
                              hogere verkoopprijzen. De kans dat deze meevallers zich op eenzelfde moment
                              voordoen als de tegenvallers, is namelijk klein.
                        • Bij de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit zou met een slechter
                              verkoopscenario rekening gehouden moeten worden dan het scenario uit de
                              grondexploitatie.
                              -    Het college houdt binnen zijn weerstandscapaciteit slechts rekening met
                                   één jaar vertraging bij Oudeland.
                              -    Bleizo en het Bedrijvenschap houden in 2012 geen rekening met het risico
                                   van vertraging.
                        • Als de tekorten van een gemeenschappelijke regeling voor bijvoorbeeld 50% voor
                              rekening komen van de gemeente, dan moet de gemeente hiermee rekening
                              houden bij de berekening van haar weerstandscapaciteit. Bij de bepaling van de
                              hoogte van het bedrag waarmee de gemeente rekening moet houden, zou het
                              niet moeten uitmaken of de risico’s bestaan bij een gemeenschappelijke
                              regeling of bij een project van de gemeente zelf. Het berekende bedrag zou
                              hetzelfde moeten zijn, zij het dat het wel door twee gedeeld moet worden
                              omdat de risico’s maar voor de helft voor rekening komen voor de gemeente. In
                              het geval van Bleizo, is er echter sprake van een andere
                              berekeningssystematiek waardoor het college het bedrag voor Bleizo binnen de
                              benodigde weerstandscapaciteit veel lager berekent. Dit komt door de manier
                              waarop Bleizo en het college werken met zekerheidspercentages.9 Hierdoor is
                              het bedrag waarmee het college rekening houdt binnen de benodigde
   9 Zowel Bleizo als Lansingerland voeren een berekening uit met een zekerheidspercentage waardoor het berekende benodigde bedrag lager uitkomt.
     Daarnaast werkt Bleizo met een lager zekerheidspercentage dan Lansingerland waardoor het bedrag lager uitkomt. Dit wordt toegelicht in de
     paragrafen 5-5-7 en 5-5-8 van de nota van bevindingen.
16 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                      weerstandscapaciteit kleiner dan 50% van het bedrag waarmee het college
                      rekening zou houden als Bleizo volledig door de gemeente ontwikkeld zou
                      worden.
                  • Voor raadsleden is het van belang dat zij op een laagdrempelige manier,
                      bijvoorbeeld in een notitie, toegang kunnen krijgen tot informatie over de
                      belangrijkste uitgangspunten die het college bij de berekening van de
                      benodigde weerstandscapaciteit hanteert. Deze belangrijkste uitgangspunten
                      zijn onder andere:
                      -   de meegenomen risico’s;
                      -   de bij deze risico’s behorende bedragen;
                      -   de verbanden tussen de risico’s (risico’s die niet of wel tegelijkertijd
                          optreden en bijvoorbeeld geacht worden elkaar te compenseren);
                      -   de bedragen waarmee voor een bepaald project, als Bleizo, rekening is
                          gehouden.
                      Gemeenteraadsleden kunnen het overgrote deel van deze informatie alleen tot
                      zich nemen als zij met een ambtenaar het computersysteem gaan bekijken en
                      de ambtenaar de benodigde weerstandscapaciteit uitrekent. Op die manier is
                      deze informatie niet op een laagdrempelige manier toegankelijk voor
                      raadsleden.
               2 aansturing van de gemeenschappelijke regelingen
                  De gemeente heeft onnodig een te grote afstand gehouden tot de gemeenschappelijke
                  regelingen. De collegeleden die in het bestuur van de gemeenschappelijke regelingen zaten,
                  hebben er in 2012 niet voor gezorgd dat de financiële plannen van de gemeenschappelijke
                  regelingen op elkaar aansloten. De gemeenteraad heeft niet alle informatie gekregen die zij
                  nodig heeft om de financiële belangen van de regio (Lansingerland en Zoetermeer) te
                  behartigen.
                  • De positie van de gemeente ten opzichte van de gemeenschappelijke regelingen is
                      als volgt:
                      -   De zeggenschap over de gemeenschappelijke regelingen berust bij de
                          collegeleden die in het bestuur van de gemeenschappelijke regelingen
                          zitten.
                      -   Zij moeten ook de financiële belangen van de regio behartigen.
                      -   Het bestuur van de gemeenschappelijke regeling heeft toegang tot alle
                          informatie waarover de gemeenschappelijke regeling beschikt.
                      -   Het bestuur van de gemeenschappelijke regeling moet aan de
                          gemeenteraden alle inlichtingen verstrekken die voor een juiste beoordeling
                          van het door het bestuur gevoerde en te voeren beleid nodig is.
                  • De collegeleden in de besturen van deze gemeenschappelijke regelingen moeten
                      de financiële belangen van de regio (de twee gemeenten) behartigen. In dat
                      licht was het verstandig geweest als zij de projectorganisaties van de
                      gemeenschappelijke regelingen de opdracht hadden gegeven om de financiële
                      plannen af te stemmen. Zij hebben er echter tot eind 2012 niet voor gezorgd dat
                      de financiële plannen van Bleizo en het Bedrijvenschap op elkaar afgestemd
                      werden. De informatie die daarvoor nodig was, hadden zij wel kunnen krijgen.
                  • De gemeenteraad heeft de concept grondexploitatie van het Bedrijvenschap die
                      uitging van de plannen rond Bleizo niet ontvangen. Voor het behartigen van de
                      financiële belangen van de regio (Lansingerland en Zoetermeer) is dit
                      belangrijke informatie. Daarom zou het goed zijn als de raad deze informatie
                      zou krijgen.
17 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>               3 ondernemersgerichte gemeente
                   Ondanks het moeilijke economische klimaat, spant het college zich op een goede manier in
                   om ondernemers te overtuigen om zich in de gemeente te vestigen.
                   • De gemeente kent een goede dienstverlening naar ondernemers en hanteert een
                       actieve acquisitiestrategie. Belangrijke aspecten daarin zijn het promoten van
                       de gemeente bij ondernemers van buiten de regio, het organiseren van
                       bijeenkomsten voor nieuwe en bestaande ondernemers, de zogeheten een-
                       loketgedachte en het actief begeleiden van nieuwe ondernemers in het
                       vestigingsproces.
                   • Het college heeft zijn doelstelling om naast het bestaande parkmanagement op
                       Oudeland op ten minste twee bedrijventerreinen (een vorm van)
                       parkmanagement in te voeren, gerealiseerd.
                   • De geïnterviewde ondernemers zijn zeer tevreden over de dienstverlening en
                       acquisitiestrategie van de gemeente. Hoewel de acquisitiestrategie voor de
                       ondernemers niet de belangrijkste reden was om zich in Lansingerland te
                       vestigen, heeft de acquisitiestrategie daaraan wel een positieve bijdrage
                       geleverd.
        2-4    aanbevelingen
               De financiële problemen rond de risicovolle ontwikkeling van bedrijventerreinen zijn
               niet direct op te lossen door vanaf nu een ander beleid te voeren. Het college zet zich
               al op een goede manier in door met behulp van goede dienstverlening en
               acquisitiestrategie een aantrekkelijk vestigingsklimaat te creëren voor ondernemers.
               Voor de gemeente is het de opgave om in deze moeilijke tijd voor een zo goed
               mogelijke strategie ten aanzien van de ontwikkeling van de onderzochte terreinen te
               kiezen. Hiervoor is het van belang dat het college en de gemeenteraad goed op de
               hoogte zijn van de stand van zaken ten aanzien van de bedrijventerreinen en dat de
               gemeente gebruikmaakt van de invloed die zij kan hebben op de ontwikkelingen
               binnen de gemeenschappelijke regelingen. In dit licht beveelt de rekenkamer aan om
               enkele verbeteringen door te voeren.
               Aanbevelingen aan het college:
               1 Draag aan de leden van het college die zitting hebben in de besturen van de
                   gemeenschappelijke regelingen op om te bewerkstelligen dat:
                       -   het Bedrijvenschap en Bleizo heldere afspraken op schrift stellen over welke
                           partij, welke kosten (type en bedrag), op welke manier zal moeten
                           vergoeden. Hierbij is het ook van belang dat de grondexploitatie van het
                           Bedrijvenschap een eenduidig beeld geeft over de mogelijke bijdrage die het
                           Bedrijvenschap aan de vennootschap zou moeten betalen.
                       -   het Bedrijvenschap en Bleizo een scenario in kaart brengen voor als er geen
                           station komt en hierbij rekening wordt gehouden met het gelijktijdig
                           aanbieden van veel dezelfde type gronden op Prisma en Bleizo.
                       -   het Bedrijvenschap en Bleizo de grondexploitaties op elkaar afstemmen:
                           (1) uitgaan van dezelfde ruimtelijke ontwikkeling;
                           (2) dezelfde bedragen kennen voor de eventuele doorverkoop van grond en
                               tussen de gemeenschappelijke regelingen te verrekenen bedragen.
18 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>               2 Verbeter de inschatting van de benodigde weerstandscapaciteit die de gemeente
                  nodig heeft om risico’s binnen de grondexploitaties en de gemeenschappelijke
                  regelingen op te vangen:
                  • Controleer de uitkomsten van de berekeningen van de gemeente en de
                      gemeenschappelijke regelingen met een helicopterview waarbij de orde van
                      grootte van de benodigde weerstandscapaciteit per project vergeleken wordt
                      met de kosten van een jaar vertraging en met de benodigde
                      weerstandscapaciteit volgens de IFLO-norm.
                  • Ga er niet van uit dat tegenvallers gecompenseerd zullen worden door
                      meevallers.
                  • Bepaal in overleg met de gemeenteraad expliciet met hoeveel jaar vertraging
                      rekening moet worden gehouden binnen de berekening van de benodigde
                      weerstandscapaciteit.
                  • Draag er zorg voor dat de gemeente bij de risico’s bij een gemeenschappelijke
                      regeling niet minder benodigde weerstandscapaciteit berekent dat de
                      weerstandscapaciteit die de gemeente bij eigen projecten zou berekenen.
               3 Verbeter de informatievoorziening aan de raad. Zorg ervoor dat:
                  • De raad bij nieuwe risicovolle investeringen de beschikking krijgt over:
                      -   een recent marktonderzoek;
                      -   de financiële omvang van de belangrijkste risico’s;
                      -   zorgvuldig opgestelde financiële verkenningen.
                  • De raad ook bij gemeenschappelijke regelingen een duidelijk beeld krijgt van de
                      ruimtelijke ontwikkeling waarop de grondexploitatie gebaseerd is en kan
                      controleren of de plannen van de verschillende gemeenschappelijke regelingen
                      op elkaar aansluiten.
                  • De raad op een voor raadsleden laagdrempelige manier, bijvoorbeeld in een
                      overzichtelijke notitie, de in aanbeveling twee genoemde verbeteringen van de
                      berekening van de benodigde weerstandscapaciteit kan controleren.
19 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>      3        reactie B en W
               Wij bedanken de Rekenkamer voor het rapport ‘bedrijventerreinen’. Een rapport dat het
               economisch beleid van de gemeente Lansingerland op uiteenlopende aspecten belicht. In deze
               brief geven wij onze reactie op de aanbevelingen in het door u toegezonden conceptrapport voor
               de bestuurlijke reactie. Daarmee gaan wij, in overeenstemming met de beoogde meerwaarde
               van het onderzoek door de Rekenkamer, vooral in op de verbeterpunten voor de toekomst. In de
               bijlage geven wij nog onze reactie op enkele (hoofd)conclusies. Deze hebben wij in een bijlage
               gedaan, omdat wij – de complexiteit en afhankelijkheden van de context kennende – hier in
               onze reactie niet de nadruk op willen leggen, maar juist op de genomen en te nemen initiatieven
               voor de toekomst.
        3-1    algemeen
               Wij zijn zeer verheugd om uit uw rapport te vernemen, dat de door u geïnterviewde
               ondernemers aangeven het actieve acquisitiebeleid van de gemeente Lansingerland zeer te
               waarderen en dat u concludeert dat dit positief bijdraagt aan de acquisitiestrategie.
               Uw rapport maakt duidelijk dat beslissingen rondom risicovolle deelname aan de ontwikkeling
               van bedrijfsterreinen vanzelfsprekend weloverwogen genomen moeten worden en dat de
               informatie-voorziening aan het college en aan de Raad daarbij juist en volledig dient te zijn.
               Ook het op een laagdrempelige (toegankelijk en begrijpelijk) manier van informeren hoort
               daarbij. In het verleden was dit niet in alle opzichten het geval en dit moest beter. Los van uw
               onderzoek hebben het college en de besturen van de Gemeenschappelijke Regelingen op een
               aantal punten maatregelen genomen en verbeteringen aangebracht. Wij constateren grote
               overeenkomst daarvan met uw aanbevelingen. Uw rapport zien wij dan ook als een bevestiging
               van de door ons ingezette koers. In algemene zin deelt het college dus de hoofdlijnen van de
               conclusies en aanbevelingen van de Rekenkamer.
               Omdat deze aanbevelingen vooral betrekking hebben op gemeenschappelijke regelingen, hebben
               wij onze reactie afgestemd met de dagelijkse besturen van de GR Bleizo en GR Hoefweg.
               Hieronder geven wij per aanbeveling aan welke activiteiten wij uitgevoerd hebben en welke nog
               gepland staan voor de komende periode.
      3-1-1    aanbevelingen met betrekking tot de besturen van de gemeenschappelijke regelingen
               U beveelt ten aanzien van Bleizo en Hoefweg aan om te bewerkstelligen dat:
               •     het Bedrijvenschap en Bleizo heldere afspraken op schrift stellen over welke partij, welke
                  kosten (type en bedrag), op welke manier zal moeten vergoeden. Hierbij is het ook van belang
                  dat de grondexploitatie van het Bedrijvenschap een eenduidig beeld geeft over de mogelijke
                  bijdrage die het Bedrijvenschap aan de vennootschap zou moeten betalen.
               •     het Bedrijvenschap en Bleizo een scenario in kaart brengen voor als er geen station komt
                  en hierbij rekening wordt gehouden met het gelijktijdig aanbieden van veel dezelfde type
                  gronden op Prisma en Bleizo.
               •     het Bedrijvenschap en Bleizo de grondexploitaties op elkaar afstemmen:
21 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                     1. uitgaan van dezelfde ruimtelijke ontwikkeling;
                     2. dezelfde bedragen kennen voor de eventuele doorverkoop van grond en tussen de
                     gemeenschappelijke regelingen te verrekenen bedragen.
               De aanbeveling over de vergoeding van de kosten voor het on hold houden was reeds gaande.
               Dit leidde er toe dat in de Jaarrekening 2012 en de Grondexploitatie per 1 januari 2013 van
               Bleizo kosten zijn opgenomen voor het on hold houden van de gronden en dat de
               grondexploitaties van Bleizo en Hoefweg op dit punt op elkaar aansluiten. De afrekening van de
               kosten voor het on hold houden van de gronden vindt plaats in 2013, waardoor de betaling niet
               alleen in de grondexploitaties is opgenomen maar ook wordt geëffectueerd. De Raad wordt
               hierover geïnformeerd met een voortgangsrapportage.
               Een dergelijk scenario ‘zonder station en met zelfde type gronden’ werd in 2012 al op
               hoofdlijnen door de GR Bleizo opgesteld en op 30 januari 2013 aan de raden gepresenteerd. Dit
               scenario werken wij momenteel verder uit. De gemeenteraden krijgen in oktober 2013 het
               resultaat hiervan voorgelegd.
               De aanbeveling over de afstemming van de grondexploitaties van Bleizo en Hoefweg is in
               uitvoering. In de Jaarrekening 2012 en de Grondexploitatie per 1 januari 2013 van Bleizo zijn
               kosten opgenomen voor het on hold houden van de gronden en zodanig dat de grondexploitaties
               van Bleizo en Hoefweg op dit punt op elkaar aansluiten. Dit punt blijft onder de aandacht in de
               toekomst voor zover er voor de betreffende gronden ontwikkelingen zijn die zowel Bleizo als
               Hoefweg aangaan.
       3-1-2   aanbevelingen met betrekking tot de weerstandscapaciteit
               U beveelt de gemeente Lansingerland aan om de inschatting van de benodigde
               weerstandscapaciteit, die de gemeente nodig heeft om risico’s binnen de grondexploitaties en de
               gemeenschappelijke regelingen op te vangen, te verbeteren:
               •     Controleer de uitkomsten van de berekeningen van de gemeente en de gemeenschappelijke
                  regelingen met een helicopterview waarbij de orde van grootte van de benodigde
                  weerstandscapaciteit per project vergeleken wordt met de kosten van een jaar vertraging en
                  met de benodigde weerstandscapaciteit volgende de IFLO-norm.
               •     Ga er niet van uit dat tegenvallers gecompenseerd zullen worden door meevallers.
               •     Bepaal in overleg met de gemeenteraad expliciet met hoeveel jaar vertraging rekening
                  moet worden gehouden binnen de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit.
               •     Draag er zorg voor dat de gemeente bij de risico’s bij een gemeenschappelijke regeling niet
                  minder benodigde weerstandscapaciteit berekent dan de weerstandscapaciteit die de
                  gemeente bij eigen projecten zou berekenen.
               Het college is voornemens het huidige beleid en de huidige methode voor het bepalen van
               risico’s en hun financiële effect via Naris te handhaven. Zo houden we namelijk rekening met de
               specifieke feiten en omstandigheden. Wel nemen wij uw aanbeveling over om de hoogte van de
               berekende weerstandscapaciteit te toetsen aan een objectieve norm. In uw rapport geeft u aan
               dat de door u aangehaalde IFLO methode haar beperkingen kent en geen rekening houdt met
               specifieke omstandigheden. Uit navraag bij het Nederlands adviesbureau voor
               risicomanagement (NAR) blijkt daarnaast dat deze IFLO-norm geen formele status kent in het
               financiële toezicht. Ook niet binnen de voormalige Inspectie Financiën Lagere Overheden (de
               taken van deze inspectie maken nu onderdeel uit van de directie Begroting en Toezicht van het
               Ministerie van Binnenlandse Zaken). Bij de eerstvolgende actualisatie van de nota Risicobeleid
               zullen wij voorstellen doen voor een alternatieve manier om de berekende weerstandscapaciteit
22 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>               te toetsen en hoe wij de Raad over deze toets gaan informeren. Via het NAR gaan wij na of er
               mogelijkheden zijn om de weerstandscapaciteit op deze manier te ‘benchmarken’.
               Ten aanzien van tegen- en meevallers baseert de gemeente zich, voor wat betreft de
               gemeenschappelijke regelingen, op de Risicoanalyse van de Gemeenschappelijke Regelingen.
               Daarbij zijn zowel risico’s (tegenvallers) als kansen (meevallers) opgenomen. Dit betreft risico’s
               en kansen die onafhankelijk van elkaar met de risicoanalyse volgens de geëigende RISMAN-
               methode worden bepaald en waarop beheersmaatregelen worden uitgevoerd. Er is geen sprake
               van een vanzelfsprekende aanname dat tegenvallers worden gecompenseerd door meevallers.
               Uw uitgangspunt wordt derhalve al gehanteerd. Net als bij de gemeenschappelijke regeling
               Bleizo hield de gemeente alleen rekening met een aantal positieve risico’s die, naar de mening
               van de gemeente, onafhankelijk van negatieve risico’s zouden optreden. Bij het bepalen van de
               benodigde weerstandscapaciteit voor de begroting 2013 en de jaarrekening 2012 was voor wat
               betreft de gemeente Lansingerland overigens geen sprake meer van ‘positieve’ risico’s.
               De Rekenkamer beveelt aan om met de Raad expliciet af te stemmen met hoeveel jaar
               vertraging rekening moet worden gehouden bij de berekening van de benodigde
               weerstandscapaciteit.
               Het college neemt deze aanbeveling niet letterlijk over. Al enkele jaren maakt de gemeente
               scenario’s voor de grondexploitatie, waarbij ook de looptijd van grondexploitaties varieert. Op
               die manier worden meerdere scenario’s gepresenteerd aan de Raad en is de gevoeligheid
               zichtbaar van de looptijd van het project op de resultaten en daarmee het zicht op mogelijke
               tegenvallers (en meevallers). Deze informatie betrekken wij bij de financiële beleidskeuzes van
               de gemeente. De scenario’s geven naar de mening van het college meer en waardevollere
               informatie dan een door de Raad aangegeven aantal jaar vertraging dat door het college wordt
               doorgerekend.
               Aan de aanbeveling om voor de risico’s van gemeenschappelijke regelingen bij de gemeente niet
               minder benodigde weerstandscapaciteit te berekenen is al invulling gegeven. Zo is voor Bleizo in
               de benodigde weerstandscapaciteit in de jaarrekening 2012 van de gemeente Lansingerland €
               6,0 miljoen opgenomen. Dit bedrag ligt iets boven de 50% van het door Bleizo in de jaarrekening
               2012 gerapporteerde bedrag aan totale risico’s voor Bleizo.
       3-1-3   aanbevelingen met betrekking tot de informatievoorziening
               U beveelt aan om ervoor te zorgen dat:
               •     De raad bij nieuwe risicovolle investeringen de beschikking krijgt over:
                  - een recent marktonderzoek;
                  - de financiële omvang van de belangrijkste risico’s;
                  - zorgvuldig opgestelde financiële verkenningen.
               •     De raad ook bij gemeenschappelijke regelingen een duidelijk beeld krijgt van de ruimtelijke
                  ontwikkeling waarop de grondexploitatie gebaseerd is en kan controleren of de plannen van
                  de verschillende gemeenschappelijke regelingen op elkaar aansluiten.
               •     De raad op een voor raadsleden laagdrempelige manier, bijvoorbeeld in een overzichtelijke
                  notitie, de in aanbeveling twee genoemde verbeteringen van de berekening van de benodigde
                  weerstandscapaciteit kan controleren.
               In het huidige klimaat zal er van nieuwe grootschalige risicovolle investeringen niet snel meer
               sprake zijn. Los daarvan zien we bij de huidige bedrijventerreinen dat de aanbeveling om de
               Raad beschikking te geven over recent marktonderzoek, financiële omvang van de belangrijkste
               risico’s en zorgvuldig opgestelde financiële verkenningen, in uitvoering is. De meest recente
23 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>               marktonderzoeken van Bleizo zijn aan de Rekeningcommissie Bleizo (die namens de Raad
               toezicht houdt) verstrekt. De financiële omvang van risico’s is gerapporteerd in de Risicoanalyse
               Bleizo per 1 januari 2013 en rapporteren wij ieder kwartaal met een voortgangsrapportage met
               een risicoparagraaf. De financiële verkenningen worden voor de raadsbehandeling van de
               ontwikkelingsrichting van Bleizo in oktober 2013 overlegd in een vertrouwelijk rapport met
               grondexploitaties en risicoanalyses. Om de Raad nader te informeren over de grondexploitatie
               van Bleizo en de financiële verkenningen is op 22 mei 2013 een speciale radenbijeenkomst
               gehouden waarbij de Raad op interactieve wijze geïnformeerd is over de grondexploitatie van
               Bleizo. Daarnaast zal de Rekeningcommissie Bleizo actief geïnformeerd blijven over de
               financiële ontwikkelingen van Bleizo.
               Voor het Bedrijvenschap Hoefweg is in het kader van een second opinion een marktverkenning
               uitgevoerd, die de basis is geweest voor de grondexploitatie 2013 en de begroting 2014 van het
               Bedrijvenschap Hoefweg. In navolging van uw aanbeveling zal deze marktverkenning ook ter
               informatie aan de raad worden toegezonden. De begroting 2014 is in het voorjaar 2013
               voorgelegd aan de raden van de gemeenten Lansingerland en Zoetermeer.
               De informatie over risico’s is toegankelijk en het staat de Raad vrij informatie schriftelijk op te
               vragen. In aanvulling op uw conclusie dat de informatieverstrekking laagdrempeliger kan
               merken wij op dat, als de Raad dat wenst, een lijst met alle risico’s, kansen, bandbreedtes en
               dergelijke in het vervolg als vertrouwelijk stuk aan de Raad kan worden gezonden. Desgewenst
               kan een schriftelijke of mondelinge toelichting worden gegeven op de risico’s en de mutaties
               hierin.
         3-2   bijlage             Reactie op conclusies rekenkamerrapport ‘bedrijventerreinen’
       3-2-1   financiële tegenvallers
               De conclusie dat de gemeenteraad begin 2008 op basis van onvolledige informatie, zonder
               marktonderzoek en onder hoge tijdsdruk, besloot om risicovol in Bleizo deel te nemen behoeft
               nuancering. Dit geldt ook voor de opmerking dat de documenten, waarop de besluitvorming
               was gebaseerd, geen beeld van de mogelijke financiële omvang van de risico's bevatten.
               Ter toelichting het volgende.
               Aan de besluitvorming lag ten grondslag het PRC rapport van december 2007. Ook u refereert
               daaraan. Hoewel, zoals het rapport ook aangeeft, globaal van karakter en in korte tijd tot stand
               gekomen, geeft het rapport "duidelijk richting aan het te verwachten financieel beeld" (blz. 11
               onder Proceskader) en "De voorgestelde plannen hebben een positief saldo. Ook in vergelijking
               met de huidige plannen is sprake van een financieel positief saldo. Het financiële verschil ten
               opzichte van de huidige plannen is echter beperkt en valt binnen de bandbreedte van de
               onnauwkeurigheid" (blz. 11 onder Conclusie).
               De gevoeligheidsanalyse (3.3. op blz. 11) laat zien dat een markttaxatie heeft plaatsgevonden
               en een beeld is geschetst van de omvang van de financiële risico's indien grondopbrengsten
               tegenvallen en de vraag naar kantoren achterblijft bij de verwachting.
       3-2-2   afstand tot de Gemeenschappelijke Regelingen
               U geeft aan: ‘De gemeente heeft een te grote afstand gehouden tot de Gemeenschappelijke
               Regelingen.’
24 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>               Het college onderschrijft deze conclusie niet. In de wijze waarop de gemeente ambtelijk en
               bestuurlijk betrokken is bij de Gemeenschappelijke Regelingen (GR), wordt er zowel in formele
               als in operationele zin op een evenwichtige wijze invulling gegeven aan belangenbehartiging en
               beïnvloeding door de gemeente enerzijds en aan de formele bevoegdheden van de GR conform
               de Wet op de Gemeenschappelijke Regelingen en de Regeling zelf anderzijds. De gemeente heeft
               bij het instellen van de GR immers bevoegdheden overgedragen aan de GR. De kaders hiervoor
               zijn vastgelegd in de gemeenschappelijke regeling. Het is inherent aan gemeenschappelijke
               regelingen, en zelfs beoogd, dat de gemeente enige afstand behoudt ten opzichte van de
               gemeenschappelijke regelingen. Immers, een GR is nu juist een zelfstandig rechtspersoon. Om te
               waarborgen dat de GR op enige afstand naar behoren functioneert, en hierop toezicht kan
               worden gehouden, gelden hiervoor tal van instructies en protocollen. Op de naleving wordt
               toegezien door het Dagelijks Bestuur van de
               Gemeenschappelijke Regelingen, het college, de externe accountant en de uit raadsleden
               bestaande Rekeningcommissie. Bovendien wordt aan de Gemeenschappelijke Regelingen, die
               ook als Verbonden partij bekend staan, verplicht aandacht besteed in de gemeentelijke
               begroting en jaarrekening.
       3-2-3   aansluiting grondexploitaties van de GR Bleizo en GR Hoefweg
               Dat de grondexploitaties van de GR Bleizo en GR Hoefweg per 1 januari 2012 niet op elkaar
               aansloten ten aanzien van de kosten van het on hold houden van de betreffende gronden, is
               naar het oordeel van het college niet terug te voeren op het onnodig afstand houden tot de
               gemeenschappelijke regelingen.
               Dit ligt aan het feit dat de Gemeenschappelijke Regelingen Bleizo en Bedrijvenschap Hoefweg
               zelfstandig opereren en destijds een eigen inschatting maakten van de betreffende kosten,
               zonder dit onderling op elkaar af te stemmen. Dit moet worden bezien tegen de achtergrond van
               de besluitvorming van de provincie Zuid-Holland over de planologische toelaatbaarheid van het
               Factory Outlet Center Bleizo (FOC), de belangrijkste functie die geprojecteerd was op de on hold
               gronden.
                In 2012 heeft het Dagelijks Bestuur van de GR Bleizo besloten om scenario’s op te stellen voor
               het geval het FOC geen doorgang kan vinden, waarbij de financiële effecten m.b.t. de on hold
               gronden voor zowel de grondexploitatie van Bleizo als van het Bedrijvenschap Hoefweg in
               onderlinge samenhang in beeld zijn gebracht. Deze scenario’s zijn op 30 januari 2013 aan de
               raden gepresenteerd.
               Het besluit van Provinciale Staten in december 2012 om geen medewerking te verlenen aan de
               komst van het FOC markeert de overgang van een periode van onzekerheid en het inschatten
               van kansen naar een situatie waarin duidelijk is dat het FOC er niet kan komen en de on hold
               gronden niet overgenomen worden. Dit leidde er toe dat in de Jaarrekening 2012 en de
               Grondexploitatie per 1-1-2013 van Bleizo kosten zijn opgenomen voor het on hold houden van
               de gronden en dat de grondexploitaties van Bleizo en Bedrijvenschap Hoefweg op dit punt op
               elkaar aansluiten. Daarenboven hebben het Dagelijks Bestuur van Bleizo en het Dagelijks
               Bestuur van Hoefweg besloten dat de afrekening van de kosten voor het on hold houden van de
               gronden in 2013 plaats dient te vinden, waardoor de betaling niet alleen in de grondexploitaties
               is opgenomen maar ook geëffectueerd wordt. De Raad zal hierover worden geïnformeerd
               middels een voortgangsrapportage.
               De Rekenkamer stelt dat als de afspraken over de vergoeding van Bleizo aan Hoefweg helder
               beschreven zouden zijn, er zicht zou ontstaan op de hoogte van de kosten. Dit is maar ten dele
               het geval omdat de kosten ook afhankelijk zijn van andere parameters in de FEX van Prisma,
               die buiten het speelveld van mogelijke afspraken tussen Bleizo en Hoefweg liggen.
25 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>               De Rekenkamer geeft aan dat de grondexploitatie van Bleizo van 2012 geen post kende voor de
               aankoop van de on hold-gronden en geen post voor de bijdrage aan het Bedrijvenschap
               vanwege de on hold-gronden. Daarover merken we op dat de grondexploitatie van Bleizo geen
               post voor de aankoop van de on hold gronden behoort te hebben. Deze gronden behoren niet tot
               de scope van de gemeenschappelijke regeling en mogen dien ten gevolge geen onderdeel
               uitmaken van de grondexploitatie. Het on hold zetten van de gronden was een voorbereidende
               stap voor een eventuele aankoop. Voordat deze aankoop zou kunnen plaats vinden, zou eerst
               besluitvorming moeten plaatsvinden door de raden van Lansingerland en Zoetermeer m.b.t. de
               scopewijzing van de gemeenschappelijke regeling Bleizo. Pas nadat een dergelijk besluit
               genomen zou worden, worden de gronden (t.a.v. verwerving, bouwrijp maken en
               verkoopopbrengsten) toegevoegd aan de grondexploitatie. In de Risicoanalyse hield Bleizo
               rekening met een gering risico voor de kosten voor het on hold houden, in het geval er schade
               zou ontstaan bij Hoefweg. Dit was gebaseerd op een toen gerechtvaardigde verwachting over
               een positieve besluitvorming over de komst van een FOC. Omdat dit destijds echt een risico
               betrof en geen zekere uitgave, is deze opgenomen in de risicoanalyse en niet in de
               grondexploitatie. De bevinding van de Rekenkamer op dit punt is dus zoals het hoorde te zijn!
               De grondexploitatie van het bedrijvenschap sloot begin 2012 wel aan op de plannen die op dat
               moment voor het gebied golden. De besluitvorming over een andere invulling dan bedrijfsterrein
               (bijvoorbeeld met een Factory Outlet Center) moest immers nog plaatsvinden. Vooruitlopend op
               deze besluitvorming is het passend dat er voorzichtigheidshalve niet geanticipeerd wordt op een
               snelle gronduitgifte en een hoge grondprijs. Blijkbaar is de formele status van de plannen niet
               voldoende naar voren gekomen uit het onderzoeksdossier. De plannen voor de on hold gronden
               hadden nog de status van voornemen, waarover nog besluitvorming moest plaatsvinden.
       3-2-4   rekening houden met tegenvallers
               De Rekenkamer concludeert dat het college onvoldoende rekening houdt met tegenvallers. Deze
               conclusie lijkt vooral ingegeven door een aantal bevindingen met betrekking tot de manier
               waarop risico’s financieel via het programma Naris worden vertaald om zo de benodigde
               weerstandscapaciteit te bepalen. Het college hecht eraan om te benadrukken dat het bepalen
               van een benodigde weerstands-capaciteit slechts één van de mogelijkheden is om rekening te
               houden met financiële tegenvallers. De bepaalde weerstandscapaciteit moet, zoals de
               Rekenkamer zelf ook aangeeft, daarbij niet gezien worden als een ‘financiële’ waarheid, maar
               vooral als een indicatie van de omvang van de financiële risico’s. Naast het bepalen van de
               benodigde weerstandscapaciteit worden jaarlijks de grondexploitaties geactualiseerd waarbij
               rekening wordt gehouden met de huidige marktomstandigheden en een aantal scenario’s voor
               de verwachte ontwikkelingen. De Raad wordt over deze scenario’s geïnformeerd. Recent is dit
               gebeurd als onderdeel van de totstandkoming van de Kadernota 2013. Voor Oudeland zijn in
               dat kader 3 mogelijke varianten in het tempo van gronduitgifte gepresenteerd in combinatie
               met grond-prijsdalingen en is op hoofdlijnen aangegeven wat de effecten van een ‘worst-case
               scenario’ zijn, waarbij de gemeente vanaf heden nooit meer grond meer zou verkopen en de
               volledige grondposities zou moeten afboeken.
               Het college sluit ook niet de ogen voor tegenvallers. Zo is in de herziening van de
               grondexploitatie 2012 de fasering van Oudeland verlengd als gevolg van verwachte vertraging
               (dit is een tegenvaller die ertoe heeft geleid dat voor Oudeland een voorziening is getroffen voor
               een negatieve grondexploitatie). Het risico op aanvullende tegenvallers bij de bedrijventerreinen
               betreft vooral mogelijke verdere vertraging van de gronduitgifte en hierdoor langer doorlopende
               rentelasten dan verwacht. Op aanvullende tegenvallers zelf heeft het college slechts beperkte
26 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>               invloed, omdat zij vooral afhankelijk is van de marktontwikkelingen. Waar deze markt
               gestimuleerd kan worden doet het college dat ook. Uw conclusie omtrent het economisch beleid
               bevestigd dat beeld. Het college kan het effect van mogelijke tegen-vallers als gevolg van de
               vertraging (en hiermee de rentelasten) wel verminderen door de hoogte van de rentelasten in de
               grondexploitaties te verminderen. In de Kadernota 2013 is daarom besloten het rentepercentage
               dat doorberekend wordt aan de grondexploitaties te verlagen. Het nadeel wat hierdoor ontstaat
               in de algemene dienst maakt onderdeel uit van het begrotingstekort waarvoor in de Kadernota
               2013 voorstellen zijn gedaan om dit tekort te verminderen.
       3-2-5   uitgiftetermijn
               De Rekenkamer acht het te onzeker dat de investeringen in gronden, die binnen de komende 20
               jaar niet zullen worden ontwikkeld, terugverdiend worden.
               Het college onderschrijft het algemene principe dat naarmate de gronduitgifte langer duurt, de
               onzekerheden toenemen en de kans dat de grondopbrengsten tegen kunnen vallen toeneemt,
               terwijl het tegenovergestelde ook mogelijk is. De specifieke periode van 20 jaar wordt door de
               Rekenkamer wel aangegeven maar niet onderbouwd. Deze termijn komt niet voort uit
               richtlijnen van BBV, die voor de Gemeenschappelijke Regelingen van toepassing zijn en worden
               nageleefd. Bij de beoordeling van de jaarrekeningen door de accountant gaf een langere
               uitgiftetermijn dan 20 jaar geen aanleiding tot opmerkingen. Het college is van mening dat de
               te hanteren uitgifteperiode niet automatisch beperkt hoeft te worden tot een administratieve
               termijn van 20 jaar, maar dient te worden bezien in de betreffende ruimtelijke en financiële
               context. Grootschalige ontwikkelingen hebben vanwege de omvang nu eenmaal een langere
               uitgifteperiode, die niet noodzaakt tot het uit exploitatie halen van de gronden die na 20 jaar
               worden uitgegeven met de hieraan verbonden verstrekkende financiële gevolgen door
               afboekingen. Het risico op een vertraagde uitgifte of een lagere grondprijs in de toekomst wordt
               wel onderkend, maar dit maakt onderdeel uit van de risicoanalyse, waarvoor een risicobedrag
               wordt berekend en wordt opgenomen in de reservering van het weerstandsvermogen.
       3-2-6   marktonderzoek
               Het rapport van de Rekenkamer meldt dat er voor het Bedrijvenschap geen recent
               marktonderzoek is uitgevoerd. Begin 2013 is er een second opinion uitgevoerd door het Bureau
               Fakton naar de FEX van Prisma en de GREX van het Bedrijvenschap. In deze second opinion is
               ook een marktonderzoek opgenomen, waarbij de afzetmogelijkheden van de gronden van het
               Bedrijvenschap in kaart zijn gebracht. Op basis van deze second opinion is een
               marketingstrategie voor de gronden van het Bedrijvenschap bepaald, waarbij doelgroepen en
               grondprijs op elkaar zijn afgestemd. De rapportage van Fakton is een belangrijke onderlegger
               geweest voor het actualiseren van de grondexploitatie 2013 van het Bedrijvenschap, en
               daarmee ook voor de begroting 2014 van het Bedrijvenschap.
27 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Rekenkamer
      Lansingerland
      28   grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>      4        nawoord
               De reactie van het college van B en W bestaat uit een brief en een bijlage. De
               rekenkamer gaat er van uit dat de bijlage een integraal onderdeel uitmaakt van de
               reactie van het college. De reactie op de bijlage is terug te vinden in de lopende tekst
               van dit nawoord. Uit de reactie van het college blijkt dat het college niet alle
               aanbevelingen van de rekenkamer zonder meer overneemt. De rekenkamer zal hier
               per aanbeveling op ingaan. Daarnaast heeft het college in zijn reactie ook nog enkele
               opmerkingen gemaakt die niet direct op de aanbevelingen betrekking hebben. Ten
               aanzien van enkele van deze opmerkingen verschillen de rekenkamer en het college
               van inzicht. Voordat de rekenkamer de aanbevelingen bespreekt, zal hij ingaan op
               deze verschillen van inzicht.
        4-1    verschillen van inzicht
               Uit de reactie van het college en de bijbehorende bijlage volgt dat het college en de
               rekenkamer over een aantal onderwerpen van inzicht verschillen. Hieronder worden
               de belangrijkste onderwerpen besproken. Dit zijn achtereenvolgens: (1) de aansluiting
               tussen de (financiële) plannen van Bleizo en het Bedrijvenschap, (2) de onvoldoende
               informatie bij startbeslissing Bleizo, (3) de rol van de gemeente ten aanzien van de
               gemeenschappelijke regeling en (4) de termijn waarbinnen men kan rekenen op
               inkomsten uit een ruimtelijke ontwikkeling.
      4-1-1    aansluiting tussen de plannen
               Bij de start van de samenwerking tussen Zoetermeer en Lansingerland voor de Bleizo
               ontwikkeling, is besloten dat de gronden van het Bedrijvenschap on hold-gezet werden.
               Dit hield in dat het Bedrijvenschap de gronden niet mocht verkopen en de gronden
               gereserveerd werden voor de Bleizo ontwikkeling met station, Factory Outlet Center
               (FOC) en de Adventure Wold (AW). Ook is toen afgesproken dat Bleizo de kosten voor
               het on hold staan zou betalen.
               Zolang als de gronden on hold stonden waren de financiële plannen van Bleizo en het
               Bedrijvenschap met elkaar verbonden. Daarom acht de rekenkamer het van belang dat
               de plannen van Bleizo en het Bedrijvenschap in financiële zin op elkaar aansloten.
               Hier zit de volgende gedachte achter. Om te bezien of de plannen voor het station
               Bleizo en de FOC en de AW financieel haalbaar waren, was het van belang dat het
               Bedrijvenschap van eenzelfde bijdrage voor de on hold-kosten uitging als Bleizo en dat
               Bleizo in zijn financiële plan hier voldoende rekening mee hield. De hoogte van deze
               bijdrage was ook afhankelijk van de prijs die het Bedrijvenschap zou krijgen voor de
               grond voor de FOC en de AW. Als deze prijs hoog zou zijn, was er een minder grote of
               geen bijdrage vanuit Bleizo noodzakelijk. Om te voorkomen dat de gemeenten
               uiteindelijk geld bij zouden moeten leggen, was het van belang dat het Bedrijvenschap
               en Bleizo uitgingen van dezelfde bedragen. Als het Bedrijvenschap rekent op een hoge
               bijdrage of een hoge grondprijs en deze bijdrage kan vanuit Bleizo niet betaald
29 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>               worden, of de grondprijs kan niet gerealiseerd worden, dan moeten de gemeenten
               immers geld bijleggen.
               Vanaf het moment dat de gronden van het Bedrijvenschap on hold werden gezet in
               2007 tot eind 2012, bestonden er geen afgestemde financiële plannen. Er waren geen
               financiële plannen voor de ontwikkeling met het station, de FOC en de AW waaruit
               bleek dat de bijdrage die het Bedrijvenschap nodig had van Bleizo overeen kwam met
               het bedrag dat Bleizo apart hield binnen zijn plannen.
               Nu de FOC er niet komt, is een integraal plan voor het station, de FOC en het AW niet
               meer actueel. De rekenkamer bespreekt de situatie voor het besluit dat de FOC niet
               doorging echter wel, omdat inzicht in deze situatie kan helpen bij het maken van
               nieuwe plannen. Als onderdelen van nieuwe plannen van elkaar afhankelijk zijn, is
               het van belang dat de plannen in hun geheel financieel haalbaar zijn. Als de plannen
               naast elkaar worden gelegd moeten er geen verschillen zitten tussen de bedragen die
               tussen de plannen verrekend moeten worden.
               Het college heeft verschillende redenen aangegeven waarom de financiële plannen
               van Bleizo en het Bedrijvenschap niet op elkaar aan hoefden te sluiten, of waarom dit
               zelfs niet mogelijk was. De rekenkamer kan zich hier niet in vinden. Achtereenvolgens
               worden deze redenen besproken.
               aanpassing officiële plannen en scope
               Het college gaf aan dat de afstemming niet plaats kon vinden omdat men voor de
               grond van het Bedrijvenschap nooit officieel is uitgegaan van de ontwikkeling met het
               station, de FOC en het AW. De rekenkamer vindt dit geen voldoende reden. Als de
               officiële plannen voor het Bedrijvenschap nog niet aangepast waren, dan hadden de
               besturen van de gemeenschappelijke regelingen maatregelen moeten nemen. Of de
               plannen voor de gronden van het Bedrijvenschap hadden aangepast moeten worden,
               of concept grondexploitaties van beide gebieden hadden moeten laten zien hoe de
               plannen op elkaar aan zouden kunnen sluiten.
               Daarnaast geeft het college aan dat gezien de scope van Bleizo en de fase waarin de
               besluitvorming verkeerde, de grondexploitatie van Bleizo geen post voor de aankoop
               van de on hold-gronden behoorde te hebben. Eerst zou dan de scope van het project
               aangepast moeten worden en hiervoor zou besluitvorming nodig zijn. Ook hierover is
               de rekenkamer van mening dat het voor het zicht op de financiën van belang is dat de
               grondexploitaties van Bleizo en het Bedrijvenschap op elkaar afgestemd zijn. Als
               hiervoor scope aanpassing en besluitvorming of het opstellen van
               conceptgrondexploitaties noodzakelijk zijn, hadden die stappen genomen moeten
               worden.
               onzekerheid voor 2013
               Volgens het college zouden de plannen niet op elkaar aan hoeven te sluiten omdat er
               lange tijd onzekerheid bestond over de vraag of de FOC door zou gaan en wat de
               hoogte van de kosten van de on hold–situatie zouden zijn. De rekenkamer onderschrijft
               dat deze onzekerheid bestond, maar deze onzekerheid gold voor zowel Bleizo als voor
               het Bedrijvenschap. Daarmee was er dus geen reden om de plannen niet op elkaar af
               te stemmen. De verwachtingen over de te betalen bedragen in het kader van de on
               hold-situatie en de inschattingen van risico’s, zouden op dat moment afgestemd
               kunnen worden.
30 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>               Het college schrijft in zijn bestuurlijke reactie dat afspraken tussen Bleizo en het
               Bedrijvenschap de onzekerheid die bestaat over de hoogte van de on hold-kosten niet
               weg kan nemen. Deze onzekerheid wordt immers veroorzaakt doordat de kosten van
               de on hold-situatie afhankelijk zijn van de parameters van de financiële
               exploitatiebegroting (FEX) van Prisma. Binnen de FEX worden de geldstromen met de
               private partijen binnen de vennootschap voor het Prisma gebied verdisconteerd. Met
               de private partijen hebben Zoetermeer, Lansingerland en de gemeenschappelijke
               regelingen nog niet vastgelegd welk bedrag ze precies binnen de FEX moeten betalen
               vanwege de on hold-situatie. De rekenkamer erkent dat de hoogte van de on hold-
               kosten afhankelijk is van de FEX en dat deze onzeker is, maar dit neemt niet weg dat
               Bleizo en het Bedrijvenschap hun verwachting over de hoogte van deze kosten af
               hadden moeten stemmen. Dan was de kans groter geweest dat Bleizo uit zouden gaan
               van een redelijk bedrag en had bovendien gecontroleerd kunnen worden of er binnen
               de grondexploitatie van Bleizo voldoende ruimte was voor dit bedrag.
               inschatting on hold-kosten in risicoanalyse Bleizo
               Het college schrijft dat Bleizo voldoende rekening hield met de kosten voor het on hold
               houden omdat de risicoanalyse van Bleizo rekening hield met een gering risico voor de
               schade die zou kunnen ontstaan bij het Bedrijvenschap voor het on hold houden. De
               rekenkamer kan zich niet vinden in deze redenering. Het bedrag waarmee Bleizo
               rekening hield was kleiner dan de bedragen die volgens de berekening van het
               Bedrijvenschap voor het Bedrijvenschap nodig zouden zijn.
               Bovendien was de risico analyse waarmee de benodigde weerstandscapaciteit
               berekend wordt, niet de aangewezen plaats om rekening te houden met deze kosten;
               het was vrij zeker dat er extra kosten gemaakt werden vanwege de on hold-situatie.
               Het had daarom meer voor de hand gelegen om hiervoor een post binnen de
               grondexploitatie vrij te maken dan om hiervoor een bedrag op te laten nemen bij de
               berekening van de benodigde weerstandscapaciteit.
               Het college wekt de indruk dat als de besluitvorming over de FOC positief zou zijn
               geweest, er geen bijdrage vanuit Bleizo aan het Bedrijvenschap nodig zou zijn geweest.
               De rekenkamer heeft geen stukken ontvangen die dit idee onderbouwen. Sterker, de
               concept exploitatie van het Bedrijvenschap voor het Bleizo scenario wekt de indruk
               dat ook bij de komst van de FOC en het AW er nog steeds een bijdrage vanuit Bleizo
               nodig is. Op elkaar afgestemde financiële plannen van het Bedrijvenschap en Bleizo
               hadden hierover meer helderheid moeten bieden.
       4-1-2   informatie bij startbeslissing Bleizo
               Volgens het college zou de conclusie dat de gemeenteraad begin 2008 op basis van
               onvolledige informatie, zonder marktonderzoek en onder hoge tijdsdruk, besloot om
               risicovol in Bleizo deel te nemen, nuancering behoeven. De rekenkamer is echter niet
               overtuigd door de argumenten van het college en blijft bij zijn standpunt.
               Het college baseert zijn mening onder andere op citaten uit het rapport dat aan de
               besluitvorming ten grondslag lag. Volgens dat rapport zou dat rapport zelf duidelijk
               richting geven aan het te verwachten financieel beeld en hadden de voorgestelde
               plannen een positief saldo. Op basis van het citaat dat het college aanhaalt kan echter
               niet geconcludeerd worden dat er voldoende informatie beschikbaar was. Het
               onderzoek waaruit het college citeert maakt namelijk naast deze citaten veel
31 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                    voorbehouden. Het rapport stelt dat het rapport een eerste concept is waarvan de
                    resultaten een ruime bandbreedte kennen.
                    Daarnaast kan op basis van de opmerking dat de plannen een positief saldo kenden
                    niet geconcludeerd worden dat er voldoende informatie beschikbaar was. Het
                    verwachte saldo kan dan positief zijn, het saldo dat gerealiseerd wordt is afhankelijk
                    van de risico’s. In deze risico’s moet voldoende inzicht bestaan. De rekenkamer had
                    geconcludeerd dat het document waarop de beslissing om risicovol in Bleizo te
                    investeren, is gebaseerd, geen beeld bevat van de financiële omvang van de risico’s.
                    De rekenkamer is het met het college eens dat dit enige nuancering behoeft. Er is voor
                    vijf risico’s een eerste financiële inschatting gemaakt. Deze risico-inschatting is echter
                    veel te summier. In het rapport staat: “De tijd is te kort geweest voor een uitgebreide
                    risicoanalyse.” Voor deze risico-inschatting zijn alleen enkele gevoeligheden bepaald
                    door enkele parameters aan te passen en het effect hiervan te bepalen. Eén van de
                    belangrijkste risico’s, het risico op vertraging, was hierbij niet meegenomen.
                    Daarnaast ontbrak aan de informatie voor het besluit over Bleizo een marktanalyse.
                    Het college stelt dat er wel een markttaxatie was. Dit was de hierboven genoemde
                    analyse van de gevoeligheden. Hiervoor waren alleen enkele parameters aangepast.
                    Dit is geen marktonderzoek, waarbij nagegaan wordt of er voldoende vraag in de
                    markt is voor het type gronden dat de gemeente wil ontwikkelen. Tot 2010 is er geen
                    marktonderzoek uitgevoerd.10 Al met al blijft de rekenkamer bij zijn standpunt dat er
                    in 2008 onvoldoende informatie beschikbaar was om een besluit van een dergelijke
                    financiële omvang te nemen.
        4-1-3       gemeente en gemeenschappelijke regelingen
                    Het college onderschrijft de conclusie dat de gemeente een te grote afstand heeft
                    gehouden tot de gemeenschappelijke regelingen niet. De rekenkamer kan zich vinden
                    in het idee dat de gemeente enige afstand houdt. Dit zou echter niet zo ver moeten
                    gaan dat de financiële belangen van de regio (de gemeenten Zoetermeer en
                    Lansingerland) worden geschaad. Door het niet afstemmen van de plannen van het
                    Bedrijvenschap op de plannen van Bleizo kan het financiële belang van de regio
                    geschaad worden.
                    Daarom blijft de rekenkamer bij zijn standpunt dat de bestuursleden van de
                    gemeenschappelijke regelingen (collegeleden en enkele raadsleden van de
                    Lansingerland en Zoetermeer) meer gebruik hadden moeten maken van hun (formele)
                    bevoegdheden. Het bestuur moet meer invulling geven aan zijn taak, het behartigen
                    van de financiële belangen van de regio. Concreet betekent dit dat het bestuur de
                    uitvoeringsorganisatie van de gemeenschappelijke regeling opdrachten zou moeten
                    geven om bijvoorbeeld de grondexploitaties van Bleizo en het Bedrijvenschap op
                    elkaar af te stemmen.
                    Daarnaast schrijft het college dat, om te waarborgen dat de gemeenschappelijke
                    regeling op enige afstand naar behoren functioneert, en om hierop toezicht te kunnen
                    houden, er tal van instructies en protocollen gelden. Op de naleving wordt volgens het
                    college toegezien door het Dagelijks Bestuur van de gemeenschappelijke regelingen,
   10 In Deloitte (2009). Rapport van bevindingen, uitgebracht aan het bestuur van de gemeenschappelijke regeling Bleizo te Bergschenhoek, controle
      administratie en jaarrekening 2008 schrijft de accountant op p. 8 dat er nog steeds geen marktonderzoek is uitgevoerd.
32 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>               het college, de externe accountant en de uit raadsleden bestaande
               Rekeningcommissie. De rekenkamer wil hierbij benadrukken dat het dagelijks bestuur
               van de gemeenschappelijke regelingen niet alleen moet toezien op deze instructies en
               protocollen, maar ook actief moet besturen.
       4-1-4   maximale duur ontwikkelingen
               Binnen een grondexploitatie rekent de gemeente erop dat de geïnvesteerde bedragen
               terug verdiend worden en dat ze daarvoor geen geld vrij hoeft te maken op de
               begroting. Als dit echter tegenvalt moet de gemeente zijn verlies nemen en op een
               andere manier het geleende geld terug betalen. Daarom moet steeds voldoende zeker
               zijn dat de investeringen terugverdiend kunnen worden. Inkomsten op de lange
               termijn zijn in het algemeen onzekerder dan inkomsten op de korte termijn. Daarom
               is het verstandig om een maximale termijn te hanteren waarbinnen de gemeente er
               nog van uit mag gaan dat een investeringen terugverdiend kan worden. Nu geld
               uitgeven, ervan uitgaande dat dat over 50 jaar wel terugverdiend zal worden, is niet
               verstandig.
               In zijn reactie geeft het college aan dat het college het verantwoord vindt om er van
               uit te gaan dat bepaalde investeringen pas na meer dan twinitg jaar terugverdiend
               zullen worden. Pas na deze twinitg jaar zal dan blijken of de reeds gedane
               investeringen terugverdiend kunnen worden. Als dat niet mogelijk blijkt te zijn,
               worden latere generaties met een ongedekte schuld geconfronteerd. Daarom is de
               rekenkamer van mening dat het verstandig is om een termijn te hanteren. Op basis
               van ervaringen uit andere gemeente adviseert de rekenkamer een termijn van twinitg
               jaar. Voor investeringen die niet binnen twinitg jaar terugverdiend kunnen worden,
               geldt dan dat de gemeente deze nu als verlies moet nemen. Deze termijn van twinitg
               jaar staat niet in het BBV. Het BBV is gebaseerd op het principe dat gemeenten zelf de
               vrijheid hebben om te bepalen wat zij in deze voorzichtig genoeg vinden. De
               rekenkamer is van mening dat een termijn die langer is dan twinitg jaar niet
               voorzichtig genoeg is.
         4-2   nawoord per aanbeveling
               Hieronder geeft de rekenkamer per aanbeveling aan of het college de aanbeveling
               heeft overgenomen en wat de reactie van de rekenkamer daarop is. Het college heeft
               bij een aantal aanbevelingen aangegeven dat het deze al heeft ingevoerd bij het
               opmaken van de jaarrekening 2012. Deze jaarrekening behoort niet tot de scope van
               dit onderzoek. Deze aanpassingen heeft de rekenkamer dan ook niet beoordeeld.
       4-2-1   afstemming gemeenschappelijke regelingen
               Aanbeveling één heeft betrekking op de afstemming van de (financiële) plannen van
               Bleizo en het Bedrijvenschap en het in kaart brengen van de bijdrage van Bleizo aan
               het Bedrijvenschap. Het college geeft aan dat het hiermee bezig is en dat het de raad
               hierover in de loop van 2013 zal informeren. Als het college dit doet, zal moeten
               blijken of het voldoende helder is welke partij, welke kosten (type en bedrag), op welke
               manier zal vergoeden en of de grondexploitaties voldoende op elkaar en op de meest
               reële plannen voor het gebied aansluiten. Als er sprake is van een nieuwe
               samenhangende ontwikkeling, dan is het belangrijk dat (concept)grondexploitaties
               laten zien, hoe de verschillende financiële plannen aan elkaar gelinkt zijn.
33 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>       4-2-2   inschatting benodigde weerstandscapaciteit
               De tweede aanbeveling heeft betrekking op de manier waarop de gemeente inschat
               hoe groot de benodigde weerstandscapaciteit zou moeten zijn. Het college neemt deze
               aanbeveling niet geheel over. De aanbeveling is enerzijds gericht op het inzichtelijker
               maken van de manier waarop het college de benodigde weerstandscapaciteit berekent
               en de aannamen die het daarbij doet. Anderzijds is de aanbevelingen gericht op het
               voorzichtiger berekenen van de benodigde weerstandscapaciteit. Als er voorzichtigere
               aannamen en uitgangspunten gehanteerd worden, bijvoorbeeld rekening houden met
               meer dan een jaar vertraging, dan wordt het berekende bedrag voor de benodigde
               weerstandscapaciteit hoger. De aanbeveling gaat in op de volgende onderwerpen:
               helicopterview, risicobedrag per project, compensatie van tegenvallers door
               meevallers, mate van voorzichtigheid bij vertragingen en de risico’s bij
               gemeenschappelijke regelingen. Deze onderwerpen worden hieronder
               achtereenvolgens besproken:
               helicopterview
               Het college geeft aan dat het bij de eerstvolgende actualisatie van de nota Risicobeleid
               voorstellen zal doen voor een alternatieve manier om de berekende benodigde
               weerstandscapaciteit te toetsen. Dit is in lijn met de aanbeveling van de rekenkamer
               dat het college de berekening met behulp van een helicopterview moet controleren. In
               dit kader is het wenselijk dat het college op korte termijn aangeeft wanneer de
               actualisatie van de nota Risicobeleid plaats zal vinden.
               risicobedrag per project
               Het college gaat niet in op de aanbeveling van de rekenkamer om aan de raad
               inzichtelijk te maken wat het aandeel van een bepaald project is in het bedrag dat
               berekend is als benodigde weerstandscapaciteit. Juist dit bedrag kan veel inzicht
               bieden. De raad krijgt immers veel informatie op projectniveau (het verwachte
               projectsaldo, de eventuele verliesnemingen etc.). Op die manier kunnen raadsleden
               een beeld krijgen van de orde van grootte van de risico’s in een project. Als de raad
               weet met welk bedrag voor dit project rekening wordt gehouden binnen de berekening
               van de benodigde weerstandscapaciteit, dan kan de raad een inschatting maken over
               de mate waarin hij verwacht dat het berekende bedrag toereikend is.
               compensatie van tegenvallers door meevallers
               Het college schrijft dat bij het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit voor de
               begroting 2013 en de jaarrekening 2012 er voor wat betreft de gemeente Lansingerland
               geen sprake meer was van ‘positieve’ risico’s; het college calculeert niet meer in dat
               een deel van de tegenvallers gecompenseerd zullen worden door meevallers. Dit is in
               lijn met de aanbeveling van de rekenkamer. De rekenkamer gaat er van uit dat het
               college dit beleid zal continueren.
               Het college neemt de aanbeveling echter niet over voor de projecten van
               gemeenschappelijke regelingen. De risicoanalyses van de gemeenschappelijke
               regelingen blijven uitgaan van het idee dat de benodigde weerstandscapaciteit voor
               negatieve risico’s, tegenvallers, lager kan zijn omdat er ook positieve risico’s,
               meevallers, zijn. De opmerking van het college dat het uitgangspunt van de
               rekenkamer bij de gemeenschappelijke regelingen al gehanteerd wordt, deelt de
               rekenkamer daarom niet. De rekenkamer acht bijvoorbeeld de situatie uit de
               risicoanalyse van Bleizo van februari 2012 niet verantwoord. Deze ging uit van het
               negatieve risico dat de Factory Outlet Center (FOC) er niet zou komen en het positieve
34 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>               risico dat de FOC meer geld oplevert dan verwacht. Deze kansen zullen elkaar nooit
               kunnen compenseren. Al met al blijft de rekenkamer, mede gezien het
               voorzichtigheidsbeginsel, bij zijn aanbeveling dat men er ook bij gemeenschappelijke
               regelingen niet van uit zou moeten gaan dat tegenvallers gecompenseerd zullen
               worden door meevallers.
               mate van voorzichtigheid bij vertragingen
               Bij de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit houdt het college rekening
               met een aantal jaren vertraging in de grondexploitaties. Het gaat hier om het aantal
               jaar dan een project langer duurt dan waar de grondexploitatie van uitgaat. De
               rekenkamer is van mening dat het college met de gemeenteraad moet afstemmen met
               hoeveel jaar vertraging het college rekening houdt. Het college heeft aangegeven dat
               het deze aanbeveling niet overneemt. Het college geeft aan dat het al enkele jaren
               gebruik maakt van scenario’s voor de grondexploitatie, waarbij ook de looptijd van
               grondexploitaties varieert. Op die manier zouden dan meerdere scenario’s
               gepresenteerd worden aan de raad en zou de gevoeligheid zichtbaar zijn van de
               looptijd van het project op de resultaten en daarmee het zicht op mogelijke
               tegenvallers (en meevallers). Deze scenario’s zouden naar de mening van het college
               meer en waardevollere informatie geven dan een door de raad aangegeven aantal jaar
               vertraging waarmee het college rekening houdt in zijn berekening van de benodigde
               weerstandscapaciteit.
               Voor alle duidelijk merkt de rekenkamer op dat zij niet tegen het met behulp van
               scenario’s informeren van de raad is. Op die manier kan de raad gevoel krijgen voor de
               gevolgen van vertragingen in de grondexploitaties. Daarnaast is het echter van belang
               dat de raad inzicht heeft in de vraag of in de berekening van de benodigde
               weerstandscapaciteit de risico’s voldoende zijn meegenomen. De gemeenteraad heeft
               de keuze om hierbij veel of weinig risico’s te nemen; hij kan een groot of klein appeltje
               voor de dorst opzij willen leggen. Om deze keuze te kunnen maken, is het van belang
               dat een gemeenteraad weet of er slechts met één jaar vertraging of met enkele jaren
               vertraging rekening wordt gehouden bij de berekening van de benodigde
               weerstandscapaciteit. Dan kan een gemeenteraad bepalen of hij dit voldoende vindt.
               In 2012 hield het college standaard rekening met één jaar vertraging van de
               grondexploitaties bij de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit. Daarnaast
               hield het college voor enkele projecten rekening met een langere vertraging. De
               rekenkamer acht het van belang dat de raad hier zicht op heeft. Vervolgens kan de
               raad aangeven of hij vindt dat er met meer of minder vertraging rekening gehouden
               zou moeten worden.
               risico’s bij gemeenschappelijke regelingen
               Het college heeft aangegeven dat het de aanbeveling over de manier waarop de risico’s
               van de gemeenschappelijke regelingen worden meegenomen binnen de berekening
               van de weerstandcapaciteit van de gemeente al heeft overgenomen in de jaarrekening
               2012. In de jaarrekening heeft de gemeente voor Bleizo een hoger bedrag opgenomen
               dan het bedrag waar de gemeente in de begroting 2013 (die eind 2012 opgesteld is)
               rekening mee hield. Omdat de jaarrekening 2012 in 2013 is verschenen valt hij buiten
               de scope van dit onderzoek. De rekenkamer heeft daarom de hoogte van dit bedrag
               niet meer gecontroleerd.
35 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>       4-2-3   informatievoorziening aan de gemeenteraad
               Aanbeveling drie gaat in op de informatievoorziening aan de raad over drie
               onderwerpen: nieuwe risicovolle investeringen, gemeenschappelijke regelingen en
               weerstandscapaciteit. Het college geeft niet expliciet aan of ze de aanbeveling ten
               aanzien van nieuwe risicovolle investeringen overneemt. Het college gaat niet in op de
               aanbeveling dat de raad ook bij gemeenschappelijke regelingen een duidelijk beeld
               moet kunnen krijgen van de ruimtelijke ontwikkeling waarop de grondexploitatie
               gebaseerd is en moet kunnen controleren of de plannen van de verschillende
               gemeenschappelijke regelingen op elkaar aansluiten. Ten aanzien van de aanbeveling
               over de informatievoorziening over de weerstandscapaciteit is het college van mening
               dat het college deze al geïmplementeerd heeft. De rekenkamer is echter van mening
               dat het college dit nog niet gedaan heeft. De informatie over risico’s was ten tijde van
               dit onderzoek nog niet voldoende toegankelijk. De raad heeft niet voldoende
               informatie op een laagdrempelige manier gekregen omdat de raad nog steeds extra
               moeite moet doen om de belangrijke informatie te ontvangen. Voor de belangrijkste
               informatie geldt dat de raad hier niet zelf naar zou moeten hoeven te vragen. Het
               college heeft immers een actieve informatieplicht.
36 grondige problemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>de rekenkamer De gemeenteraad van Lansingerland heeft op 24 mei 2007 de Rekenkamer Lansingerland ingesteld. De gemeenteraad benoemde op 28 mei 2009 Paul Hofstra als directeur van de rekenkamer. Hij is zijn werkzaamheden op 2 juni 2009 begonnen. doel De rekenkamer onderzoekt de doelmatigheid, de doel- treffendheid en de rechtmatigheid van het beleid, het financieel beheer en de organisatie van het gemeente- bestuur. De rapporten van de rekenkamer zijn een aanknopingspunt voor het bestuur om rekenschap af te leggen aan de burgers. positie De rekenkamer is een onafhankelijk orgaan binnen de gemeente. Haar taken en bevoegdheden staan in de Gemeentewet en de verordening Rekenkamer Lansingerland. Zij bepaalt zelf wat en hoe zij onderzoekt en waarover zij rapporteert. Wel kunnen de raad en het college van B en W de rekenkamer om een onderzoek verzoeken. De rekenkamer stuurt hen jaarlijks haar onderzoeksplan en jaarverslag toe. onderzoek Het onderzoeksterrein strekt zich uit over alle organen (raad, B en W, commissies en burgemeester) en diensten van de gemeente. Ook kan de rekenkamer onderzoek doen bij gemeenschappelijke regelingen waar de gemeente aan deelneemt, bij NV’s en BV’s waar de gemeente meer dan 50% van de aandelen in bezit heeft en bij instellingen die een grote subsidie, lening of garantie van de gemeente hebben ontvangen. De onderzoeken worden uitgevoerd door het bureau van de rekenkamer. publicaties Het onderzoek resulteert in openbare rapporten die ter behandeling aan de raad worden aangeboden. Zij bevatten tevens de reacties van de onderzochte organen en instellingen op de eerder toegezonden voorlopige onderzoeksresultaten, conclusies en aanbevelingen (wederhoor). Bij kleine onderzoeken of studies met een beperkte reikwijdte doen we de onderzochte organen of instellingen en de raad de conclusies in een openbare brief direct ter kennisname toekomen. Ten slotte publiceert de rekenkamer op basis van haar onderzoek ook hand- reikingen en worden medewerkers aangemoedigd om artikelen te publiceren.</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Rekenkamer Lansingerland
                         Postbus 70012
                  3000 kp Rotterdam
                                 telefoon
                        010 • 267 22 42
     info@rekenkamer.rotterdam.nl
  www.rekenkamer.lansingerland.nl
                                fotografie
            Rekenkamer Lansingerland
       basisontwerp, lay-out en drukwerk
         De WERF.com, Zuid-Beijerland
                                  uitgave
            Rekenkamer Lansingerland
                         september 2013
                               ISBN/EAN
                     978-90-79683-05-5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>