<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>C ultuurhistorische quickscan
Heuvel e.o .
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>C ultuurhistorische quickscan
Heu vel e.o .


a p r i l 2023




Opdrachtgever
Rik va n Hout
G e m eente L a a r beek

Auteur
J an n eke Hoensel a a rs
LA ND pl us | C ul tuur hi stor i s ch adv ies

Sumatrap l ei n 21, Ni jm egen
M 06 12 7 128 23
janne ke @ l a n d p l u s. n l
w w w.l an d p l u s . n l
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>4 | apr i l   2023   Cul tuu r h i stor i sc h e q u i cks ca n
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>   I nleiding
   Landplus uit Nijmegen heeft in 2021 onderzoek gedaan naar de historische ontwikkeling van de kern van
   Lieshout. In vervolg hierop is de vraag gesteld wat vanuit cultuurhistorisch oogpunt de impact is van de
   herinrichting van de Heuvel en de nieuwe ontwikkeling aan de noordflank op de geschiedenis van de plek.
   Voor de Heuvel en de noordflank is door Verhoeven de Ruijter een schetsontwerp gemaakt. Dit schets-
   ontwerp maakt deel uit van een groter plan, Schetsontwerp Centrumplan Lieshout, gemeente Laarbeek,
   31 maart 2023.




Schetsontwerp Heuvel e.o. maart 2023. Bron: Verhoeven de Ruijter.


                                                                                       Heuvel Lieshout|   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>L andschap
Lieshout ligt in het landschap van dekzandruggen en de lager gelegen beekdalen en broekgebieden. De bewonings-
geschiedenis en de inrichting zijn gebaseerd op de natuurlijke terreingesteldheid. Van oorsprong zijn de beekdalen en
broekgebieden te nat om er te wonen en te werken. De hogere delen zijn daarentegen te droog en onvruchtbaar. Deze
beide gebieden worden aangeduid met ‘woeste gronden’ en worden van oorsprong gebruikt als weidegebieden. De
natuurlijke gesteldheid heeft tot gevolg dat het agrarische landschap kleinschalig is. De beekdalen zijn besloten. De
percelen zijn klein en omgeven door opgaande beplanting. De (oude) akkercomplexen zijn wat grotere, open ruimten.
De heidevelden zijn zeer grote open gebieden, met hier en daar bomen, struiken en vennen.




1819. Bron: odzob.


6 | apr i l   2023   Cul tuu r h i stor i sc h e q u i cks ca n
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> Frankisch domein Lieshout
 Lieshout is niet ontstaan op zijn huidige plek, maar bij het hoger gelegen ’t Hof. Deze plek ligt langs een
 belangrijke noordzuid gelegen Romeinse route en is hierdoor een goede vestigingsplaats.

 In ’t Hof wordt door Frankische grootgrondbezitters in de 9e eeuw het Domein Lieshout gesticht (rood om-
 cirkeld op kaart). Centraal in het domein ligt de hoeve van de heer van Lieshout, de Curtem Lyzoth. Om deze
 hoeve ligt het vroonland, het akkerland van het hof. Het vroonland wordt Liessense Hoofakker (geel op de
 kaart) genoemd en wordt in bruikleen gegeven aan horigen die het land in naam van de heer bewerken.

 Bij het steeds groter worden van het domein sticht de heer van Lieshout nieuwe boerderijen. Dit zijn boer-
 derijen (groen omcirkeld) verspreid over het domein en worden aan horigen in gebruik gegeven om er een
 boerderij te stichten.




                                                                        Heuvel




                                                                       Curtem Lyzoth


Het domein Lieshout omstreeks 1200. Het centrum van het domein is de Curtem Lyzoth. Het gehele domein is rood omlijnd.
De hoofakker met geel. De horige hoeven zijn met groen omcirkeld. Bron: A.Knoop.

                                                                                                         Heuvel Lieshout|   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>V eranderingen in de 13                                                                                  e
                                                                                                             eeuw
Wij maken een sprong in de tijd naar de 13e eeuw. In die tijd hebben er gebeurtenissen plaatsgevonden die voor grote
veranderingen hebben gezorgd.

Groei bevolking
I In de 13e eeuw groeit de bevolking op de Brabantse gronden explosief. De beste landbouwgronden zijn al in gebruik.
Er vindt een verschuiving van de bewoning plaats van de hogere delen naar lagere delen in het landschap. De nieuwe
bewoningskernen verschijnen op de flanken van de dekzandruggen aan de rand van beekdalen.
Ook bij Lieshout is dit het geval. De bewoning van Lieshout verplaatst zichvan de hogere gronden naar de flanken van
de dekzandrug. In ’t Hof is er nog wel een aantal hoeven aanwezig, maar geen plek meer om de landbouwgronden uit
te breiden.

Omslag agrarische bedrijfsvoering
Door de explosieve groei van de bevolking neemt de vraag naar voedsel sterk toe. Om de opbrengst van de Brabantse
zandgronden te vergroten, vindt er een omslag plaats in de bedrijfsvoering. De wisselbouw, waarbij een akker enkele
jaren gebruikt werd om hem daarna enkele jaren braak te laten liggen, voldoet niet meer aan de verhoogde vraag. De
wisselbouw maakt plaats voor plaggenbemesting.

Met plaggenbemesting kunnen de akkers permanent worden gebruikt. Woeste gronden zijn hierbij onmisbaar. Deze
woeste gronden zijn er om koeien, schapen en andere beesten te weiden, plaggen te steken en hei te maaien. De plag-
gen en het heimaaisel worden gemengd met de dierlijk mest om daarmee de schrale zandgrond te verrijken.




                                                                                             Lieshout




                                                              Hoofakker,
                                                              akkercomplex van het
                                                              Domein Lieshout




                                                                                ‘t Hof
                                                                                centrum van het Domein
                                                                                Lieshout




1850. De verschuiving van de bebouwing van ‘t Hof naar de huidige plek van Lieshout. Bron: odzob.


8 | apr i l   2023   Cul tuu r h i stor i sc h e q u i cks ca n
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>De verandering in het agrarische systeem heeft ook gevolgen voor de opzet van de dorpen. Het vee dat
een belangrijke rol speelt bij de plaggenbemesting, moet ruimte krijgen om te verzamelen, te verblijven, te
drinken en te grazen. Vanaf een centrale plek in het dorp wordt het vee via veedriften verplaatst naar de
weidegebieden. De droge weidegebieden (heide) wordt door de schapen benut. De vochtige weidegebie-
den langs beekjes zijn geschikter voor het rundvee.

Het punt van vertrek bestaat uit een omheinde ruimte met een naar één of meer zijden taps toelopend op-
pervlak, dat het naar buiten drijven van de kudde vergemakkelijkt. Op het plek bevinden zich vaak bomen
en een drinkplaats voor het vee. De ideale vorm is een driehoekig plein, waaraan op elk punt een afsluitbare
veedrift aansluit. Veedriften zijn in de nederzetting maar ook bij de akkers dikwijls omzoomd met hagen of
een andere veekering.




                                                                veedr
                                                                  t   if




                              ve
                                 e   dr
                                         ift




                                                                                             drift
                                                                                         vee


                                                                   de Heuvel

                 veedr
                       ift




         Hoofakker,
         akkercomplex van het
         Domein Lieshout



                                     t
                                  rif
                                ed
                             ve
                                                                           ve
                                                                              ed
                                                                              iftr




Kaart 1880. Het uitwaaierende patroon van paden. De Heuvel vormt het driehoekige middelpunt. Bron: topotijdreis.


                                                                                                          Heuvel Lieshout|   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>O p den Heuvel, de Heuvel
De verandering in het agrarische systeem heeft ook gevolgen voor Lieshout. Woeste gronden zijn hard nodig. Voor
de herenhoeve in ‘t Hof zijn de beste en meest gunstig gelegen woeste gronden in de nabijheid van het Domein al
gereserveerd. De boeren van de horigenboerderijen en de kleine zelfstandige boeren in Lieshout zijn aangewezen op
andere woeste gronden. De weidegronden voor deze ‘gewone boer’, zijn gemeenschappelijk en worden gemeynt ge-
noemd. Ze liggen op de hoger gelegen bosgrond richting het huidige Mariahout en de lager gelegen weidegrond langs
de verschillende beken.

De Heuvel lijkt hierin een centrale rol te hebben gespeeld. De Heuvel vormt de verzamelplek voor het vee dat elke
dag zijn gang maakt naar de gezamenlijke weidegronden. Op de kaart uit 1811-1832 is een uitwaaierend patroon van
paden vanaf de Heuvel zichtbaar. Deze paden hebben hoogstwaarschijnlijk als veedrift gefungeerd.




Kadastrale Minuut 1811 - 1832. De Heuvel als driehoekige ruimte aan de rand van de kern. Bron: Rijksdienst Cultureel Erfgoed.


10 | ap ri l   2023   Cul tu u r h i stor i sc h e q u i cks ca n
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> De grove lijnen van het nederzettingspatroon met de verzamelplaats voor het vee, de verschillende weide-
 gronden en de daartussen gelegen driften is op de historische kaart goed zichtbaar.

 Wat uit de geschiedenis blijkt en de ontwikkeling van Brabantse dorpen op de zandgronden heeft de Heuvel
 lange tijd een eenvoudige, functionele inrichting gekend. De foto’s en prentbriefkaarten van de Heuvel uit
 de jaren ’20 van de 20e eeuw, geven hiervan een goed beeld. De driehoekige ruimte bestaat uit een centraal
 gelegen bosweide, die bestaat uit gras met bomen. Ook aan de randen van de Heuvel staan bomen. Zand-
 paden doorkruisen de Heuvel.

 De Heuvel draagt al een hele tijd de naam heuvel. Op oude kaarten staat ‘Op den Heuvel’. Het betreft een
 Brabantse benaming voor dergelijke driehoekige ruimtes. In deze streek wordt gesproken van een opstal,
 heuvel of plaats. In Lieshout wordt ook dikwijls gesproken over de Kempische driehoek, maar Lieshout
 hoort historisch gezien bij de Meierij van ‘s-Hertogenbosch. Ook wordt de Heuvel nog wel eens Frankische
 driehoek genoemd. De Franken hebben Lieshout wel gesticht, maar op de plek nabij ‘t Hof. In de 12e eeuw
 heeft er een verschuiving plaatsgevonden naar de huidige plek. De kern heeft zich daar verder ontwikkeld.
 Er is nog een tweede kleinere gedraaide driehoekige ruimte bij het Bavaria café. Hoe deze ontstaan is, is on-
 duidelijk, maar in Brabant is het niet ongewoon dat er meerdere driehoekige ruimtes voor het verzamelen
 van het vee in een dorp voorkomen.




Foto’s en prentbriefkaarten uit de jaren ‘20 van de vorige eeuw laten een eenduidige een groene inrichting zien. Bron: Hof van Liessent.


                                                                                                             Heuvel Lieshout|       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Foto’s en prentbriefkaarten uit de jaren ‘20 van de vorige eeuw laten een eenduidige een groene inrichting zien. Bron: Hof van Liessent.


12 | ap ri l   2023   Cul tu u r h i stor i sc h e q u i cks ca n
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>C onclusie
In voorliggend rapport is in een notendop de historische ontwikkelingsgeschiedenis van Lieshout inzichtelijk
gemaakt. De vraag dient gesteld te worden of het schetsontwerp van Verhoeven de Ruijter hierbij aansluit.
Van belang is dat bij de herinrichting en de nieuwbouw aan de noordzijde logischerwijs wordt aangesloten
bij de geschiedenis van de plek en dat deze door nieuwe plannen wordt versterkt.

Inrichting van de driehoekige pleinruimte
Momenteel is de Heuvel een stenige plek met verkeer aan drie zijden, een centraal gelegen muziektent en
een (bier)pomp. Het betreft een versnipperde, onrustige ruimte. Niet alleen door al het verkeer, maar ook
door het gebruik van een diversiteit aan bestrating en hoogteverschillen. Er is een aantal verbeterpunten
die gedestilleerd kunnen worden uit de geschiedenis van de plek, maar wel een eigentijdse touch mogen
hebben.

De H eu v el wordt een verblij fs/v erza mel p l e k
Vroeger heeft de Heuvel een belangrijke plek ingenomen bij het verzamelen van vee. In de toekomst kan de
Heuvel weer gaan functioneren als verblijfsplek, maar dan voor mensen.

In het ontwerp kan dit vertaald worden naar:
•       het plein inrichten als een verblijfsruimte,
•       het verkeer onderschikt maken aan het verblijf,
•       en het creëeren van zitplekken en terrassen.

De H eu v el krij gt een eenduidige g ro en e i n ri cht i n g
De Heuvel ligt van oorsprong aan de rand van de kern en bestaat uit een centrale bomenweide met (drink/
wasplaats?) met paden aan de buitenzijden en waarschijnlijk hagen langs de randen welke hebben gediend
als veekering.

In het ontwerp kan dit vertaald worden naar:

•       het plein als één eenduidig geheel ontwerpen,
•       het plein van pleinwand tot pleinwand op één (straat)niveau ontwerpen,
•       aansluiten bij de eenvoudige/eenduidige historische inrichting: van middengebied, straat en 		
        groenstrook aan de buitenrand,
•       vergroenen van het middengebied: bomenweide, drinkplek, gras(tegels),
•       vergroenen van de randen: hagen langs randen en straten,
•       het kleinere driehoekige pleintje bij het Bavaria café op zichzelf ontwerpen, maar wel als familie 		
        van de ‘grotere broer’ de Heuvel.




                                                                                        Heuvel Lieshout|   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Nieuwe ontwikkeling aan de noordflank van de Heuvel
Momenteel staat aan de noordzijde van de Heuvel het naoorlogse gebouw van de Rabobank. De beslissing is genomen
om dit pand te slopen. Herbestemming was ook op zijn plaats geweest, omdat de Rabobank een grote rol heeft ge-
speeld in de geschiedenis van het agrarische Lieshout.

B e b o u w in g s lu it aan bij het agrarische v erl ed en
In de begintijd bestaat de bebouwing bij de Heuvel uit eenvoudige boerderijtjes. Dit zijn niet meer dan houten huisje
en wat kleinere bouwsels. De Heuvel ligt lange tijd aan de rand van Lieshout en kent bebouwing aan de noord- en
zuidzijde. Door latere bebouwing aan de westzijde krijgt de Heuvel een meer besloten karakter en komt deze meer
centraal in de kern te liggen.

Met nieuwbouw aan de noordflank kan het agrarische karakter worden teruggebracht. Ooit heeft hier een boerderij
gestaan, beter bekend als de boerderij van Coppes. Het terugbrengen van een boerderij is hier goed op zijn plaats.
Houdt bij de boerderij wel rekening met de gevelindeling en de inrichting van de onbebouwde ruimte, dat er van origi-
ne onderscheid is tussen het woon en het werkgedeelte van de boerderij. De boerderij van Coppes heeft lang ook een
horecafunctie gehad. Dit is voor veel mensen uit Lieshout een mooie gelegenheid om deze functie hier weer in onder
te brengen. Pas verder ook groenelementen toe die van oorsprong op een boerenerf voorkomen.

De d rieh oek ig e r uimte krij gt pleinwanden
Door nieuwbouw aan de noordzijde van de Heuvel ontstaat er weer een nieuwe ‘pleinwand’. Hierdoor komt de drie-
hoekige vorm van de Heuvel weer meer tot zijn recht. Immers, een fijn plein ontstaat door de goede verhouding tussen
de pleinruimte en de wanden er omheen.

Slot
Over het algemeen kan geconcludeerd worden dat het schetsontwerp van Verhoeven de Ruijter zorgvuldig aansluit bij
bovenstaande uit de geschiedenis gedestilleerde aandachtspunten. Het schetsontwerp versterkt het verblijfskarakter,
geeft het agrarische verleden weer een plek, sluit aan bij de eenduidige vorm en de groene uitstraling die de driehoe-
kige ruimte jaren heeft gekend.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>L iteratuur en bronnen
Literatuur

•   Knoop A., Merkelbach G. Lieshout door de eeuwen heen. Het Domein Lieshout (7de - 1300), 1987
•   Merkelbach g., Lieshout anno 1736, 1989.
•   Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant, Overzicht van archeologisch waardevolle gebieden, cultuurhistori-
    sche ensembles en aardkundige waarden in Laarbeek (bijlage 8 Erfgoedkaart) z.j.
•   Provincie Noord-Brabant, Cultuurhistorische Waardekaart, 2010 (herziening 2016)
•   Provincie Noord-Brabant, Cultuurhistorische inventarisatie Noord-Brabant, Monumenten Inventarisa-
    tie Project, gemeente Lieshout, z.j.


Websites april 2023

•   Atlas.odzob.nl
•   Beeldbank.cultureelerfgoed.nl
•   Bhic.nl
•   Hofvanliessent.nl
•   Kerkenindepeel.nl
•   RHC-eindhoven.nl




                                                                                  Heuvel Lieshout|   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>