<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                  November 2024
Zicht op de
Lelylijn
Eindrapportage
MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Voorwoord     .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .      p  3 6.   Lelylijn Internationaal                                           .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . p 71
                                                                                                                                                                                                                               a. Opgave grensregio’s en de internationale verbinding                                                                                                                                         . . . p 71
Managementsamenvatting                                                              .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  p  5
                                                                                                                                                                                                                               b. Verwachte reizigersaantallen                                                                    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                             p 72
1.	 Inleiding         .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .    p 19      c. Kosten   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                      p 72
                                                                                                                                                                                                                               d. Brede welvaart: effecten in de regio   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 73
2.	 Opgave     .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .     p 24
                                                                                                                                                                                                                               e. Conclusies             . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                    p 74
    a. Probleemanalyse                                             . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                             p 24
    b. Projectdoelstellingen en randvoorwaarden                                                                                                                           . . . . . . . . . . . . . . . .            p 27 7.	Omgevingsmanagement en participatie:
    c. Raakvlakken                            . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                    p 28      Dialoog met de omgeving                                                        . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . p 76
    d. Context en relevante beleidsprogramma’s                                                                                                                          . . . . . . . . . . . . . . . . .            p 29      a. Wat hebben we gedaan?                                                           . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                 p 77
                                                                                                                                                                                                                               b. 1e helft 2023                  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                  p 77
3.	 Oplossingsrichtingen: Lelylijn-alternatieven                                                                                                                             . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . p 34
                                                                                                                                                                                                                               c. 2e helft 2023                  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                  p 77
    a. De opzet van het Onderzoek Lelylijn-alternatieven                                                                                                                                             ......          p 34
                                                                                                                                                                                                                               d. 1e helft 2024                     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                 p 78
    b. Bundelingsalternatief                                                       . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                       p 36
                                                                                                                                                                                                                               e. 2e helft 2024                  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                  p 79
    c. Zuidelijk alternatief                                              . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                          p 39
    d. Afsluitdijkalternatief                                                  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                         p 40 8.	 Conclusies        . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   p 82
    e. Extra berekeningen vervoerwaarde                                                                                                   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                      p 42      a. Doelstellingen, opgaven, bijdrage Lelylijn                                                                                                    . . . . . . . . . . . . . . . . . . .               p 82
    f. De drie basisalternatieven naast elkaar                                                                                                            . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                p 43      b. Samenvatting resultaten                                                        . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                  p 84
4.  Ontwikkelperspectief NOVEX-Lelylijn                                                                                                          .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . p 47 9.	 Aanbevelingen                       . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   p 89
    a. De essentie van het Ontwikkelperspectief                                                                                                                     . . . . . . . . . . . . . . . . . .              p 47
                                                                                                                                                                                                                          10.	 Lijst met bijlagen                          .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  p 91
    b. De vier pijlers van het Ontwikkelperspectief                                                                                                                          . . . . . . . . . . . . . . .           p 49
    c. Woningbouw, economie en Wabos                                                                                                     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                       p 54
    d. Extra vervoerwaarde Ontwikkelperspectief                                                                                                                         . . . . . . . . . . . . . . . . .            p 56
    e. Meekoppelkansen                                                   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                           p 57
5. Brede Welvaart                              .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   p 61
    a. Een bredere benadering voor de Lelylijn                                                                                                                 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .               p 61
    b. Definitie Brede Welvaart  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 62
    c. Onderzoeksaanpak                                                     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                          p 63
    d. Verwachte effecten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . p 65
    e. Doelgroepen                                . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .                                                  p 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Voorwoord
H     et is al decennialang dé wens van Noordelijk Nederland: een snelle spoorverbinding
      tussen Groningen en Leeuwarden en de Randstad. Een wens die zeer begrijpelijk
is. Zo’n nieuwe spoorlijn is veel meer dan alleen een snelle spoorverbinding tussen
                                                                                          E   en eindrapportage over de Lelylijn. Dat klinkt als een einde, maar het is een begin.
                                                                                              Een veelbelovend begin, zo kunnen we lezen in de onderzoeken naar de impact
                                                                                          van de Lelylijn op Noordelijk Nederland.
het noorden en het westen van ons land. Het is een lijn met vergaande betekenis op
                                                                                          Het gaat al heel lang over een snelle spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland en
sociaal-economisch gebied. Het maakt het noorden van ons land aantrekkelijker voor
                                                                                          ‘de rest van Nederland’. Dat die wens er is bij velen, daar hebben we al deze pagina’s
mensen om hier te wonen, of voor bedrijven om zich hier te vestigen. Dat biedt weer
                                                                                          niet voor nodig. Maar, de Lelylijn is veel meer dan rails en treinen. Het gaat over kansen,
perspectief voor voorzieningen op het gebied van zorg en onderwijs. Als inwoner van
                                                                                          over ontwikkelingen en innovatie. En precies dát is onderzocht door de projectorganisatie
Flevoland begrijp ik de wens van de Noordelijke regio zeer goed. Ook voor de Noord-
                                                                                          de afgelopen jaren en precies dát kunnen we in deze (eind-)rapportage lezen.
oostpolder kan de Lelylijn een forse impuls betekenen.
                                                                                          Wat zou, met de kennis van nu, de meerwaarde zijn? Wat hebben de provincies
De aanleg van de Lelylijn is een ingrijpend traject dat nog veel voorbereiding vraagt.
                                                                                          Drenthe, Friesland, Flevoland en Groningen, met hun gemeenten, eraan wanneer je
We hebben antwoorden nodig op fundamentele vragen zoals: hoe gaat de lijn lopen?
                                                                                          nieuwe stations zou bouwen in Drachten en Emmeloord? Er wonen tal van briljante,
Waar komen de stations? Wat zijn de kosten? Wat zijn de kansen en mogelijkheden,
                                                                                          hardwerkende, welwillende jongeren die de komende decennia snakken naar kansen.
ook internationaal?
                                                                                          Kansen die we hen wellicht kunnen bieden door de komst van de Lelylijn.
Daarom ben ik blij dat de eindrapportage ‘Zicht op de Lelylijn’ er nu ligt. Het geeft ons
                                                                                          Maar ook: wat heeft Nederland eraan dat we Noordelijk Nederland met betere infra-
meer houvast. Er zijn drie basis-alternatieven uitgewerkt, waarbij de gevraagde
                                                                                          structuur verbinden? In deze provincies hebben we oplossingen voor flink wat nationale
investeringen en de effecten op sociaal-economisch gebied in kaart zijn gebracht.
                                                                                          problemen, zoals de energietransitie, woningbouw, de economie van de toekomst.
Dat is precies wat we in deze fase nodig hebben. Met dit rapport op tafel kunnen we
nu verder bepalen hoe we verder gaan met de Lelylijn.                                     Kortom: we hebben nogal wat te doen. Want er zijn flinke regionale verschillen ontstaan
                                                                                          in de verdeling van welvaart en welzijn in Nederland. Die zijn structureel ongelijk verdeeld
Aan dit onderzoek hebben heel veel partijen meegedacht en meegewerkt, niet alleen de
                                                                                          en dat moet rechtgezet worden. Elke regio telt.
provincies, gemeenten en de waterschappen, maar ook maatschappelijke organisaties,
het bedrijfsleven en heel veel bewoners zelf. Daar wil ik iedereen zeer hartelijk voor    Maar eerst: deze eindrapportage, waarin we aan de hand van feiten kunnen lezen óf de
bedanken! Ik kijk uit naar de verdere samenwerking!                                       Lelylijn inderdaad dat vliegwiel is voor Noordelijke kansen. Ik zou zeggen, lees het als
                                                                                          een roman. Maar dan niet als fictie, maar als te realiseren droom die voor het grijpen
Chris Jansen                                                                                          ligt. Mét de juiste financiële middelen, met de juiste intenties, met oog voor
Staatssecretaris Openbaar Vervoer en Milieu                                                                 realiteit en oog voor rechtvaardigheid. Maar altijd gebaseerd op feiten.
                                                                                                                René Paas
                                                                                                                 Commissaris van de Koning provincie Groningen
                                                                                                                                                                                 Pag. 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>MANAGEMENTSAMENVATTING
                       Pag. 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                      Opgaven
Introductie
                                                                      De ongelijkheid in Nederland is de afgelopen decennia toegenomen, waarbij
                                                                      de Noordelijke regio te maken heeft met een aantal ontwikkelingen die deze
Eind 2022 hebben Rijk en regio gezamenlijk besloten tot een MIRT1     ongelijkheid nog groter maakt. De potentie van Noordelijk Nederland wordt
en NOVEX2 onderzoek naar de Lelylijn, een nieuwe en snelle spoor-     onvoldoende benut.
verbinding tussen Lelystad en Groningen en Leeuwarden.
Een spoorverbinding die Noordelijk Nederland (Groningen, Fryslân,
                                                                      Economie
Drenthe en Flevoland) en de Randstad dichter bij elkaar brengt en
de verschillen tussen regio’s kan verkleinen.                         Noordelijk Nederland heeft een verspreide economische en ruimtelijke
                                                                      structuur. De stedelijkheid is relatief laag en economische kernen
Het onderzoek naar de Lelylijn richt zich op het nut en de noodzaak   liggen op (te) grote afstand van elkaar, wat ervoor zorgt dat de
van de Lelylijn en welk ontwikkelperspectief de Lelylijn (Noordelijk) potentie van Noordelijk Nederland onvoldoende wordt benut.
Nederland kan bieden. Dit gaat over de spoorverbinding zelf, de
ruimtelijke ontwikkelingen en de impact op de brede welvaart in       Ook zijn er verschillen in het innovatievermogen in Nederland.
Nederland en Noordelijk Nederland in het bijzonder.                   In Noordelijk Nederland ligt het innovatievermogen lager dan in
                                                                      de rest van Nederland, ondanks dat er goed hoger onderwijs is in
Medio 2024 is de Lelylijn is opgenomen in het Hoofdlijnenakkoord      Noordelijk Nederland en sterke sectoren op het gebied van energie, water,
2024-2028: “De aanleg van de Lelylijn wordt voortgezet”. En in        agro, digitalisering en zorg. Het blijkt lastig om studenten vast te houden nadat
september in het Regeerprogramma: “Op basis van de resultaten         ze zijn afgestudeerd. De arbeidsmarkt van het Noorden is voor veel mensen
van het onderzoek naar de Lelylijn komt het kabinet in overleg met    niet interessant genoeg om er te blijven of naartoe te komen. Andere mogelijke
de regio – eind 2024 – tot een vervolgopdracht”. Het kabinet heeft    oorzaken voor de lagere innovatiekracht zijn de beperkte omvang van investeringen
een bijdrage van € 3,4 miljard gereserveerd.                          in innovatie en beperkte bedrijvendynamiek. Bovendien is er sprake van een
                                                                      afname van de beroepsbevolking in Noordelijk Nederland.
1
  MIRT = Meerjarenprogramma
  Infrastructuur, Ruimte en
  Transport
2
   NOVEX = Nationale
  omgevingsvisie extra
                                                                                                                                                        Pag. 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Bereikbaarheid                                                     Duurzaamheid
Het Nederlandse spoornetwerk heeft op dit moment maar één          Tot slot heeft Nederland internationale afspraken gemaakt om klimaat-
toegangspoort naar Noordelijk Nederland, de route via Zwolle       verandering tegen te gaan. Het openbaar vervoer in Nederland,
- Meppel. De kwetsbaarheid op het traject Zwolle - Meppel is       maar ook over de grens, speelt hierbij een grote rol.
groot: als er vertraging of uitval is, bestaat er geen alternatief Met verschillende partijen wordt onderzocht hoe duurzaam
voor reizigers. Dat vraagt om een robuuster spoornetwerk. Ook      (internationaal) reizen bevorderd kan worden. Het doel
de bereikbaarheid van basisvoorzieningen, zoals ziekenhuizen,      hiervan is het verbeteren van (internationale) treinverbindingen
scholen en sportaccommodaties staat onder druk.                    zodat de auto en het vliegtuig kunnen worden vervangen door de
Dit leidt tot vervoersarmoede.                                     trein en bus.
                                                                   In het MIRT- en NOVEX-onderzoek is onderzocht in welke mate de Lelylijn eraan
Woningbouw
                                                                   bijdraagt deze uitdagingen het hoofd te bieden en hoe de kernkwaliteiten van
Nederland, en ook Noordelijk Nederland, kent een tekort aan        Noordelijk Nederland dankzij de Lelylijn beter kunnen worden benut.
woningen. Het is een opgave om voldoende woningen te realiseren
passend bij de toekomstige vraag. Alle regio’s moeten eraan
bijdragen om dit mogelijk te maken. Een woningbouwimpuls in
Noordelijk Nederland biedt inwoners een aantrekkelijke
leefomgeving en vergroot het draagvlak voor voorzieningen.
Bovendien kent Noordelijk Nederland relatief veel verouderde
woningen en buurten waar herstructurering nodig is.
Brede welvaart
Niet iedereen profiteert van de brede welvaart die de
Nederlandse economie creëert. In stedelijke gebieden zoals de
Randstad is een groot aanbod van voorzieningen, terwijl in
minder stedelijke gebieden deze voorzieningen verdwijnen.
Hierdoor ontstaat een toenemende ongelijkheid tussen
inwoners en regio’s in Nederland.
                                                                                                                                              Pag. 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inbreng omgeving                             Projectdoelstellingen
Als eerste stap is aan de bevolking van      1.	De Lelylijn als backbone van de versterking van de economie van (Noordelijk) Nederland;
Nederland, in een uitgebreide online
                                             2.	De Lelylijn als een snelle en rechtstreekse betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk
raadpleging, gevraagd wat zij belangrijk
vinden voor de Lelylijn. Uit de reacties        Nederland en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad), waarbij de bereikbaarheid in de
van ruim 11.000 inwoners uit heel Ne-           Noordelijke regio’s verbetert en een betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt;
derland blijkt dat zij waarde hechten aan
                                             3.	De Lelylijn zorgt voor betere ontsluiting van huidige woningbouw en verwachte groei van de
een snelle spoorverbinding, die zorgt voor
                                                woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van de Lelylijn;
meer duurzaam vervoer, met een goede
inpassing in de natuur, zodat meer banen     4.	De Lelylijn draagt bij aan het dichter bij elkaar brengen van regio’s in Nederland (en zorgt ook
binnen bereik komen en de economie              binnen de Noordelijke regio voor een betere bereikbaarheid);
sterker wordt. De projectdoelstellingen zijn
                                             5.	De Lelylijn verbetert het aanbod van duurzaam vervoer en draagt daarmee bij aan de klimaatdoelen.
mede op basis van deze inbreng tot stand
gekomen.
                                             Daarnaast zijn er twee randvoorwaarden meegegeven:
                                             -	Het project Lelylijn houdt rekening met een optimale natuur inpassing van de Lelylijn;
                                             -	Bij de aanleg van de Lelylijn moet voldoende rust en open ruimte worden behouden.
                                             Adviesraad Lelylijn
                                             Niet alleen inwoners zijn geraadpleegd, ook het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, zoals onderwijs-
                                             instellingen en natuurorganisaties, zijn betrokken bij de Lelylijn via de Adviesraad Lelylijn. In de Adviesraad
                                             hebben zij hun visie en advies kunnen geven over de uitkomsten van de verschillende onderzoeken over de
                                             Lelylijn. Ook buiten de Adviesraad om hebben een aantal van deze partijen deelgenomen aan diverse werk- en
                                             expertsessies.
                                             Tot slot zijn bestuurders en volksvertegenwoordigers regelmatig geïnformeerd en op deelproducten om
                                             inbreng gevraagd gedurende het onderzoek. Vertegenwoordigers van een aantal regionale overheden maken
                                             bovendien deel uit van de Stuurgroep Lelylijn en zijn ook onderdeel van de projectorganisatie.
                                                                                                                                                              Pag. 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> Onderzoek Lelylijn-alternatieven:                                                          Deze drie alternatieven zijn onderscheidend van elkaar en geven de reikwijdte van de verschillende op-
                                                                                            lossingen weer. Het Onderzoek Lelylijn-alternatieven wijst uit dat de reistijd fors verkort kan worden tussen
 de hoeken van het speelveld
                                                                                            Groningen en Leeuwarden en de Randstad. Ook binnen de regio verbeteren de reistijden aanzienlijk.
 In het Onderzoek Lelylijn-alternatieven zijn drie, realistische en                         Regionaal profiteren Emmeloord (Bundelingsalternatief en Zuidelijk alternatief) en Drachten (Bundelings-
 maakbare basisalternatieven voor de mogelijke routes van de                                alternatief) door de komst van een station aan de Lelylijn. Daarnaast gaan Lelystad en Heerenveen er
 Lelylijn onderzocht:                                                                       flink op vooruit. De reistijden per trein zijn aanzienlijk lager dan de huidige bus reistijden tussen een
                                                                                            aantal van deze plaatsen. De vervoerwaardes bij de basisalternatieven tonen aan dat er 17.000 - 40.000
 1.	Het Afsluitdijkalternatief
                                                                                            reizigers per dag gebruikmaken van de Lelylijn, afhankelijk van route, stations en dienstregeling. Met een
 2.	Het Bundelingsalternatief langs de Rijkswegen A6/A7/A32
                                                                                            forse woningbouwimpuls kan dat oplopen tot maximaal 50.000 reizigers per dag.
 3.	Het Zuidelijk alternatief
     Afsluitdijkalternatief: via Alkmaar                                        Bundelingsalternatief: door Heerenveen                                    Zuidelijk alternatief: via Assen
                                                                                                                                            Groningen                                                         Groningen
                                                                                                                   Leeuwarden                                                             Leeuwarden
                                                                                                                                        42
                                                                                                                                           13                                                                  17 17
                                                                                                                               Drachten
                                                         35   Groningen
                                                                                                                     17 17                                                                  17 17
                                         Leeuwarden    IC: 28                                                                 27                                                                                     Assen
                                                                                                                                 8
                                                                                                                                                                                                         94
                                                                                                                                                                                       Heerenveen
                                                                                                                                Heerenveen                                                           14     25
                     120
                                                                                                                                                                                                  49
                         41
                                                                                                                        49
                                                                                                                          14
                                                                                                                       Emmeloord                                                             Emmeloord
                                                                                                             38 13                                                                  38 13
   Alkmaar
                                                                                                    Lelystad                                                               Lelystad
  35 35                                                                                            34                                                                     34
           Amsterdam                                                                                  34                                                                     34
            Centraal
                                                                              Amsterdam                                                               Amsterdam
                                                                                Zuid                                                                    Zuid
     Reistijd Groningen - Amsterdam-Centraal: 107 minuten                        Snelste reistijd Groningen - Amsterdam-Zuid: 69 minuten                  Reistijd Groningen - Amsterdam-Zuid: 87 minuten
     Reistijd Leeuwarden - Amsterdam-Centraal: 78 minuten                        Snelste reistijd Leeuwarden - Amsterdam-Zuid: 68 minuten                 Reistijd Leeuwarden - Amsterdam-Zuid: 80 minuten
     Aantal reizigers per dag: 17.000                                            Aantal reizigers per dag: 40.000                                         Aantal reizigers per dag: 28.000
     Kostenraming: € 17,2 miljard (bandbreedte € 12,7-21,4 miljard)              Kostenraming: € 13,8 miljard (bandbreedte € 9,8-17,9 miljard)            Kostenraming: € 8,2 miljard (bandbreedte € 5,9-10,5 miljard)
     Exploitatiesaldo: positief                                                  Exploitatiesaldo: positief                                               Exploitatiesaldo: negatief
Legenda: 34 Huidige reistijd      34 Indicatieve rijtijd met Lelylijn   Bestaand spoor (max. 140 km/u)           Nieuw spoor (200 km/u)                                                                           Pag. 8
                                                                                                                                                                                                                Pag. 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>   Afsluitdijkalternatief: via Alkmaar                                  Bundelingsalternatief: door Heerenveen                                    Zuidelijk alternatief: via Assen
                                                                                                                              Groningen
                                                                                                                                                                                                          Groningen
                                                                                                  Leeuwarden
                                                                                                                                                                                 Leeuwarden
                                                   Groningen                                                  Drachten         Leekstermeer-
                                                                                                                               Matsloot
                                    Leeuwarden
                                                                                                                                                                                                                   Assen
                                                                                                                    Van Oordt’s Mersken
                                                                                                                Heerenveen                                                    Heerenveen
                                                                                                                                                                                                      Drents Friese Wold
                   IJsselmeer
                                                                                                              Tsjûkemar
                                                                                                                                                                                               Weerribben
                                                                                                       Emmeloord                                                                     Emmeloord
                                                                                                  Ketelmeer                                                                       Ketelmeer
 Alkmaar
                                                                                      Lelystad                                                                   Lelystad
         Amsterdam
          Centraal
                                                                    Amsterdam                                                                Amsterdam
                                                                      Zuid                                                                     Zuid
In de uitwerking van de drie basisalternatieven zijn een aantal plekken benoemd waar
                                                                                                            Legenda:
extra aandacht nodig is voor inpassing in landelijk of stedelijk gebied. Het gaat hier om
                                                                                                                  Inpassingsvraagstuk natuur en infrastructuur            Inpassingsvraagstuk stedelijk gebied
gebieden waar de Lelylijn-alternatieven kruisen met natuurgebieden, zoals Van Oordt’s
Mersken of andere complexe situaties, zoals stedelijke inpassing bij bijvoorbeeld Heeren-
veen, Leeuwarden en Groningen.
Onderliggend OV
Om maximaal van de toegevoegde waarde van de Lelylijn te kunnen profiteren, is het
onderliggende openbaar vervoer (zoals busverbindingen) heel belangrijk, naast fiets
en auto. Gebieden die geen station hebben, moeten met goed openbaar vervoer op de
Lelylijn worden aangehaakt. Bovendien heeft de optimalisatie van onderliggend ov een
positief effect op de exploitatie. De rol van de regio is hierbij heel belangrijk.
                                                                                                                                                                                                              Pag. 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                         Ontwikkelperspectief: 4 pijlers
Ontwikkelperspectief Lelylijn                                            Met het Ontwikkelperspectief wordt de sociale, economische en maatschappelijke
Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is een toekomstschets richting 2050,   meerwaarde van de Lelylijn in beeld gebracht. Dit met oog voor de grote en benodigde
die gaat over de ruimte en kansen rondom de Lelylijn en welke keuzes     ruimtelijke keuzes en opgaven op het gebied van economie, bereikbaarheid, woning-
daarin kunnen worden gemaakt. Het Ontwikkelperspectief Lelylijn gaat     bouw, brede welvaart, natuur en duurzaamheid. Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is
uit van de bundeling van de Lelylijn met de Rijkswegen A6/A7/A32 (het    opgebouwd uit de volgende vier pijlers.
Bundelingsalternatief) met tussen Lelystad en Groningen-Leeuwarden
(nieuwe) stations in Emmeloord en Drachten en Heerenveen.                Pijler 1. Positionering van Groningen en Leeuwarden
                                                                                          Groningen en Leeuwarden zijn de banenmotors van Noordelijk
Het Bundelingsalternatief als werkhypothese                                               Nederland. Een sterke economie begint hier. We investeren in een
De resultaten van het onderzoek Lelylijn-alternatieven laten zien dat                     schaalsprong in Groningen en Leeuwarden om de economie aan te
het Bundelingsalternatief de meeste reizigers aantrekt, qua rijtijden                     jagen.
een enorme verbetering laat zien, veel bijdraagt aan de verbetering                       Dit gaat om een flinke verstedelijkingsopgave die veel kan betekenen
van de bereikbaarheid binnen de regio en het beste aansluit bij de be-                    voor de stedelijke economie en voorzieningenniveau in (Noordelijk)
stuurlijke opdracht, zoals vastgesteld op 7 december 2022: ‘’de partijen                  Nederland.
beogen een belangrijke stap te zetten in een nieuwe, rechtstreekse
spoorverbinding tussen Lelystad, als poort naar de Randstad en Leeu-
warden en Groningen als belangrijke bestemmingen in het noorden’’.       Pijler 2. Drie zelfstandige Daily Urban Systems
                                                                                          We onderscheiden een drietal Daily Urban Systems rondom de Lely-
De onderzoeksresultaten laten zien dat er veel argumenten zijn die de                     lijn: Noord-Nederland, Regio Zwolle en de Metropoolregio Amsterdam.
keuze voor het Bundelingsalternatief als werkhypothese onder-                             Dit zijn gebieden waarin de belangrijkste dagelijkse woon-werk-
steunen.                                                                                  verplaatsingen plaatsvinden. Economische nabijheid binnen dit
                                                                                          gebied is essentieel om lange afstand pendel te beperken. De Lelylijn
                                                                                          moet daarom in voldoende frequentie de verschillende stedelijke
                                                                                          kernen binnen die systemen verbinden.
                                                                                          Heerenveen en Drachten zullen hun natuurlijke positie in het netwerk
                                                                                          moeten innemen en groeien in omvang en stedelijkheid. Daarbij vormt
                                                                                          Lelystad de verbinding tussen MRA en Noord-Nederland. Om deze rol
                                                                                          goed in te vullen zal zij ook moeten groeien in omvang. Emmeloord
                                                                                          groeit in haar rol als centrumstad voor de Noordoostpolder en Urk.
                                                                                                                                                         Pag. 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Pijler 3. Vitale kernen en vitaal platteland
                Sterke steden en vitaal platteland hebben elkaar nodig, daarom zijn      De essentie van het Ontwikkelperspectief Le-
                bovenstaande pijlers noodzakelijk om het platteland vitaal te hou-       lylijn
                den. Met stedelijke voorzieningen dichtbij (stedelijk netwerk) en meer
                                                                                         Kort samengevat is dit het Ontwikkelperspectief Lelylijn:
                hoogstedelijke voorzieningen op middellange afstanden (Groningen,
                Leeuwarden en Lelystad) blijven de dorpskernen ook in de toekomst        -	de verdere doorontwikkeling van het Stedelijk Netwerk in
                aantrekkelijke vestigingslocaties.                                          Noordelijk Nederland,
                Hiervoor is naast de Lelylijn een dekkend openbaar vervoersysteem        - de ontwikkeling van een vitaal en aantrekkelijk platteland,
                belangrijk. Ook vraagt dit om inzet op leefbaarheid en kwalitatieve
                                                                                         -	het versterken van de economische ruggengraat in het gebied
                ontwikkelingen naar lokale ondergrond, aard, schaal, opgave en
                                                                                            met innovatieve economische clusters rondom de huidige en
                identiteit. En met onderscheidende specialisatie op kwaliteiten zoals
                                                                                            nieuwe stations,
                ‘genieten op het water’, wandel- en fietskwaliteit en streekproducten.  
                                                                                         -	met als uitgangspunt dat bij al deze ontwikkelingen water en
                                                                                            bodem leidend zijn,
Pijler 4. Een goed functionerend bodem-, water-, en natuursysteem
                Om in de toekomst in een veilige omgeving te leven, wonen en             -	extra groei tussen 55.000 en 115.000 woningen bovenop de
                werken, moeten water en bodem sturend zijn voor de ruimtelijke              verwachte groei zonder Lelylijn,
                ontwikkeling. Hiermee bereiden we ons voor op de gevolgen van            -	extra groei van 30.000 tot 70.000 banen bovenop de verwachte
                klimaatverandering, op perioden met te veel en te weinig water en           groei zonder Lelylijn.
                andere weersextremen.
                Verder bouwen we voort op het cultuurlandschap en werken aan een
                toegankelijk landschap van wereldklasse. Daarin worden het UNESCO
                Werelderfgoed Schokland en de Nationale Wederopbouwgebieden
                Noordoostpolder en Haskerveenpolder gekoesterd. Zorgvuldige
                inpassing van de spoorlijn is een minimumeis; bij grotere passages
                (van natuurwaarden) is onderlinge versterking het uitgangspunt en
                nieuwe barrièrevorming wordt zoveel mogelijk voorkomen.
                                                                                                                                                         Pag. 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                               Effecten Brede Welvaart
Brede Welvaart Onderzoek
                                                                               •   
                                                                                   Welzijn: Meer keuzevrijheid en kansen in opleidingen en banen, betere toegang
Naast het NOVEX-Ontwikkelperspectief en het onderzoek naar de                      tot voorzieningen, en sterkere verbondenheid met Nederland. Negatief: Verlies
Lelylijn-alternatieven is een onderzoek gedaan naar de effecten van de             van rust.
Lelylijn op de Brede Welvaart. Ook hierbij is uitgegaan van het Bunde-
lingsalternatief. Brede welvaart kan op verschillende manieren worden
                                                                               •   
                                                                                   Materiële welvaart: Meer werkgelegenheid en inkomensgroei, regio’s aantrek-
                                                                                   kelijker voor bedrijven, en stimulans voor innovatie. Negatief: lokale bedrijven
gedefinieerd. Belangrijk is dat gekeken wordt naar verschillende
                                                                                   kunnen meer concurrentie ondervinden.
indicatoren, verschillende doelgroepen en toekomstgerichtheid.
We hebben hiervoor gebruik gemaakt van de Lelylijn-raadpleging, onder-         •   
                                                                                   Gezondheid: Betere toegang tot (specialistische) zorg en meer beweging door
zoeken naar wonen en economie en aanvullend kwalitatief onderzoek                  vaker te lopen en fietsen naar een station. Negatief: overlast tijdens de bouw
met focusgroepen van bewoners uit het Lelylijn gebied. In de focus-
groepen konden bewoners zelf  aangeven welke effecten zij verwachten
                                                                               •   
                                                                                   Arbeid en vrije tijd: Kortere reistijden verbeteren de werk-privébalans en bevor-
                                                                                   deren recreatie en arbeidsparticipatie. Jongeren blijven eerder of keren terug in de
van de Lelylijn, vooruitkijkend naar het jaar 2050. De volgende acht
                                                                                   regio. Negatief: meer drukte bij recreatie en toename pendelverkeer.
indicatoren zijn hiervoor gebruikt: wonen, milieu, welzijn, veiligheid,
materiële welvaart, gezondheid, samenleving en vrije tijd en arbeid            •   
                                                                                   Wonen: Nieuwe woonmogelijkheden, kwaliteit leefomgeving neemt toe en mo-
(zie afbeelding 1).                                                                gelijkheden voor herstructurering van oudere buurten. Negatief: stijgende huizen-
                                                                                   prijzen kunnen woningen minder betaalbaar maken voor lokale inwoners.
                                                                               •   
                                                                                   Samenleving: Vitaliteit van dorpen en steden neemt toe en er ontstaat meer
                                                                                   diversiteit. Bewoners zien de investering in de Lelylijn als rechtvaardig en het ver-
                                   IE
                                                   N
                               MIL               LZI                               trouwen in de overheid kan toenemen. Negatief: verlies van dorpsgevoel.
                                                     J
                                   U           WE
                                                                               •  Veiligheid: Minder verkeersongelukken, maar meer risico op criminaliteit bij stations.
              VEI                                                  E
                                                               IËL
                  LIG
                       HE
                          ID                               ATER ART
                                                          M LVA                  ilieu: Positief door duurzaam vervoer, negatief door impact op natuur en moge-
                                                                               •M
                                                           WE                      lijke vervuiling tijdens de bouw.
                                         BREDE
                                        WELVAART
                               G                     GE                        Uit de focusgroepen blijkt dat verschillende doelgroepen andere effecten verwach-
                         LE VIN                           ZO
                                                             N
                      EN                                      DH
                                                                 EID           ten. Scholieren en studenten zien vooral voordelen, maar maken zich zorgen over
               SAM
                                                                               wonen. Werkenden zijn positief en profiteren van waardestijging van hun woning.
                                                      &
                                                  EID                          Gepensioneerden zijn kritischer, vooral over wonen en milieu.
                               WO            ARB TIJD
                                  NE             JE
                                     N       VRI
    De acht thema’s van brede welvaart (Sociaal Planbureau Groningen, 2020).
                                                                                                                                                                   Pag. 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Lelylijn Internationaal                                                              Samenvattend
Het verbeteren van de interregionale (grensoverschrijdende) spoorverbinding
                                                                                  De verschillende onderzoeken hebben heel veel informatie opgeleverd over de effec-
tussen Groningen en Bremen brengt de meeste kansen voor de grensregio’s.
                                                                                  ten van de Lelylijn. Voor de doelstellingen van de Lelylijn betekent dit het volgende:
Hierdoor wordt voor 1,7 miljoen Nederlanders het reizen van en naar Duitsland
makkelijker. De betere bereikbaarheid draagt bij aan de toegang tot zorg en
onderwijs, economische ontwikkeling en het behoud van jongeren.
Groningen is vanuit Nederland bekeken vrij perifeer gelegen, terwijl deze regio             Doelstelling 1: de Lelylijn als backbone van de versterking
op de Europese kaart centraler in Noordwest-Europa ligt. Met een goede trein-               van de economie van (Noordelijk) Nederland.
verbinding op de as van Amsterdam – Groningen – Bremen – Hamburg – Scan-
dinavië kan Noordelijk Nederland zich in theorie ontwikkelen tot een regio met
een sterker economisch profiel die past bij deze centrale ligging in Noordwest      Opgave
Europa. De karakteristieken van het gebied, met een lage inwonersdichtheid          In Noordelijk Nederland profiteren economische kernen op dit moment onvoldoende
en weinig arbeidsplaatsen maken voor een meer klassieke georiënteerde               van elkaars nabijheid en van de rest van Nederland. Dit remt het innovatievermogen
businesscase weinig indruk . Wel zal voor de sterkere stedelijke regio’s een        in Noordelijk Nederland, vergeleken met andere delen van Nederland. De potentie
positief effect kunnen optreden. Dit betreft in ieder geval de stad Groningen,      van Noordelijk Nederland wordt onvoldoende benut, terwijl Noordelijk Nederland
die met een sterke voorzieningenstructuur een bijdrage kan leveren aan het          op verschillende terreinen een sterke kennispositie heeft opgebouwd.
internationaal stedelijk netwerk.
Een extra internationale treinverbinding zorgt voor een robuuster Europees trein-
                                                                                  Bijdrage Lelylijn
netwerk, wat een positief effect kan hebben op het treingebruik en -beleving in
het algemeen. Voor de Randstad, maar ook bijvoorbeeld voor Hamburg en             De Lelylijn zorgt voor een betere aansluiting op het economisch netwerk in Nederland.
Kopenhagen, heeft de lijn via Groningen weinig tot geen meerwaarde ten opzichte   Dit leidt tot positieve agglomeratie-effecten en meer concentratie in de steden langs de
van een lijn via Osnabrück. Voor de internationale potentie van de Lelylijn is in Lelylijn. De Lelylijn kan een impuls zijn voor campusontwikkeling, waardoor bestaande
eerste instantie vooral de verbinding naar België en Frankrijk interessant.       economische clusters ook in de toekomst blijven groeien en profiteren. Kleinere kernen
                                                                                  in de omgeving profiteren ook van meer economische bedrijvigheid in de steden. Meer
                                                                                  banen, opleidingen en voorzieningen in de nabijheid dragen bij aan de welvaart en een
                                                                                  betere benutting van het aanwezige arbeidspotentieel in (Noordelijk) Nederland.
                                                                                  Daarnaast zorgt de Lelylijn voor meer mogelijkheden voor uitwisseling, behoud en te-
                                                                                  rugkeer van talent. Dit is een van de grote drivers voor economische groei en verdien-
                                                                                  capaciteit in de toekomst. De regio is sterk in toekomstgerichte sectoren als water,
                                                                                  gezondheid, circulariteit, maakindustrie, agrofood en landbouw. De verwachting is dat
                                                                                  er in deze en andere sectoren, door de Lelylijn met bijbehorende gebiedsontwikkeling,
                                                                                  30.000 - 70.000 extra banen bijkomen in de noordelijke regio (bovenop een autonome
                                                                                                                                                                     Pag. 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>groei van 62.000). Daarnaast draagt de Lelylijn bij aan het verbeteren van Noordelijk      minuten. Plaatsen als Emmeloord en Drachten kunnen dankzij de Lelylijn onderdeel
Nederland als vestigingsplaats, wat tot hogere economische groei leidt op de langere       gaan uitmaken van het Nederlandse spoornetwerk en zich daarmee ontwikkelen als
termijn.                                                                                   groeikernen, qua voorzieningen, wonen en bedrijvigheid en als regionale openbaar
                                                                                           vervoer hubs.
Tot slot zijn er door de Lelylijn meer kansen voor de vrijetijdseconomie en toerisme.
Er is een breed palet aan kansen en mogelijkheden voor recreatie en de cultuur- en         Als perspectief voor de wat langere termijn kan met de Lelylijn de verbinding van de
sportsector (evenementen, sportwedstrijden, musea, stedelijk aanbod, UNESCO locaties,      Randstad en de noordelijke regio naar Duitsland en mogelijk Scandinavië verbeteren.
etc.). Het gebruik van de trein voor recreatie neemt sinds een aantal jaar toe. Dit is be- Daarnaast biedt een internationale verbinding van Groningen naar Antwerpen, Brussel
langrijk voor alle regio’s langs de lijn en voor de vervoerder die hiermee juist in minder en verder naar Frankrijk kansen, hier is op dit moment al vraag naar. Een internationale
drukke uren extra reizigers kan vervoeren.                                                 verbinding draagt bij aan het aantrekken van talent en het verbinden van universiteits-
                                                                                           steden onderling.
Kortom, de Lelylijn zorgt voor meer economische diversiteit en toekomstbestendigheid
in Noordelijk Nederland. Dit komt heel Nederland ten goede.
                                                                                                   Doelstelling 3: de Lelylijn zorgt voor een betere ontsluiting
                                                                                                   van de huidige woningbouw en verwachte groei van de
         Doelstelling 2: de Lelylijn als een snelle en rechtstreekse
                                                                                                   woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van de
         betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland
                                                                                                   Lelylijn
         en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad), waarbij
         de bereikbaarheid in de Noordelijke regio’s verbetert en een
         betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt.                            Opgave
                                                                                            Een groeiende bevolking, kleinere huishoudens, langdurige bouwprocessen en ge-
  Opgave                                                                                    brek aan bouwgrond maken dat Nederland kampt met een woningbouwopgave.
                                                                                            Tot 2030 moeten er circa één miljoen extra woningen worden gebouwd. Daarnaast
  Op dit moment is er maar één verbinding tussen Noord Nederland en de rest van
                                                                                            kent Noordelijk Nederland een grotere (stedelijke) vernieuwingsopgave dan de rest
  het land: de spoorlijn tussen Zwolle en Meppel. De kwetsbaarheid van dit traject is
                                                                                            van Nederland. Het aantal verouderde woningen en buurten is relatief groot.
  groot, omdat er regelmatig vertraging en uitval plaatsvindt en er geen alternatieve
  verbinding is. Reizigers haken hierdoor af. De reistijden per openbaar vervoer tussen
  Noordelijk Nederland en de Randstad zijn lang en de psychologische afstand is groot.
                                                                                           Bijdrage Lelylijn
                                                                                           Door de verbinding die de Lelylijn creëert, kan Noordelijk Nederland een substantiële
Bijdrage Lelylijn                                                                          bijdrage van 55.000 tot 115.000 extra nieuwe woningen realiseren, bovenop de auto-
                                                                                           nome groei van 66.000 woningen, om tegemoet te komen aan de nationale woning-
De Lelylijn vormt de tweede toegangspoort van en naar Noordelijk Nederland. De spoor-
                                                                                           bouwopgave. Woningen die nodig zijn om jongeren te behouden, vergrijzing tegen te
verbinding zorgt voor fors minder reistijd, tot ruim 45 minuten korter, tussen de Randstad
                                                                                           gaan en te voorkomen dat de woningmarkt ook in Noordelijk Nederland vastloopt.
en Groningen/ Leeuwarden. Ook binnen de regio verbeteren de verbindingen en reistijden
                                                                                           De meeste woningen zullen worden gerealiseerd in de grotere kernen, daar waar
in belangrijke mate, bijvoorbeeld tussen Drachten - Groningen van 45 minuten naar 13
                                                                                                                                                                              Pag. 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>voorzieningen zijn en passend bij de ontwikkeling naar een sterk stedelijk netwerk.                 Doelstelling 5: de Lelylijn draagt bij aan het bevorderen van
Het bouwen in hogere dichtheden en grotere volumes zorgt voor een kwaliteitsimpuls
                                                                                                    een duurzame vervoerswijze en kan daarmee een bijdrage
van de forse herstructureringsopgaven, die betrekking hebben op het renoveren en
                                                                                                    leveren aan de klimaatdoelen.
verduurzamen van woningen en woonwijken.
Daarnaast is er ruimte voor woningbouw in de kleinere kernen in de nabijheid van de
                                                                                            Opgave
Lelylijn, passend bij de aard en schaal van deze plaatsen. Groei van de steden is ook
goed voor het omliggende platteland. Geconcentreerde groei geeft minder druk op de          Mobiliteit is onmisbaar in onze samenleving en duurzame mobiliteit wordt hierbij
‘groene ruimte’ en vergroot de kans dat voorzieningen in de nabijheid blijven. Noorde-      steeds belangrijker. De Lelylijn is in het Nederlandse spoornetwerk de ontbrekende
lijk Nederland blijft aantrekkelijk, mits er sprake is van goede bereikbaarheid.            schakel, die plaatsen als Emmeloord en Drachten die geen station hebben, verbindt
                                                                                            met de rest van Nederland. Binnen de Noordelijke regio is de auto-afhankelijkheid
                                                                                            tot op heden groot door het ontbreken van (voldoende kwalitatief) openbaar vervoer.
          Doelstelling 4: de Lelylijn draagt bij aan het dichter bij                        Om iedereen de mogelijkheid te bieden een duurzame vervoerwijze te kiezen is het
                                                                                            belangrijk om het spoorsysteem te blijven ontwikkelen voor toekomstige generaties.
          elkaar brengen van de regio’s in Nederland.
                                                                                            Voor internationale reizen is een opgave om meer met de trein te reizen en minder
                                                                                            met het vliegtuig. De Lelylijn is recent opgenomen in het TEN-T netwerk.
  Opgave
  Regionale welvaartsverschillen nemen toe in Nederland. In en rondom economische
  kernen is een groot aanbod van werknemers, kennis en infrastructuur. Buiten econo-      Bijdrage Lelylijn
  mische kernen is dit aanbod minder. Voorzieningen dreigen steeds meer te verdwijnen
                                                                                          De spoorlijn geeft inwoners een duurzame vervoerskeuze en creëert nabijheid van
  waardoor sociaaleconomische tekorten en gezondheidsachterstanden ontstaan.
                                                                                          wonen, werken en andere voorzieningen zodat mensen geen grote afstanden hoeven
                                                                                          af te leggen. De mobiliteitsbewegingen die wel gemaakt worden, kunnen via de Lelylijn
                                                                                          en het onderliggend openbaar vervoer dat op elkaar wordt afgestemd. Een nieuwe
Bijdrage Lelylijn
                                                                                          spoorverbinding kan ervoor zorgen dat het onderliggende openbaar vervoer op peil
De Lelylijn brengt regio’s dichter bij elkaar. De spoorlijn zorgt voor nabijheid van      blijft, doordat er meer reizigers komen in het openbaar vervoer als geheel. De druk op
voorzieningen in Noordelijk Nederland en in de Randstad: wonen, werken, onderwijs,        de weg kan afnemen waardoor mogelijk minder (uitbreiding van) wegcapaciteit nodig is.
zorg en sociale contacten zijn bereikbaar. Dit heeft een positief effect op de fysieke en
mentale gezondheid van mensen. Daarnaast zorgt nabijheid van voorzieningen voor           De Lelylijn kan bijdragen aan het terugdringen van de vervoersarmoede en vergroten
kansengelijkheid. De Lelylijn stelt mensen in staat deel te nemen in de samenleving.      van inclusiviteit (26% van de mensen heeft geen auto of rijbewijs) en de instandhouding
Dit heeft een positief effect op de brede welvaart in Nederland.                          van (bereikbaarheid van) voorzieningen in landelijke gebieden, door in de kleinere
                                                                                          kernen een aansluiting met de bus op de Lelylijn te bieden.
                                                                                          Voor internationale reizen kan de Lelylijn een eerste bouwsteen zijn om in de toekomst
                                                                                          een verbetering van de treinverbindingen richting Duitsland of België en verder moge-
                                                                                          lijk te maken.
                                                                                                                                                                            Pag. 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>     Conclusie en aanbevelingen
Conclusie en vervolg                                                                        5.	Brede Welvaart
                                                                                            De effecten op de brede welvaart zijn een belangrijk onderdeel van de Lelylijn. Daarom
                                                                                            de aanbeveling om in een MKBA ook nadrukkelijk de effecten op de brede welvaart mee
Het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn heeft veel informatie en de volgende
                                                                                            te nemen in de afweging, conform de aanbevelingen uit ‘Elke Regio Telt’.
conclusies en aanbevelingen opgeleverd:
                                                                                            6.	Internationaal
1.	Samenwerking Rijk en regio                                                               Vanuit het huidige MIRT Onderzoek van de Lelylijn is naar voren gekomen dat de potentie
Dit MIRT-onderzoek is een samenwerking tussen Rijk en regio. Dit is nuttig gebleken en      richting Duitsland, qua reizigers en effect op brede welvaart, ligt op het stuk tussen
past bij de politiek-bestuurlijke wil bij regionale en rijksoverheden om dit project verder Groningen en Bremen. Voor de internationale potentie van de Lelylijn is de verbinding
te brengen. Deze samenwerking voortzetten is daarom sterk aan te bevelen.                   naar België en Frankrijk interessant. Maak dit onderdeel van het vervolgonderzoek van
                                                                                            de Lelylijn en blijf met oog op de lange termijn rekening houden met een internationale
2.	Participatie
                                                                                            verbinding richting Hamburg.
Het huidige onderzoek is van start gegaan met brede participatie en dat heeft de doel-
stellingen en inzichten rond de Lelylijn bijzonder verrijkt. Aanbeveling is om dat in de    7.	Financiering
volgende fase opnieuw, en meteen aan het begin, te doen. Bewoners hebben aangege-           De verwachting is dat het vinden van het benodigde budget een van de grootste uitda-
ven in een volgende fase graag mee te denken en de betrokken overheidsorganisaties          gingen is voor de Lelylijn. Werk de mogelijkheden hiervoor uit en kijk daarbij ook naar
vinden dit ook erg belangrijk.                                                              kostenoptimalisaties of een stapsgewijze opbouw van de uiteindelijke Lelylijn om de
                                                                                            risico’s van een dergelijk groot project beter te kunnen beheersen.
3.	Ruimte en infrastructuur in samenhang uitwerken
De combinatie van het NOVEX-traject (gebiedsontwikkeling) en het MIRT Onderzoek
Lelylijn (infrastructuur) is een hele krachtige gebleken. Maatregelen uit het ene traject
(bijvoorbeeld woningbouw in de buurt van de stations) zijn cruciaal voor het slagen van
het andere traject (voldoende reizigers in de Lelylijn). Zorg daarom voor een integrale
aanpak van gebiedsontwikkeling, infrastructuur en water en bodem in de volgende fase.
4.	Lelylijn-alternatieven
Uit het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven is het volgende gebleken:
- Het Bundelingsalternatief biedt de meeste meerwaarde en sluit het beste
   aan bij de projectdoelstellingen.
-	Het advies is daarom om het Bundelingsalternatief in de volgende fase te
   gebruiken als basis voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de noordelijke regio.
-	Vanuit het juridische proces zal in de vervolgfase opnieuw gekeken moeten
   worden naar andere alternatieven.
                                                                                                                                                                                  Pag. 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Meer concrete aanbevelingen                                                                		    d.	Kijk hoe versterking van natuurwaarden en koppeling met wateropgaven en
Naast de belangrijke, en meer overkoepelende, aanbevelingen die hiervoor zijn be-                    landbouw mogelijk is bij Van Oordt’s Mersken, Tsjûkemar en Leekstermeer.
noemd, zijn er ook meer concrete, inhoudelijke aanbevelingen gedaan voor de volgen-        		    e.	Onderzoek de combinatie met auto infrastructuur opgaven bij Ketelmeer,
de fase:                                                                                             Skarster Rien en knooppunt Heerenveen.
                                                                                                 f. Hou bij grondverwerving rekening met landbouwontwikkeling en de effecten
  1.	De landelijke en stedelijke inpassing van de Lelylijn zijn een hoofdopgave in de               op stikstof en veenweiden.
      volgende fasen. Creëer voor zeer complexe gebieden zoals Groningen, Heeren-
                                                                                             4.	Onderzoek samen met de gemeenten of extra stations zoals Suikerzijde, Werp-
      veen en een selectie van natuurgebieden aparte projectgroepen en formuleer
                                                                                                 sterhoeke, Leek, Joure en Lemmer gerealiseerd en door de Lelylijn bediend
      specifieke onderzoeksopdrachten voor deze locaties. En start direct vanaf het
                                                                                                 kunnen worden. In de volgende fase zullen hier definitieve keuzes nodig zijn.
      begin van de komende fase met de uitwerking hiervan.
                                                                                             5.	Aanbevolen wordt om, in samenwerking met aanbieders van vervoer en regionale
  2.	Voor het behalen van hoge reizigersaantallen op de Lelylijn is het cruciaal dat de
                                                                                                 overheden, nader te bezien wat er nodig is om de bereikbaarheid per openbaar
      extra woningbouw in directe nabijheid van stations gerealiseerd wordt. Centreer
                                                                                                 vervoer, maar ook per auto in combinatie met trein of trein met fiets goed te
      veel van de extra woningbouw (rond de stations) in de halte locaties Lelystad,
                                                                                                 laten functioneren (hubs).
      Emmeloord, Heerenveen, Drachten, Leeuwarden en Groningen.
                                                                                             6.	Het inpassen van de Lelylijn op bestaand spoor en in de dienstregeling is onder-
  3.	Kijk bij de gebiedsuitwerking ook naar de zogenoemde meekoppelkansen:
                                                                                                 werp van de volgende fase. Belangrijk daarbij is de aansluiting van de Lelylijn op
		    a.	Zorg ervoor dat de principes van ‘water en bodem sturend’ bij elke uitwerking
                                                                                                 het bestaande spoor tussen Lelystad – Amsterdam en het effect van de grote
          vanaf het begin worden meegenomen om verrassingen en mogelijk hoge kos-
                                                                                                 verstedelijkingsambities van Lelystad en Almere. Het meenemen van alle toe-
          ten later te voorkomen.
                                                                                                 komstige plannen leidt tot een hoger aantal reizigers. Dit dient in samenhang te
      b. Onderzoek hoe de economische effecten van de Lelylijn voor Noordelijk Neder-
                                                                                                 worden bekeken in de vervolgfase.
          land een betere spin-off kunnen krijgen, bij specifieke clusters en locaties, en
          in de rest van Nederland, waaronder de MRA.                                        7.	Andere projecten vragen ook ruimte, waarbij vooral de 380 kV Vierverlaten - Ens -
		    c.	Neem ook de benodigde herstructurering als opgave mee bij woningbouw en                Diemen veel impact kan hebben. Dit vergt gezamenlijke uitwerking en afstemming
          bedrijfsterreinen in stationsomgevingen.                                               tussen alle betrokken overheden.
Waar staan we nu
                                                                                                                Voor-
                                                                                                                             Verkennings-   Planning- en
De Lelylijn is recent opgenomen in zowel het Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 als in              Start          bereidings-
                                                                                                                                 fase        studiefase
                                                                                                                                                              Aanlegfase
                                                                                                                 fase
het Regeerprogramma. Het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn, waarvoor eind
2022 opdracht is gegeven, is met deze rapportage afgerond. De eindrapportage is
aangeboden aan het Bestuurlijk Overleg MIRT in november 2024 voor een besluit
                                                                                              MIRT              Start-        Voorkeurs-       Project-      Opleverings-
over het vervolg.                                                                           onderzoek         beslissing       beslissing     beslissing       beslissing
                                                                                                                                                                               Pag. 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>1 | INLEIDING
              Pag. 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
a. Waarom een Lelylijn onderzoek                                                        De belangrijkste argumenten voor het nieuwe onderzoek zijn:
Al decennia is het een grote wens van Noordelijk Nederland om een nieuwe snelle         -	de grote economische en sociale verschillen binnen Nederland
spoorverbinding te realiseren tussen Groningen en Leeuwarden en de Randstad,                (kansenongelijkheid);
via Drachten, Heerenveen, Emmeloord en Lelystad. Plannen voor een dergelijke            - 	achterblijvende investeringen in de regio, waardoor de verschillen alleen
spoorlijn zijn al meerdere malen ontwikkeld. Direct na de aanleg en drooglegging            maar groter worden;
van de Noordoostpolder in 1948 werd al gesproken over een spoorlijn van Emme-
                                                                                        - de grote ruimtelijke opgaven, qua wonen, werken, energie & mobiliteit;
loord naar Lemmer. In de jaren ’80 van de vorige eeuw en begin deze eeuw met het
Zuiderzeelijn-onderzoek, zijn de mogelijkheden van een snellere en betere verbin-       -	een spoornetwerk waarin Noordelijk Nederland onvoldoende aangehaakt is
ding opnieuw onderzocht.                                                                    en dat bovendien onvoldoende robuust en betrouwbaar is (door de ‘flessen-
                                                                                            hals’ bij Meppel is een kwart van Nederland regelmatig in het geheel niet
Binnen 15 jaar na het afblazen van de Zuiderzeelijn is eind 2022 een nieuw Lelylijn-        bereikbaar is per spoor);
onderzoek gestart, mede dankzij een betrokken groep inwoners uit Emmeloord en
                                                                                        -	de grote auto-afhankelijkheid in Noordelijk Nederland, terwijl gemiddeld 26%
omgeving (Initiatiefgroep Lelylijn) en het Deltaplan voor Noordelijk Nederland met
                                                                                            van de huishoudens niet beschikt over een auto en daarmee niet goed mee
bestuurders vanuit de gehele Noordelijke regio. Het streven naar betere en
                                                                                            kan doen;
betrouwbare spoorverbindingen van en naar Noordelijk Nederland blijft daarmee
steeds terugkomen. Dit heeft in 2021 geleid tot opname van de Lelylijn in het           -	de grote, en gevoelsmatige, afstand tussen regio’s, die de samenhang en het
Regeerakkoord van Rutte IV en vervolgens tot opname van de Lelylijn in het                  oplossend vermogen tussen regio’s en binnen Nederland belemmert.
Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 en het nieuwe Regeerprogramma. Er is € 3,4 miljard
gereserveerd.
                                                                                     Rijk en regio bestuurders hebben eind 2022 in het Bestuurlijk Overleg MIRT de opdracht
                                                                                     geformuleerd om een onderzoek te doen naar een nieuwe, snelle, rechtstreekse
                                                                                     verbinding tussen Lelystad als poort naar de Randstad en Leeuwarden en Groningen
                                                                                     als belangrijke bestemmingen in het Noorden: de Lelylijn als backbone voor de ver-
                                                                                     sterking van de economie van het Noorden, als ontsluiting van bestaande en nieuwe
                                                                                     woningbouwgebieden en met de mogelijkheid bij te dragen aan betere internationale
              ‘De aanleg van de Lelylijn                                             treinverbindingen.
              wordt voortgezet’                                                      Het gezamenlijke MIRT onderzoek Lelylijn Rijk – Regio is hiervoor begin 2023 gestart.
                                                                                     Eind 2024 worden de resultaten van dit onderzoek besproken tijdens het Bestuurlijk
              - Hoofdlijnenakkoord 2024-2028
                                                                                     Overleg tussen Rijk en regio.
                                                                                                                                                                      Pag. 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>b. Rijk – Regio aanpak                                                                   d. Leeswijzer
Het project Lelylijn is een initiatief van Rijk en regio. Gezamenlijk zorgen zij voor de De voorliggende Eindrapportage van het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn beschrijft
financiële middelen en bemensing van het project. De Rijkspartijen bestaan uit de        achtereenvolgens de opgave, de oplossingsrichtingen in het Onderzoek Lelylijn-alter-
ministeries van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Volkshuisvesting en Ruimtelijke     natieven, het Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn 2050, de effecten op de Brede Wel-
Ordening (VRO) en Economische Zaken (EZ). De regio wordt vertegenwoordigd door de        vaart, Internationaal Onderzoek, Omgevingsmanagement en Participatie en tot slot de
provincies Flevoland, Fryslân en Groningen, de gemeenten Groningen, Leeuwarden,          conclusies en aanbevelingen. De onderliggende onderzoeksrapporten zijn als bijlagen
Noordoostpolder en de waterschappen door Wetterskip Fryslân.                             bij deze Eindrapportage opgenomen.
Deze Rijks- en regiopartijen maken allen deel uit van de stuurgroep en het ambtelij-
ke directeurenoverleg. Daarnaast maken ProRail en Rijkswaterstaat deel uit van de
ambtelijke begeleidingsgroep en het directeurenoverleg. Het project Lelylijn heeft als
opdracht om eind 2024 een ontwikkelperspectief in het kader van de NOVEX Lelylijn
op te leveren en een MIRT-onderzoek naar de Lelylijn ter besluitvorming aan te bieden
zodat een afweging over het vervolg van de Lelylijn kan worden gemaakt.
c. MIRT- en NOVEX werkwijze
De aanleg van grote infrastructurele projecten door het Rijk verloopt in Nederland via
de MIRT-systematiek. MIRT staat voor Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en
Transport. Het project Lelylijn bevindt zich in de MIRT-onderzoeksfase. Bij de Lelylijn
is het MIRT-onderzoek gecombineerd met een NOVEX onderzoek. NOVEX staat voor
Nationale Omgevingsvisie Extra, een programma waarin overheden samenwerken aan
een plan voor de ruimtelijke ordening van Nederland. De Lelylijn is een van de zestien
speciale NOVEX-gebieden, waar grote en complexe ruimtelijke uitdagingen zijn. Rijk en
regio hebben de afgelopen twee jaar gezamenlijk onderzoek gedaan naar mogelijke
oplossingsrichtingen met een gebiedsgerichte aanpak.
Meer informatie over de MIRT-systematiek en -spelregels via Rijksoverheid.nl.
                                                                                                                                                                        Pag. 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Hoe hebben we dit project aangepakt?                                                         4.	 Lelylijn Internationaal:
Een MIRT onderzoek is in principe ‘vormvrij’ en dient om voldoende beslisinformatie op       Ook het onderzoek naar de mogelijke internationale positie van de Lelylijn heeft
te leveren voor het Bestuurlijk Overleg MIRT dat jaarlijks plaatsvindt. In het onderzoek     een plek gekregen in dit MIRT-onderzoek. Op bestuurlijk niveau is dit onderzoek
moet worden gekeken naar de integrale opgaven in een gebied en dat is bij het onder-         onderdeel van een afspraak tussen het ministerie van IenW en Duitsland. Er is naar
zoek naar de Lelylijn in de volgende vijf werksporen opgepakt.                               verschillende stappen gekeken qua ambitieniveau, variërend van de spoorlijn zoals
                                                                                             die nu is tot een verbinding van 300 km/u. Daarnaast zijn de effecten hiervan op de
                                                                                             Brede Welvaart in beeld gebracht.
Werksporen
Het onderzoek naar de Lelylijn bestaat uit vier onderzoeken (werksporen) en daar             5.	 Omgevingsmanagement en participatie:
omheen is het omgevingsmanagement georganiseerd als vijfde werkspoor. Uit al deze            Vanuit omgevingsmanagement en participatie is meegewerkt aan de verschillende
werksporen komt belangrijke informatie voor het MIRT-besluit in november 2024:               werksporen, vooral ten behoeve van de afstemming met de omgeving. Vele belang-
                                                                                             hebbenden zijn betrokken, op verschillende manieren:
    1.	 NOVEX onderzoek:                                                                      -	een online Lelylijn raadpleging onder inwoners van Nederland(de participatieve
    Het NOVEX onderzoek richt zich op de ruimtelijke kansen van de Lelylijn. Om de               waarde evaluatie) over de doelen en waarden die belangrijk zijn voor de Lelylijn,
    ruimtelijke kansen en ontwikkelingen goed in beeld te brengen is een Ontwikkelper-        - focusgroepen met bewoners over de verwachte toekomstige effecten van de
    spectief gemaakt, een gewenst en gedragen toekomstbeeld voor Noordelijk Neder-               Lelylijn op de brede welvaart,
    land van het gebied rondom het hypothese tracé. Aan de basis van het Ontwikkel-           -	een Adviesraad Lelylijn met bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, die
    perspectief staan diverse deelonderzoeken, op het gebied van economie, wonen,                inbreng levert op de resultaten aan de bestuurders in de Stuurgroep,
    landbouw, landschap en natuur en Wabos (water & bodem sturend).                           -	informatiebijeenkomsten en gesprekken met bestuurders en volksvertegen-
                                                                                                 woordigers. Met alle inbreng en informatie die is opgehaald, zijn onze producten
    2.	 Onderzoek Lelylijn-alternatieven:                                                        verbeterd en hebben we zicht op draagvlak, kansen en zorgen.
    Het onderzoek naar mogelijke Lelylijn alternatieven heeft drie basisalternatieven
    voor de Lelylijn op hoofdlijnen uitgewerkt. Het gaat hierbij om drie mogelijke tracés
    die samen de ‘hoeken van het speelveld’ laten zien. Van alle drie de mogelijke tracés Deze eindrapportage is het verslag van de hierboven beschreven onderzoeken, waarbij
    worden de reistijden, vervoerwaarde en kosten op hoofdlijnen in beeld gebracht.       de nadruk ligt op de effecten van de Lelylijn en de bijbehorende gebiedsontwikkeling
                                                                                          op de doelstellingen van het project. Een MKBA maakt geen onderdeel uit van deze
    3.	 Brede Welvaartsonderzoek:                                                         aanpak, aangezien deze eerder al is gedaan en in de volgende fase waarschijnlijk
    Het Brede Welvaartsonderzoek gaat over de ontwikkeling van welvaart en welzijn in     opnieuw aan de orde komt. We hebben ons gericht op een bredere, integrale aanpak,
    Noordelijk Nederland en wat de bijdrage van de Lelylijn daaraan is. In het onder-     conform de recente aanbevelingen vanuit Elke Regio Telt met daarbij de focus op brede
    zoek zijn de effecten op een veelheid van indicatoren in kaart gebracht, niet alleen  welvaart en participatie.
    ‘harde’ cijfers als reistijden en toename van het aantal banen, maar ook inzicht in
    ‘zachtere’ indicatoren als kansengelijkheid.
                                                                                                                                                                            Pag. 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Kwaliteitsborging                                                                    Aansturing van het project
Om de kwaliteit van de onderzoeksresultaten te borgen hebben we onze aanpak en       Het project is uitgevoerd door een projectorganisatie van Rijk en regio gezamenlijk met
(tussen-) resultaten voorgelegd aan een aantal onafhankelijke experts in het Weten-  gezamenlijk opdrachtgeverschap door de ministeries van IenW en VRO en de provin-
schappelijk Advies Team (WAT) en specifiek voor het onderzoek naar de Brede Wel-     cies Groningen en Fryslân.
vaart aan de Klankbordgroep Brede Welvaart.
                                                                                     Het project legde verantwoording af aan de Stuurgroep Lelylijn onder voorzitterschap
                                                                                     van de Commissaris van de Koning van Groningen, de heer Paas. De volgende organi-
Wetenschappelijk Adviesteam
                                                                                     saties zijn vertegenwoordigd in de Stuurgroep:
Het project kent een eigen Wetenschappelijk Adviesteam (WAT), dat vooral bedoeld is    • Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
om tegenspraak te leveren op de producten van het project vanuit een wetenschap-       • Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
pelijke invalshoek. De adviezen van het WAT zijn gedeeld met de stuurgroepleden.       • Ministerie van Economische Zaken
Naar aanleiding van de adviezen van het Wetenschappelijk Adviesteam zijn producten     • Provincie Groningen
aangepast en bijgesteld. De leden van het Wetenschappelijk Adviesteam zijn:            • Provincie Fryslân
  • Bert van Wee - TU Delft                                                            • Provincie Flevoland
  • Ellen van Bueren - TU Delft                                                        • Gemeente Groningen
  • Jouke van Dijk - RUG                                                               • Gemeente Leeuwarden
                                                                                       • Gemeente Noordoostpolder
Klankbordgroep Brede Welvaart                                                          • Wetterskip Fryslân
De klankbordgroep Brede Welvaart heeft het project Lelylijn advies gegeven bij het
uitwerken van het begrip Brede Welvaart. De klankbordgroep was samengesteld uit
experts van instituten, wetenschappelijke instellingen en planbureaus en bestaat uit
de volgende leden:
  • Lauri de Boer/Marije Hamersma, Kennisinstituut Mobiliteit (KIM)
  • Anet Weterings, Planbureau Leefomgeving
  • Wouter Marchand, Planbureau Fryslân
  • Aleid Brouwer, CMO STAMM
                                                                                                                                                                      Pag. 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>2 | OPGAVE
           Pag. 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>2. Opgave
                                                                                                                              Wat betekent brede welvaart?
a. Probleemanalyse
                                                                                                                              Brede welvaart omvat de kwaliteit van leven in het hier en nu, de effecten op
                                                                                                                              toekomstige generaties en de invloed op mensen op andere plekken.
I.	 Scheefgroei Randstad – regio
                                                                                                                              Brede welvaart wordt gemeten aan de hand van verschillende dimensies en in-
Niet iedereen profiteert van de brede welvaart die de Nederlandse economie cre-
                                                                                                                              dicatoren. In Nederland wordt dit vaak gedaan door de Monitor Brede Welvaart
ëert. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (2023) blijkt dat brede
                                                                                                                              van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
welvaart ongelijk verdeeld is (zie figuur 2,1). Een belangrijke trend is de concentratie
van economische kernen. In stedelijke gebieden zoals de Randstad leidt dit tot een                                            Brede welvaart omvat thema’s, zoals welzijn, materiële welvaart, gezondheid,
groot aanbod van voorzieningen terwijl in minder stedelijke gebieden deze voor-                                               arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid en milieu. Voor het onder-
zieningen dreigen te verdwijnen. Hierdoor kunnen sociaaleconomische tekorten                                                  zoek naar de Lelylijn zijn ook deze thema’s gebruikt. Zie voor meer informatie
en gezondheidsachterstanden ontstaan. De gevolgen van de scheefgroei tussen de                                                hoofdstuk 5: Onderzoek Brede Welvaart.
Randstad en regio zijn groot. Zo maken de regionale welvaartsverschillen het lastig
om nationale opgaven overal in Nederland aan te pakken.
        Rangorde brede welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019
                                                                                                              Hoge welvaart
                                                                                       Groningen
                                                                                                                                                               MIL
                                                                       Leeuwarden                                                                                                 JN
                                                      Harlingen                                                                                                                  LZI
                                                                                          Assen                                                                   IEU
                                                                         Heerenveen                                                                                            WE
                                                                                                   Emmen
                                                               Emmeloord                                                                        VEI                                                  LE
                                                                                                                                                                                                  RIË T
                                                                              Meppel                          Lage welvaart
                                      Alkmaar                                                                                                      LIG                                        T E
                                                          Lelystad          Zwolle
                                                                                                                                                       HE
                                                                                                                                                          ID                                MA LVAAR
                                                                                                                                                                                             WE
                                 Haarlem
                                                Almere                                    Almelo                                                                       BREDE
                                       Amsterdam
                                                 Hilversum
                                                                              Deventer            Hengelo                                                             WELVAART
                                  Leiden
                                                                         Apeldoorn                 Enschede
                                                                                                                                                               G                       GE
                      Den Haag                            Amersfoort
                                                                                                                                                         LE VIN                           ZO
                                                                                                                                                                                             N
                                                Utrecht                 Arnhem                                                                        EN                                        DH
                                                                                                                                                                                                  EID
                                 Rotterdam
                                                                                                                                                 SAM
                                                                       Nijmegen
                                                's-Hertogenbosch
                                                                                                                                                                                      &
                                                                                                                                                                   EN             EID
                                                                                                                                                                             ARB TIJD
                                                Tilburg
             Middelburg                                          Helmond
                                                                                                                                                               WO                JE
         Vlissingen
                                                      Eindhoven                   Venlo                                                                           N          VRI
                                                                            Heerlen
                                                          Maastricht
                                                                              pbl.nl
        Bron: PBL, gebaseerd op data uit 2019
        Figuur 2.1: Verdeling Brede Welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019 (bron: PBL)                                                De acht thema’s van brede welvaart (Sociaal Planbureau Groningen, 2020).
                                                                                                                                                                                                                  Pag. 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>II.	Bereikbaarheid van Noordelijk Nederland onder druk                                   III. Ontbrekende schakel in nationaal spoornetwerk
Inwoners van Noordelijk Nederland hebben minder keuze in werk, opleidingsmogelijk-       Het Nederlandse spoornetwerk heeft op dit moment maar één toegangspoort naar
heden en voorzieningen. Een goede verbinding met andere regio’s en met steden en         Noordelijk Nederland, de route via Zwolle-Meppel. De kwetsbaarheid op het traject
kleinere plaatsen binnen Noordelijk-Nederland is nodig (zie figuur 2.2) om de kansen-    Zwolle-Meppel is groot: er is gemiddeld 5 uur vertraging en uitval per week (los van
kloof te dichten en te zorgen voor een betere spreiding van welvaart in Nederland.       periodes met werkzaamheden), waarbij voor reizigers geen alternatief beschikbaar is
Noordelijk Nederland heeft een verspreide economische en ruimtelijke structuur. De       per trein. Dat vraagt om een robuuster spoornetwerk. Met de Lelylijn kan een tweede
stedelijkheid is relatief laag en economische kernen liggen op grote afstand van elkaar, toegangspoort worden gecreëerd. Als directe verbinding kan de lijn van Lelystad, via
wat ervoor zorgt dat de potentie van Noordelijk Nederland niet volledig wordt benut.     Emmeloord, Heerenveen naar Leeuwarden en Drachten-Groningen. Zo kan de Lelylijn
Een nieuwe spoorverbinding zorgt ervoor dat er meer economische kernen binnen de         ervoor zorgen dat plaatsen als Emmeloord en Drachten onderdeel gaan uitmaken van
belangrijkste dagelijkse verplaatsingen (wonen, werken, onderwijs, etc.) in Noordelijk   het Nederlandse spoornetwerk.
Nederland en de Randstad vallen.
Figuur 2.2:
Bereikbaarheid van het aantal FTE binnen 1,5 uur reizen
met OV (bron: Houtskoolschets NOVEX)
                                                                                                          Figuur 2.3: Spoorkaart van Nederland
                                                                                                                                                                           Pag. 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>IV. Vervoersarmoede                                                                                            V. Economie onder druk
Bereikbaarheid gaat ook over keuzemogelijkheden om je te verplaatsen. Is het een                               Het innovatievermogen is niet overal in Nederland gelijk. In Noordelijk Nederland ligt
vereiste om zelf een eigen vervoermiddel te hebben of is er een goed openbaar                                  het innovatievermogen lager dan in de rest van Nederland, ondanks dat er goed hoger
vervoersysteem aanwezig? Een (te) klein aanbod van vervoermiddelen kan leiden tot                              onderwijs is in Noordelijk Nederland. Het blijkt lastig om studenten vast te houden
vervoersarmoede. Bij vervoersarmoede kost het meer moeite (tijd en geld) om basis-                             nadat ze zijn afgestudeerd. De arbeidsmarkt van het Noorden is voor veel mensen niet
voorzieningen te bereiken zoals werk, school, ziekenhuis, sportaccommodatie of                                 interessant genoeg om er te blijven of naartoe te komen. Andere mogelijke oorzaken
winkel (zie figuren 2.2 en 2.4). Een nieuwe treinverbinding geeft inwoners meer                                voor de lagere innovatiekracht zijn de beperkte omvang van investeringen in innovatie
mogelijkheden om met het openbaar vervoer te reizen. Bovendien bezit een deel van                              en beperkte bedrijvendynamiek. Bovendien neemt de beroepsbevolking af in Noorde-
de inwoners geen auto en is daarom, voor de wat langere afstanden, aangewezen op                               lijk Nederland. Door een gemiddeld oudere beroepsbevolking gaan veel ouderen met
bus of trein.                                                                                                  pensioen, hierdoor stijgt de vraag naar arbeid. Dit is ongunstig voor de arbeidspro-
                                                                                                               ductiviteit. Noordelijk Nederland kent een aantal sterke sectoren op het gebied van
                                                                                                               energie, water, agro, digitalisering en zorg. De kansen die hier liggen worden nu onvol-
Bereikbaarheid ziekenhuizen (incl. buitenpoli) per vervoerswijze                                               doende benut.
binnen 30 minuten reistijd, 2021
Bereikbaarheid ziekenhuizen (incl. buitenpoli) per vervoerswijze binnen 30
minuten reistijd, 2021                                                                                         VI. Duurzaamheidsopgave
Auto                                      Openbaar vervoer                         Fiets                       Nederland heeft internationale afspraken gemaakt om klimaatverandering tegen te
                                                                                                               gaan. Het openbaar vervoer speelt hierbij een grote rol. Hoewel het openbaar vervoer
                                                                                                               in Nederland al heel duurzaam is, kan het nog schoner door gebruik te maken van an-
                                                                                                               dere brandstoffen, duurzame infrastructuur en duurzame materialen. Op deze manier
                                                                                                               is het openbaar vervoer de meest duurzame manier om van A naar B te reizen.
                                                                                                               VII. Woningtekort/bouwopgave
                                                                                                               Nederland heeft te maken met een nationale woningbouwopgave. Dit komt onder
                                                                                                               andere door een groeiende bevolking, kleinere huishoudens, langdurige bouwproces-
                             pbl.nl                           pbl.nl                            pbl.nl         sen en een gebrek aan bouwgrond. Deze schaarste is niet alleen een probleem in de
Aantal bereikbare ziekenhuizen                                                                                 Randstad maar speelt in heel Nederland, ook in Noordelijk Nederland. Vooral jonge-
     0                                                                                                         ren zijn hiervan de dupe en kunnen niet (zelfstandig) wonen waar ze willen. Tot 2030
     1                                                                                                         moeten er één miljoen extra woningen worden gebouwd. Noordelijk Nederland biedt
     2                                                                                                         ruimte voor een gedeelte van deze woningbouw en heeft hiervoor een aanbod gedaan
     3 of meer
                                                                                                               aan het Rijk.
Bron: RIVM; bewerking PBL
Figuur 2.4: Bereikbaarheid ziekenhuizen per vervoerswijze binnen 30 minuten reistijd (Elke Regio Telt, 2023)
		
                                                                                                                                                                                                Pag. 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>b. Projectdoelstellingen en randvoorwaarden                                            I.	Projectdoelstellingen
Bij het besluit om een MIRT- en NOVEX onderzoek te starten zijn meerdere doel-         Alles bij elkaar genomen leidt dit tot de volgende doelstellingen voor het project
stellingen vastgesteld voor de Lelylijn. Tijdens het daaropvolgende Bestuurlijk        Lelylijn:
Overleg Deltaplan op 07 december 2022 is dit vertaald in de volgende opdracht:           - Backbone van de versterking van de economie van het Noorden;
                                                                                         -	Een snelle en rechtstreekse betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk
     Met het MIRT-onderzoek Lelylijn beogen de partijen een belangrijke stap te zetten      Nederland en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad),
     in een nieuwe, snelle, rechtstreekse spoorverbinding tussen Lelystad als poort           o waarbij de bereikbaarheid in de Noordelijke regio’s verbetert
     naar de randstad en Leeuwarden en Groningen als belangrijke bestemmingen in              o en een betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt;
     het noorden. In het onderzoek wordt de internationale betekenis van de Lelylijn     -	Betere ontsluiting van de huidige woningbouw en verwachte groei van de
     als schakel in de verbinding naar Duitsland en verder, betrokken.                      woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van de Lelylijn;
     De effecten voor de brede welvaart, de bijdrage aan de landelijke woonopgave        -	Bijdragen aan het dichter bij elkaar brengen van de regio’s in Nederland;
     en de economische structuur van het noorden van Nederland zijn belangrijke          -	Bijdragen aan het bevorderen van een duurzame vervoerswijze en daarmee
     criteria in het afwegingskader.                                                        de klimaatdoelen.
                                                                                       II.	Randvoorwaarden op basis van de uitkomsten van de PWE
Betrokkenheid van inwoners                                                             Naast de aangescherpte projectdoelstellingen zijn twee randvoorwaarden
De projectdoelstellingen van de Lelylijn zijn uitgebreid en verder aangescherpt        opgenomen naar aanleiding van de uitkomsten van de PWE:
op basis van de resultaten van de online Lelylijn raadpleging, de Participatieve         -	Het project Lelylijn houdt rekening met een optimale natuur inpassing van de
Waarde Evaluatie (PWE). Deze raadpleging is begin 2023 uitgevoerd onder een                 Lelylijn;
grote groep inwoners van Nederland. Er hebben ruim 11.000 mensen meegedaan               -	Het behouden van voldoende rust en open ruimte is een randvoorwaarde bij
aan deze raadpleging. Aan de deelnemers van de PWE werd gevraagd aan welke                  de aanleg van de Lelylijn.
doelen zij het meeste waarde hechten. De volgende doelen werden het meest
belangrijk gevonden:
 -	Een korte reistijd, natuur en milieu zijn voor alle deelnemers zeer
    belangrijke waarden bij keuzes over de Lelylijn.
 - In het Noorden wordt daarnaast veel waarde gehecht aan een fijne
    baan, goede bereikbaarheid en een sterke economie.
 -	Inwoners uit de rest van Nederland vinden het belangrijk de trein
    te stimuleren boven auto en vliegtuig (milieu).
                                                                                                                                                                          Pag. 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>c. Raakvlakken                                                                          II. Nedersaksenlijn
De Lelylijn kent verschillende belangrijke raakvlakken, zoals andere spoorprojecten,    De Nedersaksenlijn is een voorgestelde treinverbinding tussen Enschede en Gronin-
nieuwe energie-infrastructuur en defensie. Een belangrijk raakvlak is het Deltaplan     gen, via Emmen. Daarvoor moet nieuw spoor worden aangelegd tussen Veendam,
voor Noordelijk Nederland. Dit plan zet in op een structurele impuls in de toekomst     Stadskanaal, Musselkanaal, Ter Apel en Emmen. De resultaten van het onderzoek naar
van Noordelijk Nederland. In dat kader onderzoeken Rijk en regio de haalbaarheid en     de Nedersaksenlijn worden gelijktijdig met de resultaten van het onderzoek naar de
mogelijke toegevoegde waarde van de Lelylijn, de Nedersaksenlijn en de verbetering      Lelylijn eind 2024 naar het BO-MIRT gebracht.
van het bestaande spoor. De resultaten van deze onderzoeken worden eind 2024
opgeleverd. Voor de besluitvorming over deze drie onderzoeken wordt een ‘Ontwik-
                                                                                        III. Wunderline
kelperspectief 2050’ ontwikkeld: een overkoepelend toekomstbeeld, waarin wordt
                                                                                        Landelijke en regionale overheden van Nederland en Duitsland verbeteren in het
geschetst hoe de brede welvaart in Noordelijk Nederland mee kan groeien met de rest
                                                                                        project Wunderline de spoorverbinding tussen Groningen en Bremen. Het doel van
van Nederland, met behoud van identiteit en landschap. Daarnaast werken Rijk en
                                                                                        het project is dat de reistijd per trein tussen deze twee steden in 2030 met 30 minu-
regio nog gezamenlijk aan het project de Wunderline. Andere projecten die overlap-
                                                                                        ten is verminderd. De Lelylijn als onderdeel van de internationale verbinding Am-
pen met het project Lelylijn zijn de hoogspanningsverbinding 380 kV en het Nationaal
                                                                                        sterdam-Groningen-Bremen profiteert hiervan. Dit komt terug in hoofdstuk 6 Lelylijn
Programma Ruimte voor Defensie.
                                                                                        Internationaal.
I. Bestaand spoor
                                                                                        IV. Hoogspanningsverbinding 380 kV
Het bestaande spoor is een belangrijk raakvlak van de Lelylijn: de Lelylijn rijdt op
                                                                                        De projecten Lelylijn en 380 kV Vierverlaten-Diemen (opgesplitst in Vierverlaten - Ens
onderdelen op het bestaande spoor, bijvoorbeeld bij bestaande stations, en de Lelylijn
                                                                                        en Ens - Diemen) zijn beide projecten van nationaal belang. Zowel de Lelylijn als de 380
maakt daarnaast gebruik van het bestaande spoor voor het doorkoppelen van trein-
                                                                                        kV bevinden zich in een voorbereidende fase, waarbij de 380 kV (planuitwerkingsfase)
diensten. Reizigers op het bestaande spoor zullen na de aanleg van de Lelylijn mogelijk
                                                                                        voor loopt in de planning op de Lelylijn (MIRT-onderzoek). Zowel de projecten van de
hun routes wijzigen waardoor het aantal reizigers dat gebruikmaakt van bestaande
                                                                                        380 KV als de Lelylijn beschouwen, conform het Rijksbeleid, een bundeling met de
treindiensten verandert. In het onderzoek naar de Lelylijn komt de rol van bestaand
                                                                                        bestaande rijkswegen A6/A7 als een van de mogelijke kansrijke tracé alternatieven.
spoor aan bod in meerdere werksporen. Daarnaast vindt een apart
                                                                                          De projectorganisatie Lelylijn heeft samen met het 380KV-project geïnventariseerd
onderzoek naar verbetering van het bestaande spoor plaats
                                                                                               wat de mogelijke samenloop en mogelijke knelpunten zijn tussen de 380 kV
binnen het Deltaplan voor Noordelijk Nederland.
                                                                                                  verbinding Vierverlaten - Ens en de Lelylijn. Uit deze verkenning is gebleken
                                                                                                    dat bij combinatie van beide projecten, gebundeld met de rijkswegen,
                                                                                                     knelpunten ontstaan door de technische eisen die vanuit beide projecten
                                                                                                      worden gesteld. Bovendien kan de beoogde en benodigde gebiedsontwik-
                                                                                                      keling bij (de stations van) de Lelylijn door de 380 kV magneetveldzones
                                                                                                      belemmerd worden.
                                                                                                                                                                            Pag. 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>TenneT en het ministerie van Klimaat en Groene Groei geven aan mogelijkheden te        d. Context, relevante beleidsprogramma’s
zien om tot een zo optimaal mogelijke combinatie van de projecten te komen bij bun-    Het onderzoek van de Lelylijn heeft een sterke relatie met ander nationaal beleid zoals
deling met de snelwegen. Daarom wordt nader onderzoek gedaan naar de oplossings-       vastgelegd in verschillende nationale beleidsnota’s, zoals Elke Regio Telt en de Nota
ruimte bij deze knelpunten en maatregelen om de risico’s weg te nemen bij combinatie   Ruimte. In onderstaande kaders lichten we de belangrijkste hiervan toe, waarbij we ook
van beide projecten langs de A6/A7. Dit gezamenlijke onderzoek wordt naar verwach-     de relatie met de Lelylijn benoemen. Ook het regionale rapport Bouwstenen voor het Del-
ting begin 2025 opgeleverd.                                                            taplan komt aan bod, net als de positie van de Lelylijn in het Europese TEN-T netwerk.
                                                                                          Deltaplan Noordelijk Nederland: Ontwikkelperspectief 2050
                                                                                          De druk op de fysieke leefomgeving vraagt om het benutten van de kracht van heel
                                                                                          Nederland, dat is de boodschap van het Deltaplan voor Noordelijk Nederland. Het
                                                                                          Deltaplan laat zien welke kansen Noordelijk Nederland kan bieden bij de nationale
                                                                                          opgaven op ruimtelijk, economisch en maatschappelijk gebied. Om de noordelijke
                                                                                          bijdrage aan deze opgaven te kunnen realiseren, is (inter)nationale en (inter)regi-
                                                                                          onale bereikbaarheid noodzakelijk. Hiervoor is een samenhangende investering in
                                                                                          de Lelylijn, Nedersaksenlijn en verbetering van bestaand spoor essentieel.
                                                                                          Ruimtelijk perspectief
                                                                                          De ruimtelijke kwaliteit van steden, dorpen en het land wordt verder verbeterd,
                                                                                          met een toekomstbestendige landbouwsector en zowel groei als verduurzaming
      Figuur 2.5: knelpunten
      Bundelingsalternatief                                                               van wonen en werken. Water, bodem, de natuur en de waarde en identiteit van
      Lelylijn en 380 kV                                                                  het landschap zijn kernkwaliteiten waarmee we zorgvuldig omgaan. De leidende
                                                                                          principes zijn:
                                                                                             - Water en bodem zijn sturend in ruimtelijke afwegingen
                                                                                             - Behouden en versterken van de landschappelijke identiteit
V. Nationaal Programma Ruimte voor Defensie                                                  - Verbeteren ruimtelijke kwaliteit in bestaande kernen en nabij stations
Veiligheid is niet langer een vanzelfsprekendheid. Nederland investeert daarom fors in       - Ruimte voor woningbouw en werkgelegenheid in balans
de groei en modernisering van de Nederlandse krijgsmacht. Er komt meer materieel,
personeel en moderne kazernes. Voor deze ontwikkelingen heeft Defensie in Neder-          Economisch perspectief
land meer ruimte nodig. In het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD)            Noordelijk Nederland kent een rijke diversiteit aan clusters die samen bijdragen
wordt de ruimtelijke opgave van Defensie in kaart gebracht. In het Lelylijn-gebied is     aan een sterke economie. De regio versterkt zijn goede positie op duurzame ener-
mogelijk samenloop met locaties voor nieuwe munitieopslag en laagvlieggebieden            gie, circulaire economie en duurzame productieprocessen. Dit vraagt een goed ver-
voor helikopters. In de volgende fase zullen de consequenties van deze mogelijke          bonden netwerk van innovatie- en kennisclusters, niet alleen binnen het noorden,
samenloop in beeld gebracht moeten worden.                                                maar ook naar buiten.
                                                                                                                                                                         Pag. 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>De leidende principes zijn:                                                        Elke Regio Telt
  - Een samenhangende economische structuur, duurzaam en circulair                 Regionale welvaartsverschillen nemen de laatste jaren steeds meer toe. In de eco-
  - Investeren in innovatie, kennisinfrastructuur en samenwerking                  nomische centrumgebieden zoals de Randstad en de regio Eindhoven bevindt zich
  - Profiteren van snelle verbinding naar buiten, ook internationaal               een groot aanbod van werknemers, kennis, voorzieningen en infrastructuur. De
                                                                                   regio’s buiten deze economische centrumgebieden hebben te maken met achter-
Maatschappelijk perspectief                                                        standen op brede welvaartsaspecten door verdwijning van voorzieningen op het
We verbeteren de brede welvaart in alle regio’s, met eerlijke kansen voor alle     gebied van bereikbaarheid, zorg, onderwijs en cultuur. Dit leidt tot sociaaleconomi-
inwoners. Woningbouw en herstructurering van bestaande woongebieden dragen         sche tekorten en gezondheidsachterstanden. Deze ontwikkelingen zijn niet alleen
bij aan landelijke en regionale behoefte én zorgen voor behoud van voorzieningen   problematisch voor die regio’s, maar ook voor Nederland als geheel.
in kernen. Dit vraagt een goede bereikbaarheid van steden en dorpen, zowel (inter)
regionaal als lokaal.                                                              Dergelijk grote (en groeiende) regionale welvaartsverschillen zijn niet te rechtvaar-
De leidende principes zijn:                                                        digen, omdat ze de kansen van mensen op een gezond leven en zinvolle deelname
  - Versterken draagvlak voorzieningen in steden en centrumdorpen                  aan de samenleving ontnemen. Bovendien maken (grote) regionale welvaartsver-
  - Naar aard en schaal bijdragen aan woningbouwvraag                              schillen het complex om nationale opgaven, zoals de energietransitie, woningbouw
  - Regionale openbaar vervoer bereikbaarheid verbetert mee, ook in achterland     en klimaatadaptatie overal in Nederland goed aan te pakken. Het advies van de
                                                                                   Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid &
                                                                                   Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) is daarom om een
                                                                                   gelijkwaardige basis voor vitale regio’s te garanderen, hiervoor langjarig financiële
                                                                                   ruimte te maken en de relatie tussen het Rijk en de regio’s te versterken. Alleen
                                                                                   dan kan er sprake zijn van een toekomst met brede welvaart in heel Nederland. In-
                                                                                   vesteringen in bereikbaarheid verminderen zowel letterlijk als figuurlijk de afstand
                                                                                   tussen regio’s en gaan regionale verschillen tegen.
                                                                                   Voorontwerp Nota Ruimte
                                                                                   De ruimte in ons land is schaars en de omvang van ruimtelijke opgaven is groot.
                                                                                   Eerlijke verdeling van ruimte is nodig om een hoge kwaliteit van leven te kun-
                                                                                   nen waarborgen voor toekomstige generaties. Zowel de contourennotitie als het
                                                                                   voorontwerp Nota Ruimte gaan in op de ruimtelijke keuzes die gemaakt moeten
                                                                                   worden voor Nederland. Qua woningbouw en infrastructuur, zoals de aanleg van
                                                                                   de Lelylijn, maar ook qua ruimte voor bedrijvigheid, energie, defensie, landbouw en
                                                                                   klimaatadaptatie. De Lelylijn is hierbij aangewezen als aandachtsgebied (NOVEX-ge-
                                                                                   bied), een gebied waar meerdere opgaven samenkomen en in samenhang moeten
                                                                                   worden bekeken.
                                                                                                                                                                   Pag. 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Beweging naar sterke regio’s, steden en dorpen in heel Nederland                     RIS3 (Research and Innovation Strategy) voor Noordelijk Nederland
De Nederlandse bevolkingsgroei zal naar verwachting de komende jaren toene-          Noordelijk Nederland heeft op verschillende terreinen een sterke kennispositie op-
men. De woningbouwopgave en vraag naar economische structuurversterking,             gebouwd. Het gaat om agrofood, circulaire economie, watertechnologie, high tech
zoals beschreven in Bouwstenen voor het Deltaplan, moeten hierom in symbiose         systems & materials (HTSM), digitalisering, chemie, zorg en energie. Ook bedrijven
worden aangepakt. Zonder deze koppeling bestaat er kans op een disbalans tussen      in de maritieme industrie, toerisme & recreatie en de creatieve industrie spelen
wonen en werken. Zo zal woon-werkverkeer toenemen als op afstand van stedelij-       een belangrijke rol. Wanneer deze regionale sterktes worden ingezet en met elkaar
ke gebieden woningen worden gebouwd zonder dat werkgelegenheid daar meeg-            verbonden, kunnen ontwikkelkansen worden benut die horen bij vier grote transi-
roeit. Om onnodige mobiliteit te voorkomen moeten wonen, werken, recreatie en        ties: van een lineaire naar een circulaire economie, van fossiele naar hernieuwbare
voorzieningen voor iedereen bereikbaar zijn. OV-verbindingen tussen regio’s en       energie, van zorg naar (positieve) gezondheid en van analoog naar digitaal. Deze
stedelijke gebieden moeten hierdoor geïntensiveerd worden. De combinatie van re-     transities zijn geen doel op zich, maar bieden ontwikkelkansen voor een duurzame
gionale, economische ontwikkeling en woningbouw biedt verder de kans voor een        en brede welvaart in Noordelijk Nederland. Het lukt Noordelijk Nederland niet om
mobiliteitstransitie. Door het creëren van nabijheid tussen wonen, werken, recrea-   deze ontwikkelkansen alleen te benutten. Het is daarom van belang om andere re-
tie en voorzieningen ontstaat de vraag naar schone, gezonde en ruimte-efficiënte     gio’s, zowel binnen als buiten Nederland, hierbij te betrekken. De Lelylijn kan hierin
vormen van mobiliteit.                                                               een rol spelen. Door Noordelijk Nederland met de Randstad te verbinden, wordt
                                                                                     nabijheid gecreëerd. Door het verkleinen van de afstand kan Noordelijk Nederland
Mobiliteitsvisie 2050 met Toekomstbeeld OV 2040                                      beter worden aangesloten op het economische netwerk van de Randstad, wat
                                                                                     ruimte biedt om te profiteren van elkaars kennisclusters. Dit komt de economische
Mobiliteit is overal om ons heen. Het is een kernactiviteit van ons maatschappelijk
                                                                                     robuustheid van Nederland ten goede.
en economisch leven. Hoewel onze uitgangspositie goed is, is het voor toekomstige
generaties van belang om het Nederlandse mobiliteitssysteem te blijven ontwikke-
len. Mobiliteit levert namelijk een belangrijke bijdrage aan de brede welvaart van
mensen. Het stelt hen in staat onderwijs, zorg, wonen, werken, winkels, recreatie
en sociale contacten te bereiken, wat een positieve effect kan hebben op de fysieke
en mentale gezondheid van mensen. Wanneer dit soort vitale voorzieningen niet
in verbinding staan met elkaar is het lastiger om mee te doen in de samenleving.
Iedereen heeft daarom recht op mobiliteit, zowel in de stad, als op het platteland,
en in de grote verstedelijkte gebieden daartussen. Alle vervoermiddelen zijn daarbij
nodig: meer individuele vervoermiddelen, zoals auto en (motor)fiets; collectieve
vervoermiddelen, zoals trein en bus; en daartussen deelsystemen zoals de deelauto
of -fiets.
                                                                                                                                                                     Pag. 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Nij Begun                                                                              Coalitieakkoorden Rijk en regio
In het kabinetsplan Nij Begun staan 50 maatregelen voor erkenning, herstel en
                                                                                       Hoofdlijnenakkoord 2024-2028
perspectief voor de mensen in het gaswinningsgebied in Groningen. Zo wordt er niet
                                                                                       In het Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 is de Lelylijn genoemd als project waarvan de
alleen gewerkt aan herstel van gebouwen, maar ook aan herstel van de sociale ge-
                                                                                       aanleg wordt voortgezet, waarbij met de aanleg wordt gestart in Groningen indien
volgen van de gaswinning, aan meer leefbaarheid, kansengelijkheid, duurzame groei,
                                                                                       dit uitvoeringstechnisch mogelijk is. In het Regeerprogramma staat dat op basis van
en daarmee, uiteindelijk, aan herstel van vertrouwen. In het kader van de gemaakte
                                                                                       de resultaten van het onderzoek naar de Lelylijn het kabinet in overleg met de regio
afspraken van Nij Begun wordt ook ingezet op betere bereikbaarheid en mobiliteit
                                                                                       – eind 2024 – tot een vervolgopdracht komt. Ook de provincies Flevoland, Fryslân,
in Groningen.
                                                                                       Drenthe en Groningen en diverse gemeenten spreken zich uit in hun coalitieak-
                                                                                       koorden en zetten zich actief in voor de realisatie van de Lelylijn.
TEN-T
In Europa is er sprake van vrij verkeer van goederen en personen. Dit leidt tot grens- Moties Tweede Kamer
overschrijdende transportbewegingen. De Trans-Europese Transportnetwerken
                                                                                       Verschillende moties liggen ten grondslag aan het MIRT-onderzoek naar de Lelylijn.
(TEN-T) proberen alle transportbewegingen in Europa te harmoniseren en stellen
                                                                                         •	Door de motie van Amhaouch (7 december 2020) is in opdracht van provincies
hier bepaalde eisen aan. Een Trans-Europees Netwerk (TEN) bestaat uit nationaal
                                                                                            Groningen, Fryslân, Drenthe en Flevoland, gemeenten Assen, Emmen, Groningen
verbonden netwerken zoals snelwegen, vaarwegen, spoorwegen of energienetten.
                                                                                            en Leeuwarden in 2021 het document ‘Bouwstenen voor het Deltaplan, Noorde-
Er zijn drie type spoornetwerken:
                                                                                            lijk Nederland en het stedelijk netwerk Nederland beter verbonden’ opgesteld.
1.	Het kernnetwerk: dit netwerk moet in 2030 aan alle Europese eisen voldoen.           •	Vervolgens werd de regering, per motie Minhas/ Van der Molen (19 april 2022),
2.	Het uitgebreide kernnetwerk: dit netwerk moet in 2040 aan alle Europese eisen           verzocht een integraal MIRT-onderzoek te starten voor de Lelylijn, waarmee de
    voldoen.                                                                                haalbaarheid en medefinanciering vanuit de regio in beeld worden gebracht.
3.	Het uitgebreide netwerk: dit netwerk moet in 2050 aan alle Europese eisen voldoen.   •	Ook werd de regering per motie gevraagd zich in Europees verband in te span-
                                                                                            nen voor opname van de Lelylijn in het TEN-T kernnetwerk en een plan uit te
De Lelylijn is opgenomen in categorie 3, het uitgebreide TEN-T
                                                                                            werken voor Europese cofinanciering (Van Ginniken/ Alkaya, 19 april 2022).
netwerk. Dit moet in 2050 gereed zijn.
                                                                                         •	Met de moties van De Hoop (22 april 2024) en Grinwis (22 april 2024) is de rege-
                                                                                            ring daarna verzocht om de reservering van € 3 miljard gereserveerd te houden
                                                                                            en zich te blijven inspannen om de Lelylijn op te nemen in het (uitgebreide)
                                                                                            kernnetwerk van TEN-T.
                                                                                                                                                                      Pag. 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3|O
   PLOSSINGSRICHTINGEN
                        Pag. 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>3. Oplossingsrichtingen: Onderzoek Lelylijn-alternatieven                                          a. De opzet van het Onderzoek Lelylijn-alternatieven
Eind 2022 is opdracht gegeven om onderzoek te doen naar mogelijke Lelylijn-alterna-
tieven in het kader van het MIRT-onderzoek Lelylijn. Met dit MIRT-onderzoek willen                      Ontwerpproces
partijen ‘een eerste stap zetten naar een nieuwe, snelle en rechtstreekse spoorver-                     Het doel van het MIRT-onderzoek is om de reikwijdte van de oplossingen helder
binding van Lelystad, als poort naar de Randstad, naar Leeuwarden en Groningen, als                     te krijgen: Welke oplossingen zijn er voor het sneller verbinden van Noordelijk
belangrijke bestemmingen in het noorden’. Het onderzoek neemt ook het internatio-                       Nederland met de Randstad en het verbeteren van de regionale bereikbaarheid?
nale onderdeel mee en varianten ‘die nodig zijn voor een financieel en maatschappelijk                  Meerdere mogelijke verschillende alternatieven zijn onderzocht zodat een goed
goede keuze’. In dit hoofdstuk wordt het Onderzoek Lelylijn alternatieven toegelicht,                   beeld ontstaat van wat een Lelylijn kan opleveren, qua vervoerwaarde, qua
dat als bijlage is opgenomen bij deze eindrapportage.                                                   bijdrage aan brede welvaart, en hoeveel zou een Lelylijn gaan kosten. Er zijn in
                                                                                                        deze fase drie basisalternatieven op hoofdlijnen uitgewerkt, in nauwe afstem-
                                                                                                        ming en samenwerking met zowel Rijk als regionale overheden.
                                                                                                   I. De scope: 3 basisalternatieven
                                                                                                   In de eerste helft van 2023 zijn, als eerste stap in het onderzoek naar mogelijke Lely-
                                                                                                   lijn-alternatieven, samen met de stakeholders de ‘hoeken van het speelveld’ geïnventa-
                                                                                                   riseerd. Er is gekozen om drie alternatieven verder uit te werken:
                                                                                                     - het Bundelingsalternatief langs de A6/A7/A32;
                                                                                                     - het Zuidelijk alternatief via Emmeloord en Assen;
                                                                                                     - en het Afsluitdijkalternatief, via Noord-Holland.
                                                                                                   Vanuit de MIRT-systematiek is het belangrijk dat de te onderzoeken alternatieven de
                                                                                                   reikwijdte van de oplossingen weergeven (zowel geografisch als qua andere kenmer-
                                                                                                   ken), daarom zijn deze drie heel verschillende alternatieven gekozen als vertrekpunt
                                                                                                   voor het onderzoek. Bij het Bundelingsalternatief zijn bovendien drie varianten beke-
                                                                                                   ken, waarbij het verschil zit in de passage van Heerenveen: bovenlangs, onderlangs of
                                                                                                   door Heerenveen.
                                                                                                   Het Bundelingsalternatief en Zuidelijk alternatief voldoen beide aan de bestuurlijke
                                                                                                   opdracht uit het Bestuurlijk Overleg MIRT 2022 om Noordelijk Nederland via Lelystad
                  Figuur 3.1 De drie basisalternatieven van het Lelylijn onderzoek (met variaties) met de Randstad te verbinden, waarbij het Zuidelijk alternatief een andere route van-
                                                                                                   uit Groningen volgt, via Assen, hoge zandgronden en Emmeloord.
                                                                                                   Het Afsluitdijkalternatief is toegevoegd, omdat dit alternatief de meest noordelijke
                                                                                                   optie is en heel anders van opzet is dan de andere alternatieven. Het gaat hier om een
                                                                                                                                                                                       Pag. 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>lijn door grotendeels dunbevolkt gebied wat de optie geeft om hier een zeer snelle
verbinding van te maken met weinig tussenstops. Het is één van de mogelijke alterna-      Belangrijke begrippen in dit hoofdstuk
tieven door het IJsselmeer en geeft inzicht in de haalbaarheid daarvan.                      -	Reistijden: in dit rapport spreken we over reistijden. Deze reistijden zijn
Met deze drie basisalternatieven, met heel verschillende kenmerken, worden de                   indicatief en gaan uit van de rijtijden die uit het onderzoek naar de vervoer-
uiterste ‘hoeken van het speelveld’ afgedekt. Het verbeteren van het bestaande spoor,           waarde zijn gekomen. Voor bestaande trajecten geldt de reistijd conform
dat als een van de mogelijke alternatieven werd gezien, wordt in het kader van het              de huidige dienstregeling van trein of bus.
Deltaplan voor Noordelijk Nederland apart uitgewerkt.                                        -	Vervoerwaarde: het dagelijks gebruik van de Lelylijn. Dit wordt berekend
                                                                                                met het zogeheten Landelijk Model System, zoals gebruikelijk bij een MIRT
Per alternatief wordt hieronder een beknopte beschrijving gegeven van de mogelijke              onderzoek.
route(s), de uitdagingen, de reistijden en vervoerwaarde en de kostenramingen. Daar-
na worden de reistijden, vervoerwaarden en andere maatgevende kenmerken van de            Uitgangspunten voor de vervoerwaardestudie
alternatieven met elkaar vergeleken.                                                      Om de drie basisalternatieven te kunnen vergelijken, zijn voor ieder alternatief
                                                                                          de reistijden en vervoerwaarde bepaald. Voor deze vervoerwaardestudie is
     Betrokkenheid van omgevingspartijen                                                  een aantal uitgangspunten vastgesteld:
     De drie basisalternatieven zijn onderzocht met de hulp van veel partijen (Rijk,         -	In deze fase van het onderzoek zijn geen wijzigingen in de landelijke
     provincies, gemeenten, waterschappen, Rijkswaterstaat en ProRail). Al deze partijen        dienstregeling gedaan, behalve het toevoegen van de Lelylijn. Vanwege de
     zijn achtereenvolgens betrokken bij een uitgangspuntensessie (november 2023),              doorlooptijd en de fase van het onderzoek, is het te vroeg om de gehele
     provinciale ontwerpateliers (november, december 2023), legosteenateliers (februari         spoorkaart inclusief dienstregeling voor heel Nederland te herzien.
     2024) en Lelylijn games (april 2024). Tijdens deze bijeenkomsten zijn (tussen)resul-    -	De aangegeven, indicatieve reistijden op het nieuwe spoor zijn zonder spe-
     taten gedeeld en hebben deelnemers de informatie verrijkt en aandachtspunten en            ling: er is sprake van een ideale situatie. In werkelijkheid wordt er altijd wat
     suggesties meegegeven.                                                                     ruimte ingebouwd om reizigers een goede overstap te bieden of om kleine
                                                                                                vertragingen te kunnen inlopen. Omdat er nu geen echte dienstregeling is
     Naast de inbreng van onze projectpartners zijn belangrijke opmerkingen uit de              gebouwd voor de Lelylijn, is dit uitgangspunt gekozen.
     Participatieve Waarde Evaluatie (de Raadpleging Lelylijn) meegenomen. Met alle          -	Er is uitgegaan van een snelheid van 200km/uur op nieuwe spoortrajecten.
     informatie die is aangedragen zijn de drie basisalternatieven aangescherpt en           -	Op het bestaande spoor wordt de huidige snelheid (veelal 130 km/uur of
     aangepast en zijn variaties binnen deze alternatieven toegevoegd. Bovendien zijn           140 km/uur) aangehouden.
     de deelnemers meegenomen in de verschillende afwegingen die er spelen rond           Speciale aandacht zal in de volgende fase nodig zijn voor de corridor Amsterdam
     de basisalternatieven. De verslagen van de verschillende sessies zijn te lezen in de - Almere - Lelystad. Dit is nu niet meegenomen in het onderzoek omdat trein-
     bijlagen van het Onderzoek Alternatieven. De basisalternatieven zijn ook besproken   diensten van de Lelylijn aantakken op treindiensten die eindigen in Lelystad.
     in de Adviesraad Lelylijn en met het Wetenschappelijk Adviesteam.                    Wel is er sprake van, vooral in de spits, extra drukke treinen. Gezien de woning-
                                                                                          bouwplannen in de MRA is vervolgonderzoek hier nodig.
                                                                                                                                                                              Pag. 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Aanpak Ontwerpen en kostenraming                                                   b. Bundelingsalternatief
Arcadis heeft voor alle drie de basisalternatieven een ontwerp gemaakt. Deze
ontwerpen zijn volgens een aantal basisprincipes gemaakt, zoals het behouden       I.	 Beschrijving van het alternatief
van de stedelijke en landschappelijke ruimtelijke kwaliteit, versnippering van het Het Bundelingsalternatief volgt de bestaande snelwegen (A6/ A7/ A32) zoveel mogelijk.
landschap zoveel mogelijk voorkomen, water en bodem sturend en sober en            Deze route is in het verleden eerder onderzocht, onder andere als Zuiderzeelijn begin
doelmatig ontwerpen. Daarbij wordt uitgegaan van een spoorlijn zonder gelijk-      jaren 2000. Dit alternatief is gebruikt als voorlopige aanname in de andere Lelylijn-
vloerse overwegen. Doelmatig is ook het voorkomen van afwisselende snelhe-         onderzoeken (NOVEX en Brede Welvaart).
den langs het tracé, omdat dit bijvoorbeeld een hoger energiegebruik vraagt.
Daarbij geldt ook dat een spoorverbinding exploitabel moet zijn: het moet voor     In Flevoland volgt het alternatief de A6, waarbij het Ketelmeer met een zinktunnel
een vervoerder mogelijk zijn om een dienstregeling te rijden die redelijkerwijs    gepasseerd wordt. Beweegbare bruggen zijn namelijk niet geschikt voor treinen met
uitvoerbaar is.                                                                    hogere snelheden en een vaste burg zou vanwege de scheepvaart te hoog worden.
                                                                                   Het alternatief gaat vervolgens aan de oostkant langs Emmeloord, waar een station bij
Binnen de drie gekozen basisalternatieven is vanuit de gedachte om de hoe-         de snelweg is voorzien.
ken van het speelveld te beschouwen, voor elk basisalternatief één variant
beschouwd voor het maken van de SSK kostenramingen (Standaardsystema-
tiek voor Kostenramingen). Op complexe punten zijn verschillende varianten
geraamd. Het prijspeil van de kostenraming is 1 januari 2024. Voor elk van de al-
ternatieven geldt een betrouwbaarheidspercentage van 70%; dat is gebruikelijk
in deze fase van het onderzoek. Kosten experts van ProRail en Bureau Horvat
hebben de kostenramingen getoetst.
                                                                                                      Figuur 3.2 Bundelingsalternatief met varianten bij Heerenveen en Groningen
                                                                                                                  (blauwe lijn is nieuw spoor, blauwe dubbele lijn is bestaand spoor)
                                                                                                                                                                                      Pag. 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>In Fryslân doet de Lelylijn eerst Heerenveen aan. Hiervoor zijn drie varianten uitge-       Op basis van deze berekeningen is te concluderen dat het Bundelingsalternatief leidt tot
werkt. Eén variant volgt de A6/A7 en passeert Heerenveen aan de noordzijde. In een          een forse verbetering van de reistijden, zowel tussen de regio en de Randstad (zie tabel
andere variant wordt minder strak gebundeld en wordt Heerenveen aan de zuidzijde            4.1) als binnen de regio (zie onderstaande kaartjes). De reistijd van Groningen en Leeu-
gepasseerd. In beide gevallen is een boog vanaf de Lelylijn naar de bestaande spoor-        warden naar Amsterdam is 45 minuten sneller dan nu, ongeveer een uur en een kwartier.
lijn Meppel-Leeuwarden voorzien. Tenslotte is er een variant die vanuit Groningen en
                                                                                            Binnen de regio is de winst op onderdelen nog groter, Drachten - Groningen wordt 13
Leeuwarden ook het bestaande station Heerenveen aandoet (S-variant). Vanaf Heer-
                                                                                            minuten in plaats van de huidige 42 minuten met de bus. Dagelijks zullen tot ongeveer
enveen volgt dan weer een bundeling van de Lelylijn met de A7 naar Drachten met een
                                                                                            40.000 reizigers gebruik maken van de Lelylijn. Met een forse woningbouwimpuls kan
station aan de zuidkant. Daarna passeert de spoorlijn de natuurgebieden Van Oordt’s
                                                                                            dit oplopen tot 50.000 reizigers. Dit is een toename van 19.000 tot 26.000 reizigers in
Mersken en in de provincie Groningen het Leekstermeer. Daarna volgt de binnen-
                                                                                            het hele treinnetwerk. Het verschil is te verklaren door een afname op de bestaande
komst in Groningen, hiervoor zijn ook meerdere varianten onderzocht, waarvan twee
                                                                                            spoorlijn via Zwolle.
varianten het meest waarschijnlijk zijn. In de ene variant sluit de Lelylijn ten westen van
Hoogkerk nabij het Hoendiep aan op bestaand spoor. De gemeente heeft hier ruimte
vrijgehouden, in een volgende fase moet worden onderzocht of dit voldoende ruimte             Bundelingsalternatief                                   Reistijd     Reistijdwinst
is. In de andere variant wordt Hoogkerk met een tunnel gepasseerd, waarna de Lelylijn         (inclusief varianten)                                   (minuten)    (minuten)
ter hoogte van Groningen Suiker aansluit op bestaand spoor. Voor zowel Heerenveen             Groningen - Amsterdam Zuid                              69 - 83      50 - 36
als Groningen geldt dat de situatie complex is. Beide situaties moeten in een volgende        Leeuwarden - Amsterdam Zuid                             68 - 81      53 - 40
fase uitgebreid onderzocht worden.
                                                                                              Assen - Amsterdam Zuid                                  95 - 102     7-0
                                                                                              Groningen - Rotterdam                                   105 - 118    49 - 38
II. Complexe locaties
                                                                                              Leeuwarden - Schiphol                                   82 - 89      46 - 39
Het inpassen van nieuwe infrastructuur is in Nederland over het algemeen niet mak-
kelijk. Op sommige plekken vraagt dit extra aandacht vanwege natuurwaarden, dichte
                                                                                            Tabel 3.1 Reistijden en reistijdwinst Bundelingsalternatief
bebouwing of kruisingen met andere (hoofd)infrastructuur. Bij het Bundelingsalterna-
tief zijn vooral de volgende locaties zeer complex:
  - Doorsnijden van het Ketelmeer (Natura2000) en het Tsjûkemar (NNN-gebied)                  Bundelingsalternatief                                   Reistijd     Reistijdwinst
  - Doorsnijden van Van Oordt’s Mersken (Natura2000)                                                                                                  (minuten)    (minuten)
  - Doorsnijden van Leekstermeergebied (Natura2000)                                           Drachten - Groningen                                    13           29
  - Inpassing Heerenveen en Groningen, meerdere varianten.                                    Drachten - Heerenveen                                   8            19
                                                                                              Emmeloord - Groningen                                   35           85
III. Reistijden en vervoerwaarde
                                                                                              Emmeloord - Lelystad                                    13           25
Er zijn drie verschillende varianten doorgerekend van het Bundelingsalternatief om
                                                                                              Lelystad - Heerenveen                                   27           60
de reistijden en de vervoerwaarde (het aantal reizigers) te bepalen. Het verschil zit in
de passage van Heerenveen: een variant door Heerenveen, een variant zuidelijk van             Lemmer - Heerenveen                                     8            18
Heerenveen en een variant noordelijk van Heerenveen. Ook zijn verschillende trein-
                                                                                            Tabel 3.2 Regionale reistijden en reistijdwinst Bundelngsalternatief
frequenties bekeken, 2x, 4x en 8x per uur.
                                                                                                                                                                                 Pag. 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>   Bundelingsvariant (2X): door Heerenveen                                      Bundelingsvariant (4X): zuidelijk van Heerenveen                            Bundelingsvariant (8X): noordelijk van Heerenveen
                                                         Groningen                                                                       Groningen                                                                     Groningen
                                Leeuwarden                                                                     Leeuwarden                                                                    Leeuwarden
                                                                                                                                                                                                                      28
                                                     42                                                                               42                                                                         Leek
                                                                                                                                                                                                                         9
                                            Drachten    13                                                                   Drachten    13                                                                     24
                                                                                                                17 17                                                                         48 30    Drachten
                                                                                                                                                                                                                   9
                                 17 17
                                           27                                                                                                                                                           27
                                              8                                                                             78                                                                             8
                                                                                                         Heerenveen     14                                                                         26
                                                                                                                                17                                                                       Heerenveen Noord
                                             Heerenveen                                                              49                                                                               8
                                                                                                                                                                                                 Lemmer
                                     49
                                                                                                                                                                                         23 7
                                        14
                                    Emmeloord                                                                      Emmeloord                                                                  Emmeloord
                          38                                                                             38                                                                           38
                             13                                                                              13                                                                           13
                 Lelystad                                                                       Lelystad                                                                     Lelystad
                34                                                                             34                                                                           34
                   34                                                                              34                                                                           34
 Amsterdam                                                                    Amsterdam                                                                   Amsterdam
   Zuid                                                                                                                                                     Zuid
                                                                                Zuid
Legenda: 34 Huidige reistijd     34 Rijtijd met Lelylijn           Bestaand spoor (max. 140 km/u)         Nieuw spoor (200 km/u)
                                                                                                                                                   Figuur 3.3
                                                                                                                                                    Rijtijden Bundelingsalternatief (2x per uur door Heerenveen,
IV. Kostenraming                                                                                                                                    4x per uur zuidelijk van Heerenveen, 8x per uur noordelijk
Het Bundelingsalternatief kost € 13,8 miljard met een bandbreedte van € 9,8 miljard tot € 17,9 miljard.                                             van Heerenveen)
                                                                                                                                                                                                                       Pag. 38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>c. Zuidelijk alternatief
I.	 Beschrijving van het alternatief
Het Zuidelijk alternatief is ontstaan door na Emmeloord meer af te buigen naar de
hoge zandgronden vanuit het idee ‘water-bodem-sturend’. Dit leidt tot een goedkoper
aan te leggen en snelle spoorlijn maar betekent ook dat er veel landschap wordt door-
sneden terwijl er weinig mogelijke stationslocaties zijn.
Deze route volgt in Flevoland voor het deel Lelystad-Emmeloord het Bundelingsal-
ternatief. Na Emmeloord gaat de route een klein stukje door Overijssel ten noorden
van het Nationaal Park Weerribben en vervolgens door Fryslân ten noorden langs het
Nationaal Park Drents-Friese Wold. In Drenthe komt de Lelylijn ten zuiden van Assen
op het bestaande geëlektrificeerde dubbelspoor Meppel - Groningen. Ten zuiden van
Wolvega is een directe boog meegenomen naar Heerenveen/ Leeuwarden die intakt
op de bestaande spoorlijn Meppel - Leeuwarden. Er zijn na Emmeloord geen nieuwe
stations voorzien.
                                                                                                               figuur 3.4 Zuidelijk alternatief (deels nieuw spoor (roze lijn), deels bestaand
                                                                                                               spoor (roze dubbele lijn))
II. Complexe locaties
Ook bij deze route kent het inpassen van de nieuwe infrastructuur een aantal com-
plexe locaties. Bij het Zuidelijk alternatief gaat het vooral om inpassing in natuur en
landschap, waarbij in elk geval de volgende plekken extra aandacht behoeven:            Dagelijks reizen ongeveer 28.000 reizigers met de Lelylijn volgens het Zuidelijk Alterna-
  - Dicht langs Nationaal Park Weerribben en Nationaal Park Drents-Friese Wold          tief, waarvan ongeveer 10.000 nieuwe reizigers.
  - Doorsnijding ruilverkavelingslandschap in de Kop van Overijssel
  - Doorsnijding beekdallandschap Fryslân                                                 Zuidelijk alternatief                           Reistijd (minuten)                Reistijdwinst (minuten)
                                                                                          Groningen - Amsterdam Zuid                      87                                32
                                                                                          Leeuwarden - Amsterdam Zuid                     80                                41
III. Reistijden en vervoerwaarde
De reistijden tussen Noordelijk Nederland en de Randstad verbeteren ook bij de route      Assen - Amsterdam Zuid                          69                                33
via Emmeloord en Assen, maar minder dan bij het Bundelingsalternatief. Het gaat om        Groningen - Rotterdam                           122                               34
ongeveer een half uur kortere reistijd van Groningen of Assen naar Amsterdam. Voor        Leeuwarden - Schiphol                           88                                40
Leeuwarden blijft de tijdwinst ongeveer 40 minuten. Reistijden binnen Noordelijk Ne-
                                                                                          Emmeloord - Assen                               25                                49
derland verbeteren beperkt omdat het in dit alternatief niet mogelijk is om Drachten
                                                                                          Emmeloord - Heerenveen                          14                                35
of andere plaatsen in Friesland of Groningen aan te doen. Emmeloord profiteert wel,
zowel op de verbinding naar Heerenveen als naar Assen.                                  Tabel 3.3 Rijtijden en rijtijdwinst Zuidelijk alternatief
                                                                                                                                                                                               Pag. 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                                                               d. Afsluitdijkalternatief
        Zuidelijk alternatief (4X): via Assen
                                                                                               I.	 Beschrijving van het alternatief
                                                                                               Het Afsluitdijkalternatief is in het verleden vaker onderzocht, er was zelfs jarenlang
                                                                                               sprake van een ruimtereservering op de Afsluitdijk voor een spoorlijn. Deze ruimtere-
                                                                                  Groningen
                                                      Leeuwarden                               servering is niet meer beschikbaar als gevolg van de uitbreiding van de snelweg. De
                                                                                               route via de Afsluitdijk is de meest noordelijke route die mogelijk is vanuit de Randstad
                                                                            42     17 17
                                                                    Drachten   42              naar Noordelijk Nederland. Voor de aanleg van de Lelylijn zal een extra dijklichaam
                                                        17 17
                                                                     27                  Assen
                                                                                               nodig zijn.
                                                                        27
                                                                             94
                                                   Heerenveen
                                                                     14         25
                                                                 49
                                                          Emmeloord
                                             38 13
                                    Lelystad                         Legenda:
                                                                     34 Huidige reistijd
                                  34                                 34 Rijtijd met Lelylijn
                                      34                             	Bestaand spoor
       Amsterdam                                                          (max. 140 km/u)
           Zuid
                                                                     	Nieuw spoor
                                                                          (200 km/u)
Figuur 3.5: Reistijden Zuidelijk alternatief inclusief reistijden huidige busverbinding
             Heerenveen-Drachten-Groningen
                                                                                                         Figuur 3.6 A
                                                                                                                     fsluitdijkalternatief (oranje lijn is nieuw spoor, dubbele lijn bestaand spoor)
IV. Kostenraming
Het Zuidelijk alternatief kost € 8,2 miljard met een bandbreedte van € 5,9
tot € 10,5 miljard.
                                                                                               Het Afsluitdijkalternatief volgt in Noord-Holland het bestaande spoor tot Schagen
                                                                                               en gaat dan richting de Afsluitdijk. Het alternatief loopt parallel aan de Afsluitdijk en
                                                                                               passeert de spuisluizen aan beide zijden met een boortunnel, waar het verder van de
                                                                                               A7 afloopt om een realistische passage langs de spuisluizen mogelijk te maken. In het
                                                                                                                                                                                                      Pag. 40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>IJsselmeer wordt de lijn zo dicht mogelijk naast de Afsluitdijk gelegd. In Fryslân gaat
de route vanaf de Afsluitdijk verder naar station Leeuwarden. Hier zijn diverse moge-
lijkheden om in het tracé te variëren. Het alternatief is nu gebaseerd op een route die                  Afsluitdijkalternatief (4X): via Alkmaar
zo min mogelijk afbuigt en zo goed mogelijk rekening houdt met doorsnijden van het
landschap. Tussen Leeuwarden en Groningen maakt dit alternatief gebruik van het
bestaande spoor.
                                                                                                                                                               35   Groningen
                                                                                                                                                  Leeuwarden IC: 28
II. Complexe locaties
De nieuwe infrastructuur van het Afsluitdijkalternatief kent qua inpassing ook een
                                                                                                                                120
aantal complexe situaties. Denk hierbij aan:                                                                                        41
  - Inpassing in Leeuwarden en Groningen
  - Doorsnijding IJsselmeer (Natura2000)
  -	Toename treinen door de dorpen tussen Leeuwarden-Groningen en daarmee toe-
     name van geluid en trillingen
  -	Lange buitendienststelling om het bestaande spoor tussen Leeuwarden-Groningen                            Alkmaar
     geschikt te maken voor meer treinverkeer.
                                                                                                             35 35
                                                                                                                      Amsterdam
                                                                                                                       Centraal
III. Reistijden en vervoerwaarde
De reistijden tussen Leeuwarden en Amsterdam Centraal verbeteren flink met ongeveer
45 minuten, maar voor Groningen is de verbetering slechts 15 minuten. Tussen Alkmaar
en Leeuwarden is sprake van een reistijdwinst van bijna 70 minuten, van 110 minuten
met trein en bus in de huidige situatie, wordt dat 41 minuten per trein. Er gaan dagelijks
17.000 reizigers van de nieuwe Lelylijn gebruikmaken, waarvan 7.000 nieuwe reizigers.            Figuur 3.7 Reistijden Afsluitdijkalternatief
   Afsluitdijkalternatief                             Reistijd (minuten) Reistijdwinst (minuten) III. Kostenraming
   Groningen - Amsterdam Centraal                     107                17                      Het Afsluitdijkalternatief kost € 17,2 miljard met een bandbreedte van
   Leeuwarden - Amsterdam Centraal                    78                 47                      € 12,7 tot € 21,4 miljard.
   Assen - Amsterdam Zuid                             102                Geen
   Groningen - Rotterdam                              156                Geen
   Leeuwarden - Schiphol                              90 - 100           38 - 28
   Alkmaar - Leeuwarden                               41                 69
Tabel 3.4 Reistijden en reistijdwinst Afsluitdijkalternatief
                                                                                                                                                                              Pag. 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>e. Extra berekeningen vervoerwaarde
Om de invloed van een andere dienstregeling te bekijken zijn extra vervoerwaarde be-
rekeningen gemaakt. De extra runs die met het vervoerwaardemodel zijn gedaan laten
geen grote afwijkingen zien ten opzichte van de berekeningen van de drie basisalterna-
tieven en frequenties. Wel valt op dat het introduceren van een extra overstap van of
naar de Lelylijn naar of vanuit Leeuwarden leidt tot een afname van het aantal reizigers
op dat deel van de verbinding.
De directe spoorverbindingsboog naar Leeuwarden (bij Heerenveen), die een route
zonder overstap mogelijk maakt, heeft daarmee toegevoegde waarde voor de Lelylijn
en voor Leeuwarden.
Op de onderzochte varianten zijn nog verdere variaties en optimalisaties mogelijk. Al-
gemene aanbeveling is om daarmee in de volgende fase aan de slag te gaan. Denk aan
de relaties met en op het bestaande spoor, het toevoegen van (sprinter)stations langs
de nieuwe lijn en het creëren van nieuwe relaties door bijvoorbeeld (een deel van) de
treinen via de Hanzelijn te laten doorrijden naar de IJssellijn of de verbinding vanuit het
noorden naar Utrecht te versterken. Beantwoording van dergelijke vervolgvragen is
passend binnen de vervolgfase van de Lelylijn.
Speciale aandacht zal in de volgende fase nodig zijn voor de corridor Schiphol - Amster-
dam - Almere - Lelystad. Dit is nu niet meegenomen in het onderzoek omdat trein-
diensten van de Lelylijn aantakken op treindiensten die eindigen in Lelystad. Wel is er
sprake van (vooral in de spits) drukke treinen. Gezien de woningbouwplannen in de
MRA is hier vervolgonderzoek nodig.
Het eerdere onderzoek naar Amsterdam Bay Area (verbinding Amsterdam - Almere)
gaf andere uitkomsten. Dit komt omdat daarvoor andere uitgangspunten zijn gehan-
teerd. WLO hoog, net als bij de Lelylijn, maar dan aangevuld met de hogere groeiambi-
ties en provinciale plannen voor Almere en Lelystad. Het extra vervoerwaarde onder-
zoek laat zien dat het meenemen van alle toekomstige plannen tot een hoger aantal
reizigers leidt, zowel binnen het Lelylijn gebied als daarbuiten. Dit dient in samenhang
te worden bekeken in de vervolgfase.
                                                                                            Pag. 42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>f. De drie basisalternatieven naast elkaar
In tabel 3.5 zijn de drie basisalternatieven naast elkaar gezet om deze op een aantal kenmerkende aspecten te kunnen
vergelijken. Al is de MIRT onderzoeksfase niet bedoeld om een keuze tussen alternatieven te maken, het is interessant
om te zien wat de verschillen zijn.
  Kenmerken                                      Bundelingsalternatief                          Zuidelijk alternatief                      Afsluitdijkalternatief
  Reistijden Randstad - regio                    - G
                                                    roningen - Amsterdam Zuid 69 - 83 minuten  - G roningen - Amsterdam Zuid 87 minuten  - G
                                                                                                                                              roningen - Amsterdam Centraal 107 minuten
                                                   (reistijdwinst 36 - 50 minuten)                 (reistijdwinst 32 minuten)                (reistijdwinst 17 minuten)
                                                 - L
                                                    eeuwarden - Amsterdam Zuid 68 - 81 minuten - L eeuwarden - Amsterdam Zuid 80 minuten - L
                                                                                                                                              eeuwarden - Amsterdam Centraal 78 minuten
                                                   (reistijdwinst 40 - 53 minuten)                 (reistijdwinst 41 minuten)                (reistijdwinst 47 minuten)
  Reistijden regio                               - L
                                                    elystad - Emmeloord:                       - E mmeloord - Assen:                     - A
                                                                                                                                              lkmaar - Leeuwarden:
                                                   13 minuten (nu 38 minuten)                      25 minuten (nu 94 minuten)                41 minuten (nu 110 minuten)
                                                 - E
                                                    mmeloord - Heerenveen:                     - L elystad - Emmeloord:
                                                   14 minuten (nu 49 minuten)                      13 minuten (nu 38 minuten)              Optioneel:
                                                 - H
                                                    eerenveen - Drachten:                                                                 - S
                                                                                                                                              chagen - Leeuwarden:
                                                   8 minuten (nu 27 minuten)                                                                 33 minuten (nu 100 minuten)
                                                 - D
                                                    rachten - Groningen:
                                                   13 minuten IC, 18 minuten
  Aantal reizigers (etmaal)                      35.000 - 52.000                                28.000                                     17.000
  Waarvan nieuwe reizigers                       19.000 - 26.000                                10.000                                     7.000
  Lengte nieuw spoor                             123 km                                         98 km                                      84 km
  Lengte bestaand spoor                          29 km Leeuwarden-Heerenveen                    28 km Assen-Groningen                      54 km Leeuwarden-Groningen
  Doorsnijding natuurgebieden                    - Natura-2000: 4.1 km                          - Natura-2000: ondergronds                 - Natura-2000: 33 km
  (NNN = Natuurnetwerk Nederland)                - NNN: 11.5 km                                 - NNN: 6.1 km                              - NNN: 5 km
  Kruisingen met weg, water en                   90                                             62                                         102
  energie-infrastructuur
  Kosten                                         € 13,8 miljard                                 € 8,2 miljard                              € 17,2 miljard
                                                 (bandbreedte van € 9,8 - 17,9 miljard)         (bandbreedte van € 5,9 - 10,5 miljard)     (bandbreedte van € 12,7 - 21,4 miljard)
  Exploitatiesaldo (frequentie 4x per uur)       + € 55 miljoen tot + € 90 miljoen              - € 40 miljoen tot - € 5 miljoen           + € 10 miljoen tot + € 45 miljoen
tabel 3.5 De drie basisalternatieven naast elkaar
                                                                                                                                                                                      Pag. 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Als eerste is te zien dat de drie basisalternatieven, waarvan ook nog variaties  Spoorinnovaties
zijn bekeken, gezamenlijk een goed beeld geven van de mogelijkheden om een       Bij de uitwerking van een toekomstig ontwerp worden traditionele ontwerp-
Lelylijn aan te leggen. Een belangrijke tweede les is dat alle drie de alterna-  principes en de nu bekende - en toegepaste technieken gebruikt. Kansen die
tieven te maken krijgen met aandachtspunten qua inpassing, zowel in het          in de komende 10 tot 20 jaar ontstaan door innovaties op het spoor worden
landschap en natuur als in stedelijk gebied.                                     daardoor mogelijk niet benut. Om deze reden is onderzoek gedaan naar spoor-
                                                                                 innovaties die in de komende 10 tot 20 jaar kansrijk zijn voor de Lelylijn. Deze
                                                                                 innovaties kunnen een gunstig effect hebben op de bouw en exploitatie. Het
    Over de vergelijking van de drie alternatieven kan, op basis van boven-      onderzoek wijst ook uit waar in de huidige uitwerking rekening mee gehouden
    staande tabel, het volgende geconcludeerd:                                   moet worden. Verschillende innovaties zijn als positief beoordeeld en worden
    -	Het Bundelingsalternatief biedt de meeste meerwaarde:                     kansrijk gezien voor de Lelylijn, denk aan het koppelen van treinen tijdens
       Het Bundelingsalternatief trekt de meeste (nieuwe) reizigers aan, laat    het rijden. Doordat er geen treindeel meer stil hoeft te staan om te koppelen,
       qua reistijden een grote verbetering zien, zowel tussen de Randstad en    scheelt dit tijd en neemt de spoorcapaciteit toe, omdat treinen korter op elkaar
       Noordelijk Nederland als binnen Noordelijk Nederland, en draagt daar-     kunnen rijden.
       mee veel bij aan de verbetering van de bereikbaarheid binnen de regio.
       Qua kosten ligt dit alternatief tussen beide andere alternatieven in.     Goederenvervoer
                                                                                 Het uitgangspunt voor het onderzoek naar de alternatieven is dat de Lelylijn
    -	Het Zuidelijk alternatief scoort minder goed:                             ook voor goederenvervoer gebruikt kan worden. De ontworpen infrastructuur
       Dit alternatief trekt minder reizigers dan het Bundelingsalternatief,     voldoet aan de eisen voor goederenvervoer. Voor deze fase is er echter geen
       omdat Drachten en Heerenveen niet langs de lijn liggen, maar is qua       dienstregeling gemaakt waar ook goederenvervoer onderdeel van uitmaakt. Om
       reistijden richting Groningen/ Leeuwarden wel snel en ligt grotendeels op de mogelijkheden van de lijn qua gebruik en exploitatie in beeld te brengen is
       hoge zandgronden wat voor water bodem sturend en qua investerings-        dat in deze fase van een project ook niet noodzakelijk. Hoewel er waarschijnlijk
       kosten gunstig is.                                                        extra inhaal- en wachtsporen nodig zijn, zijn deze nu niet meegerekend in de
                                                                                 kostenraming. In een mogelijke volgende fase zal verder naar goederenver-
    -	Het Afsluitdijkalternatief voldoet niet:                                  voer moeten worden gekeken. Wanneer het spoor niet voor goederenvervoer
       Dit alternatief kent het minste aantal reizigers, doorsnijdt de meeste    geschikt hoeft te zijn, is er mogelijk een kleine verlaging van het kostenniveau
       natuur als gevolg van de lange passage door het IJsselmeer en kent de     mogelijk, omdat bepaalde keer- of wachtsporen niet hoeven te worden aange-
       hoogste investeringskosten. Het Afsluitdijkalternatief doet niks voor     legd. Hier is in de kostenraming vooralsnog geen rekening mee gehouden.
       Noord-Flevoland en Zuidwest Fryslân waar de bereikbaarheid per trein
       beperkt is of zelfs ontbreekt.
                                                                                                                                                              Pag. 44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Onderliggend openbaar vervoer, belangrijk voor de Lelylijn                             Verantwoordelijkheden van regionale overheden
Het onderliggende openbaar vervoer is belangrijk voor het mobiliteitssysteem van       Regionale overheden zijn verantwoordelijk voor de ontwikkeling en het beheer van
de Lelylijn. Het gaat hierbij om de busverbindingen, regionale spoorlijnen en de       het onderliggende openbaar vervoernetwerk. Dit biedt kansen om de regionale
deelmobiliteit die aansluiten op de Lelylijn. De Lelylijn fungeert, naast de spoorlijn bereikbaarheid te versterken, maar brengt ook uitdagingen met zich mee. Gerichte
via Zwolle - Meppel, als tweede hoofdas van het openbaar vervoersysteem in Noor-       beleidskeuzes zijn nodig om trein- en busconcessies goed in te richten, zodat niet
delijk Nederland, wat de fijnmazigheid vergroot en ook de bereikbaarheid verbetert     alleen de verbindingen met de Lelylijn beter worden, maar ook bestaande regiona-
van steden zonder een station.                                                         le verbindingen verbeteren. De verwachting is dat het totale aantal reizigers in het
                                                                                       openbaar vervoer zal toenemen door de Lelylijn, wat een positief effect heeft op
Essentiële rol van hubs                                                                het gehele openbaar vervoersysteem. Mogelijk kan worden bezuinigd op buslijnen
Een systeem met overstappunten tussen verschillende vervoersvormen (hubs) is           parallel aan de Lelylijn zodat deze middelen kunnen worden ingezet op andere
hierbij onmisbaar. Hubs zijn knooppunten waar verschillende vormen van vervoer         ‘voedende’ buslijnen.
samenkomen, zoals bus, fiets, auto (P&R) en deelmobiliteit. De stations van de Lely-
lijn zelf functioneren als hubs, maar ook busknooppunten in andere kernen spelen       Aanbevelingen voor vervolgonderzoek
deze rol. Dit maakt overstappen gemakkelijk, betrouwbaar en efficiënt. Aangezien       Belangrijk is dat in een MIRT-verkenning Lelylijn ook gekeken wordt naar investerin-
overstappen vaak de grootste stressfactor is voor reizigers, moet deze zo aantrek-     gen in het onderliggend openbaar vervoer, zowel qua exploitatie als in de infra-
kelijk en betrouwbaar mogelijk zijn ingericht. Dit vergt investeringen in bus-, fiets- structuur. Dit met als doel dat heel Noordelijk Nederland profiteert van de Lelylijn,
en mogelijk ook weginfrastructuur.                                                     wat de bijdrage van de Lelylijn aan de Brede Welvaart vergroot.
Eén samenhangend openbaar vervoernetwerk
Het openbaar vervoernetwerk werkt voor de reiziger als één geheel, zonder
onderscheid tussen hoofd- en onderliggend netwerk. Reizigers uit plaatsen zon-
der station kunnen dankzij goede aansluitingen op de Lelylijn ook profiteren van
snellere en frequente verbindingen. Voorbeelden hiervan zijn Noordoost Fryslân
(via Drachten), Oost-Groningen (via Groningen), en kernen als Urk (via Emmeloord)
en Surhuisterveen (via Drachten). Zo worden ook verder afgelegen regio’s beter
bereikbaar.
                                                                                                                                                                      Pag. 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>4 | ONTWIKKELPERSPECTIEF
                         Pag. 46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>4. Ontwikkelperspectief NOVEX-Lelylijn                                                 a. De essentie van het Ontwikkelperspectief Lelylijn
De Lelylijn is meer dan een spoorlijn. Het gaat erom dat de nieuwe spoorlijn in samen- De essentie van het Ontwikkelperspectief is:
hang wordt ontwikkeld met de omgeving, ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk maakt,       -	de verdere doorontwikkeling van het Stedelijk Netwerk in Noordelijk Nederland,
zorgt voor meer kansen voor bedrijven en brede welvaart voor de inwoners van Noor-      - in combinatie met de ontwikkeling van een vitaal en aantrekkelijk platteland,
delijk Nederland. Het Ontwikkelperspectief Lelylijn 2050 laat zien hoe de toekomst er   -	het versterken van de economische ruggengraat in het gebied met innovatieve
met een Lelylijn uit kan zien.                                                             economische clusters rondom de huidige en nieuwe stations,
                                                                                        - met als uitgangspunt dat bij al deze ontwikkelingen water en bodem leidend zijn.
    Wat is het Ontwikkelperspectief Lelylijn?                                              Betrokkenheid van omgevingspartijen
    Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is een ruimtelijke toekomstschets van het            Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is in stappen opgesteld door Studio Bereikbaar.
    NOVEX gebied Lelylijn, die gaat over de ruimte rondom de Lelylijn en welke             Eerst is een verkenning gedaan naar de mogelijkheden en kansen voor de Lelylijn in
    keuzes daarin kunnen worden gemaakt.                                                   het “Inspiratieboek Lelylijn, Verkennende Houtskoolschets voor het integrale Ontwikkel-
                                                                                           perspectief (juli 2023)”. Dit is gezamenlijk gedaan met de betrokken regionale en
    Het Ontwikkelperspectief Lelylijn gaat uit van de bundeling van de Lelylijn met        landelijke overheden. Ook is nog apart gesproken met groene en blauwe partijen
    de Rijkswegen A6/A7/A32 (het Bundelingsalternatief) en de daarbij passende             en vertegenwoordigers van landbouworganisaties.
    gebiedsontwikkeling. Het Ontwikkelperspectief dient als basis voor de beschou-
    wing of de Lelylijn de moeite waard is om te realiseren. Het Ontwikkelperspec-         We hebben in beeld gebracht wat de (ruimtelijke) opgaven zijn voor Noordelijk
    tief NOVEX Lelylijn 2050 is als bijlage opgenomen bij dit Eindrapport.                 Nederland. Hierbij hebben we gekeken vanuit de brede welvaart, maar ook vanuit
                                                                                           een ruimtelijke analyse van het gebied, aangevuld met inzichten van belangheb-
                                                                                           benden. Vervolgens hebben we deze opgaven van mogelijke oplossingsrichtingen
                                                                                           voorzien. Dit heeft geresulteerd in een bouwstenenatlas.
                                                                                           Vervolgens zijn de ruimtelijke kaders en de programmatische opgaven geformuleerd
                                                                                           en op basis daarvan de “Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief (maart 2024)”.
                                                                                           Met behulp van de Denkrichtingen zijn de mogelijke effecten van de verschillende
                                                                                           ruimtelijke keuzes doordacht. De Denkrichtingen zijn besproken en geëvalueerd
                                                                                           met de betrokken overheden en de bestuurlijke achterban, de Adviesraad Lelylijn
                                                                                           en het Wetenschappelijk Adviesteam. Zij hebben richting gegeven aan het hier
                                                                                           beschreven Ontwikkelperspectief. Vanuit deze inbreng en op basis van analyses
                                                                                           van de effecten van de Denkrichtingen is het Ontwikkelperspectief voor de Lelylijn
                                                                                           2050 opgesteld.
                                                                                                                                                                            Pag. 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Figuur 4.1: Het Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn 2050
                                                         Legenda :        Stedelijke nabijheid;     Fietsafstand sprinterstation;
                                                            Fietsafstand IC-treinstation;    Lelylijn;   Lelylijn-tracévarianten;
                                                            Bestaande treinverbinding;      IJmeerverbinding;          Nedersaksenlijn;
                                                            Hoogfrequente busverbinding;        Busverbinding;     mbo MBO;  hbo HBO;
                                                         wo Universiteit;  Campus;      Ziekenhuis;       Kruising infra en natuur;
                                                             Integrale opgave groenblauw.
                                                                                                                          Pag. 48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>In het Ontwikkelperspectief zoeken we aansluiting bij andere ruimtelijke plannen in de b. De vier pijlers van het Ontwikkelperspectief
Lelylijn omgeving, zoals de provinciale ruimtelijke voorstellen van Fryslân, Groningen
en Flevoland (in het kader van het Programma NOVEX) en de plannen in aanliggende       Hieronder worden de vier bovengenoemde pijlers nader toegelicht.
NOVEX gebieden. Het Ontwikkelperspectief is uitgewerkt in vier pijlers die alle vier
belangrijk zijn en elkaar versterken, maar wel elk een eigen invalshoek kennen:
                                                                                       Pijler 1: Positionering van Groningen en Leeuwarden
  1. 	Positionering van Groningen en Leeuwarden als banenmotors in Noordelijk
      Nederland.
                                                                                           Groningen en Leeuwarden zijn de banenmotors van
  2.	Drie zelfstandige Daily Urban Systems, waarbij Lelystad en Heerenveen de             Noordelijk Nederland. Een sterke economie begint hier.
      schakels vormen tussen Noord-Nederland, Regio Zwolle en de Metropoolregio            We investeren in een schaalsprong in Groningen en
      Amsterdam.                                                                           Leeuwarden om de economie aan te jagen.
  3. Vitale kernen op het platteland, behoud van rust en ruimte met voldoende
      reuring om voorzieningen en gemeenschappen te behouden/versterken.
                                                                                       Ambities: Doordat bedrijven, huishoudens en instellingen zich bij voorkeur vestigen in
  4.	Een goed functionerend bodem-, water-, en natuursysteem, als fundament           de buurt van andere bedrijven, huishoudens en instellingen kunnen ze profiteren van
      voor elke toekomstige ontwikkeling.                                              elkaars aanwezigheid. Dit wordt agglomeratiekracht genoemd. Met de Lelylijn kan
                                                                                       Noordelijk Nederland profiteren van de nabijheid van andere onderwijshubs en econo-
                                                                                       mische powerhouses in bijvoorbeeld Metropoolregio Amsterdam (MRA) en Regio Zwolle.
                                                                                       Wat is daarvoor nodig?
                                                                                        -	Een snelle en comfortabele Lelylijn die de (psychologische) afstand kleiner maakt
                                                                                           tussen de Randstad en de noordelijke regio.
                                                                                        -	Een verdere doorontwikkeling en groei van Groningen en Leeuwarden. Hierbij
                                                                                           wordt ingezet op meer compactheid, nabijheid, meer stedelijke verblijfskwaliteit,
                                                                                           aandacht voor spoorzones en campussen, minder ruimte voor de auto en meer
                                                                                           ruimte voor openbaar vervoer, fiets, lopen en verblijven. Met een ‘groen groeit mee’
                                                                                           agenda als tegenhanger voor de verdichting. Dankzij de Lelylijn komt er een kans
                                                                                           voor verdere doorontwikkeling, meer ‘achterkanten van de stad’ aantrekkelijker te
                                                                                           maken en om bouwen in hogere dichtheden mogelijk te maken.
                                                                                                                                                                         Pag. 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Figuur 4.2: Pijler 1 Positionering van Groningen en Leeuwarden
                                                               Toelichting:
                                                               •    De kaart is een graﬁsche
                                                                    bewerking van de kaart behorende
                                                                    bij ‘Contouren Toekomstbeeld
                                                                    OV 2040’. Met toevoeging van de
                                                                    Lelylijn en de Nedersaksenlijn.
                                                               •    In    lichtgroen de steden uitgelicht
                                                                    waar lopen, ﬁetsen en OV de
                                                                    belangrijkste modaliteiten zijn voor
                                                                    interne verplaatsingen.
                                                               •    In      rood de internationale
                                                                    verbindingen. In      donkerblauw
                                                                    ‘vaak en snel’. In   lichtblauw
                                                                    ‘comfortabel en snel’. In    grijs
                                                                    ‘verbindende lijnen’
                                                                                                          Pag. 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Pijler 2: Drie zelfstandige Daily Urban Systems                                           -	Drachten gaat haar rol vervullen als meest centraal gelegen stad in de regio
                                                                                             Noord-Nederland met een sterk innovatiecluster.
                                                                                          - Emmeloord versterkt de positie als centrumstad van de gehele Noordoostpolder.
    We onderscheiden een drietal Daily Urban Systems
    rondom de Lelylijn (Noord-Nederland, Regio Zwolle en de
    Metropoolregio Amsterdam). Om het stedelijk netwerk in
    Noord-Nederland goed te kunnen laten functioneren zullen
    Heerenveen en Drachten hun natuurlijke positie in het netwerk moeten
    innemen en dus groeien in omvang en stedelijkheid. Daarbij vormt
    Lelystad de verbinding tussen MRA en Noord-Nederland, om deze rol goed
    in te vullen zal zij ook moeten groeien in omvang. Emmeloord groeit in
    haar rol als centrumstad voor de Noordoostpolder en Urk.
Ambities: Het gebied waarin de belangrijkste dagelijkse woon-werkverplaatsingen zich
afspelen wordt het Daily Urban System genoemd. Om lange afstand pendel tegen te
gaan is economische nabijheid binnen dit gebied heel belangrijk. In het NOVEX Lelylijn
gebied zijn er drie Daily Urban Systems te onderscheiden: de Metropoolregio
Amsterdam, Regio Zwolle en Regio Groningen-Leeuwarden. De stedelijke kernlocaties
binnen deze regio’s liggen met een Lelylijn op maximaal ongeveer 30-45 minuten per
openbaar vervoer van elkaar vandaan en kunnen zo profiteren van elkaars nabijheid.
Hierdoor kunnen vooral Drachten, Heerenveen en Emmeloord groeien en hun
regiofunctie beter vervullen.
Wat is daarvoor nodig?
                                                                                                             Toelichting:
 -	Een Lelylijn die met voldoende frequentie verschillende stedelijke kernen binnen de
                                                                                                             •    Rode kleur geeft het Daily Urban System van Metropoolregio Amsterdam weer,
    Daily Urban Systems kan verbinden.                                                                            waar Lelystad onderdeel van uitmaakt.
 -	Een sterke corridor heeft altijd meerdere ‘stepping stones’ langs de lijn. Op de A2                      •    Blauwe kleur geeft het Daily Urban System van Regio Zwolle weer, waar de
                                                                                                                  Noordoostpolder onderdeel van uitmaakt.
    tussen Amsterdam en Eindhoven zijn dat bijvoorbeeld Utrecht en ‘s-Hertogenbosch.
                                                                                                             •    Groene kleur geeft het Daily Urban System van Regio Groningen-Leeuwarden weer.
    Langs de Lelylijn gaan Lelystad, Emmeloord, Heerenveen en Drachten die rol vervullen.                         Dit is een integratie van het Fries Stedelijk Netwerk met de Regio Groningen-Assen.
 - Lelystad en Heerenveen profiteren van hun schakelfunctie tussen drie stedelijke                           •
                                                                                                                  De sterren zijn de ‘stepping stone’ steden waar we een schaalsprong voorstellen.
    regio’s. Als Lelystad Airport open gaat voor passagiersvluchten wordt Lelystad als
    overstap extra belangrijk.
                                                                                                               Figuur 4.3: Pijler 2 Drie zelfstandige Daily Urban Systems
                                                                                                                                                                                                      Pag. 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Pijler 3: Vitale kernen op het platteland
     Sterke steden en vitaal platteland hebben elkaar nodig.
     Bovenstaande pijlers zijn noodzakelijk om het platteland
     vitaal te houden. Met stedelijke voorzieningen dichtbij
     (stedelijk netwerk) en meer hoogstedelijke voorzieningen
     op middellange afstanden (Groningen, Leeuwarden en Lelystad) blijven
     de dorpskernen ook in de toekomst aantrekkelijke vestigingslocaties. De
     steden hebben nabij een sterke groene omgeving nodig als ‘uitloopgebied’.
     Dit vraagt een kwaliteitssprong in belevingswaarde en ruimtelijke
     kwaliteit in het landelijk gebied.
Ambities: In de kernen op het platteland zijn Mienskip en Noaberschap centrale
kernwaarden. Mensen kennen elkaar, voelen zich onderling verbonden en zijn trots op
de hechte sociale banden, de buurt, de wijk, de cultuur, de taal en het landschap.
Kleinschaligheid is de norm. Voor vitale kernen en vitaal platteland is een zekere mate
van basisbereikbaarheid nodig. Het platteland moet verbonden zijn met lokaal
gewortelde wereldspelers. Toekomstige stationslocaties vormen belangrijke
knooppunten waar alle vervoersmodaliteiten samenkomen.
Wat is daarvoor nodig?                                                                  Toelichting:
 -	Een dekkend openbaar vervoersysteem. In aanvulling op de Lelylijn gaat dit over    • De     zwarte lijnen zijn het bestaande spoor en de Lelylijn ( met zwart gestippeld tracévarianten)
    een aanvullend systeem van overstappunten. Hier kan worden overgestapt van          • Groene cirkels zijn nieuwe stations (incl. Nedersaksenlijn); stations (incl. Nedersaksenlijn); rode
                                                                                          cirkels bestaande IC-stations en blauwe cirkels bestaande sprinterstations.
    fiets op bus of trein, van auto of bus op trein etc.
                                                                                        •     Rode lijnen zijn (grotendeels bestaande) hoogwaardige bussen naar grote kernen zonder
 -	Bij de routekeuze moet voorkomen worden dat dorpskernen geïsoleerd raken tus-         treinstation (waaronder Q-link systeem in Groningen en de verbindingen naar Urk, Lemmer, Joure,
                                                                                          Sneek, Bolsward, Stiens, Burgum, Dokkum en Oosterwolde)
    sen de infrastructuurbundels.
                                                                                        •     Lichtgrijze lijnen geven het bestaande bussysteem weer.
 -	Woningbouw en bedrijvigheid naar lokale aard, schaal, ondergrond en identiteit en
                                                                                        • In de context de Nedersaksenlijn (     ) en IJmeerverbinding ( ).
    dus geen grootschalige woningbouwontwikkeling in kleinere plaatsen, ook niet in
    kernen als Lemmer, Joure en Leek.
 -	Behoud van leefbaarheid. Ontwikkelingen met oog voor de herstructurerings- en
                                                                                                                                               Figuur 4.4: Pijler 3 Vitale kernen en vitaal platteland
    vernieuwingsopgave waar de kernen voor staan.
 -	Realistisch en duurzaam toekomstperspectief voor de landbouw.
                                                                                                                                                                                                Pag. 52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Pijler 4: E en goed functionerend bodem-, water-,                            -	Behoud van de karakteristieke landschappelijke structuur (wederopbouwgebied)
           en natuursysteem                                                      Noordoostpolder. Als in Emmeloord gedacht wordt aan nieuwe uitleglocaties
                                                                                 (wonen en werken) dan gaat vanuit ‘water en bodem sturend’ de voorkeur uit naar
                                                                                 de oostkant.
     De ondergrond (het natuurlijk systeem) vormt
     de basis van ons Ontwikkelperspectief. Bodem,
     water en natuur zijn sturend in keuzes ten
     aanzien van toekomstige verstedelijking en
     ook infrastructuur.
Ambities: Om in de toekomst in een veilige omgeving te leven, wonen en
werken moeten water en bodem sturend zijn. Hiermee bereiden we ons
voor op de gevolgen van klimaatverandering, op perioden met te veel en
te weinig water en andere weersextremen. Verder bouwen we voort op
het cultuurlandschap en werken aan een toegankelijk landschap van
wereldklasse. Daarin worden het UNESCO Werelderfgoed Schokland en
de Nationale Wederopbouwgebieden Noordoostpolder en
Haskerveenpolder gekoesterd.
Wat is daarvoor nodig?
 -	Zorgvuldige inpassing van de Lelylijn conform de principes van water
    en bodem sturend. Cruciale vraagstukken liggen er onder andere voor
    het Leekstermeergebied, Van Oordt’s Mersken en Heerenveen.
 -	Vergroenen en verblauwen als een ontwikkeldoel op zichzelf voor een
    leefbare en gezonde omgeving.                                                                                                                      Toelichting:
 -	Lokaal betekent deze pijler dat het gaat om gebiedsontwikkeling met                                                                                •    De sterren zijn punten waar
                                                                                                                                                            natuur en watersysteem de infra
    zorg voor ruimte, water en landschap, zoals bijvoorbeeld:
                                                                                                                                                            kruisen
      - Integrale gebiedsopgaven bij het Tsjûkemar en Ketelmeer;                                                                                       •    Het blauw staat voor beken,
                                                                                                                                                            vaarverbindingen en meren
      - Openhouden van het landschap rondom de stad Groningen;
                                                                                                                                                       •    Groen is het Nationaal
      - B
         ehoud van kleinschaligheid in Leek, met zorg voor coulisse-                                                                                       Natuurnetwerk.
        landschap van het Zuidelijk Westerkwartier, en in Joure, waar de                                                                               •    Roze is het veenweidegebied
                                                                                                                                                       •    Bij de rode contouren stellen
        zuidelijke ontwikkelrichting de meest wenselijke is gedacht vanuit                                                                                  we een aantal integrale
        ‘water en bodem sturend’;                                          Figuur 4.5: Pijler 4 Een goed functionerend bodem-, water- en natuursysteem      systeemvraagstukken voor.
                                                                                                                                                                                Pag. 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>c. Woningbouw, economie en Wabos                                                     De gepresenteerde woningbouwaantallen zijn geen doel op zich. We zetten in op
                                                                                     ‘anders bouwen’ om bij te dragen aan de kwaliteits- en structuurversterkingsopgaven:
I. Wonen                                                                             meer diversiteit in woningtypen, hogere dichtheden en georiënteerd op het openbaar
                                                                                     vervoer. Qua locaties gaat het om zowel uitleg als ook inbreiding en herstructurering.
Woningbouw                                                                           Het is zaak om te verdichten bij de geplande en bestaande stations. De extra opgave in
Langs de Lelylijn zullen stations worden gerealiseerd en rondom die stations komen   woningbouw kan ook een impuls geven aan de verbetering van de bestaande voorraad.
nieuwe woningen, werkplekken en voorzieningen. Dit betekent een flinke extra wo-
ningbouw impuls voor de 10 gemeenten langs de Lelylijn tussen Lelystad en Groningen  Hierbij dringt zich wel de vraag op of deze aantallen markttechnisch gerealiseerd
/ Leeuwarden. Qua aantallen woningen schetst het Ontwikkelperspectief de mogelijk-   kunnen worden. Aanbeveling is om in het vervolg de ruimtelijke plannen met elkaar te
heid van 55.000 tot maximaal 115.000 extra woningen voor de periode tot 2050 in de   blijven afstemmen. Dat kan door bij nadere uitwerkingen gemeenten en marktpartijen
gemeenten Groningen, Leeuwarden, Westerkwartier, Smallingerland, Opsterland,         (ontwikkelaars en corporaties) te betrekken. Ook in relatie tot prioritering en bijbeho-
Heerenveen, De Fryske Marren, Noordoostpolder, Urk en Lelystad. Dit zijn extra       rende groei van de werkgelegenheid.
woningen ten opzichte van de autonome groei van 66.000 woningen (zonder Lelylijn,
prognosejaar 2050). Ongeveer 90% van deze extra woningen wordt gerealiseerd in
Groningen, Leeuwarden, Drachten, Heerenveen, Emmeloord en Lelystad.
Van groot belang is dat de ontwikkeling van werkgelegenheid zoveel mogelijk gelijk
opgaat met de toename van woningen. Dan profiteert de regio optimaal van zowel
extra beschikbare woningen als extra werkgelegenheid. Ook kan de Lelylijn bijdragen
aan het verduurzamen van de bestaande woonvoorraad om daarmee in te spelen
op trends zoals vergrijzing, huishoudensverdunning, veranderende woonwensen en
klimaatadaptatie.
De bandbreedte van 55.000 tot maximaal 115.000 woningen extra, is overeenkomstig
de groeimogelijkheid per gemeente. De bovenkant van de bandbreedte (115.000
extra woningen) laat de ruimtelijke potentie zien van de gemeenten langs de Lelylijn
en vraagt meer overheidsregie. Met deze grotere aantallen wordt veranderkracht
gegenereerd voor de kwaliteitsopgaven van Noordelijk Nederland: de grote binnen-
stedelijke verduurzamingsopgave, het tegengaan van inwoners krimp als gevolg van
kleinere huishoudens, het wegtrekken van jongeren en vergrijzing en het creëren van
meer (stedelijke) nabijheid van voorzieningen, wonen en werken.
                                                                                                                                                                         Pag. 54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Vitaal platteland                                                                        II. Economie
Sterke steden en vitaal platteland hebben elkaar nodig. Met stedelijke voorzieningen     Om wonen en werken in balans te houden is het van belang om de hogere ambitie qua
dichtbij (stedelijk netwerk) en meer hoogstedelijke voorzieningen (Groningen, Leeuwar-   woningbouwaantallen te combineren met een aanvullende strategie op banengroei.
den en Lelystad) op middellange afstanden beter bereikbaar, blijven de dorpskernen       Ten opzichte van de autonome ontwikkeling van 62.000 meer banen in de 10 Lelylijn
ook in de toekomst aantrekkelijke vestigingslocaties. Andersom hebben de steden een      gemeenten in 2050 hanteren we een bandbreedte van 30.000 tot 70.000 aan extra
sterke groene omgeving nodig als ‘uitloopgebied’. Dit vraagt een kwaliteitssprong in     toegevoegde banen. Ook hier geldt dat het realiseren van de bovenkant van de band-
belevingswaarde en ruimtelijke kwaliteit.                                                breedte vraagt om een extra strategie op banengroei. Een deel van deze extra banen
                                                                                         volgt de woningbouw. Banen en vestigingen van bedrijven laten zich minder goed
Voor vitale kernen en een vitaal platteland is een zekere mate van basisbereikbaarheid   sturen dan woningbouw en gebiedsontwikkeling. Een ander deel van deze extra banen
nodig. De Lelylijn vormt een belangrijke ontbrekende schakel in het (openbaar) vervoers- kan daarom alleen gerealiseerd worden als de randvoorwaarden voor economische
systeem in Noordelijk Nederland. De (nieuwe) stationslocaties vormen belangrijke         groei goed zijn.
knooppunten (hubs) waar alle vervoersmodaliteiten samenkomen en waardoor een
groter gebied bereikbaar wordt. Nieuwbouw naar aard en schaal zorgt voor meer            Bij de randvoorwaarden voor economische ontwikkeling en ondernemerschap gaat
‘blijverschap’ en levendigheid in de dorpen.                                             het om:
                                                                                           •	Kortere reistijden en betere verbindingen voor meer nabijheid binnen het stedelijk
                                                                                              netwerk;
                                                                                           •	Koppelen van bedrijven, campussen, onderwijs en kennisinstellingen om kennis-
                                                                                              uitwisseling en innovatie mogelijk te maken;
                                                                                           •	Ruimtelijke sturing voor cluster- en campusvorming, benutten van het landschap,
                                                                                              afwisselend aanbod aan woon- en werkmilieus;
                                                                                           •	Beschikbaarheid van voldoende en passend opgeleid personeel;
                                                                                           •	Optimaliseren van het onderliggend openbaar vervoersnetwerk en het voor- en
                                                                                              natransport.
                                                                                         De Lelylijn draagt aan al deze randvoorwaarden in positieve zin bij. Daarnaast heeft
                                                                                         de Noordelijke regio een aantal sterke punten: de lokale leefomgeving is aantrekke-
                                                                                         lijk en veilig, Groningen behoort tot de top innovatie regio’s in Europa en Noordelijk
                                                                                         Nederland is toonaangevend op het gebied van water, gezondheid en circulariteit. In
                                                                                         het Ontwikkelperspectief Lelylijn en de Houtskoolschets voor het Deltaplan Noordelijk
                                                                                         Nederland ‘Perspectief 2050’ wordt dit verder uitgewerkt. Met name in Groningen,
                                                                                         Drachten, Leeuwarden, Heerenveen, Emmeloord en Lelystad wordt ingezet op meer
                                                                                         economische ontwikkelingen en werkgelegenheid aan de Lelylijn.
                                                                                                                                                                           Pag. 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>III. Water en bodem sturend (Wabos)                                                     d. Extra vervoerwaarde Ontwikkelperspectief
Om in de toekomst op een duurzame, leefbare en veilige manier samen te leven, is        In het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven zijn berekeningen gemaakt van de
een robuust water en bodemsysteem nodig. Dit vraagt aanpassingen in onze ruimtelijke    toekomstige vervoerwaarde van de Lelylijn. Het gaat hierbij om het aantal reizigers en
inrichting. Naast feitelijk meer ruimte vraagt dit ook betere afstemming van de functie in- en uitstappers op de stations. Er is, zoals gebruikelijk, gerekend met eerder vastge-
en gebruik op de draagkracht van het water- en bodemsysteem. Daarom is het nodig        stelde toekomstscenario’s, waarin geen rekening is gehouden met de extra ontwikke-
om water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, en concreet bij     lingen als gevolg van de Lelylijn (het Ontwikkelperspectief). Ontwikkelingen die ertoe
locatie- en inrichtingskeuzes.                                                          leiden dat het toekomstige aantal inwoners en banen anders (hoger) wordt dan tot op
                                                                                        heden voorspeld. Daarom is er een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd op de resultaten
Wat ‘water en bodem sturend’ (Wabos) betekent, is uitgewerkt in onderstaande prin-      uit het onderzoek naar de vervoerwaarde van de Lelylijn. Hierin is gekeken naar twee
cipes, deze zijn gebaseerd op de Kamerbrief Water en Bodem sturend van het Rijk         wijzigingen op het gebruikte toekomstscenario:
(Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2022):
                                                                                          1.	Het toekomstige aantal inwoners en banen neemt toe ten opzichte van het
  • Niet afwentelen op toekomstige generaties                                                 gebruikte toekomstscenario in het vervoerwaarde model;
  • Meer rekening houden met weersextremen                                                2.	De wijze van gebiedsontwikkeling wordt anders, er wordt meer verdicht en in
  • In samenhang omgaan met wateroverlast, droogte en de bodem                                nabijheid van toekomstige OV-knopen gebouwd, waardoor het gebruik van
  • Minder afdekken, minder vergraven, minder verontreinigen                                  OV zal toenemen.
  • Integrale aanpak in de leefomgeving
                                                                                        Het totale effect van het Ontwikkelperspectief schatten we in op een maximale toename
Deze principes moeten worden toegepast bij de verdere uitwerking van de Lelylijn en     van 20% op de berekende vervoerwaarde in het Onderzoek Lelylijn-alternatieven (zie
de bijbehorende gebiedsontwikkeling, of uitleg is nodig hoe de doelen op andere wijze   hoofdstuk 4), onder bovengenoemde twee voorwaarden. Belangrijk is wel om te be-
worden gerealiseerd.                                                                    seffen dat het belang van een investering als de Lelylijn groter is dan alleen het aantal
                                                                                        reizigers dat dagelijks gebruik maakt van de nieuwe verbinding. De Lelylijn bevordert
                                                                                        de verstedelijking en economische ontwikkeling langs de lijn en draagt bij aan keuze-
                                                                                        vrijheid en mogelijkheden van de inwoners uit het gebied. Economische structuurver-
                                                                                        sterking vraagt om verbeterde bereikbaarheid per openbaar vervoer tussen de kernen,
                                                                                        waaraan de Lelylijn een belangrijke bijdrage levert. Vooral omdat de bereikbaarheid
                                                                                        per openbaar vervoer in de Noordelijke regio achterloopt bij de rest van Nederland.
                                                                                                                                                                            Pag. 56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>e. Meekoppelkansen
De Lelylijn is een groot investeringsproject in een groot gebied. Dit biedt kansen Niet kiezen is ook een keuze
om bepaalde opgaven te combineren of gezamenlijk op te pakken, de zogenoemde       Wanneer niet gekozen wordt voor de Lelylijn, blijft niet alles zoals het vandaag
meekoppelkansen. Daarbij kan gedacht worden aan opgaven rondom de infrastruc-      de dag is:
tuur, woningbouw, bedrijventerreinen, maar ook voor recreatie, water, natuur en      -	dan is er buiten de steden Leeuwarden, Groningen en Lelystad niet
landbouw. De Lelylijn kan niet alle opgaven dragen maar kan wel andere zaken in         voldoende massa voorhanden om krimp tegen te gaan,
beweging brengen (vliegwiel). Dat vraagt om het afstemmen van beleid en gebieds-     -	wordt het voor plaatsen als Heerenveen en Drachten moeilijk om
ontwikkelingen op het Ontwikkelperspectief en de infrastructuur om ervoor te            werkgelegenheid en voorzieningen te behouden,
zorgen dat we de investeringen van de Lelylijn maximaal benutten om alle lopende     - met negatieve effecten voor het platteland daaromheen,
transities (energie, klimaat, landbouw en mobiliteit) maximaal vooruit te helpen.    -	blijven talentvolle jongeren wegtrekken door gebrek aan banen en
Mogelijke meekoppelkansen kunnen bijvoorbeeld zijn:                                     perspectief,
                                                                                     -	blijft Noordelijk Nederland in hoofdzaak een perifeer gelegen achterland
  - Herstructurering bij woningbouw en bedrijfsterreinen in stationsomgevingen;
                                                                                        met dito economie en opgave,
  - V
     ersterking natuurwaarden en koppeling met wateropgaven en landbouw bij
                                                                                     -	en groeit het verschil met de rest van Nederland, qua inkomen,
    Van Oordt’s Mersken, Tsjûkemar en Leekstermeer;
                                                                                        levensverwachting en kansen.
  - C
     ombinatie met auto infrastructuur opgaven bij Ketelmeer, Skarster Rien en
    knooppunt Heerenveen;
                                                                                     Veel kan en moet onafhankelijk van een Lelylijn. Denk aan:
  - Combinatie met grondverwerving voor Stikstof en Veenweiden.
                                                                                     - de groeiambities in Groningen, Friese steden en Lelystad,
                                                                                     - investeren in openbaar vervoer,
                                                                                     -	de grote onderhouds- en herstructureringsopgave in de bestaande
                                                                                        woningvoorraad.
                                                                                    Zonder de Lelylijn mist Noordelijk Nederland een vliegwiel om deze opgaven
                                                                                       goed aan te kunnen en de verschillen met de rest van Nederland te
                                                                                       verkleinen.
                                                                                                                                                                  Pag. 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Verdiepende onderzoeken voor het Ontwikkelperspectief Lelylijn                         - Kansen voor de vrijetijdseconomie: de recreatieve treinreiziger is veelal
Voor het opstellen van het Ontwikkelperspectief is een aantal verdiepende onderzoe-       een cultuurbezoeker. Er zijn kansen voor deze sector (evenementen,
ken gedaan. Doel hiervan was om meer grip te krijgen op belangrijke onderdelen die        sportwedstrijden, musea, stedelijk aanbod, UNESCO locaties, etc.)
een rol spelen bij zowel de aanleg van de Lelylijn als alle ruimtelijke ontwikkelingen
                                                                                       De effecten zijn positief en breed, niet heel groot, maar langjarig en voor Noor-
daaromheen. Specifiek is ingezoomd op de onderdelen Economie, Wonen, Water en
                                                                                       delijk Nederland en voor Nederland wel van betekenis.
bodem sturend, Natuur en landschap, Landbouw en is gekeken naar vergelijkbare in-
ternationale projecten. Hieronder staan deze onderzoeken heel kort weergegeven, de
rapporten zijn als bijlage opgenomen bij deze Eindrapportage. Bij deze onderzoeken is  Wonen
het Bundelingsalternatief als uitgangspunt genomen.                                    Door Companen is onderzoek gedaan naar de effecten op de woningmarkt van
                                                                                       de volgende mogelijke stationslocaties: Lelystad, Emmeloord, Lemmer, Joure,
   Economie                                                                            Heerenveen, Drachten, Leeuwarden, Leek, Groningen-Suiker en Groningen,
   Het onderzoek van Bureau Buiten biedt inzicht in de mogelijke effecten van de       allen langs het Bundelingstracé A6/A7/A32.
   Lelylijn op de economie en werkgelegenheid. De vraag die centraal staat: “Kan       Uit het onderzoek komt naar voren dat door de verbeterde bereikbaarheid de
   de Lelylijn potentieel bijdragen aan de economie en economische structuurver-       woonaantrekkelijkheid toeneemt. Hierdoor lijkt er een positief effect te zijn op
   sterking van Noordelijk Nederland en daarbij ook een bijdrage leveren aan het       het aantrekken van mensen vanuit andere delen van het land. De verwachting
   versterken van de nationale economie?” Uit het onderzoek blijkt dat de Lelylijn     is dat dit een gestage ontwikkeling betreft. Daarnaast biedt de Lelylijn kansen
   kan zorgen voor:                                                                    om de agglomeratiekracht van steden te vergroten. Hiervoor is het van belang
                                                                                       dat de woningbouwproductie wordt vergroot en dat deze wordt geconcentreerd
   -	Aanzienlijke werkgelegenheidsgroei, met name in Groningen en Leeuwarden.
                                                                                       in de stedelijke gebieden en in de nabijheid van stations. Door aantrekkelijker
   -	Extra vraag naar kantoren, bedrijventerreinen en ruimte voor banen in
                                                                                       steden zal ook de investeringsbereidheid in de bestaande woningvoorraad
      gemengd stedelijk gebied.
                                                                                       toenemen. Dit heeft een positief effect op bestaande buurten en wijken in de
   -	Ruimtelijke concentratie rond stations, gevolgd door de kern, minder in
                                                                                       nabijheid van stationslocaties. Het aantal nieuwe woningen wordt geschat op
      het gebied daaromheen.
                                                                                       55.000 tot 115.000 extra woningen. Dit vereist wel sturing en investeringen door
   - Positieve agglomeratie-effecten (effecten van dicht bij elkaar wonen en
                                                                                       (regionale) overheden.
      werken) in steden én tussen steden, maar bescheiden van omvang. Niet
      alleen de steden Groningen en Leeuwarden profiteren daarvan, ook andere
      steden in het netwerk profiteren van de nabijheid van andere steden.
   -	Het aantrekken en behouden van talent door een verbeterde
      bereikbaarheid van banen.
   -	Brede welvaartseffecten: terugdringen van vervoersarmoede, inclusiviteit
      en de instandhouding van voorzieningen in landelijke gebieden.
                                                                                                                                                                      Pag. 58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Water en bodem sturend                                                           Landbouw
Het principe van ‘water en bodem sturend’ (afgekort Wabos) is een van de         Elzinga & Oterdoom hebben samen met de projectorganisatie Lelylijn een
uitgangspunten voor de ontwikkeling van de Lelylijn. SWECO onderzocht wat dit    werksessie landbouw georganiseerd. Vanuit de landbouwsector is in deze sessie
principe betekent voor de mogelijke aanleg van de Lelylijn en voor de gebieds-   aangegeven dat er geen behoefte is aan een Lelylijn. De sector heeft zorgen
ontwikkeling rondom de Lelylijn. Dit heeft geleid tot een eerste beoordeling van over de benodigde grond voor het spoor, de ruimtelijke ontwikkelingen in en
de geschiktheid van de verschillende (ontwikkel)locaties. Daarnaast zijn advie-  om huidige en toekomstige stationsgebieden en dat extra landbouwgrond ont-
zen en handelingsperspectieven gegeven voor deze plekken.                        trokken wordt ter compensatie van doorsnijding van natuurgebieden. Tegelij-
                                                                                 kertijd komt in de werksessie naar voren dat wanneer er wel een Lelylijn wordt
                                                                                 aangelegd, agrarische bedrijven levensvatbaar moeten blijven met een gezond
                                                                                 toekomstperspectief. Boeren willen ontzorgd worden. Het gaat dan niet alleen
                                                                                 om geld, maar ook om instrumenten als kavelruil, ruilgrond, bedrijfsverplaat-
                                                                                 sing en stoppersregeling. Voorgesteld wordt om bij een vervolgstap met een
                                                                                 “landbouwparagraaf” concreet invulling te geven aan een pakket van instru-
                                                                                 menten om de agrarische sector toekomstperspectief te bieden. Vroegtijdig een
                                                                                 Landbouw Effect Rapportage (LER) is wenselijk zodat bij de keuze van een route
                                                                                 vooraf de effecten bekend zijn.
Gebiedspaspoorten                                                                Internationaal Vergelijkingsonderzoek
De mogelijke realisatie van de Lelylijn heeft een grote impact op de mobiliteit  In opdracht van de projectorganisatie Lelylijn heeft de Rijksuniversiteit Gro-
en de economie, maar ook op landschap en natuur. Royal HaskoningDHV heeft        ningen een internationaal vergelijkingsonderzoek gedaan naar doelstellingen
daarom ingezoomd op vier natuurgebieden langs het Bundelingstracé A6/A7/A32:     en ruimtelijk-economische effecten van nieuwe hoogwaardige spoorlijnen in
                                                                                 het buitenland. Aanleiding, situatie en dus ook effecten van investeringen in
  -	Natura 2000-gebied Leekstermeergebied en het gebied Westpoort-Matsloot
                                                                                 spoorlijnen verschillen per land. Op basis van het onderzoek kan geconcludeerd
      (Groningen)
                                                                                 worden dat de aanleg van de Lelylijn tot een kleine procentuele groei kan leiden
  -	Natura 2000-gebied Van Oordt’s Mersken en de bossen van Beetsterzwaag
                                                                                 in Noordelijk Nederland. Deze groei zal deels herverdelend en deels extra groei
      (Fryslân)
                                                                                 zijn. Agglomeratienadelen in de Randstad kunnen dit effect versterken.  
  - Tsjûkemar (Fryslân)
  -	Ketelmeer (op de grens van Natura 2000-gebieden IJsselmeer en Ketelmeer/
      Vossemeer in Flevoland)
Samen met vertegenwoordigers van natuurorganisaties, gemeenten, water-
schappen, provincies en Rijk zijn voor ieder natuurgebied de gebiedskenmerken
in kaart gebracht en is gekeken naar (meekoppel) kansen en bedreigingen.
                                                                                                                                                                Pag. 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>5 | BREDE WELVAART
                   Pag. 60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>5. Brede Welvaart
De laatste jaren richten Rijk, provincies en gemeenten hun beleid op het bereiken en                                       Onderstaande figuur 5.1 laat zien dat de brede welvaart ongelijk verdeeld is over
verbeteren van ‘brede welvaart’. Met ‘brede welvaart’ wordt bedoeld ‘alles wat het                                         Nederland. Hetzelfde geldt voor de bereikbaarheid per openbaar vervoer in figuur 5.2.
leven de moeite waard maakt’. Brede welvaart betekent meer dan geld en materiële                                           In beide gevallen springt Noordelijk Nederland er negatief uit.
goederen en diensten. Het gaat ook om factoren als gezondheid, veiligheid, de kwali-
teit van woon- en leefomgeving, kansengelijkheid en beschikbaarheid van maatschap-
                                                                              Rangorde brede welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019
pelijke voorzieningen als onderwijs. In dit hoofdstuk wordt gekeken wat de invloed van                                                                                                                          Hoge welvaart
de Lelylijn is op de brede welvaart van de inwoners van (Noordelijk) Nederland. Hierbij
                                                                                                                                                                         Leeuwarden      Groningen
is uitgegaan van de Lelylijn volgens het Bundelingsalternatief.
                                                                                                                                                        Harlingen
                                                                                                                                                                                            Assen
                                                                                                                                                                           Heerenveen
a. Een bredere benadering voor de Lelylijn                                                                                                                       Emmeloord      Meppel
                                                                                                                                                                                                     Emmen
                                                                                                                                        Alkmaar                                                                 Lage welvaart
Nederland kent grote verschillen in brede welvaart tussen regio’s. Sommige gebieden                                                                         Lelystad          Zwolle
hebben te maken met gestapelde achterstanden op het gebied van gezondheid,                                                         Haarlem
                                                                                                                                                  Almere                                    Almelo
                                                                                                                                         Amsterdam                              Deventer            Hengelo
inkomen, werkgelegenheid en toegang tot voorzieningen. Vaak is overheidsbeleid                                                      Leiden
                                                                                                                                                   Hilversum
                                                                                                                                                                           Apeldoorn                 Enschede
vooral gericht op de economisch sterke centra zoals de Randstad en Eindhoven,                                           Den Haag
                                                                                                                                                  Utrecht
                                                                                                                                                            Amersfoort
                                                                                                                                                                          Arnhem
waardoor de verschillen met de andere regio’s toenemen (Elke regio telt, 2023).                                                    Rotterdam
                                                                                                                                                                         Nijmegen
                                                                                                                                                  's-Hertogenbosch
Bij infrastructuurprojecten wordt traditioneel gekeken naar economische cij-
                                                                                                                                                  Tilburg
fers zoals het bruto binnenlands product (bbp) en het verminderen van                                        Middelburg                                            Helmond
                                                                                                         Vlissingen                                                                 Venlo
                                                                                                                                                        Eindhoven
fileproblemen (voertuigverliesuren). Deze aanpak pakt vaak ongunstig uit
                                             Rangorde brede welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019
voor regio’s met achterstanden, waar positieve bbp-effecten minder snel
zichtbaar zijn. Een gebied met minder inwoners heeft doorgaans ook minder                                                          Hoge welvaart
                                                                                                                                                                              Heerlen
files, maar kent andere bereikbaarheidsproblemen, bijvoorbeeld de beperkte beschik-                                                                         Maastricht
                                                                                          Leeuwarden     Groningen                                                              pbl.nl
baarheid van openbaar vervoer. Kosten-batenanalyses vallen vaak negatief
                                                                Harlingen uit omdat
                                                                                Bron: PBL, gebaseerd op data uit 2019
daarin niet naar de bredere effecten wordt gekeken. Alleen kijken naar bbp,Heerenveen
                                                                            inkomenAssen
en reizigersaantallen geeft geen volledig beeld van de kwaliteit van leven in een regio                               Emmen
                                                                                    Emmeloord     Meppel                           Lage welvaart
en dit vormt daardoor meestal geen goede maatstaf voor investeringen.
                                                        Alkmaar
                                                                               Lelystad         Zwolle
Voor het project Lelylijn is nadrukkelijk gekozen voor een  bredere Almere
                                                         Haarlem    benadering, name-Almelo
                                                                  Amsterdam                      Deventer        Hengelo
lijk het inzichtelijk maken van brede welvaartsaspecten. Het principe    van brede
                                                                   Hilversum
                                                              Leiden                                                  Enschede
                                                                                            Apeldoorn
welvaart kijkt verder dan economische groei, namelijk
                                              Den Haag
                                                       ook naar   welzijn,
                                                            Utrecht
                                                                    Amersfoort gezond-
                                                                                                                                 Figuur 5.1 en 5.2
                                                                                           Arnhem
heid, milieu, sociale cohesie en de kwaliteit van de leefomgeving.
                                                       Rotterdam
                                                                   Deze benadering                                               Rangorde brede welvaart
                                                                                          Nijmegen
draagt bij aan het versterken van regio’s die nu achterblijven en's-Hertogenbosch
                                                                   zorgt ervoor dat                                              en OV-bereikbaarheid
                                                                                                                                 Nederlandse gemeenten
investeringen niet alleen naar de sterke economische
                                             Middelburg
                                                        gebieden Tilburg
                                                                 gaan.
                                                                                     Helmond
                                              Vlissingen                                             Venlo
                                                                              Eindhoven
                                                                                                                                                                                                                                Pag. 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>b. Definitie Brede Welvaart
                                                                                            De Friese paradox
Brede welvaart wordt gemeten aan de hand van verschillende dimensies en indica-
                                                                                            Bij gesprekken over Brede Welvaart komt vaak de zogenaamde ‘Friese paradox’
toren. In Nederland wordt dit vaak gedaan door de Monitor Brede Welvaart van het
                                                                                            ter sprake: Fryslân doet het economisch gezien minder goed dan landelijk het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Brede welvaart omvat de kwaliteit van leven
                                                                                            geval is, maar als gekeken wordt naar de ‘zachtere’ factoren dan zijn de inwoners
in het hier en nu, de effecten op toekomstige generaties en de invloed op mensen op
                                                                                            van Fryslân gelukkiger en gezonder dan de rest van Nederland. Dit lijkt een
andere plekken. Brede Welvaart omvat volgens het CBS de volgende acht thema’s:
                                                                                            paradox, omdat je in veel onderzoeken het tegenovergestelde ziet: meer
 1. Welzijn: tevredenheid met het leven en ervaren regie over het eigen leven.              economische welvaart betekent meer welzijn. Hoe kan Friesland zowel een
 2. Materiële welvaart: gemiddeld inkomen en consumptie.                                    lagere welvaart (een lager gemiddeld inkomen en een lager bruto binnen-
 3. Gezondheid: gezonde levensverwachting en mensen met overgewicht.                        lands product) hebben als een hoog welzijn?
    Arbeid en vrije tijd: tevredenheid werk en vrije tijd, arbeidsparticipatie,
 4.	
     werkloosheid, reistijd.                                                                Hiervoor worden meerdere verklaringen genoemd. Allereerst is dat de sociale
 5. Wonen: tevredenheid met en kwaliteit van woning.                                        samenhang, Mienskip. Mensen hebben meer contact met elkaar, er is meer
    Samenleving: vertrouwen, sociaal contact, inspraak, vrijwilligerswerk, normen
 6.	                                                                                       verenigingsleven, er zijn meer sociale verbanden. Een tweede factor is het
     en waarden.                                                                            landschap en de rust en natuur, waar mensen bovengemiddeld aan hechten.
 7. Milieu: hoeveelheid natuur, stikstofuitstoot, luchtkwaliteit, milieuproblemen.          En ten derde worden vaak de Friese identiteit, taal en cultuur aangehaald als
 8. Veiligheid: (on)veilig voelen, criminaliteit.                                           verbindende elementen, die mensen het gevoel geven ergens bij te horen.
                                                                                            De les is dat alleen een economische en cijfermatige benadering van welvaart
 Voor het onderzoek naar de Lelylijn zijn ook deze thema’s gebruikt.
                                                                                            onvoldoende is.
                                                    IE              IJN
                                                MIL
                                                                WE
                                                   U               LZ
                               VEI                                                     E
                                    LIG                                            IËL
                                                                               TER      T
                                       HE
                                           ID                                MA LVAAR
                                                                              WE
                                                          BREDE
                                                         WELVAART
                                                                        GE
                                             ING                           ZO
                                    N     LEV                                 N  DH
                               SAME                                                 EID
                                                                       &
                                                   EN              EID
                                                              ARB TIJD
                                                WO                JE
                                                   N          VRI
Figuur 5.3 De acht thema’s
van brede welvaart volgens
het Sociaal Planbureau
                                                                                                                                                                            Pag. 62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>c. Onderzoeksaanpak                                                                     internationale onderzoek naar de Lelylijn ook gekeken naar het effect van het verbete-
Om te ontdekken hoe de Lelylijn invloed kan hebben op de brede welvaart zijn er ver-    ren van de internationale verbinding via de Lelylijn op de Brede Welvaart.
schillende methoden gebruikt.                                                           Met de informatie uit al deze onderzoeken geeft dit hoofdstuk een overzicht van de
                                                                                        effecten op de Brede Welvaart als gevolg van de Lelylijn.
Participatieve Waarde Evaluatie (Raadpleging Lelylijn)
Ruim 11.000 mensen hebben meegedaan aan een enquête waarin zij konden aange-            Relatie Brede Welvaart en projectdoelstellingen
ven welke brede welvaartsthema’s voor hen belangrijk zijn. Deelnemers vonden de         Het onderzoek naar de brede welvaart staat niet op zichzelf. Het vergroten van de
volgende vijf zaken het meest belangrijk: een snelle verbinding, behoud van landschap   brede welvaart is een belangrijk opgave en zit daarom verweven in de hele projec-
en natuur, goed voor het milieu, meer werkgelegenheid en een sterkere economie.         taanpak van de Lelylijn. In de figuur op de volgende bladzijde wordt de relatie tussen
                                                                                        de thema’s van brede welvaart, de projectdoelstellingen van de Lelylijn en de opgaven
Een scenario-onderzoek onder inwoners                                                   inzichtelijk gemaakt.
CMO-STAMM en Planbureau Fryslân hebben een verdiepend brede welvaartson-
derzoek onder bewoners uitgevoerd. Hiervoor zijn elf workshops georganiseerd in         Niet elk thema is even belangrijk of de Lelylijn heeft er maar beperkt invloed op. Een
Leeuwarden, Groningen, Heerenveen, Drachten, Leek/Tolbert en Emmeloord. In totaal       investering in een spoorlijn is geen duizend dingen doekje. Het vergroten van de
namen 141 mensen deel, van scholieren en studenten tot werkenden en gepensio-           bereikbaarheid, verkorten van reistijd en het verbeteren van (de robuustheid van) het
neerden. De deelnemers gingen met elkaar in gesprek over wat de Lelylijn voor hen       nationale spoornnetwerk, dat is waar de Lelylijn direct invloed op heeft. Deze betere
zou betekenen. Zouden ze hun leven anders inrichten? Welke positieve en negatieve       bereikbaarheid leidt vervolgens tot het aantrekken van meer banen, woningen en
effecten verwachten ze op hun dagelijks leven? Gaan ze anders wonen, werken of stu-     voorzieningen en daarmee tot een grotere leefbaarheid in de regio. Tot slot is een goede
deren? Deze inzichten zijn waardevol om te begrijpen hoe mensen de brede welvaart       bereikbaarheid voor iedereen, dus ook voor niet-autobezitters, een randvoorwaarde
nu en in de toekomst verwachten te ervaren.                                             om mee te doen aan de samenleving. De Lelylijn draagt zo bij aan kansengelijkheid,
                                                                                        rechtvaardigheid en keuzevrijheid.
Overige onderzoeken                                                                     Aan de hand van de acht thema’s van brede welvaart worden de verwachte effecten,
In het kader van een programmatische samenwerking van TNO met het ministerie            direct en indirect, kwalitatief en kwantitatief, beschreven. Overall is de verwachting,
van Infrastructuur en Waterstaat is TNO samen met de VU aan de slag gegaan voor         van zowel de onderzoeken als de verwachtingen die mensen zelf uitspreken, dat de
het project Lelylijn om een aantal aspecten van brede welvaart kwantitatief in kaart te positieve effecten van de Lelylijn op de brede welvaart groter zijn dan de negatieve
brengen met behulp van een gecombineerd ruimtelijk economisch- en vervoersmodel.        effecten.
Het volledige onderzoek was niet op tijd gereed voor vaststelling door de Stuurgroep.
Voor de volledigheid is een korte beschrijving van de huidige stand van het onderzoek
aan het eind van dit hoofdstuk opgenomen.
                                                                                             Ruim 11.000 mensen hebben meegedaan
Daarnaast is er binnen de NOVEX-werklijn extra onderzoek gedaan naar de effecten op
de woningmarkt en de economie. Ook zijn er onderzoeken gedaan naar de effecten op
                                                                                             aan een enquête waarin zij konden aangeven
natuur en landschap. Het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven geeft inzicht in de        welke brede welvaartsthema’s voor hen
verbeterde bereikbaarheid als gevolg van de Lelylijn met informatie over de verbe-           belangrijk zijn.
tering van de bereikbaarheid (reistijden en reistijdwinsten). Tot slot is er binnen het
                                                                                                                                                                            Pag. 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>   Brede welvaartsthema’s                    Doelstellingen Lelylijn                                              Opgaven
    Arbeid en vrije tijd:   De Lelylijn als backbone van de versterking van de        • Economische kernen in Noordelijk Nederland zijn
    Balans werk en privé    economie van (Noordelijk) Nederland.                         onvoldoende verbonden met de rest van Nederland
                                                                                      • Dit remt innovatievermogen Noordelijk-Nederland
                                                                                      • Sterke internationale kennispositie van Noordelijk
                                                                                         Nederland wordt niet door Nederland benut
    Materiële welvaart:
  Inkomen en bezittingen
                            De Lelylijn als een snelle en rechtstreekse
                            betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk
                            Nederland en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden
       Samenleving:         – Lelystad), waarbij de bereikbaarheid in de Noordelijke  •K  wetsbaarheid: één verbinding zonder alternatief +
     Sociale cohesie en     regio’s verbetert en een betere verbinding met               flessenhals Meppel
       betrokkenheid        Duitsland mogelijk wordt gemaakt.                         • Lange reistijd, ‘Het Noorden is ver weg’
           Wonen:
Kwaliteit en betaalbaarheid
       van woningen         de Lelylijn zorgt voor een betere ontsluiting van de      •W  oningtekort ook in Noordelijk Nederland
                            huidige woningbouw en verwachte groei van de              • Ruimtetekort Randstad
                            woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van        • Verouderde woningen en buurten in Noordelijk Nederland,
                            de Lelylijn                                                  opgave relatief groot
           Welzijn:
   Geluk en tevredenheid
        Gezondheid:                                                                   •K  loof tussen rijk en arm / Randstad en regio groeit
                            de Lelylijn draagt bij aan het dichter bij elkaar brengen
     Fysieke en mentale     van de regio’s in Nederland.                              •M  inder keuze in wonen, werken en opleidingen in de regio
         gezondheid                                                                   • (Basis) voorzieningen op steeds grotere afstand
            Milieu:
 Kwaliteit van lucht, water
                                                                                      •G  roeiende vraag naar mobiliteit, keuzemogelijkheden in
          en natuur         de Lelylijn draagt bij aan het bevorderen van een           Noordelijk Nederland beperkt
                            duurzame vervoerswijze en kan daarmee een bijdrage        • Emmeloord en Drachten hebben geen station, hoge auto-
                            leveren aan de klimaatdoelen.                               afhankelijkheid
          Veiligheid:                                                                 • 26% van de mensen heeft geen auto of rijbewijs
 Gevoel van veiligheid en
         criminaliteit
                                                                                                                                              Pag. 64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>d. Verwachte effecten
De mogelijke effecten van de Lelylijn op de brede welvaart zijn hieronder per thema in kaart gebracht.
     I. Arbeid en vrije tijd                                                                 Negatieve effecten
                                                                                              -	Meer concurrentie: Lokale bedrijven kunnen te maken krijgen met meer concur-
Positieve effecten                                                                              rentie van nieuwkomers.
 -	Kortere reistijden: Mensen kunnen sneller reizen, wat tijd bespaart voor werk
    en vrije tijd. Dit kan de balans tussen werk en privé verbeteren. Dit verhoogt de            Verwachte aantal banen
    levenskwaliteit en arbeidsparticipatie.                                                        - Zonder Lelylijn: Verwachte groei van 62.000 banen tussen 2022 en 2050.
 -	Meer recreatiemogelijkheden: Betere verbindingen maken het makkelijker om                      -	Met Lelylijn: Extra groei van 30.000 tot 70.000 banen bovenop de verwachte
    vrijetijdsactiviteiten te ondernemen, zowel binnen als buiten de regio.                           groei zonder Lelylijn.
 - Behoud van talent: Jongeren en hoogopgeleiden blijven eerder in de regio als er
    meer kansen en voorzieningen binnen bereik zijn.
Negatieve effecten                                                                               III. Samenleving
 -	Drukte bij recreatie: Meer bezoekers van buitenaf kan leiden tot drukte bij lokale
    recreatieve voorzieningen.                                                               Positieve effecten
 -	Toename van lange-afstandspendel: Mensen kunnen verder van hun werk gaan                  -	Vitaliteit van dorpen en steden: Meer bewoners en activiteiten houden kernen
    wonen, wat mogelijk tot meer pendelverkeer leidt.                                           levendig.
                                                                                              -	Meer diversiteit: Instroom van nieuwe bewoners kan leiden tot een inclusievere
                                                                                                samenleving.
     II. Materiële welvaart
                                                                                              -	Rechtvaardigheid en vertrouwen: Bewoners ervaren het als oneerlijk dat in ‘hun’
                                                                                                regio minder wordt geïnvesteerd en dat eerdere beloftes niet zijn nagekomen. Een
Positieve effecten                                                                              investering in de Lelylijn is daarom in de ogen van inwoners uit Noordelijk Neder-
 -	Meer werkgelegenheid: De Lelylijn vergroot de toegang tot een bredere arbeids-              land en uit de rest van Nederland rechtvaardig en zal het vertrouwen in overheid en
    markt, wat kan leiden tot meer beschikbare (en passende) banen en inkomensgroei.            politiek vergroten.
 - Aantrekkelijk voor bedrijven: De regio wordt interessanter voor bedrijven om
    zich te vestigen, wat de economie versterkt.                                             Negatieve effecten
 -	Stimulans voor innovatie: Meer bedrijven en concurrentie kunnen innovatie be-             -	Verlies van dorpsgevoel: De komst van nieuwe mensen kan het gevoel van lokale
    vorderen.                                                                                   samenhang verminderen.
 -	Grotere arbeidsmarkt: Bedrijven kunnen makkelijker geschikt personeel vinden
    door een groter zoekgebied.
                                                                                                                                                                              Pag. 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>     IV. Wonen                                                                                V. Welzijn
Positieve effecten                                                                       Positieve effecten
 - Nieuwe woonmogelijkheden: De Lelylijn geeft mogelijkheden voor gebiedsontwik-         -	Meer kansen: De Lelylijn zorgt voor meer keuzevrijheid en kansen in opleidingen
    keling voor wonen en werken bij de halteplaatsen aan de Lelylijn, maar ook in            en banen. De reistijd voor studenten vanuit Emmeloord naar Groningen bedraagt
    verder gelegen kleinere kernen. Dit geeft meer keuzevrijheid bij het zoeken naar een     slechts 35 minuten via de Lelylijn. De huidige reistijd is 1,5 uur met de bus.
    woning.                                                                               -	Toegang tot voorzieningen: Mensen kunnen makkelijker gebruik maken van cul-
 - Waardestijging woningen: Bewoners met een koopwoning kunnen profiteren                   turele, sportieve en sociale voorzieningen. Dit geldt voor iedereen maar is extra van
    van de waardestijging van hun woning. De stijging van huizenprijzen verkleint de         belang voor jongeren, ouderen en mensen zonder rijbewijs of auto.
    verschillen in huizenprijzen in Nederland, waardoor zij makkelijk kunnen verhuizen.   - Verbondenheid met Nederland: Verbeterde verbindingen tussen steden en dor-
 -	Herstructurering: Waardestijging en bouwen in grotere dichtheden en volumes              pen vergroten de sociale cohesie en versterken het gevoel onderdeel te zijn van het
    zorgt voor een impuls voor de herstructureringsopgave (aanpak verouderde wonin-          hele land.
    gen en buurten). Dit zorgt voor meer leefbaarheid.
 -	Bescherming van natuur en landbouw: Door geconcentreerde bouw (verdichting           Negatieve effecten
    in plaats van uitbreiding) kan de druk op natuur en landbouwgrond verminderd          - Verlies van rust: Meer drukte kan ten koste gaan van de rust en ruimte die
    worden.                                                                                  mensen nu ervaren.
                                                                                          - Verandering in gemeenschap: De lokale identiteit en saamhorigheid kunnen
Negatieve effecten                                                                           onder druk komen te staan.
 -	Betaalbaarheid: Stijgende huizenprijzen kunnen het moeilijker maken voor lokale
    inwoners om een betaalbare woning te vinden.
 -	Verdringing: Bestaande bewoners kunnen verdrongen worden door nieuwkomers                 VI. Gezondheid
    met hogere inkomens.
                                                                                         Positieve effecten
     Aantal woningen
                                                                                          - Betere toegang tot zorg: De verbeterde bereikbaarheid en kortere reistijd maken het
         Zonder Lelylijn: Groei van 66.000 extra woningen (+18%) ten opzichte van
       -	
                                                                                             makkelijker om naar (specialistische) ziekenhuizen en andere zorginstellingen te gaan.
         huidige situatie.
                                                                                          -	Meer beweging: Mensen zullen vaker lopen of fietsen naar het station (in plaats
         Met Lelylijn: Extra groei tussen 55.000 en 115.000 woningen ten opzichte
       -	
                                                                                             van direct in de auto te stappen), wat goed is voor de gezondheid.
         van autonome ontwikkeling.
                                                                                         Negatieve effecten
                                                                                          -	Overlast tijdens de bouw: De aanleg van de spoorweg kan tijdelijke negatieve
                                                                                             effecten hebben op de lokale gezondheid door geluidsoverlast en vervuiling tijdens
                                                                                             de bouw.
                                                                                                                                                                             Pag. 66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                                                                                         e. Doelgroepen
     VII. Milieu
                                                                                         De klankbordgroep Brede Welvaart heeft de aanbeveling gedaan om de brede wel-
                                                                                         vaartseffecten voor verschillende doelgroepen in kaart te brengen. De ervaren brede
Positieve verwachtingen                                                                  welvaart verschilt namelijk per persoon en per levensfase.
 -	Duurzaam vervoer: De Lelylijn draagt bij aan bevordering van duurzame
    vervoersopties. Inwoners krijgen namelijk meer keuze en toegang tot collectief       Scholieren en Studenten:
    vervoer.                                                                             Scholieren en studenten maken veel gebruik van het openbaar vervoer voor hun
                                                                                         dagelijkse reis naar onderwijsinstellingen. Ze vormen een belangrijke groep omdat zij
Mogelijke negatieve verwachtingen                                                        de toekomstige beroepsbevolking vertegenwoordigen en hun mobiliteit en toegang tot
 -	Impact op natuur: De aanleg van spoorwegen heeft natuurgebieden en                   onderwijs directe invloed heeft op hun welzijn en toekomstige kansen.
    biodiversiteit, zoals versnippering van leefgebieden en verstoring van lokale
    ecosystemen.                                                                         Uitkomsten:
 -	Vervuiling tijdens de bouw: Er is een kans op milieuschade tijdens de bouwfase.      Scholieren en studenten verwachten over het algemeen veel positieve brede wel-
                                                                                         vaartseffecten van de Lelylijn. Vooral op het gebied van arbeid en vrije tijd, materiële
                                                                                         welvaart, en welzijn zijn ze positief. Wonen en veiligheid worden het meest negatief be-
                                                                                         oordeeld. Voor scholieren en studenten, de doelgroep waar velen nu nog niet zelfstan-
     VIII. Veiligheid                                                                    dig wonen, maar dat in de toekomst wel willen, zal dit een sterk negatief effect kunnen
                                                                                         hebben op de brede welvaart. Woningbouw zal zich (ook) moeten richten op starters in
Positieve effecten                                                                       de woningmarkt.
 -	Minder verkeersongelukken: Deelnemers aan het kwalitatieve onderzoek ver-
    wachten dat er relatief meer mensen met het openbaar vervoer zullen reizen door
    de komst van de Lelylijn wat leidt tot minder verkeersslachtoffers.
 -	Levendigheid rond stations: Meer activiteit kan het gevoel van sociale veiligheid
    verhogen.
Negatieve effecten
 - Risico op criminaliteit: Drukte rond stations kan ook leiden tot meer diefstal of
    vandalisme.
 -	Veiligheidsrisico’s tijdens bouw: De aanleg van de spoorlijn kan tijdelijke risico’s
    met zich meebrengen.
                                                                                                                                                                             Pag. 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Werkenden / Forensen:                                                                 Gepensioneerden:
Mensen in de werkzame leeftijd, hier opgenomen onder de noemer werkenden / fo-        Gepensioneerden hebben specifieke behoeften aan mobiliteit, vooral voor sociale
rensen, pendelen tussen hun woonplaats en werkplek, vormen een cruciale doelgroep.    contacten, toegang tot zorg en recreatie. Voor deze groep kan de Lelylijn bijdragen
De Lelylijn kan hun reistijd verkorten en de bereikbaarheid van werkgelegenheid       aan een betere toegang tot voorzieningen en sociale netwerken, wat hun algeme-
vergroten, wat kan leiden tot een betere balans tussen werk en privé en verhoogde     ne welzijn en kwaliteit van leven kan verbeteren.
arbeidsparticipatie.
Uitkomsten:                                                                           Uitkomsten:
Werkenden / forensen hebben voor alle aspecten van brede welvaart een positieve,      Gepensioneerden laten een iets kritischere houding zien. Deze doelgroep verwacht de
dan wel neutrale verwachting van de Lelylijn. Opvallend is dat effecten op wonen door meeste positieve effecten op het gebied van arbeid en vrije tijd en de samenleving, en
deze groep meer positief dan negatief worden verwacht. Een verklaring hiervoor zou    is vooral negatief over de effecten op wonen en het milieu.
kunnen zijn dat mensen in de werkzame leeftijd al een huis hebben gekocht, of in een
                                                                                      Planbureau Fryslân (2022) concludeerde in eerder panelonderzoek dat jongvolwassenen
huis wonen waar ze willen blijven wonen in de toekomst. De stijging van de huizen-
                                                                                      vaker positief zijn over de Lelylijn dan pensioengerechtigde inwoners. De verklaring
prijzen zal juist voor deze groep een positieve invloed hebben op de brede welvaart,
                                                                                      daarvoor is dat voor hen de te verwachten voordelen op het gebied van werk zwaarder
omdat mensen hun eigen huis in waarde zien stijgen.
                                                                                      wegen. Voor pensioengerechtigde leeftijdsgroepen wegen juist de te verwachten nadelen
                                                                                      op het gebied van natuur en gemeenschapszin zwaarder.
                                                                                                                                                                        Pag. 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Voorlopige uitkomsten ruimtelijk evenwichtsonderzoek TNO                               De voorlopige uitkomsten van dit onderzoek hebben sterke overeenkomsten met
in samenwerking met VU                                                                 de uitkomsten van eerdere MKBA-studies naar de Zuiderzeelijn (de voorloper van
                                                                                       de Lelylijn). Daarin wegen -voornamelijk economische- effecten in dichtbevolkte
Door TNO en VU is er een modellenonderzoek gedaan naar brede welvaartseffec-           gebieden zwaarder en worden OV-effecten vaak onderschat en levert daarmee
ten van de Lelylijn. Dit onderzoek heeft zich op kwantitatieve effecten gericht, zoals geen nieuwe beslisinformatie op. De vraag aan TNO was om inzicht te bieden in
huizenprijzen, verhuisbewegingen, aantal werkenden; aspecten die vooral econo-         de mogelijke bijdrage aan economische structuurversterking, kansengelijkheid en
misch van aard zijn.                                                                   brede welvaart in het Noorden.
Het samenvoegen van het ruimtelijk economische model en het vervoersmodel
is nieuw en het controleren (kalibreren) van de modeluitkomsten heeft langer           Om de welvaartseffecten in brede zin voor Noordelijk Nederland te onderzoeken,
geduurd dan verwacht. Het onderzoek was hierdoor niet op tijd gereed. Hieronder        is meer dan een economische en financiële benadering nodig. Bijvoorbeeld vragen
staat in het kort een aantal voorlopige resultaten.                                    over de sociale veiligheid, het subjectieve welzijn, het wegen van verdelingseffecten,
                                                                                       rechtvaardigheid en kansengelijkheid. Om daar antwoord op te kunnen geven, is
Als gevolg van de reistijdwinst trekken (vooral) de halteplaatsen langs de route       een andere (investerings-)logica nodig conform Elke Regio Telt. Dit is een andere
mensen en banen aan, waardoor positieve effecten ontstaan in die gebieden. De          aanpak dan nu door TNO gevolgd is.
effecten zijn het grootst in de Noordoostpolder, in Zuidoost-Fryslân en in en rond-
om de stad Groningen. Echter, in andere delen van Nederland vertrekken mensen          De Stuurgroep Lelylijn heeft op 25 oktober 2024 geconcludeerd dat er voldoende
en banen, wat daar voor negatieve effecten kan zorgen. De bereikbaarheid van           beslisinformatie is voor het Bestuurlijk Overleg MIRT op 6 november 2024. De mo-
banen en voorzieningen neemt toe voor inwoners van Noordelijk Nederland door           delanalyse van TNO/VU wordt daarom niet verder afgerond. In een volgende fase
het toevoegen van extra bereikbaarheid per openbaar vervoer.                           zal worden gekeken op welke onderdelen mogelijk nog vervolgonderzoek nodig is.
Het model voorspelt ook hogere huizenprijzen in Noordelijk Nederland. Dit is over-
wegend positief voor huizenbezitters en maakt de verschillen op de woningmarkt
met de rest van het land kleiner, maar kan nadelig zijn voor mensen met lagere
inkomens en starters. In het model wordt de aanname gedaan de Lelylijn groten-
deels te financieren door extra belastingen te heffen. Dit zorgt ervoor dat er een
negatief effect is voor gebieden die niet profiteren van de betere bereikbaarheid en
verkleint de positieve effecten voor Noordelijk Nederland.
                                                                                                                                                                       Pag. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>6 | INTERNATIONAAL
                   Pag. 70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>6. Lelylijn Internationaal                                                           1. Het verbeteren van de interregionale verbinding Groningen-Bremen (figuur 6.1,
                                                                                        Wunderline plus);
Naast het versterken van binnenlandse en regionale verbindingen kan de Lelylijn gaan
                                                                                     2. De Lelylijn als schakel in het Noordwest-Europese spoornetwerk (zie figuur 6.2) en
functioneren als onderdeel van een internationaal netwerk van spoorverbindingen en
                                                                                        de kansen voor de verbetering van de as Parijs-Brussel-Amsterdam, via Groningen-
bijdragen aan het verbeteren van de verbinding met Duitsland. De Lelylijn is in 2024
                                                                                        Bremen-Hamburg, en verder richting Kopenhagen-Scandinavië.
opgenomen in het uitgebreide TEN-T-netwerk. In dit hoofdstuk wordt het onderzoek
naar de internationale component van de Lelylijn toegelicht.
a. Opgave grensregio’s en de internationale verbinding
De grensregio's aan beide zijden van de Nederlands-Duitse grens kampen met verge-
lijkbare problemen. Ze zijn dunbevolkt en hebben te maken met vergrijzing en weg-
trekkende jongeren. Beperkte economische kansen, voornamelijk MKB en industrie,
en een tekort aan goed openbaar vervoer dragen bij aan deze uitdagingen. Bedrijven
vinden moeilijk personeel en opleidingsplaatsen blijven onbezet. Dit betekent dat de
verbetering van de internationale verbinding bij moet dragen aan:
  -	‘blijverschap’, voor jongeren en starters op de arbeidsmarkt,
  -	versterking van nieuwe economische sectoren,
  -	het aantrekken van mensen en gezinnen van buiten, om zich te vestigen, voor                                                                       Figuur 6.2
     recreatie, stages en werk.                                                                                                                        Noord-West
                                                                                                                                                       Europese
Er is in het Internationale Lelylijn onderzoek op twee schaalniveaus gekeken naar de                                                                   spoorkaart
verbetering van de internationale verbinding:
                Figuur 6.1 Tracé Groningen - Bremen
                                                                                                                                                                      Pag. 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Voor beide is het effect op de brede welvaart in beeld gebracht, waarbij vooral naar  Rechtstreekse verbindingen Amsterdam-Groningen-Bremen met
het effect op de regionale brede welvaart is gekeken, omdat daar de opgave het        snelheidsverhogingen
grootst is.
                                                                                       -	Bij een snelheidsverhoging naar 160 km/uur neemt het aantal reizigers op de
                                                                                          as Amsterdam-Groningen-Bremen toe. De internationale Lelylijn-corridor wordt
                                                                                          daarmee belangrijker voor langeafstandreizigers. Het aantal jaarlijkse reizigers stijgt
    De Wunderline: de schakel tussen Groningen en Bremen
                                                                                          naar ongeveer 1 miljoen, ofwel 3.000 reizigers per dag. Vooral de verbindingen
    De Wunderline is de huidige internationale verbinding tussen Groningen en             tussen Groningen en Hamburg en tussen Amsterdam en Bremen profiteren.
    Bremen. Deze spoorlijn wordt stapsgewijs verbeterd waarbij als eerste stap de
    spoorverbinding tussen Groningen en Leer hersteld wordt, met als belangrijk        -	Met een snelheid van 200 km/uur groeit het aantal reizigers verder naar zo'n 2,5
    onderdeel de herbouw van de Friesenbrücke. In 2025 zal de reistijd tussen Gro-        miljoen per jaar, circa 7.500 reizigers per dag. De verbinding tussen de Randstad
    ningen en Bremen worden verkort van 2 uur en 43 minuten naar 2 uur en 26              en Noord-Duitsland wordt aantrekkelijker. Ook reizigers tussen België (Antwerpen
    minuten. Een verdere versnelling naar 2 uur en 11 minuten is gepland binnen           en Brussel) en Noord-Duitsland (Bremen en Hamburg) gaan meer gebruikmaken
    het project Wunderline, mits aanvullende financiering wordt gevonden.                 van deze route.
                                                                                       -	Bij een hogesnelheidslijn van 300 km/uur stijgt het aantal reizigers naar onge-
                                                                                          veer 3,5 miljoen per jaar, zo'n 10.000 reizigers per dag. De route wordt dan een
                                                                                          volwaardig onderdeel van het internationale hogesnelheidsnetwerk, dat ook reizi-
b. Verwachte reizigersaantallen                                                           gers aantrekt tussen Parijs en Londen naar Noord-Duitsland en verder.
Huidige situatie
De huidige verbindingen tussen de Randstad en Berlijn, Bremen en Hamburg zijn snel-   c. Kosten
ler en aantrekkelijker via Twente dan via Groningen. Jaarlijks maken ongeveer 100.000 Op basis van de uitgevoerde quickscan zijn de benodigde investeringen als volgt:
langeafstandsreizigers gebruik van de route van Groningen naar Bremen of Hamburg,
wat neerkomt op zo'n 300 reizigers per dag.                                            •	160 km/uur: Extra investeringen van €3,5 miljard voor het traject Groningen-Bre-
                                                                                          men, waarvan de helft in Nederland.
                                                                                       •	200 km/uur: Ongeveer €9 miljard voor nieuwe infrastructuur, deels in Nederland.
                                                                                       •	300 km/uur: Tot €15,5 miljard (waarvan ruim een derde in Nederland) voor een
                                                                                          volledig nieuwe spoorlijn van Groningen (Onnen) tot Bremen, exclusief de kosten
                                                                                          voor de Lelylijn zelf. Het is hierbij ook noodzakelijk om de Lelylijn als 300 km/uur uit
                                                                                          te voeren, wat ook extra kosten met zich meebrengt.
                                                                                      Invloed op goederenvervoer
                                                                                      De impact van de Lelylijn op het goederenvervoer is beperkt. De huidige goederenlij-
                                                                                      nen in Noord-Nederland worden weinig gebruikt voor goederen en er is weinig groei
                                                                                      voorzien. Capaciteitsknelpunten zullen niet, tot zeer beperkt, worden verminderd.
                                                                                                                                                                            Pag. 72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>d. Brede welvaart: effect op de regio
Het verbeteren van de treinverbindingen heeft een directe invloed op de brede wel-                 pen en het onderlinge vertrouwen. De totale hoeveelheid kapitaal moet gelijk blijven of
vaart in de grensregio's. In het onderzoek Lelylijn Internationaal wordt het effect op de          groeien om ook in de toekomst voldoende brede welvaart te creëren.  
brede welvaart in kaart gebracht aan de hand van vier soorten ‘kapitaal’. Het menselijk
                                                                                                   In onderstaande tabel wordt per 'kapitaal', op regionaal en internationaal niveau, kort
kapitaal omvat gezondheid, arbeid en opleiding. Economisch kapitaal betreft infra-
                                                                                                   benoemd welke brede welvaartseffecten te verwachten zijn naar aanleiding van de
structuur, technologie en kenniskapitaal. Natuurlijk kapitaal bestaat uit natuur, milieu
                                                                                                   treinverbinding Groningen – Bremen.
en grondstoffen. Tot slot omvat sociaal kapitaal de sociale verbanden, gemeenschap-
                                                                            Internationale Lelylijn
  Kapitaal        (Inter)Regionale lijn
                                                                            Internationaal effect                                    Regionaal effect
                                                +                                                       +/o                                                      o/-
                  Betere bereikbaarheid van werk, zorg en onderwijs.        Nationale voorzieningen beter verbonden, maar            Regio profiteert niet mee door lage dynamiek en grote
  Menselijk       Stimulering van gezonde mobiliteit (lopen en fietsen naar meerwaarde buiten Groningen beperkt.                     afstanden.
                  stations).                                                                                                         Contrasten worden groter en ongelijkheid stad-regio
                  Overlast (geluid en trillingen) bij opwaardering van het                                                           neemt toe.
                  bestaande traject naar 160 km/uur.
                                                +                                                       +/o                                                      o/-
                  Versterkte samenwerking tussen zorginstellingen en        Kleinere steden en regio’s profiteren van betere         In de regio’s kan zelfs een negatief effect optreden:
                  universiteiten.                                           verbindingen. Vooral rondom Groningen, verder            Economische kerngebieden concentreren zich rond de
  Economisch
                  Betere match tussen werkgevers en werknemers.             beperkt.                                                 internationale knooppunten (mogelijk ten koste van de
                  Economische specialisatie en samenwerking.                                                                         regio).
                  Positief agglomeratie-effect Emden-Leer-Papenburg.
                                               +/-                                                      +/o                                                      o/-
                  Betere ontsluiting van natuur- en recreatiegebieden.      Internationale treinverbindingen als alternatief         Potentieel negatief effect door een nieuwe doorsnijding
  Natuurlijk      Stimulering van duurzaam toerisme.                        luchtvaart (effect mogelijk kleiner dan via Osnabrück)   en milieuhinder.
                  Mogelijkheid om toegang tot groen te verbeteren, mits
                  infrastructuur goed wordt ingepast.
                                                +                                                        +                                                        -
                  Verbeterde verbinding van gemeenschappen, meer            M.n. de stad Groningen profiteert en gaat van perifeer   Draagt niet bij aan regionale opgaven, door contrasten
  Sociaal         blijverschap.                                             naar centraal gelegen in het HLS-net                     in bereikbaarheid en dynamiek kan verdere ontgroening
                  Aantrekken mensen van buitenaf.                                                                                    optreden.
                  Meer kansen voor ontplooiing.
                                                                                                                                                                                           Pag. 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>e. Conclusies
Uit het onderzoek Lelylijn Internationaal valt het volgende te concluderen:
    -	Het verbeteren van de interregionale verbinding tussen Groningen en Bre-              Er liggen kansen vanuit Groningen richting Brussel en Parijs. De vervoer-
                                                                                           -	
       men is het meest kansrijk. Een regionale lijn tussen Groningen, Leer, Olden-          waarde lijkt op dat traject interessant en hier zal in de vervolgfase aandacht aan
       burg en Bremen ondersteunt de brede welvaart aan beide zijden van de grens.           besteed moeten worden. Dat komt grotendeels omdat de infrastructuur er al ligt
       Er is reizigerspotentieel voor deze regionale verbinding (10 keer meer reizigers      en je een nieuwe rechtstreekse verbinding maakt.
       dan nu). Daarvoor zijn verdere investeringen in de Wunderline nodig.
                                                                                             Algemeen: Investeren in de regionale verbinding tussen Groningen en
                                                                                           -	
    -	Een snelle internationale lijn, zonder stops in kleinere plaatsen, heeft voor-        Bremen biedt meer voordelen voor de brede welvaart in de grensregio dan
       alsnog minder meerwaarde voor de regio. Het reizigerspotentieel is lager dan          een snelle internationale lijn zonder tussenstops. Een focus op interregionale
       in de Lelylijn zelf en regionale knooppunten worden overgeslagen. Plaatsen als        versterking draagt bij aan duurzame economische ontwikkeling, betere bereik-
       Leer, Bad Nieuweschans en Winschoten profiteren niet. Afstanden zijn te groot;        baarheid en behoud van werkgelegenheid en inwoners.
       onderlinge relaties te zwak. Dat geeft het risico op regionale verschuiving. Jonge-
       ren en werkgelegenheid trekken nog meer naar Groningen of Bremen. Dit kan de
       brede welvaart in tussenliggende regio's negatief beïnvloeden.
    - Er zijn beperkte voordelen van een internationale verbinding op nationale
       schaal. Voor Groningen is er enige winst richting Bremen, maar de impact op
       steden als Amsterdam en Hamburg is klein. De route via Osnabrück blijft sneller
       voor reizen tussen de Randstad en Hamburg en vice versa. Alleen bij snelheden
       van 200-300 km/uur is de route via Groningen sneller dan via Osnabrück. Dit
       vereist wel forse investeringen: €9 miljard voor 200 km/uur, tot €15,5 miljard
       voor 300 km/uur. Dit is exclusief de kosten voor de Lelylijn tot en met Groningen.
       Desondanks lijkt een betere internationale verbinding op de lange termijn een
       logische vervolgstap, ook om vliegverkeer binnen Europa terug te dringen.
                                                                                                                                                                           Pag. 74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>7 | OMGEVINGSMANAGEMENT EN PARTICIPATIE
                                        Pag. 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>     Wij delen openlijk onze zoektocht                                                                                                Een greep uit wat                       6                      2
     In december 2022 zijn we gestart met het onderzoek naar de Lelylijn. Ons uitgangs-                                               we organiseerden                   congressen               bustours
     punt bij het onderzoek was: wij delen openlijk onze zoektocht. We betrokken inwoners,
     organisaties en deskundigen. Op allerlei manieren haalden we in achttien maanden
     kennis, input, meningen en aandachtspunten op. Dit deden we op
     verschillende manieren, van congressen en maakdagen, tot social                                                          8                      35                      13                      6
                                                                                                                                                                       ontwerpateliers
     media en jongerenbijeenkomsten. Om een indruk te geven, zie je                                                                                                                              provinciale
                                                                                                                          maakdagen           collegebezoeken           Alternatieven-
                                                                                                                                                                                                  oploopjes
                                                                                                                                                                          onderzoek
     op deze pagina in vogelvlucht wat we hebben gedaan.
                                                                                                                              4                       8                       4                     15
                                                                                                                     overleggen met de                                 sessies met het
                                                                                                                                                                                               bijeenkomsten
                                                                                                                          Adviesraad            natuursessies         Wetenschappelijk
                                                                                                                                                                                                met jongeren
                                           11.000                                 25                                        Lelylijn                                      Adviesteam
                                             inwoners                        gemeenten
     Met wie gingen
                                                                                                                            10                       10                       4                     10
                                                                                                                          bestuurlijke       bezoeken aan regio-
     we allemaal in                               3                                  6                                informatiebijeen-      nale samenwerkings-
                                                                                                                                                                           oploopjes
                                                                                                                                                                           Den Haag
                                                                                                                                                                                                   thema
                                                                                                                                                                                                werksessies
                                             ministeries                      provincies                                   komsten                 verbanden
     gesprek?
     We betrokken een
     brede doelgroep,                             6                              200                                          7                       8                       4
                                                                                                                         focusgroepen         Raads-, Staten- en        bijeenkomsten
                                           waterschappen               volksvertegenwoordigers
     onder andere:                                                                                                           Brede                commissie-            met klankbord-
                                                                                                                           Welvaart             vergaderingen               groepen
Advies en kennis van deskundigen
Om te onderzoeken wat de meerwaarde van de Lelylijn is, bundelden we de kennis en ervaring van verschillende
deskundigen en organisaties. Zo betrokken we onder andere deskundigen en medewerkers van:                                                         In beeld
                                                                                                                                                  We waren tijdens het onderzoek op allerlei manieren
. ProRail.   .Rijkswaterstaat.   .Dienst Cultureel Erfgoed.      .TenneT.      .Initiatiefgroep Lelylijn.     .Groningen Seaports.
                                                                                                                                                  in beeld in de media. Zo verschenen in totaal bijna 100
. Kracht van het Noorden.      .VNO NCW.        .MKB-Noord.    .Philips Drachten.        .Horizon Flevoland.       .UMCG.      .NS.               krantenberichten in diverse kranten en 75 social media
. Bouwend Nederland.       .Rover.      .TU Delft.  .NHL Stenden.      .NOM.       .Arriva.    .Natuur & Milieufederatie.                         berichten van de Lelylijn en 750 over de Lelylijn en
. Noorderpoort      .Federatie Mobiliteitsbedrijven Nederland (FMN).         . It Fryske Gea.      . Airport Eelde     .LTO Noord.                verschenen er 15 nieuwsbrieven.
.Rijksuniversiteit Groningen.      ..Studenten Adviescommissie       .Oude Riet        .Bernlef.     .Het Flevo landschap.
. ANWB.    .Economic Board Noord Nederland.            .Firda.
                                                                                                                                                                                                       Pag. 76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>7. O mgevingsmanagement en participatie:                                              c.	2e helft 2023: Betrekken bestuurders en verwerken input
    Dialoog met de omgeving                                                                 raadpleging
                                                                                       In de tweede helft van 2023 is een eerste ronde bestuurlijke informatiebijeen-
a. Wat hebben we gedaan?                                                               komsten gehouden. Hierbij zijn de resultaten van de Lelylijn raadpleging gedeeld met
Tijdens het onderzoek naar de Lelylijn is er veel interactie geweest met de omgeving,  bestuurders en volksvertegenwoordigers, net als de eerste mogelijke Lelylijn-alterna-
zoals het overzicht op de vorige pagina laat zien. Er is nog geen sprake van het daad- tieven en de verkennende ‘Houtskoolschets voor het Ontwikkelperspectief’.
werkelijk ontwerpen of aanleggen van de Lelylijn, maar dit gecombineerde MIRT- en
NOVEX-onderzoek is wel een eerste stap op weg daarnaar toe. Het aanleggen van de       Naar aanleiding van de uitkomsten van de raadpleging Lelylijn zijn in oktober 2023
Lelylijn, met bijbehorende woningbouw en economische ontwikkeling, is een groot-       de projectdoelstellingen aangescherpt door de Stuurgroep. De vele opmerkingen en
schalige aanpassing in de ruimtelijke omgeving. Daarom zijn in deze vroege fase zo     suggesties die zijn gedaan door de deelnemers aan het onderzoek zijn meegegeven als
veel mogelijk betrokkenen geraadpleegd, inwoners, (potentiële) reizigers, maatschap-   input voor het ruimtelijke onderzoek, het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven, het
pelijke organisaties, bedrijven en (regionale) overheden.                              onderzoek naar brede welvaart en het internationale onderzoek. Tenslotte zijn de zor-
                                                                                       gen over landbouw en natuur en de inbreng van jongeren in het onderzoek aanleiding
Doel van al deze contacten en activiteiten was het ophalen van kennis en informatie    geweest om in 2024 met deze partijen nader in gesprek te gaan.
en het delen van onze (tussen)resultaten. Met de inbreng uit al deze gesprekken,
bijeenkomsten en de raadpleging Lelylijn zijn de resultaten van het onderzoek verrijkt
en hebben we een goed beeld gekregen van de belangen en aandachtspunten in de
omgeving van de Lelylijn. Hieronder een korte schets wat de afgelopen twee jaar is     ‘ De Lelylijn is belangrijk voor wat meer
gedaan.
                                                                                          reuring in onze regio; meer banen, meer
b. 1e helft 2023: Raadpleging Lelylijn en ophalen gebiedskennis
                                                                                          woningen, meer jongeren die blijven in
Bij de start van het MIRT-onderzoek hebben 11.000 inwoners van (Noordelijk) Neder-
                                                                                          plaats van wegtrekken.’
land zich uitgesproken over de doelstellingen, kansen, bedreigingen en alternatieven
                                                                                            - Quote deelnemer PWE
voor een betere spoorverbinding binnen Noordelijk Nederland en van en naar de
Randstad. Een belangrijke uitkomst van deze raadpleging was dat inwoners van heel
Nederland een forse investering van belastinggeld acceptabel vinden als de Lelylijn
veel tijdwinst oplevert. Volgens de deelnemers moet de Lelylijn een snelle verbin-
ding zijn, die rekening houdt met de natuur, goed is voor het klimaat, de econo-
mie versterkt en banen dichterbij brengt.
                                                                                                                                                                        Pag. 77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>d.	1e helft 2024: Adviesraad Lelylijn, Landbouw & Natuur, Jongeren                     standpunten van jongeren te vergelijken met die van andere groepen. Hieruit bleek
    en focusgroepen Brede Welvaart                                                      het volgende:
Adviesraad Lelylijn, Landbouw & Natuur, Jongeren en focusgroepen Brede Welvaart           -	Jongeren zien meer voordelen van de Lelylijn t.o.v. andere leeftijdsgroepen;
In het tweede jaar van het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn zijn we meer concreet        -	Jongeren hechten aan een betere bereikbaarheid en benadrukken het belang van OV;
in contact getreden met het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en specifieke    -	Jongeren willen de kloof tussen het Noorden en de rest van Nederland kleiner maken;
doelgroepen als jongeren, landbouw en natuurorganisaties.                                 -	Jongeren benadrukken het belang van snelle besluitvorming, transparante burger-
                                                                                             participatie en toekomstgerichte keuzes.
Aangezien een belangrijke doelstelling van de Lelylijn economische structuurversterking
voor (Noordelijk) Nederland is, zijn verschillende vertegenwoordigers van het bedrijfs-
leven gevraagd om in de Adviesraad Lelylijn plaats te nemen. Ook maatschappelijke
organisaties, zoals landbouw- en natuurorganisaties, onderwijs- en zorginstellingen, en
                                                                                                       ‘ Ik wil graag in de regio blijven wonen maar bijna
openbaar vervoer aanbieders zijn uitgenodigd in de Adviesraad. De meeste genodig-
den hebben hier ook gevolg aan gegeven. Zij konden zo zelf aangeven wat hun belang                        alle banen voor mij zijn in Utrecht of verder.’
is, wat zij wel of niet aan een Lelylijn kunnen hebben en reacties geven op de onder-
                                                                                                            - Quote jongere
zoeksresultaten. Onze producten werden hierdoor beter en meer gedragen. De
Adviesraad is in 2024 vier keer bij elkaar gekomen.
                                                                                        In gesprekken met natuur- en landbouworganisaties zijn verschillende aandachts-
                                                                                        punten meegegeven. Zowel vanuit de agrarische sector, als vanuit natuur- en water-
                                                                                        belangen komt het signaal om op gebiedsniveau aan de slag te gaan. De Lelylijn wordt
                                                                                        hier vooral als een bedreiging gezien vanwege de ruimte die er voor een Lelylijn nodig
               ‘ Voor het aantrekken van talent is de Lelylijn                         is. Natuurorganisaties erkennen dat de trein duurzamer is dan de auto en dat daarom
                 hard nodig, vaak wordt een baan nu afgezegd                            investeringen in het openbaar vervoer nuttig zijn, maar hebben moeite met de mogelij-
                 omdat de partner het te ver weg vindt.’                                ke aantasting van het landschap. In het gesprek met landbouworganisaties is ingegaan
                                                                                        op het nut van een Landbouw Effect Rapportage voor de volgende fase.
                   - Quote deelnemer Adviesraad
De aanleg van de Lelylijn zal pas op zijn vroegst rond 2040 starten. De jongeren van nu
zijn dan de gebruikers, daarom zijn jongeren actief bevraagd tijdens verschillende
                                                                                                        ‘ Voor wie doen we dit? Onze kracht zit in water,
soorten bijeenkomsten. Zo zijn presentaties verzorgd voor scholieren, waarna zij
discussieerden over het belang van de Lelylijn. Daarnaast namen jongeren deel in de
                                                                                                           rust, ruimte, erfgoed en het platteland.’
focusgroepen Brede Welvaart en is de Studenten Advies Commissie (SAC) uit Groningen
                                                                                                             - Quote deelnemer Adviesraad
gevraagd om de standpunten van jongeren over de Lelylijn verder te onderzoeken.
Dit hebben zij gedaan op basis van de uitkomsten van de Lelylijn raadpleging door de
                                                                                                                                                                           Pag. 78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Focusgroepen Brede Welvaart                                                         e. 2e helft 2024: Delen resultaten en ophalen aanbevelingen
De Lelylijn is meer dan een spoorverbinding. De lijn moet niet alleen bijdragen aan Eind 2024 zijn de onderzoeken afgerond en de onderzoeksresultaten opgeleverd
economische versterking en verbetering van bereikbaarheid, maar aan de totale brede in opmaat naar besluitvorming over het vervolg. De belangrijkste resultaten zijn in
welvaart in Noordelijk Nederland. Daarom zijn we over brede welvaart het gesprek    september en oktober 2024 gepresenteerd aan colleges, volksvertegenwoordigers en
aangegaan met inwoners uit de noordelijke regio’s. In hoofdstuk 5 Brede Wel-        de Adviesraad Lelylijn. De reacties die zijn opgehaald in deze laatste maanden worden
vaart zijn de uitkomsten van deze gesprekken weergegeven. De deelnemers aan deze    meegegeven aan de bestuurders in de Stuurgroep Lelylijn ten behoeve van de besluit-
zogeheten ‘focusgroepen brede welvaart’ waardeerden het om op deze manier met       vorming over het vervolg van de Lelylijn.
elkaar in gesprek te gaan. Sommige deelnemers gaven aan nieuwe inzichten te hebben
opgedaan, anderen gaven aan in een vervolgfase graag opnieuw mee te praten, bij-
voorbeeld over routes en stationslocaties.
Tot slot is in het eerste half jaar van 2024 opnieuw een ronde met bestuurlijke                ‘ Brede welvaart is meer dan een wandeling in het
gesprekken en bestuurlijke informatiebijeenkomsten gehouden. Bestuurders
                                                                                                  bos. Investeringen in mensen en in verbindingen
hebben gereageerd op de ‘Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief Lelylijn’ en
hebben kennisgenomen van de eerste resultaten van het onderzoek naar de Lely-                     zijn nodig.’
lijn-alternatieven en de resultaten van de hierboven beschreven focusgroepen brede
                                                                                                    - Quote deelnemer Adviesraad
welvaart.
‘ Ik dacht dat de Lelylijn vooral een
   snelle trein naar de Randstad was,
   maar ik zie nu dat de Lelylijn ook
   de bereikbaarheid binnen de regio
   enorm verbetert.’
     - Quote deelnemer focusgroep Brede Welvaart
                                                                                                                                                                      Pag. 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Uit de dialoog met de omgeving
In de vele gesprekken met bestuurders, volksvertegenwoordigers, organisaties           •	De vervlechting van de Lelylijn in de landelijke dienstregeling kan de baten
en bewoners is informatie opgehaald. Hieronder een selectie van aandachts-                voor heel Nederland, inclusief de Randstad, versterken. Dit is iets om in de
punten, zorgen en kansen die zijn benoemd in deze gesprekken en die in de                 volgende fase goed uit te zoeken.
vervolgfase aandacht behoeven.
                                                                                       •	Zorg ervoor dat de ontwikkelingen rondom de 380 kV en de uitbreidings-
                                                                                          plannen van Defensie de Lelylijn volgens het Bundelingsalternatief, met
  •	Vanuit de agrarische sector, natuurorganisaties en waterschappen komt het
                                                                                          bijbehorende gebiedsontwikkeling, niet belemmeren.
     signaal om op gebiedsniveau aan de slag te gaan met de verdere uitwerking
     van de Lelylijn. Dit om de vele opgaven met elkaar in samenhang te bekij-         •	Start de volgende fase opnieuw met een online raadpleging. Hiermee werd
     ken. Denk aan water en bodem sturend, opgaven in het landelijk gebied,               breed informatie gekregen over (mogelijke) initiatieven en ideeën uit de om-
     natuurontwikkeling en Natura2000 gebieden en inpassing in het landschap.             geving. Ook de Omgevingswet vraagt om een duidelijke rol van participatie
                                                                                          en breed ophalen van ideeën en initiatieven.
  •	Het onderliggende openbaar vervoer en hoe dit te behouden, en met de
     LelyLijn te versterken, is belangrijk voor zowel dicht bij de Lelylijn als verder •	Er is in korte tijd veel informatie opgehaald en op verschillende manieren
     weg gelegen kernen.                                                                  verwerkt en/of vastgelegd. Maak hiervan gebruik in de volgende fase.
  •	Belangrijk is dat de Lelylijn niet alleen een snelle, en directe, verbinding met
     de Randstad is, maar ook binnen de regio de bereikbaarheid verbetert. Door
     stations te realiseren in plaatsen die nu niet aan het spoor liggen, kunnen
     nieuwe verbindingen en kortere reistijden worden gerealiseerd.
           ‘ Alzijdige ontsluiting van Flevoland is belangrijk.
             Inwoners van Noord-Flevoland kunnen nu heel
             veel niet.’
               - Quote deelnemer Adviesraad
                                                                                                                                                                       Pag. 80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>8 | CONCLUSIES
               Pag. 81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>8. Conclusies
Hieronder zijn de conclusies opgenomen vanuit de Lelylijn-onderzoeken, gekoppeld aan de doelstellingen van het project.
De resultaten van de onderzoeken zijn samengevat in de tabel in paragraaf b.
a. Doelstellingen, opgaven, bijdrage Lelylijn
           Doelstelling 1: de Lelylijn als backbone van de versterking                     zijn positief en breed, relatief klein, maar niettemin voor Noordelijk Nederland en voor
           van de economie van (Noordelijk) Nederland.                                     Nederland wel van betekenis.
• Betere aansluiting op het economisch netwerk: Versterkt de verbinding met de
                                                                                                  Doelstelling 2: de Lelylijn als een snelle en rechtstreekse
  rest van Nederland. Positieve agglomeratie-effecten door meer concentratie en
                                                                                                  betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland
  bedrijvigheid, vooral in de steden langs de Lelylijn.
• Kortere reistijden: Mensen kunnen sneller reizen, wat tijd bespaart voor werk en
                                                                                                  en de Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad), waarbij
  vrije tijd. Dit verhoogt levenskwaliteit en arbeidsparticipatie.                                de bereikbaarheid in de Noordelijke regio’s verbetert en een
• Meer werkgelegenheid: Vergroot toegang tot een bredere arbeidsmarkt, leidt tot                 betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt.
  meer banen en inkomensgroei.
• Aantrekkelijk voor bedrijven: Regio wordt interessanter voor vestiging van bedrijven, • Tweede toegangspoort naar Noordelijk Nederland: Vermindert kwetsbaarheid van
  versterkt de economie.                                                                   huidige verbindingen.
• Stimulans voor innovatie: Meer bedrijven en concurrentie bevorderen innovatie.        • Fors kortere reistijd: Tot ruim 45 minuten sneller tussen Randstad en Groningen/
• Grotere arbeidsmarkt: Bedrijven kunnen makkelijker geschikt personeel vinden door       Leeuwarden.
  een groter zoekgebied.                                                                 • Verbeterde regionale verbindingen: Bijvoorbeeld Drachten-Groningen van 45 naar
• I mpuls voor campusontwikkeling: Groei van economische clusters en behoud van talent.   13 minuten.
• Behoud van talent: Jongeren en hoogopgeleiden blijven eerder in de regio wonen en     • Meer recreatiemogelijkheden: Makkelijker ondernemen van vrijetijdsactiviteiten
  werken met meer kansen en voorzieningen.                                                 binnen en buiten de regio.
• Stimulans voor toekomstgerichte sectoren: Water, gezondheid, circulariteit, maak-     • Betere toegang tot zorg en voorzieningen: Snellere reistijden naar ziekenhuizen,
  industrie, agrofood en landbouw.                                                         onderwijsinstellingen en andere voorzieningen.
• Verwachte groei van banen: Extra groei van 30.000 tot 70.000 banen bovenop de         • Emmeloord en Drachten op het spoornetwerk: Nieuwe stations versterken deze
  autonome groei van 62.000 banen tussen 2022 en 2050, in een situatie met gebieds-        plaatsen als groeikernen.
  ontwikkeling.                                                                          • Internationale verbindingen: Verbeterde connecties met Duitsland - Scandinavië
• Meer economische diversiteit en toekomstbestendigheid: Noordelijk Nederland             (noordoosten) en België - Frankrijk (zuiden) worden mogelijk gemaakt.
  wordt aantrekkelijker als vestigingsplaats voor bedrijven en instellingen.             • Aantrekken van talent en studenten: Verbindt universiteitssteden en maakt regio
•N  ederland profiteert: De Lelylijn draagt bij aan de economie en economische struc-     aantrekkelijker voor hoogopgeleiden.
  tuurversterking van Noordelijk Nederland en aan Nederland als geheel. De effecten
                                                                                                                                                                                Pag. 82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>          Doelstelling 3: de Lelylijn zorgt voor een betere ontsluiting                   • Vitaliteit van dorpen en steden: Meer bewoners en activiteiten houden kernen
          van de huidige woningbouw en verwachte groei van de                                levendig.
          woningbouw die gepaard kan gaan met realisatie van de                           • Meer diversiteit: Instroom van nieuwe bewoners leidt tot een meer diverse samen-
          Lelylijn.                                                                          leving.
                                                                                          • Rechtvaardigheid en vertrouwen: Investering in de regio wordt gezien als recht-
• Realisatie van nieuwe woningen: Extra groei tussen 55.000 en 115.000 woningen             vaardig. Overheid en politiek kunnen hiermee hun betrouwbaarheid tonen.
   bovenop de autonome groei van 66.000 woningen, in een situatie met gebieds-
   ontwikkeling.
• Nieuwe woonmogelijkheden: Meer keuzevrijheid bij het zoeken naar een woning                       Doelstelling 5: de Lelylijn draagt bij aan het bevorderen van
   in zowel steden als kleinere kernen.                                                              een duurzame vervoerswijze en kan daarmee een bijdrage
•W  aardestijging van woningen: Lokale bewoners kunnen profiteren van prijsstijgingen;              leveren aan de klimaatdoelen.
   vermindert regionale verschillen in huizenprijzen. Voor niet-huizenbezitters/ lagere
   inkomens kan dit een negatief effect hebben.                                           • Duurzaam vervoer: Biedt inwoners meer keuze voor collectief en duurzaam transport.
• Behoud van jongeren en tegengaan van vergrijzing: Meer woningen helpen om              • Vermindering van autogebruik: Creëert nabijheid van voorzieningen, waardoor
   jongeren in de regio te houden.                                                           minder grote afstanden worden afgelegd.
• Herstructurering en leefbaarheid: Bouwen in hogere dichtheden verbetert verou-         • Ondersteuning van openbaar vervoer: Meer reizigers houden onderliggend OV op
   derde woningen en buurten.                                                                peil.
• Bescherming van natuur en landbouw: Geconcentreerde bouw vermindert de druk            • Vermindering van wegverkeer: Minder druk op wegen, mogelijk minder uitbreiding
   op natuur- en landbouwgrond.                                                              van wegcapaciteit nodig.
• Goed voor omliggend platteland: Groei van steden ondersteunt voorzieningen in          • Meer beweging en gezondheid: Mensen lopen of fietsen vaker naar het station, wat
   omliggende gebieden.                                                                      gezondheidsvoordelen heeft.
                                                                                          • Terugdringen van vervoersarmoede: Vergroot mobiliteit voor mensen zonder auto
                                                                                             of rijbewijs, 26% heeft geen auto of rijbewijs.
          Doelstelling 4: de Lelylijn draagt bij aan het dichter bij elkaar               • Instandhouding van voorzieningen in landelijke gebieden: Betere bereikbaarheid
          brengen van de regio's in Nederland.                                               ondersteunt lokale faciliteiten.
• Brengt regio's dichter bij elkaar: Verbeterde verbindingen versterken sociale cohesie.
• Nabijheid van voorzieningen: Makkelijkere toegang tot wonen, werken, onderwijs,
   zorg en sociale contacten.
• Meer kansen en keuzevrijheid: Grotere mogelijkheden in opleidingen en banen.
•T  oegang tot culturele en sociale voorzieningen: Vergroot deelname aan samenleving
   en welzijn.
• Verbondenheid met Nederland: Versterkt gevoel onderdeel te zijn van het hele land.
                                                                                                                                                                         Pag. 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>b. Samenvatting van de resultaten                                                                                                                         Legenda
In onderstaande tabel worden de effecten van de Lelylijn weergegeven. De lijst met indicatoren is vastgesteld door de
                                                                                                                                                          Overwegend positief effect
Stuurgroep Lelylijn (in oktober 2023). Per indicator zijn scores toegekend. Het betreft een (kwalitatieve) beoordeling
                                                                                                                                                          Gemengd effect
gebaseerd op de onderliggende en hiervoor beschreven onderzoeken. De effecten zijn te onderscheiden in: overwegend
                                                                                                                                                          Overwegend negatief effect
positieve effecten, gemengde effecten, overwegend negatieve effecten of geen effect. Alle effecten zijn terug te leiden naar
                                                                                                                                                          Geen effect
de onderzoeken waar deze Eindrapportage op is gebaseerd.
   Economie
 Indicator                                       Score
  Economische effecten                           Directe effecten:
   - directe en indirecte effecten                 - Aanzienlijke werkgelegenheidsgroei, met name in Groningen en Leeuwarden
   - effecten naar clusters en sectoren            - Extra banen als gevolg van extra woningbouw en extra inwoners
                                                   - Extra vraag naar kantoren, bedrijventerreinen in gemengd stedelijk gebied
                                                   - Ruimtelijke concentratie rond stations en in de stadscentra, minder daarbuiten
                                                   -	In totaal 30.000 tot 70.000 extra banen als gevolg van de Lelylijn en bijbehorende gebiedsontwikkeling (t.o.v. autonome ontwikkeling:
                                                      62.000 extra banen zonder Lelylijn)
                                                   - Meer banen en beter passende banen binnen bereik voor inwoners van de Noordelijke regio en de Randstad
                                                   - De bouw van de Lelylijn en de bijbehorende gebiedsontwikkeling (tijdelijk hogere economische groei)
                                                 Indirecte effecten:
                                                   - Positieve agglomeratie-effecten in steden én tussen steden, wel bescheiden van omvang
                                                   - Behouden en aantrekken van talent
                                                   - Toename besteedbare inkomens
                                                   - Brede welvaartseffecten (verminderen vervoersarmoede en instandhouding voorzieningenniveau)
                                                 Clusters/sectoren:
                                                   - Kansen voor de vrijetijdseconomie
                                                   - Bedrijfsleven en organisaties in Noordelijk Nederland kunnen makkelijker personeel aantrekken
                                                   - Meer kennisuitwisseling (campussen) en versterking innovatieve clusters (water, gezondheid, circulariteit, agrofood, maakindustrie)
                                                   - Concentratie kennisintensieve sectoren rondom stations
  Effecten op agglomeratiekracht en                -  Grote(re) plaatsen met een nieuw station zien hun regionaal BBP toenemen (Drachten, Emmeloord, en ook Heerenveen)
  knooppuntontwikkeling                            -  Agglomeratiekracht van Groningen – Leeuwarden en Amsterdam neemt toe
                                                   -  De overige steden profiteren van nabijheid grotere plaatsen met voorzieningen en banen (borrowed size effect)
                                                   -  Stations vormen (nieuwe) knooppunten en vergroten aantrekkingskracht steden
  Effecten op kleinere plaatsen zonder station     - Risico op verliezen bedrijvigheid door trek naar grotere stad met station
                                                   - Meer banen en voorzieningen nabij
                                                                                                                                                                                            Pag. 84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Effect op bereikbaarheid van banen            - Meer banen binnen 45 min of een uur met openbaar vervoer
                                              - Door gebiedsontwikkeling komen er meer banen in de regio beschikbaar
Effect op toerisme & recreatie                -	Meer en betere bereikbaarheid van Noordelijk Nederland vergroot kansen voor en aantrekkingskracht op toerisme en recreatie
Effect op Besteedbaar inkomen                 - Positief vanwege (bereikbaarheid van) meer en betere banen en hogere huizenprijzen voor huizenbezitters
                                              - Jongeren verwachten duurdere huizen wat een negatief effect op het besteedbaar inkomen kan hebben
Effect op goederenvervoer                     - Goederenvervoer wordt niet onmogelijk gemaakt, vooralsnog weinig potentie op deze route
Effect op landbouw en grondbeslag als gevolg  - Aanleg Lelylijn vereist ruimte in zowel landelijk als stedelijk gebied
van Lelylijn
Effect op landbouw en grondbeslag als gevolg  - Gebiedsontwikkeling en woningbouw meer geconcentreerd dan in een situatie zonder Lelylijn
van gebiedsontwikkeling
  Bereikbaarheid
Indicator                                    Score
(Gemiddelde) rijtijd tussen Noorden en de    Bundelingsalternatief
Randstad per OV/trein                         - Groningen-Amsterdam Zuid: 70 à 83 minuten, afhankelijk van variant Heerenveen en aantal stops (winst 36 à 49 minuten)
                                              - Leeuwarden-Amsterdam Zuid: 74 à 81 minuten, afhankelijk van variant Heerenveen en aantal stops (winst 40 à 47 minuten)
                                             Zuidelijk Alternatief
                                              - Groningen-Amsterdam Zuid: 87 minuten (winst van 32 minuten)
                                              - Leeuwarden-Amsterdam Zuid: 80 minuten (winst 41 minuten)
                                             Afsluitdijkalternatief
                                              - Groningen-Amsterdam Centraal: 107 minuten (winst 17 minuten)
                                              - Leeuwarden-Amsterdam Centraal: 78 minuten (winst 47 minuten)
Vervoerwaarde (aantal ritten)                 -	Bundelingsalternatief: 35.000 - 52.000 reizigers per dag, waarvan 19.000 - 26.000 nieuwe reizigers per dag (t.o.v. referentiesituatie
                                                 zonder Lelylijn)
                                              - Zuidelijk Alternatief: 28.000 reizigers per dag, waarvan 10.000 nieuwe reizigers per dag (t.o.v. referentiesituatie zonder Lelylijn)
                                              - Afsluitdijkalternatief: 17.000 reizigers per dag, waarvan 7.000 nieuwe reizigers per dag (t.o.v. referentiesituatie zonder Lelylijn)
Bereikbaarheid in de regio                    -	Vooral het Bundelingsalternatief draagt bij aan betere verbindingen en kortere reistijden in de regio (Lelystad-Emmeloord:
                                                 nu 40 minuten, straks 13 minuten en Drachten-Groningen: nu 45 minuten, straks 13 minuten IC, 18 minuten stoptrein)
                                              - Het Afsluitdijkalternatief en Zuidelijk Alternatief dragen nauwelijks bij aan betere verbindingen binnen de regio.
                                              - Alle alternatieven hebben de mogelijkheid tot 1 of meerdere nieuwe stations in de regio
                                              - De bereikbaarheid in de regio kan verder verbeteren als het onderliggend OV goed wordt aangetakt op de Lelylijn
                                                                                                                                                                                       Pag. 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Robuustheid van het nationale spoornetwerk           -	Met de Lelylijn ontstaat een tweede verbinding tussen Noordelijk Nederland en de rest van Nederland, waardoor bij storingen een
                                                        gelijkwaardig alternatief mogelijk is
Effecten op internationale (reistijd + robuustheid)  - De verbinding Groningen - Bremen kan worden versneld met de Lelylijn
verbinding(en)                                       - Het verwachte aantal reizigers is niet heel groot
                                                     -	Uit de analyse van reizigersaantallen blijkt dat er meer potentie is voor een internationale verbinding richting het zuiden, vanuit
                                                        Groningen en de noordelijke provincies naar Antwerpen, Brussel en verder naar Frankrijk.
  Wonen
Indicator                                           Score
Extra aantallen woningen met komst Lelylijn          -	In totaal 55.000 tot 115.000 extra woningen als gevolg van de Lelylijn en bijbehorende gebiedsontwikkeling (bovenop autonome
                                                        ontwikkeling tot 66.000 woningen)
Effecten op de woningmarkt                           -	Grond- en huizenprijzen stijgen door een veelheid aan oorzaken: krapte, mismatch, bouwtekort en plaatswaarde. Door de aanleg van
                                                        Lelylijn zal de plaatswaarde stijgen, met als gevolg een (lichte) opwaartse druk op huizenprijzen
                                                     -	De (extra) stations in Emmeloord, Drachten en waarschijnlijk Heerenveen komen waarschijnlijk buiten de bestaande kernen te liggen
                                                        vlakbij de snelweg. Deze locaties bieden de ruimte tot flinke gebiedsontwikkeling en woningbouw. Daarom is hier veel potentie.
                                                     -	Door waardestijging vastgoed ontstaat de mogelijkheid tot herstructurering binnen de kernen. Dit is vooral voor Drachten en
                                                        Heerenveen relevant.
                                                     -	Een stijging van de huizenprijzen leidt tot meer woningbouw en geeft inwoners meer mogelijkheid om te verhuizen binnen en buiten
                                                        de regio, dit leidt tot meer dynamiek op de woningmarkt.
                                                     -	Jongeren en niet-huizenbezitters kunnen moeilijker aan een huis komen. Huizenprijzen kunnen (licht) stijgen in plaatsen met een
                                                        station
Effect tevredenheid woning en leefomgeving           - Meer keuzevrijheid t.a.v. wonen en werken door betere verbindingen
                                                     - De bereikbaarheid van voorzieningen/voorzieningenniveau neemt toe
                                                     - Gemeenschap, lokale (sport)voorzieningen blijven behouden
Effect balans wonen & werken                         - Prettiger werk, prettiger wonen door meer keuze en meer voorzieningen
Effect op verhuisbewegingen                          - Als gevolg van de Lelylijn neemt het aantal verhuisbewegingen naar Noordelijk Nederland toe
Effect op voorzieningenniveau                        -  Voorzieningen in stedelijke gebieden met stations nemen toe of worden behouden
                                                     -  Voorzieningen in stedelijk gebied beter bereikbaar
                                                     -  Voorzieningen in dorpen en kleine kernen kunnen mogelijk behouden blijven door extra woningbouw
                                                     -  Voorzieningen kunnen ook afnemen door concentratie in omliggende kernen, maar blijven dan nog wel bereikbaar
                                                                                                                                                                                            Pag. 86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Effect op onderliggend OV                               - De aanleg van de Lelylijn zorgt voor toename en verbetering van treinverbindingen.
                                                        - Dit heeft een effect op het busverkeer, meer treinreizigers betekent meer voor/na transport
                                                        - Parallel lopende buslijnen tussen steden zullen worden verlaagd in frequentie
                                                        - (Extra) Buslijnen naar (nieuwe) stations nodig
                                                        - Effect op busconcessies nader te onderzoeken, vanwege tweeledig effect:
                                                      		  o Extra OV-reizigers betekent extra opbrengsten voor busvervoerders
                                                      		  o Door het omlaag brengen van frequenties neemt het aantal reizigers op deze lijnen af
Effect op verkeersveiligheid                            - Verkeersveiligheid op bestaand spoor blijft gelijk
                                                        - De nieuwe spoorlijn bevat geen overwegen
                                                        - Aanbod treinvervoer neemt toe, trein is veiliger dan auto
  Duurzaamheid, natuur en ruimtebeslag                                                                                         Kosten
Indicator                 Score                                                                                              Investeringskosten    -	Bundelingsalternatief:
                                                                                                                                                      € 13,8 miljard (bandbreedte € 9,8 - 17,9 miljard)
Effect op modal split       - Kleine daling aantal autoritten
                                                                                                                                                   -	Zuidelijk alternatief:
                            - Aanbod duurzaam OV neemt toe
                                                                                                                                                      € 8,2 miljard (bandbreedte € 5,9 - 10,5 miljard)
                                                                                                                                                   -	Afsluitdijkalternatief:
Geluid en trillingen        - Er zal sprake zijn van een toename in geluid en trillingen
                                                                                                                                                      € 17,2 miljard (bandbreedte € 12,7 - 21,4 miljard)
Effecten voor               - Doorsnijding natuurgebied:
                                                                                                                             Kosten beheer,        -	Bundelingsalternatief:
natuurgebieden            		 o Bundelingsalternatief:
                                                                                                                             onderhoud en             € 210 - 420 miljoen
                          			 Natura-2000 4.1 km, NNN 11.5 km
(NNN=natuurnetwerk                                                                                                           vervanging            -	Zuidelijk alternatief:
                          		 o Zuidelijk Alternatief:
Nederland)                                                                                                                                            € 120 - 240 miljoen
                          			 Natura-2000 ondergronds, NNN 6.1 km
                                                                                                                                                   -	Afsluitdijkalternatief:
                          		 o Afsluitdijkalternatief:
                                                                                                                                                      € 255 - 510 miljoen
                          			 Natura-2000 33 km, NNN 5 km
                            - Mitigatie en compensatie kunnen deze effecten kleiner maken.
                                                                                                                             Exploitatiesaldo      -	Bundelingsalternatief 4x per uur:
                            -	Mogelijk zijn hier meekoppelkansen waardoor de situatie lokaal kan
                                                                                                                                                      +€55 miljoen tot +€90 miljoen
                               verbeteren
                                                                                                                                                   -	Zuidelijk alternatief 4x per uur:
                                                                                                                                                      -€40 miljoen tot -€5 miljoen
Ruimtebeslag Lelylijn       - 84 - 123 km nieuw spoor, afhankelijk van welk alternatief
                                                                                                                                                   -	Afsluitdijkalternatief 4x per uur:
                            -	Ruimtebeslag van openbaar vervoer (en actief voor- en natransport) is
                                                                                                                                                      +€10 miljoen tot + €45 miljoen
                               lager dan het ruimtebeslag van autoverkeer (wegen en parkeren)
Ruimtebeslag                -	Meer geconcentreerde gebiedsontwikkeling bij de grotere kernen met
gebiedsontwikkeling            station (wonen en werken) leidt tot een minder groot ruimtebeslag op
                               natuur en landbouw
                                                                                                                                                                                                      Pag. 87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>9 | AANBEVELINGEN
                  Pag. 88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>9. Aanbevelingen
Het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn heeft veel informatie opgeleverd. In dit            4.	Lelylijn-alternatieven
hoofdstuk zijn de aanbevelingen voor het vervolg opgenomen. Deze aanbevelingen          		    Uit het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven is het volgende gebleken:
komen uit de verschillende onderzoeken die zijn gedaan, de gesprekken daarover met      			       a.	Het Bundelingsalternatief biedt de meeste meerwaarde en sluit het
bestuurders, volksvertegenwoordigers en de Adviesraad Lelylijn, en de inbreng van                     beste aan bij de projectdoelstellingen.
bewoners en andere partijen. Het is aan de bestuurders van Rijk en regio om hierover    			       b.	Het advies is daarom om het Bundelingsalternatief in de volgende fase
gezamenlijk een standpunt te bepalen in het Bestuurlijk Overleg MIRT. De belangrijkste                te gebruiken als basis voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de
aanbevelingen zijn:                                                                                   Noordelijke regio.
                                                                                        			       c.	Vanuit het juridische proces zal in de vervolgfase opnieuw gekeken
  1.	 Samenwerking Rijk en regio                                                                      moeten worden naar andere alternatieven.
		Dit MIRT-onderzoek is een samenwerking tussen Rijk en regio. Dit is nuttig
      gebleken en past bij de politiek-bestuurlijke wil bij regionale en rijksoverheden   5.	 Brede Welvaart
      om dit project verder te brengen. Deze samenwerking voortzetten is daarom               De effecten op de brede welvaart zijn een belangrijk onderdeel van de Lely-
      sterk aan te bevelen.                                                                   lijn. In de Verkenningsfase is een MKBA verplicht. We roepen op om in een
                                                                                              MKBA ook nadrukkelijk de effecten op de brede welvaart mee te nemen,
  2.	Participatie                                                                             conform de aanbevelingen uit Elke Regio Telt.
		Het huidige onderzoek is van start gegaan met brede participatie en dat
      heeft de doelstellingen en inzichten rond de Lelylijn bijzonder verrijkt.           6.	Internationaal
      Aanbeveling is om dat in de volgende fase opnieuw, en meteen aan het              		Vanuit het huidige MIRT Onderzoek van de Lelylijn is naar voren gekomen
      begin, te doen. Bewoners hebben aangegeven in een volgende fase graag                   dat de potentie richting Duitsland, qua reizigers en effect op brede wel-
      mee te denken en de betrokken overheidsorganisaties vinden dit ook erg                  vaart, ligt op het stuk tussen Groningen en Bremen. Voor de internationale
      belangrijk.                                                                             potentie van de Lelylijn is de verbinding naar België en Frankrijk interessant.
                                                                                              Maak dit onderdeel van het vervolgonderzoek van de Lelylijn en blijf met
  3.	 Ruimte en infrastructuur in samenhang uitwerken                                         oog op de lange termijn rekening houden met een internationale verbinding
		De combinatie van het NOVEX-traject (gebiedsontwikkeling) en het MIRT                      richting Hamburg.
      Onderzoek Lelylijn (infrastructuur) is een hele krachtige gebleken.
      Maatregelen uit het ene traject (bijvoorbeeld woningbouw en kantoren in             7.	Financiering
      de buurt van de stations) zijn cruciaal voor het slagen van het andere traject    		De verwachting is dat het vinden van het benodigde budget een van de
      (voldoende reizigers in de Lelylijn). Zorg daarom voor een integrale aanpak             grootste uitdagingen is voor de Lelylijn. Werk de mogelijkheden hiervoor uit
      van gebiedsontwikkeling, infrastructuur en water en bodem in de volgende                en kijk daarbij ook naar kostenoptimalisaties of een stapsgewijze opbouw
      fase.                                                                                   van de uiteindelijke Lelylijn om de risico’s van een dergelijk groot project
                                                                                              beter te kunnen beheersen.
                                                                                                                                                                           Pag. 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Meer concrete aanbevelingen
Naast de belangrijke, en meer overkoepelende, aanbevelingen die hiervoor zijn be-          4.	Onderzoek samen met de gemeenten of extra stations zoals Suikerzijde, Werp-
noemd, zijn er ook meer concrete, inhoudelijke aanbevelingen gedaan voor de volgen-            sterhoeke, Leek, Joure en Lemmer gerealiseerd en door de Lelylijn bediend
de fase:                                                                                       kunnen worden. In de volgende fase zullen hier definitieve keuzes nodig zijn.
  1.	De landelijke en stedelijke inpassing van de Lelylijn zijn een hoofdopgave in de     5.	Aanbevolen wordt om, in samenwerking met aanbieders van vervoer en regionale
      volgende fasen. Creëer voor zeer complexe gebieden zoals Groningen, Heeren-              overheden, nader te bezien wat er nodig is om de bereikbaarheid per openbaar
      veen en een selectie van natuurgebieden aparte projectgroepen en formuleer               vervoer, maar ook per auto in combinatie met trein of trein met fiets goed te
      specifieke onderzoeksopdrachten voor deze locaties. En start direct vanaf het            laten functioneren (hubs).
      begin van de komende fase met de uitwerking hiervan.                                 6.	Het inpassen van de Lelylijn op bestaand spoor en in de dienstregeling is onder-
  2.	Voor het behalen van hoge reizigersaantallen op de Lelylijn is het cruciaal dat de       werp van de volgende fase. Belangrijk daarbij is de aansluiting van de Lelylijn op
      extra woningbouw in directe nabijheid van stations gerealiseerd wordt. Centreer          het bestaande spoor tussen Lelystad – Amsterdam en het effect van de grote
      veel van de extra woningbouw (rond de stations) in de halte locaties Lelystad,           verstedelijkingsambities van Lelystad en Almere. Het meenemen van alle toe-
      Emmeloord, Heerenveen, Drachten, Leeuwarden en Groningen.                                komstige plannen leidt tot een hoger aantal reizigers. Dit dient in samenhang te
                                                                                               worden bekeken in de vervolgfase.
  3.	Kijk bij de gebiedsuitwerking ook naar de zogenoemde meekoppelkansen:
		    a.	Zorg ervoor dat de principes van ‘water en bodem sturend’ bij elke uitwerking    7.	Andere projecten vragen ook ruimte, waarbij vooral de 380 kV Vierverlaten - Ens -
          vanaf het begin worden meegenomen om verrassingen en mogelijk hoge kos-              Diemen veel impact kan hebben. Dit vergt gezamenlijke uitwerking en afstemming
          ten later te voorkomen.                                                              tussen alle betrokken overheden.
      b. Onderzoek hoe de economische effecten van de Lelylijn voor Noordelijk Neder-
          land een betere spin-off kunnen krijgen, bij specifieke clusters en locaties, en
          in de rest van Nederland, waaronder de MRA.
		    c.	Neem ook de benodigde herstructurering als opgave mee bij woningbouw en
          bedrijfsterreinen in stationsomgevingen.
		    d.	Kijk hoe versterking van natuurwaarden en koppeling met wateropgaven en
          landbouw mogelijk is bij Van Oordt’s Mersken, Tsjûkemar en Leekstermeer.
		    e.	Onderzoek de combinatie met auto infrastructuur opgaven bij Ketelmeer,
          Skarster Rien en knooppunt Heerenveen.
      f. Hou bij grondverwerving rekening met landbouwontwikkeling en de effecten
          op stikstof en veenweiden.
                                                                                                                                                                            Pag. 90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs                        Lijst met bijlagen
Het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs heeft een reflectie gegeven      1. Participatieve Waarde Evaluatie, Raadpleging Lelylijn (Populytics)
op het MIRT-onderzoek en het NOVEX Ontwikkelperspectief Lelylijn. Een belang-       2. Onderzoek Lelylijn-alternatieven (Arcadis, Posad Maxwan en Significance)
rijk vertrekpunt van het College is dat echt gekeken moet worden naar de lange      3. Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn (Studio Bereikbaar)
termijn (de 22e eeuw begint nu), zeker bij een dergelijk grote ingreep. Het College 4. Achtergrondrapport Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn (Studio Bereikbaar)
doet vijf aanbevelingen voor het Rijk, de gemeenten, provincies en het projectteam: 5. Deelonderzoeken NOVEX:
                                                                                         a. Wonen (Companen)
1.	Veranker de inzichten uit het onderzoek en leg de focus op regionale en
                                                                                         b. Economie (Bureau Buiten)
    grensoverschrijdende interconnectiviteit.
                                                                                         c. Wabos (SWECO)
    Dit is de belangrijkste les uit het Lelylijn-onderzoek en sluit goed aan bij de
                                                                                         d. Natuur (RHDHV)
    ambitie Elke Regio Telt.
                                                                                         e. Landbouw (Elzinga & Oterdoom)
2.	Breng de landelijke en regionale opgaven samen in een uitgewerkt
                                                                                         f. Internationaal vergelijkingsonderzoek (RUG)
    ‘Masterplan Noordelijk Nederland’.
                                                                                    6. Brede Welvaart onderzoek (CMO STAMM en Planbureau Fryslân)
    De ruimtelijke impact van de Lelylijn is van dusdanige omvang dat deze in
                                                                                    7. Brede Welvaarteffecten van de Lelylijn - Samenvattende rapportage (TNO)
    samenhang met andere nationale en regionale lange termijn opgaven moet
                                                                                    8. Lelylijn internationaal Amsterdam – Groningen – Bremen (RHDHV e.a.)
    worden bezien.
                                                                                    9. Lelylijn internationaal Brede Welvaart (Studio Bereikbaar)
3.	Onderzoek de impact van de Lelylijn op andere grote infrastructurele
                                                                                    10. Reflectie op het MIRT-onderzoek en het NOVEX Ontwikkelperspectief Lelylijn
    projecten in Nederland.
                                                                                         (College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs)
    Hierbij benoemt het College verschillende spoorverbindingen waarmee de
    Lelylijn in verband staat, zowel grensoverschrijdend als binnen Nederland.
                                                                                    De genoemde bijlagen zijn te downloaden via www.delelylijn.nl/documenten.
4.	Doe gebiedsgerichte toekomstverkennningen voor de echt lange termijn.
    Belangrijk om de grote transities op het gebied van klimaat, energie, landbouw
    en circulaire economie in samenhang te bezien met de Lelylijn, gebieds-
    ontwikkeling en water en bodem.
5.	Anticipeer in lokale plannen op de komst van de Lelylijn.
    De Lelylijn zal in gemeentelijke en provinciale plannen niet onmogelijk moeten
    worden gemaakt, ondanks nieuwe inzichten en een wisselende politieke context.
Het College ziet de meerwaarde van de Lelylijn en acht het verstandig deze in het
verband te zien van een veelomvattend plan om de leefbaarheid in Noordelijk
Nederland te verbeteren. Tot slot oordeelt het College positief over de gevolgde
aanpak in het MIRT- en NOVEX onderzoek, waarbij veel informatie is opgehaald
en ook de inbreng van bewoners nadrukkelijk is betrokken.
                                                                                                                                                             Pag. 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Colofon
Opdrachtgever: Stuurgroep Lelylijn (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Ministerie
van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Ministerie van Economische Zaken, Provincie
Groningen, Provincie Fryslân, Provincie Flevoland, gemeente Groningen, gemeente Leeuwarden,
gemeente Noordooostpolder, Wetterskip Fryslân)
Auteurs: Daniëlle Meiboom, David de Vries, Jeske Zijlstra
Eindredactie: Daniëlle Meiboom
Vormgeving en opmaak: Robbin van Nek, Buro Klei
Concept: Robbin van Nek, Ingrid van der Geest (PIT)
Uitgave: deze uitgave wordt grotendeels digitaal verspreid
Fotografie: fotografie voorzijde en hoofdstukfoto’s Marleen Annema
Modellen op foto’s Marleen Annema: Marijn de Boer, Mirte de Ligt, Gijs Bouma
Bijlagen: de verantwoordelijke organisaties staan op de bijlagen vermeld
Bijzondere vermeldingen: Speciale dank aan Arcadis, Posad Maxwan, Studio Bereikbaar,
CMO STAMM, RHDHV voor het gebruik van kaarten en afbeeldingen.
Copyright-informatie: Wilt u iets gebruiken uit deze publicatie neem dan contact op met
provincie Groningen via Lelylijn@provinciegroningen.nl.
November 2024
                                                                                    Pag. 92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre> www.delelylijn.nl</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>