<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K   1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Inhoud


                                                                                                         AANLEIDING
                                                                                                                    5


                                                                                                    L A N D VA N C U I J K
                                                                                                                    7


                                                                              VIJF ONTWIKKELINGEN IN HET BUITENGEBIED
                                                                                                                    9


                                                                                                     KAARTVERHAAL
                                                                                     OMWENTELINGEN IN DE LANDBOUW
COLOFON                                                                                                           20
Dit rapport weerspiegelt de uitkomsten van de verkenning naar de
samenhang in opgaven en een nieuw toekomstperspectief voor het                                       KAARTVERHAAL
buitengebied van Land van Cuijk.
                                                                                 KRACHTIG EN KLEINSCHALIG LANDSCHAP
Deze verkenning is uitgevoerd door RUIMTEVOLK en is mede
                                                                                                                  24
mogelijk gemaakt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en
BrabantKennis. De vijf regiogemeenten van Land van Cuijk hebben
gezorgd voor inhoudelijke voeding en reflectie.                                                      KAARTVERHAAL
                                                                                 V E E R K R A C H T I G E N V I TA A L B U I T E N G E B I E D
Teksten
                                                                                                                  28
Anne Seghers
Janneke Rutgers
                                                                                               TOEKOMSTPERSPECTIEF
Fotografie, kaartmateriaal en afbeeldingen                                                                        33
Anne Seghers
Janneke Rutgers                                                             H A N D E L I N G S P E R S P E C T I E F E N I N S T R U M E N TA R I U M
Pieternella Aten
                                                                                                                  40

Het auteursrecht van deze publicatie berust bij RUIMTEVOLK. Hierbij
geldt het creative commons principe: naamsvermelding, niet-
commercieel en gelijk delen. Het (her)gebruiken van teksten uit deze
publicatie is toegestaan onder voorwaarde van duidelijke vermelding van
de volledige naam van de organisatie, auteurs en bron.


Hoewel aan de inhoud en samenstelling van deze verkenning de
grootst mogelijke zorg is besteed, is het mogelijk dat informatie onjuist
of onvolledig is. Aan de inhoud van dit rapport kunnen geen rechten
worden ontleend.


www.ruimtevolk.nl


Februari 2019


                                                                                                V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K               3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                    Aanleiding

    In Nederland, dichtbevolkt en verstedelijkt, gaat de aandacht al snel           Om een nieuw en duurzaam toekomstperspectief van het platteland
    uit naar de stad. Dit is onterecht; het platteland verandert sneller dan        een stap dichterbij te brengen, is bureau RUIMTEVOLK bezig met het
    de stad. Schaalvergroting, veranderende bevolkingssamenstelling,                ontwikkelen van de Atlas van het Platteland. Deze Atlas biedt kennis
    leegstand, verrommeling, botsende natuurbelangen, de waterop-                   over de opgaven die op het platteland afkomen, genereert inzicht in
    gave, een tanende biodiversiteit en oprukkende verstedelijking – dit            de manier waarop deze opgaven samenhangen en op elkaar inwer-
    is slechts een greep uit de opgaven waarmee het landelijk gebied te             ken, en verkent mogelijke ruimtelijke toekomstscenario’s.
    maken heeft. Daarnaast wordt het buitengebied gezien als kansrijke
    vindplaats voor oplossingen voor (maatschappelijke) opgaven, waar-              De Atlas wordt opgebouwd via een serie casestudies, waarin we voor
    onder de energietransitie, klimaatadaptatie en circulariteit.                   een specifieke regio de samenhangende opgave in kaart brengen en
                                                                                    samen met stakeholders werken aan een aanzet voor een duurzaam en
    Ook maatschappelijke ontwikkelingen hebben hun weerslag op het                  toekomstbestendig perspectief voor het buitengebied. Iedere regio
    buitengebied. Hoewel de landbouw nog steeds de grootste grond-                  in Nederland heeft immers andere landschappelijke eigenschappen
    gebruiker is van het landelijk gebied, bepalen boeren steeds minder             en een eigen dynamiek, wat leidt tot een uniek speelveld. De eerste
    de koers van het platteland. De samenleving kijkt steeds aandachtiger           casestudie betreft de Brabantse regio Land van Cuijk.
    naar het platteland. Mensen hebben in toenemende mate een mening
    over hoe boeren hun bedrijf voeren en welke producten ze voortbren-             RUIMTEVOLK voert deze casestudie uit in partnerschap met de
    gen, hoe het landschap eruit ziet en hoe je dit kunt gebruiken.                 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en BrabantKennis, met voeding
                                                                                    vanuit de regiogemeenten van Land van Cuijk.
    Dat het buitengebied voor enorme vraagstukken staat, is helder.
    Daarnaast valt te constateren dat de belangen en posities van partijen
    in het buitengebied steeds vaker met elkaar conflicteren. Tegelijkertijd        LEESWIJZER
    liggen er ook kansen om deze ontwikkelingen een vliegwiel te laten              De casestudie is verricht aan de hand van bureaustudie, twee werkate-
    zijn voor de vitaliteit, leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit van het          liers met een brede vertegenwoordiging van ambtenaren uit verschil-
    buitengebied.                                                                   lende beleidsdomeinen van de vijf regiogemeenten en interviews met
                                                                                    Liesbeth Hermanussen (eigenaar Landgoed De Barendonk in Beers),
    Verschillende overheden, maar ook grondeigenaren en gebruikers,                 Geert Verstegen (voorzitter Brabants Burgerplatform en oud-mede-
    zien de noodzaak om te anticiperen op deze ontwikkelingen. Dit,                 werker Brabantse Milieufederatie), Raymond Derks (adviseur omge-
    om te kunnen werken aan een buitengebied dat ook in de toekomst                 vingsrecht, bestuurder ZLTO-afdeling Boxmeer) en Elly Pansier (direc-
    vitaal en duurzaam is. Momenteel blijkt dat inzicht in de omvang en             teur woningcorporatie Mooiland).
    met name in de samenhang tussen de opgaven in het buitengebied
    ontbreekt. Dit inzicht is een cruciale voorwaarde om het gesprek over           De resultaten van de casestudie worden weergegeven in zogenoemde
    de toekomst van het buitengebied constructief te kunnen voeren.                 kaartverhalen. Deze kaartverhalen zijn niet sectoraal, maar tonen
    Het nieuwe toekomstperspectief voor het buitengebied zal immers                 gebiedsgericht hoe opgaven zich manifesteren, op elkaar inwerken en
    liggen in het slim combineren van oplossingen voor de verschillende             zich naar de toekomst toe mogelijk zullen ontwikkelen. Op basis van
    opgaven.                                                                        de kaartverhalen is een eerste aanzet voor een toekomstperspectief
                                                                                    voor Land van Cuijk ontwikkeld.




4                                                          V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                  5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                      Land van Cuijk

    Land van Cuijk is een kleurrijke regio met verschillende gezichten.
    Enerzijds heeft in dit gebied grootschalige ruilverkaveling plaatsgevon-
    den, resulterend in een ‘strakgetrokken’ landelijk gebied, waar cultuur-
    historische elementen zijn verdwenen of onder druk staan. Tegelijkertijd
    heeft de geïsoleerde ligging van de regio ervoor gezorgd dat het
    kleinschalige karakter van het landschap op plekken mooi bewaard is
    gebleven. Daarnaast speelt hier in sterke mate de schaalvergroting in
    de veehouderij en kent de regio een hoge mate van demografische
    ontgroening en ‘braindrain’. Tenslotte spelen er opgaven rond gezond-
    heid, vrijkomende agrarische bebouwing, een hoge natuur- en milieu-
    druk, de energietransitie en wateropgave. Dit is slechts een greep uit de
    verschillende opgaven, kansen, trends en ontwikkelingen die in de regio
    landen. Sommige hiervan zijn exemplarisch voor de discussie die ook in
    andere Nederlandse plattelandsregio’s speelt, andere zijn specifiek voor
    Land van Cuijk.


    Allereerst duidt deze casestudie kort maar systematisch welke veran-
    deringen inwerken op het buitengebied in Land van Cuijk. Vervolgens
    tonen de kaartverhalen waar trends, kansen en uitdagingen elkaar raken.
    De werkelijke dynamiek van de regio zit immers in de combinatie van
    deze ontwikkelingen. Op deze manier tracht de casestudie de kwalitei-
    ten en dynamiek naar boven te halen die onder de oppervlakte liggen,
    zodat die ingezet kunnen worden voor een vitaal buitengebied in de
    toekomst.




6                  V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Vijf ontwikkelingen in het buitengebied van Land van Cuijk



                 1. BEVOLKING IN BEWEGING




                 2. TRANSITIES IN DE AGRARISCHE SECTOR




                 3. EEN BREDERE WAARDE VAN HET LANDSCHAP




                 4. NAAR EEN SECUNDAIRE EN TERTIAIRE ECONOMIE




                 5. VITALITEIT IN HET BUITENGEBIED




                     V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                             1. Bevolking in beweging
                                                                                                                                                                                                                           400
                                      2017
                                                                   Land van Cuijk kent een sterke vergrijzing, zowel in de kernen als in      Wanneer we specifiek inzoomen op de leeftijdsopbouw onder agrari-
90-94 jaar                                                         het buitengebied. Een sterk vergrijsde populatie heeft invloed op          ërs in de regio valt op dat het gros van de boeren (42,2 procent) zich
                     Vrouwen                   Mannen
80-84 jaar                                                                                                                                                                                                                 300
                                                                   tal van terreinen, zoals gezondheidszorg, economie, arbeidsmarkt,          anno 2016 bevindt in de leeftijdscategorie 45 tot 55 jaar en dat 28,8
70-74 jaar
                                                                   onderwijs, maar ook op de woningbouw. Hoewel het aantal ouderen            procent van de boeren zich bevindt in de leeftijdscategorie 55 tot 65
60-64 jaar
                                                                   absoluut gezien het sterkst toeneemt in de kernen in Land van Cuijk,       jaar. Op de korte tot middellange termijn krijgt Land van Cuijk dus te       200
50-54 jaar
                                                                   neemt de vergrijzing in het buitengebied relatief het meest toe, waar-     maken met een golf aan boeren die stoppen of met een opvolgings-
40-44 jaar
                                                                   door de impact hier groter is. De vergrijzing in de regio is sterker dan   vraag zitten.                                                                100
30-34 jaar

20-24 jaar
                                                                   in het Brabants gemiddelde en ook sterker dan het gemiddelde in

10-14 jaar                                                         de Brabantse landelijke gebieden. Zo geven de prognoses aan dat            De veranderende bevolkingssamenstelling en de vergrijzing hebben               0

     0-4 jaar                                                      in 2050 in Land van Cuijk 31,9 procent van de inwoners ouder is dan        effect op het sociaal domein en met name de zorg. Ouderen leven in                 tot 25     25 tot 35   35 tot 45   45 tot 55   55 tot 65    65 tot 75   75 tot 85    85 jaar
                                                                                                                                                                                                                                  jaar        jaar        jaar        jaar        jaar         jaar        jaar      en ouder
                     Land van Cuijk            Land van Cuijk      65. Dat is aanmerkelijk hoger dan het Brabantse gemiddelde (27,3           deze tijd langer zelfstandig thuis, maar ondervinden met het vorde-
                                                                                                                                                                                                                          Leeftijdsverdeling hoofden en bedrijfsleiders agrarische sector in
                     Noordoost-                Noordoost-
                     Noord-Brabant             Noord-Brabant
                                                                   procent) en het gemiddelde in de landelijke gebieden in de provincie       ren van de leeftijd in toenemende mate beperkingen bij het uitvoe-          Land van Cuijk.
                                                                   (30,8 procent ). Ook in Land van Cuijk treedt, net als in de rest van      ren van algemene dagelijkse en huishoudelijke taken2. Bij het langer        Bron: CBS, 2016

                                                                   Nederland, dubbele vergrijzing op. Dit houdt in dat binnen de groep        zelfstandig wonen wordt extra beroep gedaan op zorgprofessionals.
                                      2020
90-94 jaar                                                         65-plussers het aandeel 75-plussers toeneemt. De bevolkingsprogno-         Met een afnemende beroepsbevolking (20-64 jarigen) is de vraag wie
80-84 jaar                                                         ses laten zien dat in 2050 in Land van Cuijk 21,2 procent van de inwo-     de ouderen in Land van Cuijk straks nog gaan verzorgen? Moeten                                      HBO                                       WO

70-74 jaar                                                         ners ouder is dan 75. Dit is significant hoger dan het Brabants gemid-     er extra mensen van buiten de regio aangetrokken worden of moet                       Boxmeer

60-64 jaar
                                                                   delde (17,1 procent) en ook hoger dan het gemiddelde in Brabantse          er extra aandacht komen voor herintreders en zij-instromers? Naast
                                                                                                                                                                                                                                          Grave
50-54 jaar
                                                                   landelijke gebieden (20,2 procent).                                        zorgprofessionals wordt er vaak ook stevig geleund op mantelzorgers:
40-44 jaar
                                                                                                                                              personen in het sociale netwerk die helpen in het huishouden, een            Mill en Sint Hubert
30-34 jaar
                                                                   Een parallelle demografische ontwikkeling is de ontgroening die in         boodschap doen en ouderen gezelschap houden. De meeste mantel-
20-24 jaar                                                                                                                                                                                                                                Cuijk
                                                                   Land van Cuijk sterk optreedt: het aandeel jongeren tot 15 jaar neemt      zorgers in Nederland zijn momenteel tussen de 50 en 75 jaar oud en
10-14 jaar
                                                                   rap af. Land van Cuijk kende in 2017 nog 15,0 procent jongeren tot 15      de grootste mantelzorgvraag komt uit de groep van 75 jaar of ouder.                Sint Antonis
     0-4 jaar
                                                                   jaar, voor 2050 verwachten de prognoses een daling tot 13,5 procent.       De komende jaren neemt de druk op de mantelzorg verder toe: van                                     0 10 20 30 40 50 60 70 80%                0 10 20 30 40 50%


                                      2030                         Ook hierbij geldt wederom dat de ontgroening in de regio sterker           gemiddeld vier potentiële mantelzorgers per 75-plusser in 2015 tot                           Totaal                        Mannelijk                       Vrouwelijk
90-94 jaar                                                                                                                                                                                                                                 afgestudeerden                afgestudeerden                  afgestudeerden
                                                                   is dan het Brabants gemiddelde en het gemiddelde in de Brabantse           een halvering hiervan in 2040. Naast de kostenstijging die vergrij-
80-84 jaar
                                                                   landelijke gebieden. Gekoppeld aan de ontgroening valt in Land van         zing qua personeel met zich meebrengt, zorgen de afstanden tussen           Percentage HBO- en WO-afgestudeerden dat drie jaar na afstu-
70-74 jaar                                                                                                                                                                                                                deren nog in de gemeente woont.
                                                                   Cuijk nog iets anders op. De regio heeft te maken met een sterke mate      thuiswonende ouderen - die in plattelandsgebieden groter zijn dan in
60-64 jaar                                                                                                                                                                                                                Bron: IVA onderwijs, 2015
                                                                   van ‘braindrain’. Land van Cuijk is minder goed in staat dan andere        stedelijke regio’s - voor een extra kostenstijging. Gedacht kan worden
50-54 jaar
                                                                   regio’s in Brabant om hoger opgeleide jongeren vast te houden.1            om de zorg in Land van Cuijk anders te organiseren, meer te gaan
40-44 jaar

30-34 jaar
                                                                   Jongeren vertrekken naar de stad om te studeren en keren meestal           werken met domotica of e-health of nieuwe woon-zorgexperimenten

20-24 jaar                                                         niet terug naar de regio om daar een baan te zoeken. Voor regio            te starten in het landelijk gebied.
10-14 jaar                                                         Land van Cuijk geldt dat ze over de periode 2005-2015 60 procent
     0-4 jaar                                                      van de HBO-afgestudeerden wist vast te houden en 31 procent van            Deze demografische ontwikkelingen in Land van Cuijk brengen een
                                                                   de WO-afgestudeerden. De provincie Noord-Brabant kent sterke               aantal knelpunten naar boven: hoe krijgt de grote groep ouderen in
                                      2040                         regionale verschillen in de mate van braindrain. Een vergelijking met      het buitengebied straks de zorg die ze nodig heeft en wie gaat die
90-94 jaar
                                                                   andere Brabantse regio’s laat zien dat de braindrain in Land van Cuijk     zorg leveren? Wie zijn de mensen die straks het werk doen in de regio?
80-84 jaar
                                                                   het grootst is, zowel voor HBO- als WO-afgestudeerden.                     Welk effect heeft de grote groep stoppende boeren op de identiteit
70-74 jaar

60-64 jaar
                                                                                                                                              van Land van Cuijk, dat van oudsher een sterk agrarische karakter kent?

50-54 jaar

40-44 jaar

30-34 jaar

20-24 jaar

10-14 jaar

     0-4 jaar


Bevolkingspiramide Land van Cuijk
Bron: Bevolkings- en woningbehoefteprognose Noord-Brabant, 2017.


10                                                                                                                                                                                                 V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                                             11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                         2. Transities in de agrarische sector

                                                                                               Al sinds de tweede helft van de vorige eeuw is schaalvergroting in de           Bovengenoemde ontwikkelingen zetten een grote groep boeren                         Zoals gezegd neemt het aantal bedrijfsbeëindigingen in de agrarische
                                                                                               agrarische sector de dominante trend. Het aantal agrarische bedrijven           voor de keus om door te gaan met de schaalvergroting, die inzet op                 sector hand over hand toe. In Land van Cuijk is het aantal varkens-
                                                                                               neemt drastisch af, terwijl de ‘overblijvers’ fors groter worden. Dit is        kostprijsverlaging en specialisatie en vaak flinke investeringen vraagt,           bedrijven de laatste tien jaar met 40 procent afgenomen.3 Waar de
                                                                                               duidelijk terug te zien in Land van Cuijk, een regio die sterke agrarische      ofwel om in te zetten op een andere, vaak bredere, bedrijfsstrategie,              gronden veelal worden doorverkocht aan andere boeren of soms een
                                                                                               wortels heeft, met name in de (varkens)veehouderij. Deze regio behoort          waarbij specialisatie eerder een nadeel is. Deze keus is minder vrij dan           nieuwe bestemming krijgen als natuur, blijkt een nieuwe toekomst
                                                                                               tot de meest ‘vee-dichte’ gebieden van Nederland. Ook in Land van               ze lijkt: ze wordt veelal ingeperkt door de eerder gemaakte (onder                 voor de vrijkomende agrarische opstallen veel lastiger. Slechts voor
                                                                                               Cuijk onderschrijven de cijfers de structurele ontwikkeling dat het aantal      meer financiële) keuzes van een agrarisch ondernemer. Een groeiende                een klein deel van deze vrijkomende agrarische bebouwing (VAB)
                                                                                               varkensbedrijven afneemt terwijl het aantal varkens hetzelfde blijft of         groep boeren heeft hierdoor in de praktijk helemaal geen keus en                   kan een nieuwe bestemming gevonden worden, de rest komt leeg
                                                                                               zelfs sterk toeneemt, zoals in de gemeente Sint Anthonis.                       is genoodzaakt het boerenbedrijf te beëindigen, bijvoorbeeld door                  te staan. Momenteel kent Brabant al twee miljoen vierkante meter
                                                                                                                                                                               gebrek aan opvolging, perspectief of investeringsmogelijkheden.                    leegstaand agrarisch vastgoed. De verwachting is dat dit de komende
                                                                                               Deze ontwikkelingen leiden tot een veranderend landschap met een                De opvolgingsproblematiek neemt de laatste jaren steeds grotere                    vijftien jaar verdubbelt. Dit komt overeen met een op de drie à vier
                                                                                               technische uitstraling, met onder andere grotere stallen, zwaardere             proporties aan. Landelijke cijfers laten een stijgende lijn zien in het            Brabantse agrarische bedrijfspanden die leeg staat. Voor Land van
                                                                                               machines en mestfabrieken. Dit staat op gespannen voet met andere               aandeel varkensboeren (ouder dan 51 jaar) zonder opvolging: anno                   Cuijk laten de prognoses tot 2030 zien dat 82,6 hectare agrarisch vast-
                                                                                               gebruikers en belangen in het buitengebied van Land van Cuijk, zoals            2016 geldt dit voor 38 procent van de varkensboeren. Het gebrek aan                goed vrijkomt. Dit komt overeen met 32 procent van het totale areaal
                                                                                               mensen die er wonen, recreëren of werken. Daarnaast wringt de omvang            opvolging raakt vooral de kleine en middelgrote boerenbedrijven. Een               aan agrarisch vastgoed in de regio. De verwachting is dat ongeveer
                                                                                               van de agrarische sector, en met name de effecten van dierlijke produc-         enquête onder boeren in Boxmeer toont een vergelijkbaar beeld: 42                  de helft van dit aantal vierkante meters vrijkomende vastgoed leeg
                                                                                               tie op de leefomgeving, met milieudoelstellingen en vormt het een knel-         procent van de boeren geeft aan geen bedrijfsopvolging te hebben.                  komt te staan, zo’n 40,7 hectare. Naast leegstand, verloedering en de
                                                                                               punt voor het halen van klimaatdoelen.                                                                                                                             aantrekkelijkheid voor het criminele circuit levert dit vrijkomend agra-
                                                                                                                                                                                                                                                                  risch vastgoed ook een potentieel risico op voor de volksgezondheid.
                                                                                               Het is dan ook niet verwonderlijk dat de agrarische sector zich momen-               ‘Rond de jonge Peelontginningen is veel                                       In Land van Cuijk is 48 procent van het vrijkomende agrarisch vast-
                                                                                               teel op een kantelpunt bevindt. Zowel (een deel van de) boeren, maat-                ruimte en het is een dunbevolkt gebied.                                       goed gebouwd in de asbestperiode.
            2000 of meer                     1000 tot 2000                 500 tot 1000        schappij, banken en politiek komen steeds meer tot de conclusie dat de               Daar zal in de toekomst ruimte blijven om
            250 tot 500                      minder dan 250                Geen varkens        intensieve landbouw, met zijn huidige belasting op het milieu, klimaat en            te boeren. Maar op de kleigronden zal het                                     Een relatief beperkt aantal boeren kiest ervoor om hun agrarische acti-

Aantal varkens per km2 land.
                                                                                               landschap, zijn grenzen heeft bereikt. De maatschappelijk positie van de             leeglopen. De schatting is dat er van de                                      viteiten te combineren met zorg, recreatie of verkoop aan huis. De
Bron: CBS, 2017.                                                                               agrarische sector staat hierdoor sterk onder druk. Mede ingegeven door               220 veehouderijen in Boxmeer er in 2030                                       verwachting is dat deze verbreding in Land van Cuijk een nichemarkt
                                                                                               de landbouwvisie van minister Schouten ligt er voor de agrarische sector             nog 50 over zijn.’                                                            blijft.
                                                                                               een ambitie voor een transitie naar kringlooplandbouw. Een dergelijke
                                                                                               transitie zal een enorme impact hebben voor een gebied als Land van             Raymond Derks, adviseur omgevingsrecht en bestuurder ZLTO-af-
            1,90 ha                                                                                                                                                            deling Boxmeer
                                                                                               Cuijk, dat van oudsher een prominente positie voor veehouderijen kent.
  5,20 ha
                                  5,36 ha



            6,45 ha
     11,84 ha
                                        10,04 ha                                                   ‘Er komt een landbouwtransitie aan die op                                                                                                                    6000

                                                         8,17 ha                                   twee manieren kan verlopen. Als je niets                                 4000
                                                                                                                                                                                                                                                                5000
                                                                                                   doet, verloopt deze transitie ranzig, met
                             17,61 ha
                                           19,84 ha
                                                                                                   een sociale ontwrichting van de regio als                                3000
                                                                                                                                                                                                                                                                4000

                                                                                                   gevolg. Hij kan ook sociaal ingekaderd verlo-
                  35,67 ha                                                                         pen. Maar dan is wel overheidsgeld voor                                                                                                                      3000
                                                                                                                                                                            2000
                                                                                                   een warme sanering nodig, evenals poli-                                                                                                                      2000
                                                                                                   tiek draagvlak en een samenwerking met
                                                                                                                                                                            1000
                                                                                                   partijen als Rabobank en de ZLTO.’                                                                                                                           1000



      Totale omvang agrarische                                                                 Geert Verstegen, voorzitter Brabants Burgerplatform en oud-mede-                0                                                                                   0
      bebouwing 2012                                                                           werker Brabantse Milieufederatie
                                                                                                                                                                                      2000                2004         2008         2012            2016                    2000          2003          2006   2009         2012          2016
      Prognose (2012-2030) totale                     Prognose (2012-2030) vrijkomende agra-                                                                                                 > = 51 jaar zonder   > = 51 jaar
                                                                                                                                                                                                                                  < 51 jaar     Rechtspersoon               Zeugenbedrijven onbetaald           Vleesvarkensbedrijven onbetaald
      vrijkomende agrarsiche bebouwing                rische bebouwing uit de asbestperiode                                                                                                  opvolging            met opvolging
                                                                                                                                                                                                                                                                            Zeugenbedrijven betaald             Vleesvarkensbedrijven betaald

Prognose vrijkomende agrarische bebouwing 2012 - 2030.
Bron: Monitor agrarische leegstand, Provincie Noord-Brabant, 2017                                                                                                                  Opvolgingssituatie onder agrariërs naar leeftijd, Nederland.                        Werkgelegendheid in intensieve varkenshouderij, Nederland.
                                                                                                                                                                                   Bron: CBS Landbouwtelling, 2016                                                     Bron: Wageningen Economic Research, 2016


12                                                                                                                                                                                                                                     V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                          13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                              3. Een bredere waarde van het landschap

              Bos
                                                                                         De enigszins geïsoleerde ligging van Land van Cuijk, ingeklemd                  2012 is het agrarisch gebied de populairste groenblauwe bestemming          Het landschap is ook steeds belangrijker als onderdeel van klimaat-
                                                                                         tussen de Peel en de Maas, heeft ervoor gezorgd dat met name in                 en eindigt het in de ranglijsten zelfs boven de bossen.7 Deze ontwik-       adaptieve maatregelen. Met het oog op het voorkomen van natschade
   Natuurgebied
                                                                                         het oostelijk deel van de regio het kleinschalige karakter van het land-        kelingen weerspiegelen zich in Land van Cuijk. Met een aandeel van          is het landelijk gebied momenteel sterk ingericht op het snel afvoeren
Agrarisch gebied                                                                         schap goed bewaard is gebleven. Op relatief korte afstand van elkaar            56 procent zorgen wandelen en fietsen hier voor verreweg de meeste          van water. De keerzijde is een geringe opbouw van de watervoorraad in
             Park                                                                        wisselen belangrijke cultuurhistorische landschappen elkaar af, zoals           bezoeken - in 2017 zijn er ruim 3,1 wandel- en fietstochten gemaakt in      de winter, watertekort in de zomer, verdroging en verzilting. De klimaat-
                                                                                         het Maasheggengebied, de Maasterrassen en de Graafse Raam.                      de regio.8 Daarnaast valt op dat de meerderheid van de recreanten in        kwetsbaarhedenkaart voor Land van Cuijk laat zien dat het oostelijk deel
Recreatiegebied
                                                                                         Deze gebieden hebben een belangrijke ecologische waarde; het                    Land van Cuijk 45 jaar of ouder is en dat de grootste doelgroep bestaat     van de regio vooral risico loopt op wateroverlast en overstroming van de
Rivier, plas, meer
                                                                                         Maasheggengebied wordt zelfs gezien als een ecologische kraam-                  uit rustzoekers, mensen die de regio bezoeken om te genieten van de         Maas, terwijl de hogere delen in het midden en westen van de regio juist
              Zee                                                                        kamer voor de rest van Oost-Brabant. Ook voor het Natuur Netwerk                natuur, te fietsen of te wandelen.
                                                                                                                                                                                                          9
                                                                                                                                                                                                                                                     kwetsbaar zijn voor droogte. Een robuust landschap met een gezonde
                     0   3%           6%              9%          12%             15%    Brabant, onderdeel van het Natuur Netwerk Nederland (voorheen                   Ook de economische betekenis van recreatie in Land van Cuijk stijgt. Zo     bodem is een voorwaarde voor een klimaatbestendige regio: ze heeft
                              2006             2008            2010              2012
                                                                                         EHS), zijn deze gebieden van groot belang. Het doel hiervan is om een           groeide het bedrag aan toeristische bestedingen (exclusief winkelen) in     een goede ‘sponswerking’ waardoor ze meer water kan bergen in natte
        Recreatie in groenblauwe gebieden, Nederland.                                    samenhangend netwerk aan natuurgebieden te creëren om de achter-                de regio tussen 2014 en 2017 met bijna 5 procent, tot een totaalbedrag      tijden en meer water kan afgeven in droge tijden.
        Bron: Compendium voor de Leefomgeving, 2014.
                                                                                         uitgang van de natuur en biodiversiteit te keren. Dit netwerk komt tot          van €49 miljoen, en ook de bezettingsgraad van toeristische aanbieders
                                                                                         stand door bestaande natuurgebieden te vergroten en te verbinden                in Land van Cuijk steeg in dezelfde periode.                                Met haar kleinschalige en groene karakter, een rijke cultuurhistorie en
                                                                                         en door aangrenzende en tussenliggende landbouwgrond te verwer-                                                                                             een verscheidenheid aan landschappen heeft Land van Cuijk belang-
                                                                                         ven en opnieuw in te richten. Daarnaast kent met name de bodem in                                                                                           rijke troeven in handen, die een gunstig vertrekpunt bieden voor de
                                                                                         de Peel veel te hoge stikstofwaarden . Een overdaad aan stikstof is een
                                                                                                                                4                                            ‘De gezinsboerderijen zijn een kracht van                               toekomst. Tegelijkertijd roept een aantal ontwikkelingen vragen op over
                                                                                         probleem voor de natuur: het verrijkt de bodem waardoor zeldzame                    Land van Cuijk. Daar zie je ook steeds                                  of (en hoe) deze troeven in de toekomst ingezet kunnen worden. Zo
                                                                                         planten die het goed doen op voedselarme grond worden verdrongen,                   meer een combinatie met recreatie, zorg,                                zijn agrariërs belangrijke landschapsbeheerders, evenals vrijwilligers.
                                                                                         evenals de dieren en insecten die van deze planten leven. De bodem-                 boerderij-educatie en korte ketens, wat                                 De vele stoppende boeren in de regio en de prognose dat in 2040 een
                                                                                         biodiversiteit van een groot deel van Land van Cuijk is mede daardoor
                                                                                                      5                                                                      een grote maatschappelijke meerwaarde                                   kwart van de inwoners van Land van Cuijk ouder is dan 75 jaar - terwijl
                                                                                         laag. Kortom, ondanks de kwantitatieve stijging van het areaal aan                  oplevert voor de regio en bijdraagt aan de                              dit de leeftijdsgroep is met een laag vrijwilligerspercentage, roept de
                                                                                         natuur - aangestuurd door het Natuur Netwerk Brabant - staat de kwali-              landschapskwaliteit en recreatieve potentie                             vraag op wie de landschapsbeheerders van de toekomst zijn? Wellicht
                                                                                         teit ervan onder druk.                                                              ervan.’                                                                 dat de recreatieve sector hier mede een antwoord op kan formuleren.
                                                                                                                                                                                                                                                     Daarnaast is het buitengebied bij uitstek de plek om de ruimtevraag van
                                                                                                                                                                         Liesbeth Hermanussen, Landgoed De Barendonk in Beers
                                                                                         De kwaliteit van het landschap, de natuur en de cultuurhistorie zijn even-                                                                                  de energietransitie te accommoderen. In Land van Cuijk blijken vooral
                                                                                         eens van grote waarde voor de recreatieve mogelijkheden van Land van                                                                                        het midden en westelijke deel van de regio technisch haalbaar en finan-
                                                                                         Cuijk. Deze sector is een groeimarkt voor de toekomst. Landelijk gezien                                                                                     cieel rendabel voor de opwekking van zonne-energie. Maar zonnevel-
                                                                                         wordt de toerisme- en recreatiesector steeds belangrijker voor de               Een aantrekkelijk landschap vertegenwoordigt nog een andere econo-          den, met hun grootschalige en technische karakter, kunnen de kracht
                                                                                         economie. Zo tonen landelijke trends niet alleen een groei van de recre-        mische waarde. De kenniseconomie die in Nederland stevig voet aan           en de latente waarde van het kleinschalige landschap in Land van Cuijk
                                Kans op                    Zoekgebieden                  atiesector als geheel, maar laten ze ook zien dat buitenrecreatie stevig        de grond heeft, is afhankelijk van het aantrekken van menselijk kapitaal.   onbedoeld onder druk zetten.
                                overstroming               gecontroleerde waterberging
                                                                                         in de top drie van vrijetijdsactiviteiten staat6. Bovendien valt landelijk op   Hiervoor blijkt een aantrekkelijke woon- en leefomgeving van cruciaal
        Risicogebied overstroming Maas en provinciale zoekgebieden                       dat het buitengebied als recreatieve bestemming rap terrein wint. Sinds         belang te zijn. Een aantrekkelijk landschap wordt daardoor een vesti-
        waterberging.
        Bron: Kwetsbaarheden en klimaatkansen Land van Cuijk, 2014                                                                                                       gingsvoorwaarde en onderlegger voor de nieuwe economie.10




                                                                                                                                                      Semi-bebouwd

                                                                                                                                                      Recreatie

                                                                                                                                                      Water

                                                                                                                                                      Verkeer

                                                                                                                                                      Bebouwd

                                                                                                                                                      Bos

                                                                                                                                                      Agrarisch

        Ontwikkeling bodemgebruik in oppervlakte.
        Bron: CBS, 2018
        14                                                                                                                                                                                                                    V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                4. Naar een secundaire en tertiaire economie

                                                                                                     Van oorsprong kent het Land van Cuijk een economisch karakter dat zich      af en een steeds beperkter aantal boeren verdient een redelijk inko-             48%                                                                    90.000

                                                                                                     kenmerkt door een mengeling van kleinschalige agrarische bedrijven,         men. Dit alles roept de vraag op of de primaire sector voor nog wel              36%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         75.000

                                                                                                     grote intensieve veehouderijen en daaraan gelieerde industriële bedrij-     een toekomstbestendige basis biedt voor de huishoudens in Land van                                                                                      60.000
                                                                                                                                                                                                                                                                  24%
                                                                                                     ven. De sector heeft in dit gebied grote, internationaal opererende         Cuijk?                                                                                                                                                  45.000
                                                                                                     spelers voortgebracht als MSD, Nutreco, Hendrix Genetics, Stork Marel,                                                                                       12%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         30.000
                                                                                                     JOMO Foodservice en Danone Nutricia. Naast grote industriële wereld-        Parallel hieraan valt te zien dat de grote agrofoodbedrijven in Land
                                                                                                                                                                                                                                                                   0%                                                                    0
40.000                                                                                               spelers kent het Land van Cuijk ook een omvangrijke groep                   van Cuijk - zoals Marel Poultry, MSD Animal Health, Hendrix Genetics,                  2001        2004   2007        2010         2013          2016
            Totaal alle sectoren
30.000                                                                                               MKB-bedrijven die op het vlak van AgriFood actief is. Ook voor de           Trouw Nutricion en Danone Nutricia - steeds meer global players zijn                                      Percentage huishoudens onder de lage-inkomensgrens
10.000
                                                                                                     toekomst ziet Land van Cuijk   11
                                                                                                                                         AgriFood als belangrijkste sector en    en in de productie steeds minder verbonden zijn met de regio. Elk van                                      Inkomen per huishouden in euro

                                                                                                     speerpunt in de economische ontwikkelingen van de regio en wil er alles     deze bedrijven behoort tot de wereldmarktleiders in hun branche en
 7.500
            Totaal Industrie
                                                                                                                                                                                                                                                                   Inkomen per huishouden en aandeel huishoudens onder de lage-
                                                                                                     aan doen om topregio in AgriFood te blijven en erin door te groeien.        enkel Hendrix en Trouw geven aan nog gebruik te maken van boerde-                 inkomensgrens voor de land- en tuinbouwsector in Nederland.
                                                                                                     Hierbij wordt de primaire sector en de MKB-bedrijven als belangrijkste      rijen in de regio - dit betreffen dan proefboerderijen in het kader van           Bron: Bedrijveninformatienet, 2016
 5.000
                                                                                                     basis gezien en de grote internationale bedrijven als belangrijke scha-     research and development.14 Dat roept de vraag op of de vroeger zo
            Totaal Agrarisch                                                                         kels in het geheel. De uitvoering van de agenda Agrifood krijgt onder       sterk verbonden keten van primaire (agrarische bedrijven) en secun-
 2.500
                                                                                                     meer concreet vorm in het gebied Agro As de Peel. Dit is het agrarisch      daire (industriële verwerkende bedrijven) nog steeds een voorwaarde
            Totaal Horeca
                                                                                                     productiegebied langs de Middenpeelweg in de gemeenten Uden, Sint           is voor de toekomst nu de verwerkende bedrijven grote internationale
      0     Totaal Vrije Tijd

          2000                     2004             2008                 2012                2016
                                                                                                     Anthonis, Boekel, Mill & Sint Hubert en Landerd. De primaire agrarische     spelers zijn geworden?
                                                                                                     sector (veehouderij) is hier stevig vertegenwoordigd. In 2018 kende Agro
Banen per sector in Land van Cuijk.
Bron: LISA, 2016                                                                                     As de Peel 219 varkenshouderijen, 49 kippenhouderijen en 345 rund-          Naast de agrofoodsector wordt groene recreatie en toerisme - recrea-
                                                                                                     veehouderijen. Desondanks zijn dit fors minder bedrijven dan in 2000:       tie op basis van natuurwaarden - in Land van Cuijk gezien als een goed
                                                                                                     toen kende deze regio 546 varkenshouderijen, 106 kippenhouderijen           tweede verdienmodel voor de regio. Dit past ook goed bij het klein-
                                                                                                     en 671 rundveehouderijen. Dit komt grofweg overeen met een afname           schalige en cultuurhistorische landschap in Land van Cuijk. Recreatie
                                                                                                     van 50 procent. Agro As de Peel moet het voorbeeldgebied worden
                                                                                                                     12
                                                                                                                                                                                 als hoofddrager van het gebied is momenteel echter te mager. Met
                                                                                                     van voedsel- en biomassaproductie van de toekomst. Daarmee wordt            1720 banen besloegen recreatie en toerisme in 2017 4,5 procent van
                                                                                                     vooral ingezet op innovatie in de primaire sector zoals nieuwe teelten en   de werkgelegenheid15. Hoewel dit aantal nog altijd lager is dan het
 8.0%
                                                                                                     verdere automatisering.                                                     aantal banen dat de agrarische sector oplevert in de regio, komen
                                                                                                                                                                                 beide sectoren steeds dichter bij elkaar in de buurt: de werkgele-
 6.0%                                                                                                Cijfers wekken echter de indruk dat de betekenis van de primaire sector     genheid in de agrarische sector in Land van Cuijk liep terug van 3900
                                                                                                     voor Land van Cuijk, en de ambities in Agro As de Peel, onder druk          banen in het jaar 2000 tot 2530 in het jaar 2016.16
                                                                                                     komen te staan. Enerzijds gebeurt dit door een structurele afname van
 4.0%
                                                                                                     de werkgelegenheid in de primaire sector. Door onder meer automati-         Tot slot wordt met het oog op de vergrijzing de zorg naar verwachting
                                                                                                     sering neemt de arbeidsinzet binnen zeug- en vleesvarkensbedrijven het      een grote werkgever in de regio.
 2.0%                                                                                                laatste decennium af. Anderzijds valt op dat het percentage huishou-
                                                                                                     dens in de agrarische sector onder de lage inkomensgrens is opgelopen       Bovengenoemde ontwikkelingen maken enerzijds duidelijk dat
                                                                                                     van 29% in 2012 naar 44% in 2016 . Ook de toegevoegde economi-
                                                                                                                                           13
                                                                                                                                                                                 de impact en betekenis van de primaire sector voor de regio in de
     0%
          2010              2011          2012     2013          2014           2015      2016       sche waarde van binnenlandse grondstoffen (primaire productie) nam          toekomst afneemt, in tegenstelling tot de potentie van de secun-
            Distributie               Verwerking           Primaire productie          Toelevering   de afgelopen jaren af van 13,4% in 2010 naar 11% in 2016, terwijl andere    daire en tertiaire sector. Voor deze sectoren geldt wel dat de eerder

Toegevoegde waarde binnenlandse grondstoffen voor de inten-                                          ketenpartners een stijgende toegevoegde waarde laten zien. Kortom,          genoemde demografische ontwikkelingen - vergrijzing, stevige
sieve veehouderij, Nederland.                                                                        het aantal boeren en het aantal banen in de agrarische sector neemt         ontgroening en een sterke braindrain - grote uitdagingen met zich
Bron: Wageningen Economic Research, 2016
                                                                                                                                                                                 mee brengen om (potentiële) werknemers aan de regio te binden.




16                                                                                                                                                                                                                                     V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                  17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                               5. Vitaliteit in het buitengebied

                                                                                              Net als op veel andere plekken in het Nederlandse buitengebied geldt                       de regio moeten basisscholen fuseren. Zo zag Landhorst in 2016 haar
                                                                                              ook voor Land van Cuijk dat de vitaliteit van het platteland aandacht                      enige basisschool sluiten en staan de peuterspeelzaal en kinderopvang               ‘Ouderen willen het liefste in de eigen kern
                                                                                              behoeft. Vitaliteit is een breed begrip en gaat zowel over de toegang                      in Westerbeek onder druk doordat de kleine groepen niet rendabel zijn               blijven wonen, maar de zorg moet wel geor-
                                                                                              en nabijheid van voorzieningen en zorg in het buitengebied, maar ook                       voor de aanbieder.                                                                  ganiseerd kunnen worden. Ik geloof wel in
                                                                                              de ontspannen woningmarkt is een factor van betekenis, evenals de                                                                                                              woonvormen waarbij mensen veel meer
                                                                                              mate waarin bewoners in staat zijn om zélf de leefbaarheid van hun dorp                    Het is belangrijk om te beseffen dat het voorzieningenaanbod geen                   voor elkaar zorgen. In kleine kernen is het
                                                                                              positief te beïnvloeden. Zeker in gebieden die (in de nabije toekomst)                     graadmeter is voor de leefbaarheid van een kleine kern. Het autonome                nabuurschap veel sterker ontwikkeld dan in
                                                                                              dalende bevolkingsaantallen kennen, komt de vitaliteit onder druk te                       - of zelfvoorzienende - dorp behoort al jaren tot het verleden. Steeds              de grotere steden, maar het is nog onvol-
                                                                                              staan. Hoewel Land van Cuijk als geheel tot 2030 nog een lichte bevol-                     meer kleine kernen zijn ‘woondorpen’. De kwaliteit van hun woning en                doende professioneel om daarop te kunnen
                                                                                              kingsgroei kent, keert deze ontwikkeling daarna en treedt bevolkingsda-                    woonomgeving blijkt voor bewoners belangrijker dan de nabijheid van                 bouwen. Men is zich nog onvoldoende
                                                                                              ling op. Meer ingezoomd, op wijkniveau, zijn momenteel al verschillen                      voorzieningen.18 Mensen zijn steeds mobieler en hebben een grotere                  bewust van de complexiteit van de toekom-
                                                                                              zichtbaar: waar de grotere kernen in Land van Cuijk over de periode                        actieradius. Hierdoor is een ontwikkeling te zien van aanwezigheid naar             stige zorgvraag.’
                                                                                              2010-2016 nog licht stijgende bevolkingscijfers laten zien, is in het                      bereikbaarheid van voorzieningen: voorzieningen hoeven niet meer
                                                                                                                                                                                                                                                                         Elly Pansier, woningcorporatie Mooiland
                                                                                              buitengebied de trend van bevolkingsdaling al ingezet.17                                   koste wat kost in elke kern aanwezig te zijn, maar wel moeten alle inwo-

  Saldo verhuisde personen dat is vertrokken uit de gemeenten                                                                                                                            ners uit de regio de voorzieningen makkelijk kunnen bereiken.
  Land van Cuijk, 2011-2015.                                                                  De laatste jaren weerspiegelt zich steeds duidelijker de trend dat voor-                   Ook de sociale cohesie in een kleine kern is van invloed op de leef-          De woningvraag in Land van Cuijk bestaat daardoor niet zozeer uit een
  Bron: CBS-Statline
                                                                                              zieningen opschalen en clusteren in de grotere kernen met een verzor-                      baarheid en toekomstbestendigheid ervan. Een kern waarin mensen               kwantitatieve vraag, maar uit een kwalitatieve vraag. Vanaf 2035 wordt
                                                                                              gingsfunctie. Het gaat dan onder andere om onderwijsvoorzieningen,                         voor elkaar klaar staan is veerkrachtiger dan een dorp waar hier veel         in Land van Cuijk enkel nog een stijgende vraag naar geschikte wonin-
                                                                                              winkels, culturele en maatschappelijke voorzieningen en (specialistische)                  minder sprake van is.19 Land van Cuijk kent krachtige leefgemeenschap-        gen verwacht24: woningen waar ouderen nog goed zelfstandig kunnen
                                                                                              zorg. Naast opschaling en schaalvergroting, kan ook schaalverkleining                      pen en een sterk sociaal-cultureel verenigingsleven.20 Hoewel dit een         wonen, al dan niet in combinatie met een zorgconcept. Hoewel een
                                                                                              bijvoorbeeld via een combinatie van functies en voorzieningen op loca-                     mooie uitgangspositie is voor de toekomst, is steeds vaker het risico dat     deel van de (toekomstige) ouderen deze geschikte woning zal zoeken
                                                                                              tie een oplossing bieden. Een optimale spreiding van voorzieningen                         mensen ‘overvraagd’ worden: extramuralisering (het streven om mensen          in de grotere kernen in de regio, beslaat dit naar verwachting slechts
                                                                                              vraagt zorgvuldige afwegingen binnen het Land van Cuijk als geheel.                        met een zorgvraag thuis te laten wonen en zorg te laten ontvangen in          een beperkt deel van de ouderen. Recente cijfers laten zien dat in Land
                                                                                                                                                                                         plaats van in een instelling) en vergrijzing zorgen ervoor dat steeds         van Cuijk slechts 4 procent van de inwoners ouder dan 65 jaar verhuist.
                                                                                              Demografische ontwikkelingen, zoals vergrijzing en bevolkingsdaling,                       minder mensen steeds meer klaar moeten staan voor een groeiende               Kortom, een groot deel van de (toekomstige) ouderen zal - al dan niet
                                                                                              zijn een drijvende kracht achter deze verandering, maar vooral ontwikke-                   groep kwetsbare dorpsgenoten. Dit uit zich onder andere in een groei-         noodgedwongen - zoeken naar mogelijkheden om de eigen woning
                                                                                              lingen op het gebied van online diensten en de toegenomen mobiliteit                       end appèl op vrijwilligersorganisaties in zorg en welzijn.21                  oud te worden.
                                                                                              zijn hierin sturend. Zo blijven veelal alleen de ziekenhuizen in de grotere                Zoals gezegd beweegt Land van Cuijk zich naar een ontspannen                  De ontspannen woningmarkt betekent niet dat jongeren in Land van
                                                                                              steden volledig overeind, terwijl (afdelingen van) regionale ziekenhui-                    woningmarkt. De verwachting is dat de woningvraag rond 2030 stabi-            Cuijk eenvoudig aan een woning kunnen komen die aan hun wensen
                                                                                              zen noodgedwongen moeten sluiten. Voor het ziekenhuis in Boxmeer                           liseert, gevolgd door een afname.22 Kijkend naar de toekomst, vormt           voldoet. Voor veel jongeren in de regio is de veelvoorkomende vrij-
                                                                                              speelt bijvoorbeeld momenteel de discussie of de IC-afdeling op de                         een overmaat aan woningen een risico. Dit veroorzaakt onder andere            staande woning van hun ouders voor hen zelf financieel onbereikbaar.
  Saldo verhuisde personen dat zich heeft gevestigd in de gemeen-                             lange termijn wel open kan blijven. Ook andere maatschappelijke voor-                      een prijsdempend effect dat niet alleen eigenaren raakt, maar ook de
  ten Land van Cuijk, 2011-2015.                                                              zieningen, zoals scholen, kinderopvang of sportverenigingen, hebben                        gemeenten financieel beïnvloedt, via de daling van de WOZ-waarde. De          Wanneer bovengenoemde ontwikkelingen gezamenlijk worden
  Bron: CBS-Statline
                                                                                              het moeilijk in de kleine kernen. Door het dalend aantal leerlingen in                     impact hiervan hangt af van de schaal van leegstand. De woningmarkt           bekeken, komt een belangrijke vraag naar boven: wie zijn de
16000 gezinnen                                                                                                                                                                           in Land van Cuijk functioneert als een regionale woningmarkt. De regio        dragers en beheerders van de toekomst in Land van Cuijk?
14000
                                                                                                                                                                                         ‘verliest’ inwoners aan Nijmegen en andere studiesteden. Kijkend naar
                                                                                                                                                                                         welke inwoners de regio ‘wint’, dan blijken de verhuisrelaties met de
12000
                                                                                                                                                                                         wereld buiten Land van Cuijk grotendeels verdwenen te zijn. Kortom,
10000 1&2 personen 55 tot 75 jaar
                                                                                                                                                                                         de regio kent een regionale woningmarkt, met onderlinge verhuisrela-
 8000
                                                                                                                                                                                         ties tussen de vijf Land van Cuijk-gemeenten, waardoor concurrentie om
 6000
        1&2 personen 35 tot 55 jaar                                                                                                                                                      (dezelfde) woonconsument dreigt.23
 4000 1&2 personen tot 35 jaar
                                                                                              0 tot 5 5 tot 10 10 tot 15 tot 20 tot 25 tot 30 tot 40 tot 50 tot 65 tot           85
 2000 1&2 personen 75 jaar en ouder                                                            jaar     jaar   15 jaar 20 jaar 25 jaar 30 jaar 40 jaar 50 jaar 65 jaar 85 jaar jaar of
                                                                                                                                                                               ouder
    0
                                                                                                                 binnen gemeente          gevestigd                 vertrokken
        2005   2008   2011   2014     2017   2020   2023   2026   2029   2032   2035   2038

  Huishoudensprognose Land van Cuijk naar type en leeftijd,                                   Verhuizers in Land van Cuijk, profiel naar leeftijd, 2011 - 2015.
  2005 - 2040.                                                                                Bron: CBS-Statline, Provincie Noord-Brabant
  Bron: CBS-Statline, Provincie Noord-Brabant

  18                                                                                                                                                                                                                                            V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Land van Cuijk
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                VEEDICHTHEID                                                                       VERGRIJZING ONDER AGRARIERS                                                                  LEEFTIJDSVERDELING VAN BEDRIJFSLEIDERS
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  400

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  350

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  300

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  250




Kaartverhaal: omwentelingen in de landbouw
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  200

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  150

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  100

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   50

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            tot 25 jaar      25 tot 35         35 tot 45        45 tot 55         55 tot 65      65 tot 75        75 tot 85      85 jaar en
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               jaar              jaar             jaar              jaar           jaar             jaar           ouder

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Leeftijdsverdeling hoofden en bedrijfsleiders in Land van Cuijk.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Bron: CBS, 2016




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  2000 of meer           1000 tot 2000               500 tot 1000                                         30 of meer                 25 tot 30                   20 tot 25
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  250 tot 500            minder dan 250              Geen varkens                                                                    15 tot 20                   minder dan 15
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Aantal varkens per km land.2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Aantal 65-plussers in %
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Bron: CBS, 2017.                                                                                                 Bron: CBS, 2018.



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    WERKGELEGENHEID                                                                                                                                             TOEGEVOEGDE WAARDE PRIMAIRE SECTOR
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           6000                                                                                                                                                   8.0%



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5000

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  6.0%

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           4000



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           3000                                                                                                                                                   4.0%



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           2000

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  2.0%

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           1000



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               0                                                                                                                                                    0%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          2000              2003                  2006                  2009                2012                 2016                                             2010              2011                 2012                2013              2014               2015                2016

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Zeugenbedrijven onbetaald                        Zeugenbedrijven betaald                                                           Distributie                     Verwerking                      Primaire productie               Toelevering

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Vleesvarkensbedrijven onbetaald                  Vleesvarkensbedrijven betaald

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Werkgelegenheid in intensieve varkenshouderij.                                                                   Toegevoegde waarde binenlandse grondstoffen voor de intentsieve veehouderij.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Bron: Wageningen Economic Research, 2016                                                                                                       Bron: Wageningen Economic Research, 2016




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    OPVOLGINGSSITUATIE VARKENSSECTOR                                                                                                                            OPVOLGINGSSITUATIE VARKENSSECTOR
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          100%                                                                                                                                                    4000




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            75%                                                                                                                                                   3000




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            50%                                                                                                                                                   2000




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            25%                                                                                                                                                   1000




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             0%                                                                                                                                                         0
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      zeer kleine           kleine bedrijven             middel grote           grote bedrijven           zeer grote                                                 2000                        2004                        2008                       2012                    2016
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       bedrijven                                          bedrijven                                       bedrijven

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   > = 51 jaar zonder              > = 51 jaar met                                                                                                            > = 51 jaar zonder                  > = 51 jaar met
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   < 51 jaar              Rechtspersoon                                                                                                                               < 51 jaar             Rechtspersoon
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   opvolging                       opvolging                                                                                                                  opvolging                           opvolging
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Opvolgingssituatie naar leeftijd.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Opvolgingssituatie naar grootteklasse.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Bron: CBS Landbouwtelling, 2016                                                                                                                                     Bron: CBS Landbouwtelling, 2016

 Legenda
VAB prognose 2030

       > 8 ha                                                                                                                                                                                    WERKGELEGENHEID LAND VAN CUIJK                                                                                                                     VRIJKOMENDE AGRARISCHE BEBOUWING                                                                                                                            VRIJKOMENDE AGRARISCHE BEBOUWING
       > 7 ha                                                                                                                                                                         40.000

                                                                                                                                                                                                 Totaal alle sectoren                                                                                                                                                             1,90 ha
       > 5,5 ha                                                                                                                                                                       30.000                                                                                                                                                                                 5,20 ha

                                                                                                                                                                                      10.000                                                                                                                                                                                                            5,36 ha
       > 4,5 ha                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    10,04 ha
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       6,45 ha
Varkensbedrijven (biggen en vleesvarkens)                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          11,84 ha
                                                                                                                                                                                                 Totaal Industrie
                                                                                                                                                                                       7.500
       < 300.000.000 NGE

       > 300.000.000 NGE                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          17,61 ha
                                                                                                                                                                                       5.000                                                                                                                                                                                                35,67 ha
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               8,17 ha


       Agro-As de Peel                                                                                                                                                                           Totaal Agrarisch
                                                                                                                                                                                       2.500                                                                                                                                                                                                                         19,84 ha
       Bebouwing uit asbestperiode (1975 -1991)
                                                                                                                                                                                                 Totaal Horeca
       >20% personen van 65 jaar of ouder
                                                                                                                                                                                          0      Totaal Vrije Tijd
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Totale omvang                                                             Prognose (2012-2030)
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Prognose (2012-2030)
                                                                                                                                                                                               2000                        2004                 2008                2012                         2016                                                        agrarische                      totale vrijkomende                        vrijkomende agrarische
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             bebouwing 2012                  agrarsiche bebouwing                      bebouwing uit de asbestperiode
                                                                                                                                                                                                                                                         Banen per sector in Land van Cuijk.
                                                                                                                                                                                                                                                                                 Bron: LISA                                                          Prognose vrijkomende agrarische bebouwing 2012 - 2030, waarvan uit de asbestperiode                                                                                                 Prognose leegstand agrarische bebouwing 2012-2030, Noord-Brabant.
Hoewel de identiteit van Land van Cuijk sterk geworteld is in de agrarische sector, rijst   • Landelijk gezien stijgt het percentage huishoudens in de agrarische sector dat zich                                                                                                                                                                                                                     Bron: Monitor agrarische leegstand                                                                                                                                  Bron: Monitor agrarische leegstand

gezien alle ontwikkelingen - in de demografie, economie en landbouw - de vraag in              onder de lage inkomensgrens bevindt: van 29 procent in 2012 naar 44 procent in
welke mate dit perspectief biedt voor een toekomstbestendige regio.                            2016.                                                                                             ONTWIKKELING VARKENSHOUDERIJEN                                                                                                                     INKOMENSONTWIKKELING AGRARISCHE SECTOR                                                                                                                      AREAAL AGRARISCHE BEBOUWING
                                                                                            • De toegevoegde waarde van binnenlandse grondstoffen - de primaire sector -
                                                                                                                                                                                        400           Totaal aantal varkensboeren in de regio (5 gemeenten, absoluut)                                   800.000
In Land van Cuijk werkt een aantal veranderingen in de agrarische sector sterk op              neemt af. Macro-economische cijfers laten zien dat de toegevoegde waarde van                                                               Totaal aantal varkens in de regio (5 gemeenten, absoluut)
elkaar in.                                                                                     de primaire sector daalt van 19,8 procent in 2010 naar 14,3 procent in 2016. Dit
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              Westelijk Peelgebied
• Het aantal agrarische bedrijven in de regio neemt in rap tempo af; tussen 2008 en            terwijl de distributie, verwerking en toeleverende industrie in de agrarische sector
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          De Kempen
   2018 daalde het aantal varkensbedrijven in Land van Cuijk met 40 procent, van 251           over dezelfde periode een stijgende lijn laten zien.                                                                                                                                                                                48%
                                                                                                                                                                                        300                                                                                                             600.000                                                                                                                                                             90.000
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Maaskant en Land van Cuijk
   naar 151 bedrijven.                                                                      • De grote agrofoodbedrijven in Land van Cuijk - zoals Marel Poultry, MSD Animal
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   36%                                                                                                                                      75.000                      Midden Noord-Brabant
• Daarbij geeft 40 procent van de varkensboeren (ouder dan 51 jaar) aan geen                   Health, Hendrix Genetics, Trouw Nutricion en Danone Nutricia - hebben zich
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Westelijke Zandgronden
   opvolger te hebben.                                                                         ontwikkeld tot global players en zijn in de productie steeds minder verbonden met
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            60.000
• Ook de werkgelegenheid in de sector loopt sterk terug. Telde Land van Cuijk in               de regio. Elk van deze bedrijven behoort tot de wereldmarktleiders in hun branche        200                                                                                                             400.000                    24%                                                                                                                                                                              Noordwesthoek

   2000 nog 3900 banen in de agrarische sector, in 2016 daalde de werkgelegenheid              en enkel Hendrix en Trouw geven aan nog gebruik te maken van boerderijen                                                                                                                                                                                                                                                                                                     45.000                            Oostelijke Langstraat

   met 36 procent naar 2530 banen.                                                             in de regio - dit betreffen dan proefboerderijen in het kader van research and                                                                                                                                                      12%                                                                                                                                                                              Land van Breda
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            30.000
• Dit alles leidt tot een toename aan vrijkomende agrarische bebouwing in het                  development.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Westelijke Langstraat
                                                                                                                                                                                        100                                                                                                             200.000
   buitengebied, waarvan een deel leeg komt te staan. In de periode tussen 2000 en                                                                                                                                                                                                                                                  0%                                                                                                                                                                                      Biesbosch
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            0
   2012 kende Land van Cuijk 31,2 hectare aan vrijkomende agrarische bebouwing,             Deze ontwikkelingen roepen verschillende vragen op. Biedt de sterke focus op Agro-                                                                                                                                                             2001    2002    2003     2004   2005     2006   2007    2008     2009   2010     2011    2012    2013   2014    2015     2016                                                                 0.0       1.0          2.0         3.0      4.0        5.0         6.0      7.0        8.0          9.0

   waarvan naar schatting 19,8 hectare leegstand betreft. De verwachting is dat             As de Peel als economische drager voor de toekomst, wel voldoende perspectief?                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Vooroorlogs                    Wederopbouw                   Asbestperiode                       Schaalvergroting
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Percentage huishoudens onder de lage-inkomensgrens                       Inkomen per huishouden in €
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          (< 1940)                       (1940-1965)                   (1965-1993)                         (> 1993)
   dit aantal hectare groeit naar 2030, met 82,6 hectare vrijkomende agrarische             Is de van oudsher sterk verbonden keten van primaire (agrarische bedrijven) en                                                                                                                                                                                                                 Inkomen per huishouden en aandeel huishoudens onder de
                                                                                                                                                                                          0                                                                                                             0
   bebouwing, waarvan circa 40,8 hectare leeg komt te staan.                                secundaire (industriële verwerkende bedrijven) sector in Land van Cuijk nog wel                                                                                                                                                                                                                          lage-inkomensgrens voor de land- en tuinbouw.                                                                                   Areaal agrarische bebouwing (in m2, exclusief glas) in 2012 naar bouwjaar
                                                                                                                                                                                               2000                        2004                 2008                2012                         2016                                                                                                                                                                                                                                                                per landbouwgebied in Noord-Brabant.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       Bron: Bedrijveninformatienet
• De vergrijzing onder agrariërs neemt sterk toe in de regio; de gemiddelde leeftijd        een voorwaarde voor de toekomst? Wat betekent de veranderende positie van de                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Bron: BAG 2012, GIAB
                                                                                                                                                                                                                                         Ontwikkeling aantal varkens en varkensedrijven.
   is 55 jaar.                                                                              landbouw voor de toekomstige identiteit van de regio?                                                                                                                            Bron: LISA
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                   Kaartverhaal - Omwentelingen in de landbouw


                                                  Hoewel de identiteit van Land van Cuijk sterk geworteld is in de agrari-       •    Landelijk gezien stijgt het percentage huishoudens in de agrari-
                                                  sche sector, rijst gezien alle ontwikkelingen - in de demografie, econo-            sche sector dat zich onder de lage inkomensgrens bevindt: van
                                                  mie en landbouw - de vraag in welke mate dit perspectief biedt voor                 29 procent in 2012 naar 44 procent in 2016.
                                                  een toekomstbestendige regio.                                                  •    De toegevoegde waarde van binnenlandse grondstoffen - de
                                                                                                                                      primaire sector - neemt af. Macro-economische cijfers laten
                                                  In Land van Cuijk werkt een aantal veranderingen in de agrarische                   zien dat de toegevoegde waarde van de primaire sector daalt
                                                  sector sterk op elkaar in.                                                          van 19,8 procent in 2010 naar 14,3 procent in 2016. Dit terwijl de
                                                  •    Het aantal agrarische bedrijven in de regio neemt in rap tempo                 distributie, verwerking en toeleverende industrie in de agrarische
                                                       af; tussen 2008 en 2018 daalde het aantal varkensbedrijven in                  sector over dezelfde periode een stijgende lijn laten zien.
                                                       Land van Cuijk met 40 procent, van 251 naar 151 bedrijven.                •    De grote agrofoodbedrijven in Land van Cuijk - zoals Marel
                                                  •    Daarbij geeft 40 procent van de varkensboeren (ouder dan 51                    Poultry, MSD Animal Health, Hendrix Genetics, Trouw Nutricion
                                                       jaar) aan geen opvolger te hebben.                                             en Danone Nutricia - hebben zich ontwikkeld tot global play-
                                                  •    Ook de werkgelegenheid in de sector loopt sterk terug. Telde                   ers en zijn in de productie steeds minder verbonden met de
                                                       Land van Cuijk in 2000 nog 3900 banen in de agrarische sector,                 regio. Elk van deze bedrijven behoort tot de wereldmarktlei-
                                                       in 2016 daalde de werkgelegenheid met 36 procent naar 2530                     ders in hun branche en enkel Hendrix en Trouw geven aan nog
                                                       banen.                                                                         gebruik te maken van boerderijen in de regio - dit betreffen dan
                                                  •    Dit alles leidt tot een toename aan vrijkomende agrarische                     proefboerderijen in het kader van research and development.
                                                       bebouwing in het buitengebied, waarvan een deel leeg komt te
                                                       staan. In de periode tussen 2000 en 2012 kende Land van Cuijk             Deze ontwikkelingen roepen verschillende vragen op. Biedt de sterke
                                                       31,2 hectare aan vrijkomende agrarische bebouwing, waarvan                focus op Agro-As de Peel als economische drager voor de toekomst,
                                                       naar schatting 19,8 hectare leegstand betreft. De verwachting is          wel voldoende perspectief? Is de van oudsher sterk verbonden keten
                                                       dat dit aantal hectare groeit naar 2030, met 82,6 hectare vrijko-         van primaire (agrarische bedrijven) en secundaire (industriële verwer-
                                                       mende agrarische bebouwing, waarvan circa 40,8 hectare leeg               kende bedrijven) sector in Land van Cuijk nog wel een voorwaarde
                                                       komt te staan.                                                            voor de toekomst? Wat betekent de veranderende positie van de
                                                  •    De vergrijzing onder agrariërs neemt sterk toe in de regio; de            landbouw voor de toekomstige identiteit van de regio?
                                                       gemiddelde leeftijd is 55 jaar.




Legenda

 VAB prognose 2030
       > 8 ha
       > 7 ha
       > 5,5 ha
       > 4,5 ha


 Varkensbedrijven (biggen en vleesvarkens)
       < 300.000.000 NGE
       > 300.000.000 NGE


       Agro-As de Peel
       Bebouwing uit asbestperiode (1975 -1991)
       >20% personen van 65 jaar of ouder


22                                                                                                      V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Land van Cuijk
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     ERVAREN GEZONDHEID                                                                                                              GEZONDHEID




Kaartverhaal: krachtig en kleinschalig landschap




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    minder dan 17%            17% tot 21%                    21% tot 25%                                                                       minder dan 20                          20 - 31,2
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               (WHO advieswaarde)                     (Toetswaarde dagnorm)
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    25% tot 29%               29% of meer                    te weinig data
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               31,2 - 40                              Meer dan 40
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               EU grenswaarde jaargemiddelde

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Percentage inwoners dat eigen gezondheid als minder dan goed ervaart.                                                                              Concentratie fijn stof (PM10): jaargemiddelde (μg/m3)
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Bron: CBS, 2016.                                                                                                                   Bron: RIVM, 2016.




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            RECREATIE BUITENSHUIS                                                                                                             RECREATIE

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       Bos
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Uitgaan


                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               Natuurgebied


                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Buitenrecreatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Agrarisch gebied




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Winkelen voor plezier                                                                                                                              Park



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Recreatiegebied

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Bezoek aan atracties

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Rivier, plas, meer



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Bezoek aan evenementen
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       Zee


                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              0           3%       6%                       9%                        12%                    15%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            0              20%                  40%                       60%                         80%               100%

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            2004-2005               2006-2007           2008-2009

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            2010-2011               2012-2013           2015                                                        2006                     2008                   2010              2012

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Participatie uithuizige vrijetijdsactiviteiten.                                                                                         Recreatie in groenblauwe gebieden.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              Bron: CBS, trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd, 2018.                                                                                Bron: Compendium voor de Leefomgeving, 2014.




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              KLIMAATVERANDERING
Legenda
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            BODEMGEBRUIK NOORD-BRABANT
     Bodembiodiversiteit onder druk

     Cultuurhistorische vlakken

     Reisbestemmingen Land van Cuijk

     Duits Lijntje

     (Redelijk) Hoge waarde historische stedenbouw

     Toeristische bestemming in het buitengebied

     Bos

     Natuurnetwerk Noord-Brabant

     Natura 2000

     Natte parels

     Fietspaden ANWB knooppuntennetwerk

     2100 m contour transportverdeelstation
     Financieel en technisch haalbaar voor zonne-energie
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            BODEMGEBRUIK LAND VAN CUIJK
     Agro-As de Peel




Land van Cuijk kent twee krachtige landschappelijke gezichten: een grootschalig                           • De kernen in de regio liggen als een parelsnoer evenwijdig langs de Maas. De ontwikkeling van              en overstroming van de Maas, terwijl het midden en westen van de regio juist kwetsbaar zijn
ontginningslandschap op de Peelgronden en een bijzonder kleinschalig landschap richting                      bedrijventerreinen, infrastructuur en woningbouw neigt zich langs dit snoer uit te breiden, waardoor      voor droogte. Een robuust landschap met een gezonde bodem is een voorwaarde voor een
de Maas. Hier wisselen belangrijke cultuurhistorische landschappen elkaar af, op relatief korte              een mate van dichtslibbing ontstaat. Hierdoor komt de individuele identiteit van de verschillende         klimaatbestendige regio.
afstand van elkaar. Dit landschap vertegenwoordigt verschillende waarden die, wanneer ze
                                                                                                             kernen in het gedrang, evenals de oost-westverbindingen die vanuit visueel, klimaatadaptief en         • Het beheer van het landschap in Land van Cuijk komt in de toekomst onder druk te staan.
goed ingezet worden, belangrijke dragers zijn van een nieuw toekomstperspectief voor de
regio.                                                                                                       ecologisch oogpunt belangrijk zijn. Zo wordt het Maasheggengebied gezien als de kraamkamer                Een groot deel van het landschap wordt nu beheerd door boeren en vrijwilligers. Maar veel
                                                                                                             voor natuur in Oost-Brabant.                                                                              boerenbedrijven in de regio houden op te bestaan - in de periode tussen 2000 en 2012 zijn 370                                                                                                                                                                                                                                                          Kans op overstroming
Op het landschap van Land van Cuijk komt een aantal verschillende ontwikkelingen af, waarvan              • De bodembiodiversiteit in Land van Land van Cuijk staat onder druk.                                        locaties in Land van Cuijk gestopt, de verwachting is dat tot 2030 nog 420 andere locaties hun
sommige elkaar kunnen versterken, terwijl andere elkaar onder druk zetten.                                • De recreatiesector is een economische groeimarkt in Land van Cuijk. Hierbij is buitenrecreatie             bedrijfsvoering staken. Daarnaast is de prognose dat in 2040 een kwart van de inwoners van Land
• De geïsoleerde ligging van Land van Cuijk is bepalend geweest voor de huidige kwaliteit van de             (wandelen, fietsen) de belangrijkste activiteit; dit betreft 56 procent van de bezoeken in Land van       van Cuijk ouder is dan 75 jaar - terwijl dit de leeftijdsgroep is met een laag vrijwilligerspercentage.                                                                                                                                                                                             Zoekgebieden gecontroleerde waterberging
   natuur en het landschap in het gebied.                                                                    Cuijk, corresponderend met 3,1 miljoen wandel- en fietstochten.                                        • In Land van Cuijk blijken vooral het midden en westelijke deel van de regio technisch haalbaar                                                                                                                                                                                           Risicogebied overstroming Maas en provinciale zoekgebieden waterberging.
• Land van Cuijk kent een verhalend landschap. Het gebied is in cultuurhistorisch opzicht zeer            • De meerderheid van de recreanten in Land van Cuijk is 45 jaar of ouder en de grootste doelgroep            en financieel rendabel voor de opwekking van zonne-energie. Maar zonnevelden, met hun                                                                                  Semi-bebouwdd             Recreatie               Water                Verkeer                                                 Bron: Kwetsbaarheden en klimaatkansen Land van Cuijk, 2014
   waardevol, zowel wat betreft de samenhang van de Maasterrasvlakte, de Maasterrasrug en de                 bestaat uit rustzoekers, mensen die de regio bezoeken om te genieten van de natuur, te fietsen of         grootschalige en technische karakter, kunnen de kracht en de latente waarde van het kleinschalige                                                                                                Bebouwd                 Bos                  Agrarisch
   Brabantse Peelontginningen (en de Limburgse zandverstuivingen die net buiten de regio vallen), als        te wandelen.                                                                                              landschap in Land van Cuijk onbedoeld onder druk zetten.                                                                                                                                                       Ontwikkeling bodemgebruik in oppervlakte.
   de kwaliteiten van die landschappelijke eenheden op zich. Het onderscheid tussen de verschillende      • De economische betekenis van recreatie in Land van Cuijk stijgt. Zo groeide het bedrag aan                                                                                                                                                                                                                                                         Bron: CBS, 2018
   landschappen is in de loop der tijd echter vervaagd - door ontginningen, verstedelijking en               toeristische bestedingen (exclusief winkelen) in de regio tussen 2014 en 2017 met bijna 5 procent,     Deze ontwikkelingen roepen uiteenlopende vragen op en ontbloten verschillende kansen.
   veranderingen in het agrarisch grondgebruik.                                                                                                                                                                     Het versterken van de ‘leesbaarheid’ van het landschap, door het contrast en de afzonderlijke
                                                                                                             tot een totaalbedrag van €49 miljoen, en ook de bezettingsgraad van toeristische aanbieders in
                                                                                                                                                                                                                    identiteit van de verschillende landschappen te versterken - het rivierdal, de terrasruggen
• Land van Cuijk heeft rijk cultureel erfgoed. Denk aan het Maasheggenlandschap - met inmiddels              Land van Cuijk steeg in dezelfde periode.                                                              en -vlakten, de beekdalen, het ‘parelsnoer’ met de kernen en de open akkercomplexen,
   een UNESCO biosfeerstatus) en de Beerse en Baardwijkse Overlaat, maar denk ook aan de Graafse          • Het belang van een aantrekkelijk landschap als vestigingsvoorwaarde groeit. Bedrijven kunnen            biedt ‘meekoppelkansen’ met recreatie, ecologie en klimaatadaptatie. Maar wie zijn de
   Raam, het gebied rond Overloon, het kleinschalig historisch groen in de regio, landgoederen (zoals        steeds lastiger menselijk kapitaal aantrekken. Een aantrekkelijke woon- en leefomgeving is daarvoor    landschapsbeheerders van de toekomst? Zet de energietransitie de waarde van het landschap
   Hiersenhof, Barendonck, de Tongelaar, Princepeel), open akkercomplexen, de Peel-Raamstelling en           een cruciale factor.                                                                                   in Land van Cuijk onder druk, of kan deze aangewend worden als motor voor een nieuw
   het Duits Lijntje - de voormalige spoorlijn van London naar Sint Petersburg die door de regio loopt.                                                                                                             toekomstperspectief?
                                                                                                          • Op het vlak van klimaatverandering loopt het oostelijk deel van de regio risico op wateroverlast
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                           Kaartverhaal - Krachtig en kleinschalig landschap

                                                            Land van Cuijk kent twee krachtige landschappelijke gezichten: een              •    De meerderheid van de recreanten in Land van Cuijk is 45 jaar of
                                                            grootschalig ontginningslandschap op de Peelgronden en een bijzon-                   ouder en de grootste doelgroep bestaat uit rustzoekers, mensen
                                                            der kleinschalig landschap richting de Maas. Hier wisselen belangrijke               die de regio bezoeken om te genieten van de natuur, te fietsen
                                                            cultuurhistorische landschappen elkaar af, op relatief korte afstand van             of te wandelen.
                                                            elkaar. Dit landschap vertegenwoordigt verschillende waarden die,               •    De economische betekenis van recreatie in Land van Cuijk stijgt.
                                                            wanneer ze goed ingezet worden, belangrijke dragers zijn van een                     Zo groeide het bedrag aan toeristische bestedingen (exclusief
                                                            nieuw toekomstperspectief voor de regio.                                             winkelen) in de regio tussen 2014 en 2017 met bijna 5 procent,
                                                                                                                                                 tot een totaalbedrag van €49 miljoen, en ook de bezettingsgraad
                                                            Op het landschap van Land van Cuijk komt een aantal verschillende                    van toeristische aanbieders in Land van Cuijk steeg in dezelfde
                                                            ontwikkelingen af, waarvan sommige elkaar kunnen versterken, terwijl                 periode.
                                                            andere elkaar onder druk zetten.                                                •    Het belang van een aantrekkelijk landschap als vestigingsvoor-
                                                            •    De geïsoleerde ligging van Land van Cuijk is bepalend geweest                   waarde groeit. Bedrijven kunnen steeds lastiger menselijk kapi-
                                                                 voor de huidige kwaliteit van de natuur en het landschap in het                 taal aantrekken. Een aantrekkelijke woon- en leefomgeving is
                                                                 gebied.                                                                         daarvoor een cruciale factor.
                                                            •    Land van Cuijk kent een verhalend landschap. Het gebied is in              •    Op het vlak van klimaatverandering loopt het oostelijk deel van
                                                                 cultuurhistorisch opzicht zeer waardevol, zowel wat betreft de                  de regio risico op wateroverlast en overstroming van de Maas,
                                                                 samenhang van de Maasterrasvlakte, de Maasterrasrug en de                       terwijl het midden en westen van de regio juist kwetsbaar zijn
                                                                 Brabantse Peelontginningen (en de Limburgse zandverstuivin-                     voor droogte. Een robuust landschap met een gezonde bodem
                                                                 gen die net buiten de regio vallen), als de kwaliteiten van die                 is een voorwaarde voor een klimaatbestendige regio.
                                                                 landschappelijke eenheden op zich. Het onderscheid tussen de               •    Het beheer van het landschap in Land van Cuijk komt in de
                                                                 verschillende landschappen is in de loop der tijd echter vervaagd               toekomst onder druk te staan. Een groot deel van het landschap
                                                                 - door ontginningen, verstedelijking en veranderingen in het                    wordt nu beheerd door boeren en vrijwilligers. Maar veel boeren-
                                                                 agrarisch grondgebruik.                                                         bedrijven in de regio houden op te bestaan - in de periode tussen
                                                            •    Land van Cuijk heeft rijk cultureel erfgoed. Denk aan het                       2000 en 2012 zijn 370 locaties in Land van Cuijk gestopt, de
                                                                 Maasheggenlandschap - met inmiddels een UNESCO biosfeer-                        verwachting is dat tot 2030 nog 420 andere locaties hun bedrijfs-
                                                                 status) en de Beerse en Baardwijkse Overlaat, maar denk ook                     voering staken. Daarnaast is de prognose dat in 2040 een kwart
                                                                 aan de Graafse Raam, het gebied rond Overloon, het kleinscha-                   van de inwoners van Land van Cuijk ouder is dan 75 jaar - terwijl
                                                                 lig historisch groen in de regio, landgoederen (zoals Hiersenhof,               dit de leeftijdsgroep is met een laag vrijwilligerspercentage.
                                                                 Barendonck, de Tongelaar, Princepeel), open akkercomplexen,                •    In Land van Cuijk blijken vooral het midden en westelijke
                                                                 de Peel-Raamstelling en het Duits Lijntje - de voormalige spoor-                deel van de regio technisch haalbaar en financieel renda-
                                                                 lijn van London naar Sint Petersburg die door de regio loopt.                   bel voor de opwekking van zonne-energie. Maar zonnevel-
Legenda                                                     •    De kernen in de regio liggen als een parelsnoer evenwijdig langs                den, met hun grootschalige en technische karakter, kunnen
                                                                 de Maas. De ontwikkeling van bedrijventerreinen, infrastructuur                 de kracht en de latente waarde van het kleinschalige land-
      Bodembiodiversiteit onder druk
                                                                 en woningbouw neigt zich langs dit snoer uit te breiden, waar-                  schap in Land van Cuijk onbedoeld onder druk zetten.
      Cultuurhistorische vlakken
                                                                 door een mate van dichtslibbing ontstaat. Hierdoor komt de
      Reisbestemmingen Land van Cuijk
                                                                 individuele identiteit van de verschillende kernen in het gedrang,         Deze ontwikkelingen roepen uiteenlopende vragen op en ontbloten
      Duits Lijntje
                                                                 evenals de oost-westverbindingen die vanuit visueel, klimaat-              verschillende kansen. Het versterken van de ‘leesbaarheid’ van het
      (Redelijk) Hoge waarde historische stedenbouw
                                                                 adaptief en ecologisch oogpunt belangrijk zijn. Zo wordt het               landschap, door het contrast en de afzonderlijke identiteit van de
      Toeristische bestemming in het buitengebied
                                                                 Maasheggengebied gezien als de kraamkamer voor natuur in                   verschillende landschappen te versterken - het rivierdal, de terrasrug-
      Bos
                                                                 Oost-Brabant.                                                              gen en -vlakten, de beekdalen, het ‘parelsnoer’ met de kernen en de
      Natuurnetwerk Noord-Brabant
                                                            •    De bodembiodiversiteit in Land van Land van Cuijk staat onder              open akkercomplexen, biedt ‘meekoppelkansen’ met recreatie, ecolo-
      Natura 2000
                                                                 druk.                                                                      gie en klimaatadaptatie. Maar wie zijn de landschapsbeheerders van
      Natte parels
                                                            •    De recreatiesector is een economische groeimarkt in Land van               de toekomst? Zet de energietransitie de waarde van het landschap in
      Fietspaden ANWB knooppuntennetwerk
                                                                 Cuijk. Hierbij is buitenrecreatie (wandelen, fietsen) de belangrijk-       Land van Cuijk onder druk, of kan deze aangewend worden als motor
      2100 m contour transportverdeelstation
                                                                 ste activiteit; dit betreft 56 procent van de bezoeken in Land van         voor een nieuw toekomstperspectief?
      Financieel en technisch haalbaar voor zonne-energie
                                                                 Cuijk, corresponderend met 3,1 miljoen wandel- en fietstochten.
      Agro-As de Peel


26                                                                                                                 V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Land van Cuijk
                                                                                                                                                                                                                                                                          BEVOLKINGSONTWIKKELING LAND VAN CUIJK                                                                                                      HUISHOUDENSONTWIKKELING LAND VAN CUIJK                                                                                        BINNENLANDS MIGRATIEOVERSCHOT




Kaartverhaal: veerkrachtig en vitaal buitengebied



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       minder dan -6%               -6% tot -2%             -2% tot 2%                                                                    minder dan -6%      -6% tot -2%       -2% tot 2%                                           -10 of minder                      -10 tot -5                           -5 tot 0

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       2% tot 6%                    6% tot 10%              10% of meer                                                                   2% tot 6%           6% tot 10%        10% of meer                                          0 tot 5                            5 tot 10                             10 of meer

                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Bevolkingsontwikkeling 2010-2016, indeling op CBS wijkniveau.                                                                         Huishoudensontwikkeling 2010-2016, indeling op CBS wijkniveau.                                                         Saldo van vestiging en vertrek per 1000 inwoners per gemeente.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Bron: CBS-statline, bewerking Atrive 2017                                                                                              Bron: CBS-statline, bewerking Atrive 2017                                                                                                       Bron: CBS, 2015


                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              VERHUISBEWEGINGEN VESTIGING LAND VAN CUIJK
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           VERHUISBEWEGINGEN VERTREK LAND VAN CUIJK




                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               Saldo verhuisde personen dat is vertrokken uit de gemeenten Land van Cuijk, 2011-2015.                     Saldo verhuisde personen dat zich heeft gevestigd in de gemeenten Land van Cuijk, 2011-2015.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Bron: CBS-Statline                                                                                               Bron: CBS-Statline




 Legenda
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           HUISHOUDENSPROGNOSE LAND VAN CUIJK                                                                             PROFIEL VERHUIZERS LAND VAN CUIJK
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          16000
Bevolkingsdichtheid 100 x 100 meter                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                gezinnen

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          14000
        5 tot 10 mensen

        10 tot 20 mensen                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  12000

        20 tot 50 mensen                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           1&2 personen 55 tot 75 jaar
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          10000

        50 tot 100 mensen
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            8000
        100 tot 150 mensen

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            6000
Percentage personen tussen 45 en 65 jaar (2017)
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   1&2 personen 35 tot 55 jaar

        minder dan 15%                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      4000 1&2 personen tot 35 jaar

        15 tot 20%                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 1&2 personen 75 jaar en ouder
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            2000

        20 tot 25%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               0
        25 tot 30%                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 2005       2008   2011        2014     2017     2020      2023     2026   2029     2032    2035     2038     0 tot 5    5 tot 10   10 tot 15   15 tot 20    20 tot 25   25 tot 30   30 tot 40     40 tot 50   50 tot 65   65 tot 85    85 jaar of
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 jaar        jaar       jaar        jaar         jaar        jaar        jaar          jaar        jaar        jaar        ouder
        30 tot 35%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      binnen gemeente                   gevestigd                  vertrokken
        35 tot 40%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Prognose aantal huishoudens naar type en leeftijd, 2005 - 2040.                                                                                          Profiel naar leeftijd, 2011 - 2015.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              Bron: CBS-Statline, Provincie Noord-Brabant                                                                                Bron: CBS-Statline, Provincie Noord-Brabant
        meer dan 40%

Afstand tot dichtsbijzijnde ziekenhuis
                                                                                                                                                                                                                                                                                           BRAINDRAIN LAND VAN CUIJK                                                                                                      BRAINDRAIN NOORD-BRABANT HBO                                                                                               BRAINDRAIN NOORD-BRABANT WO
        meer dan 10 km
                                                                                                                                                                                                                                                                                                              HBO                                           WO
        6 tot 10 km
                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Boxmeer
        minder dan 6 km

Afstand tot dichtsbijzijnde huisarts                                                                                                                                                                                                                                                                Grave

        meer dan 2 km
                                                                                                                                                                                                                                                                                        Mill en Sint Hubert
        minder dan 2 km

                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Cuijk

        Ziekenhuis
                                                                                                                                                                                                                                                                                              Sint Antonis
        Dorpshuis

                                                                                                                                                                                                                                                                                                              0   10   20   30    40    50   60   70   80% 0      10   20   30   40   50%
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Totaal                           Mannelijk                    Vrouwelijk
Veranderingen in de bevolkingssamenstelling, opschaling en clustering van                   van de WO-afgestudeerden vast te houden en 60 procent van de HBO-                                                                                                                                                           afgestudeerden                   afgestudeerden               afgestudeerden
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Braindrain naar Noord-Brabantse subregio (hbo-afgestudeerden).                                                        Braindrain naar Noord-Brabantse subregio (wo-afgestudeerden).
voorzieningen en een stijgende zorgvraag roepen voor Land van Cuijk de vraag op             afgestudeerden.                                                                      Bovengenoemde ontwikkelen maken duidelijk dat aandacht voor de ouderen van            Percentage HBO- en WO-afgestudeerden dat drie jaar na afstuderen nog in de gemeente woont.                                                                                                              Bron: IVA onderwijs, 2015.                                                                                           Bron: IVA onderwijs, 2015.
hoe het buitengebied in de regio in de toekomst veerkrachtig en vitaal blijft.           • De afstanden tot en de toegankelijkheid van voorzieningen worden relevanter. De       de toekomst nodig is. Wie gaat de zorg in de regio leveren? Kan de zorg in Land van                                                                 Bron: Provincie Noord-Brabant
                                                                                            afstand tot poliklinische zorg is voor het gehele westelijke deel van de regio een   Cuijk anders georganiseerd worden, bijvoorbeeld door de inzet van robots, domotica
In Land van Cuijk werkt een aantal demografische veranderingen en sociaal-                  aandachtspunt.                                                                       of e-health, of door het starten van nieuwe woon-zorgexperimenten? Hoe blijft Land         BEVOLKINGSPIRAMIDE LAND VAN CUIJK
maatschappelijke ontwikkelingen sterk op elkaar in.                                      • Leegkomend (agrarisch) vastgoed biedt kansen voor nieuwe woonvormen,                  van Cuijk ook voor jongeren een aantrekkelijke regio, met een fijne woonomgeving en
• De vergrijzing in Land van Cuijk neemt sterk toe. Het aandeel 75-plussers stijgt van      dagbesteding en woonzorgcombinaties.                                                 perspectief op werk?                                                                                                                            2017                                                                                              2020                                                                       2030                                                                                        2040
    18% in 2020 naar 25% in 2040. Het buitengebied vergrijst relatief sterker dan de     • Het hoogste percentage vrijwilligers bevindt zich in groep 35-45 jarigen (58%),
    kernen. Dit zorgt voor een grote toename van de zorgvraag op het platteland.            daarna neemt het af tot 32% onder 75-plussers. In 2040 is 25% van de inwoners
• De ‘ouderen van de toekomst’ van Land van Cuijk - die anno 2018 tussen de 45 en           in Land van Cuijk 75 jaar en ouder. Het aantal vrijwilligers neemt daardoor naar
    65 jaar is - woont veelal in het buitengebied van de regio, tegen het ‘parelsnoer’      verwachting drastisch af. Dit heeft grote gevolgen voor de mantelzorg. Hier loopt
    van kernen langs de Maas aan. Voor hen zijn rust, groen en ruimte, een hecht            de druk op: van gemiddeld vier potentiële mantelzorgers per 75-plusser in 2015 tot
    sociaal netwerk en oud worden in eigen omgeving grote pluspunten. Maar                  een halvering hiervan in 2040.
    eenzaamheid ligt op de loer, de woningen moeten toekomstbestendig gemaakt            • De verhuisgeneigdheid neemt af naarmate mensen ouder worden. In Land van
    worden en voorzieningen en zorg zijn niet om de hoek.                                   Cuijk verhuist momenteel slechts 4 procent van de inwoners ouder dan 65 jaar.
• De beroepsbevolking krimpt van 48% in 2020 naar 44% in 2040.                           • Met 62 procent particuliere voorraad kent Land van Cuijk een hoog aandeel eigen
• Land van Cuijk kent niet alleen een sterke ontgroening - het aandeel jongeren             woningbezit. De woningvraag in Land van Cuijk bestaat daardoor niet zozeer uit
    daalt van 15,0 procent in 2017 tot 13,5 procent in 2050, maar ook een sterke            een kwantitatieve vraag, maar uit een kwalitatieve vraag. Vanaf 2035 wordt in Land                                                                                         Land van Cuijk
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Noordoost-
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Land van Cuijk
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               Noordoost-                                                                                                                                                                                Bron: Bevolkings- en woningbehoefteprognose Noord-Brabant, 2017.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Noord-Brabant                                              Noord-Brabant
    ‘braindrain’. Land van Cuijk wist over de periode 2005-2015 slechts 31 procent          van Cuijk enkel nog een stijgende vraag naar geschikte woningen verwacht.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                       Kaartverhaal - Veerkrachtig en vitaal buitengebied

                                                                                            Veranderingen in de bevolkingssamenstelling, opschaling en clus-               •    Leegkomend (agrarisch) vastgoed biedt kansen voor nieuwe
                                                                                            tering van voorzieningen en een stijgende zorgvraag roepen voor                     woonvormen, dagbesteding en woonzorgcombinaties.
                                                                                            Land van Cuijk de vraag op hoe het buitengebied in de regio in de              •    Het hoogste percentage vrijwilligers bevindt zich in groep 35-45
                                                                                            toekomst veerkrachtig en vitaal blijft.                                             jarigen (58%), daarna neemt het af tot 32% onder 75-plussers. In
                                                                                                                                                                                2040 is 25% van de inwoners in Land van Cuijk 75 jaar en ouder.
                                                                                            In Land van Cuijk werkt een aantal demografische veranderingen en                   Het aantal vrijwilligers neemt daardoor naar verwachting dras-
                                                                                            sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen sterk op elkaar in.                         tisch af. Dit heeft grote gevolgen voor de mantelzorg. Hier loopt
                                                                                            •    De vergrijzing in Land van Cuijk neemt sterk toe. Het aandeel                  de druk op: van gemiddeld vier potentiële mantelzorgers per
                                                                                                 75-plussers stijgt van 18% in 2020 naar 25% in 2040. Het buiten-               75-plusser in 2015 tot een halvering hiervan in 2040.
                                                                                                 gebied vergrijst relatief sterker dan de kernen. Dit zorgt voor een       •    De verhuisgeneigdheid neemt af naarmate mensen ouder
                                                                                                 grote toename van de zorgvraag op het platteland.                              worden. In Land van Cuijk verhuist momenteel slechts 4 procent
                                                                                            •    De ‘ouderen van de toekomst’ van Land van Cuijk - die anno 2018                van de inwoners ouder dan 65 jaar.
                                                                                                 tussen de 45 en 65 jaar is - woont veelal in het buitengebied van         •    Met 62 procent particuliere voorraad kent Land van Cuijk een
                                                                                                 de regio, tegen het ‘parelsnoer’ van kernen langs de Maas aan.                 hoog aandeel eigen woningbezit. De woningvraag in Land van
                                                                                                 Voor hen zijn rust, groen en ruimte, een hecht sociaal netwerk                 Cuijk bestaat daardoor niet zozeer uit een kwantitatieve vraag,
                                                                                                 en oud worden in eigen omgeving grote pluspunten. Maar                         maar uit een kwalitatieve vraag. Vanaf 2035 wordt in Land van
                                                                                                 eenzaamheid ligt op de loer, de woningen moeten toekomstbe-                    Cuijk enkel nog een stijgende vraag naar geschikte woningen
                                                                                                 stendig gemaakt worden en voorzieningen en zorg zijn niet om                   verwacht.
                                                                                                 de hoek.
                                                                                            •    De beroepsbevolking krimpt van 48% in 2020 naar 44% in 2040.              Bovengenoemde ontwikkelen maken duidelijk dat aandacht voor
                                                                                            •    Land van Cuijk kent niet alleen een sterke ontgroening - het              de ouderen van de toekomst nodig is. Wie gaat de zorg in de regio
                                                                                                 aandeel jongeren daalt van 15,0 procent in 2017 tot 13,5                  leveren? Kan de zorg in Land van Cuijk anders georganiseerd worden,
                                                                                                 procent in 2050, maar ook een sterke ‘braindrain’. Land van               bijvoorbeeld door de inzet van robots, domotica of e-health, of door
                                                                                                 Cuijk wist over de periode 2005-2015 slechts 31 procent van               het starten van nieuwe woon-zorgexperimenten? Hoe blijft Land van
                                                                                                 de WO-afgestudeerden vast te houden en 60 procent van de                  Cuijk ook voor jongeren een aantrekkelijke regio, met een fijne woon-
                                                                                                 HBO-afgestudeerden.                                                       omgeving en perspectief op werk?
                                                                                            •    De afstanden tot en de toegankelijkheid van voorzieningen
                                                                                                 worden relevanter. De afstand tot poliklinische zorg is voor het
                                                                                                 gehele westelijke deel van de regio een aandachtspunt.

Legenda


 Bevolkingsdichtheid 100 x 100 meter
       5 tot 10 mensen
       10 tot 20 mensen
       20 tot 50 mensen
       50 tot 100 mensen                                  Ziekenhuis
       100 tot 150 mensen                                 Dorpshuis


 Percentage personen tussen 45 en 65 jaar (2017)   Afstand tot dichtsbijzijnde ziekenhuis
       minder dan 15%                                     meer dan 10 km
       15 tot 20%                                         6 tot 10 km
       20 tot 25%                                         minder dan 6 km
       25 tot 30%
       30 tot 35%                                  Afstand tot dichtsbijzijnde huisarts
       35 tot 40%                                         meer dan 2 km
       meer dan 40%                                       minder dan 2 km


30                                                                                                                                                V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                  31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>            4. Toekomstperspectief

     Met het inzicht in hoe bovengenoemde ontwikkelingen op het buitenge-
     bied van Land van Cuijk inwerken, komen we tot een eerste aanzet voor
     een samenhangend toekomstperspectief voor de regio, opgebouwd uit
     drie zones. Elk van deze zones heeft baat bij het perspectief van de andere
     twee zones, waardoor een wederkerige afhankelijkheid en synergie kan
     ontstaan.




                                        As voor innovatie, energie en technologisch vernuft




                                                                  Verbindend middengebied




                                                                       Glanzend parelsnoer




32                   V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                               33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                    As voor innovatie, energie en technologisch vernuft                                                                                                                                                           INNOVATIES IN DE
                                                                                                                                                                                                                                                   VARKENSSECTOR




                                                                                          As voor innovatie, energie en
                                                                                          technologisch vernuft

                                                                                                  Energieopwekking (mogelijk
                                                                                                  zonne energie)

                                                                                                  Energieopwekking (mogelijk
                                                                                                  wind energie)


                                                                                                  Innovatie in circulaire
                                                                                                  landbouw

                                                                                                  Opbrengsten in gebiedsfonds




                                                                                                                                KRINGLOOPLANDBOUW VIA                                                             GROOTSCHALIGE, DUURZAME
                                                                                                                                TECHNOLOGISCH VERNUFT                                                                ENERGIEOPWEKKING




                                                                                                                                 As voor innovatie, energie en technologisch vernuft                         moment beperkingen op. Het verdient echter de aanbeveling om hier-
                                                                                                                                 Het gebied rond de jonge Peelontginningen is dunbevolkt en wordt            over opnieuw met de provincie en het Rijk het gesprek te voeren en
                                                                                                                                 gekenmerkt door de grootschaligheid van het landschap en grote inten-       ook andere mogelijke energiebronnen te onderzoeken. Het optimaal
                                                                                                                                 sieve veehouderijen, met name varkensbedrijven. Momenteel zijn hier         benutten van de jonge Peelontginningen als energie-as biedt schaal-
 As voor innovatie, energie en                                                                                                   stevige ambities vanuit Agro-As de Peel geprojecteerd. Kijkend naar         voordelen, waardoor het gebied wellicht op grotere, regionale schaal
 technologisch vernuft                                                                                                           de ontwikkelingen in de primaire sector, en zeker in de varkenssector,      kan voorzien in het opwekken van duurzame energie.
                                                                                                                                 lijken deze Agro-As-ambities wat ons betreft onvoldoende (economi-
                                    Energieopwekking                                                                             sche) impact en toekomstperspectief te bieden voor de gehele regio.         Grootschalige duurzame energieopwekking in dit gebied kan een motor
                                    (mogelijk zonne-energie)
                                                                                                                                 Daarentegen zien we hier wel kansen voor boeren om de kringloop-            zijn voor de omslag naar kringlooplandbouw, maar vooral ook voor de
 Created
 from the by Alexander
          Noun  ProjectPanasovsky




                                    Energieopwekking                                                                             landbouw via innovatie en technologisch vernuft zijn weg te zoeken.         ontwikkeling van de rest van de regio. Een gebiedsfonds biedt hiervoor
                                    (mogelijk wind energie)                                                                      Daarnaast lenen de eigenschappen van het gebied - grootschalig, tech-       uitkomst: een deel van de revenuen van de energieopwekking wordt in
                                                                                                                                 nisch karakter, dunbevolkt - zich bij uitstek voor het accommoderen van     een regionaal gebiedsfonds gestort en gereserveerd voor brede maat-
                                    Innovatie in circulaire
                                                                                                                                 de energietransitie. Voor zonne-energie lijkt dit voor dit gebied momen-    schappelijke projecten, zoals op het gebied van nieuwe woon-zorgvor-
                                    landbouw
                                                                                                                                 teel lastig rendabel, vanwege de grote afstand tot koppelstations. Voor     men, arbeidsmarkt, innovatieve concepten op het gebied van leefbaar-
                                    Opbrengsten in                                                                               windenergie legt de nabijheid van vliegbasis Volkel het gebied op dit       heid, die bijdragen aan een toekomstbestendig Land van Cuijk.
                                    gebiedsfonds


34                                                                                                                                                                                    V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                              Een verbindend middengebied                                                                                                           NIEUWE WOONVORMEN VOOR
                                                                                                                                                                       TOEKOMSTIGE OUDEREN




                                              VERSTERKEN
                                             BIODIVERSITEIT
                                            DOOR VERBINDEN
                                             LANDSCAPPEN




                                                                                        Een verbindend middengebied:
                                                                                        een aantrek kelijk, kleinschalig
                                                                                        landschap met aandacht voor de
                                                                                        ouderen van de toe komst



                                                              GROENE EN RECREATIEVE
                                                                               Kwalitatief hoogwaarig
                                                                               landschap

                                                                   RECREATIE Versterken
                                                                               erfgoed
                                                                                           cultuurhistorisch
                                                                                                                                VERSTERKEN VAN
                                                                                                Ruimte voor groene recreatie   CULTUURHISTORISCH                                                                                  MEEKOPPELKANSEN VOOR
                                                                                                                                  LANDSCHAP                                                                                          KLIMAATADAPTATIE
                                                                                                Aandacht voor wonen en
                                                                                                zorgen

                                                                                                Ruimte voor klimaatadaptatie



                                                                                                Gebiedsfonds investeert in      Een verbindend middengebied: een aantrekkelijk, kleinschalig
                                                                                                maatschappelijke projecten

                                                                                                                                landschap met aandacht voor de ouderen van de toekomst                        gebied, waardoor ook de (bodem)biodiversiteit verbetert. Ook de
                                                                                                                                Het middengebied - het gebied dat grofweg wordt ingeklemd tussen              kleinschalige gezinsboerderijen, die hun bedrijfsvoering verbreden
                                                                                                                                Peel en Maas - kenmerkt zich door een kleinschalig landschap, met een         met activiteiten als zorg en recreatie en baat hebben bij een aantrek-
                                                                                                                                grote cultuurhistorische rijkdom en een veelheid aan kleine kernen.           kelijk en rijk cultuurhistorisch landschap, passen hier goed.
                                                                                                                                Kijkend naar deze landschappelijke en cultuurhistorische troeven en
                                                                                                                                de groeipotentie van de recreatiesector, zien wij voor de regio grote         Parallel zien we de vele stoppende boeren in dit gebied, de verwachte
 Een verbindend middengebied: een
                                                                                                                                kansen in het versterken van dit aantrekkelijke landschap. Enerzijds          vrijkomende agrarische bebouwing, de huidige en aanstaande vergrij-
 aantrekkelĳk, kleinschalig landschap met
 aandacht voor de ouderen van de toekomst                                                                                       houdt dit in dat de ‘leesbaarheid’ van het landschap wordt vergroot,          zing, de afnemende beroepsbevolking en de toenemende afstand tot
                                                                                                                                door het contrast en de afzonderlijke identiteit van de verschillende         voorzieningen. Het inzetten van een aantrekkelijk en kleinschalig land-
       Kwalitatief hoogwaarig
                                                                                                                                landschappen te versterken. Anderzijds zien we dat het inzetten op            schap biedt ook kansen om nieuwe woonvormen voor de ouderen
       landschap
                                                                                                                                de verbinding met nabijgelegen (cultuurhistorische) landschappen,             van de toekomst te ontwikkelen, die veelal al in dit gebied wonen.
       Versterken cultuurhistorisch                                                                                             zoals de Beerse Overlaat en de Maasduinen, de regio sterker in posi-          Hiervoor denken we aan een variant op het knoopervenconcept. Bij
       erfgoed
                                                                                                                                tie brengt om de recreatieve sector te verstevigen. Hierdoor ontstaan         het vrijkomen van een middelgroot agrarische bedrijf - die sterk verte-
                                                                                                                                ‘sterkere’ gebieden met een groter bereik in het aantrekken van recre-        genwoordigd zijn in dit gebied - wordt het ensemble aan bebouwing
       Ruimte voor groene
       recreatie                                                                                                                atief publiek. Daarbij is het zaak om een slimme koppeling te maken           op het erf getransformeerd tot een collectief woonzorgconcept, waar-
                                                                                                                                met bestaande (en nieuwe) wandel- en fietsroutes. Ook ecologisch              bij het collectief ook meewerkt aan het landschapsbeheer en eventu-
       Aandacht voor wonen en                                                                                                   gezien is het verbinden van deze landschappen interessant, omdat              eel kleinschalige recreatieve bedrijvigheid kan ontplooien. Door het
       zorg
                                                                                                                                er geschikte oost-westverbindingen ontstaan. Tegelijkertijd ontstaan          ontwikkelen van dit woonconcept te koppelen aan een sloopregeling
       Gebiedsfonds investeert in                                                                                               er meekoppelkansen met klimaatadaptatie, door de koppeling te                 van stallen elders in de regio ontstaat een soort ‘rood voor grijs met
       maatschappelijke projecten                                                                                               zoeken met (toekomstige) waterbergingsgebieden in het landelijk               groen-regeling’.


36                                                                                                                                                                                   V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                   37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                    Een glanzend parelsnoer                                                                     ATTRACTIEF LANDSCHAP VOOR
                                                                                                                              AANTREKKELIJK VESTIGINGSKLIMAAT
                                                                                                                                                                                             SAMENWERKING MET
                                                                                                                                                                                             KENNISINSTELLINGEN




                                                                                Een glanzend parelsnoe r:
                                                                                complete kernen met aandacht

                                                              WOONMILIEUS EN
                                                                                voor de beroepsbevolking



                                                              VOORZIENINGEN
                                                                                       Inzet op innovatie en goede
                                                                                       werkgelegenheid


                                                              GERICHT OP JONG          Complete kernen met
                                                                                       voorzieningen voor hele regio

                                                                   TALENT              Uitstekende bereikbaarheid



                                                                                       Goede aansluiting onderwijs
                                                                                       en arbeidsmarkt



                                                                                                                                                                                                                    VERBETEREN VAN ONTSLUITING
                                                                                       Gebiedsfonds investeert in
                                                                                       sterk vestigingsklimaat


                                                                                                                                                                                                                        EN BEREIKBAARHEID



                                                                                                                       Een glanzend parelsnoer: complete kernen met aandacht voor de
                                                                                                                       beroepsbevolking                                                               deze middelgrote kernen. Juist in de combinatie van het aanbieden van
                                                                                                                       De kralenketting met middelgrote kernen zoals Cuijk en Boxmeer vormt           een baan én een woning liggen om kansen om jongeren - die nu lastig
                                                                                                                       een belangrijke economische as voor de toekomst. Hier bevinden zich            een geschikte woning kunnen vinden - te binden aan de regio. Voor
                                                                                                                       grote, innovatieve bedrijven - wereldspelers in hun marktsegment -             een veerkrachtige regionale arbeidsmarkt is niet alleen het aantal banen

 Een glanzend parelsnoer: complete kernen                                                                              zoals Marel Poultry, MSD, Hendrix Genetics, Trouw Nutricion en Danone          in een regio van belang, maar ook de beschikbaarheid van banen die
 met aandacht voor de beroepsbevolking                                                                                 Nutricia. Waar de werkgelegenheid in de primaire sector de komende             vergelijkbare kennis en competenties vragen. Zo kunnen medewerkers
                                                                                                                       jaren verder zal afnemen, zit hier juist de groei voor de regio. De secun-     makkelijk - zonder omscholing - bij andere bedrijven in de regio aan de
       Inzet op innovatie en
       goede werkgelegenheid                                                                                           daire en tertiaire sector die zich hier bevindt, heeft ook een sterkere blik   slag, wat de economische toekomstbestendigheid vergroot. Overigens
                                                                                                                       naar buiten, in de zin dat er samenwerkingen plaatsvinden met kennis-          is een attractief landschap een niet te onderschatten factor voor een
       Complete kernen met                                                                                             en onderwijsinstellingen in Nijmegen, Wageningen, Den Bosch en                 aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijven en werknemers.
       voorzieningen voor hele regio
                                                                                                                       Eindhoven. Wij zien daarom grote kansen voor de regio door de focus

       Uitstekende bereikbaarheid                                                                                      qua economische ambities te verleggen van de Agro-As de Peel naar dit          Dit parelsnoer zal in de toekomst niet alleen belangrijk zijn voor de
                                                                                                                       parelsnoer. Hiervoor is het wat ons betreft zaak om het vestigingsklimaat      economie en werkgelegenheid, maar ook breder voor de vitaliteit en
                                                                                                                       van dit parelsnoer verder te verbeteren. Dit zit hem deels in het verbete-     veerkracht van Land van Cuijk. Het is daarvoor belangrijk om in te zetten
       Goede aansluiting
       onderwijs en arbeidsmarkt                                                                                       ren van de ontsluiting en bereikbaarheid bij toekomstige ontwikkelingen,       op complete kernen met een goede aansluiting op de woonvraag en
                                                                                                                       maar ook in een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt in         met een breed en complementair aanbod aan voorzieningen, zowel op
       Gebiedsfonds investeert in                                                                                      de regio, in het bieden van goede woonmilieus voor jongere werkne-             het vlak van onderwijs, zorg en cultuur. Zo kan vanuit deze sterke kernen
       sterk vestigingsklimaat
                                                                                                                       mers en een goed voorzieningenniveau - dat de hele regio bedient - in          de vitaliteit van het naastgelegen buitengebied mede geborgd worden.


38                                                                                                                                                                             V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                   39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                      Handelingsperspectief en instrumentarium

                                                                          Bovengenoemde analyse en toekomstperspectief werpen een andere            aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt in de regio en het door-
     Ontwikkelingsfonds Platteland Barneveld                              blik op de regio. Tegelijkertijd roept deze toekomstblik ook vragen op    ontwikkelen van een goed aanbod in toerisme en recreatie. Maar                  Windfonds Wieringermeer
     Bij bouwprojecten of andere ruimtelijke ontwikkelingen zoals         en brengt hij uitdagingen met zich mee. Enerzijds betreffen deze uitda-   ook de omslag naar kringlooplandbouw behoort nadrukkelijk tot de                Het    samenwerkingsverband         Windkracht     Wieringermeer
     bijvoorbeeld functieverandering wordt een bijdrage gestort           gingen de manier waarop partijen in de regio met elkaar samenwerken:      doelen van het fonds.                                                           bestaat uit Nuon (samen met 27 agrariërs), Energieonderzoek
     in het Ontwikkelingsfonds. De bijdragen zijn afkomstig van de        dit toekomstperspectief vraagt om een initiatiefnemende en sturende       Een gebiedsfonds kan op verschillende manieren vorm krijgen.                    Centrum Nederland (ECN) en de Vereniging van Windturbine-
     gemeente zelf, maar ook van particulieren en bedrijven. Met het      overheid die in coalitie met andere partijen aan gedeelde, gemeen-        Bijvoorbeeld door oprichting van een gebiedscoöperatie waarin                   eigenaren Noord-Holland, groep Wieringermeer (VWNH). Dit
     geld worden verbeteringen in het buitengebied bekostigd. Via         schappelijke doelen werkt. Anderzijds is wellicht nieuw instrumentarium   publieke en private partijen samenwerken om - op basis van een                  samenwerkingsverband heeft een fonds in het leven geroepen
     onder meer het functieveranderingsbeleid en het beleid voor          nodig om het toekomstperspectief een stap dichterbij te brengen. In       gedeelde visie en gezamenlijke businesscase - het gebied te verster-            waarin zij ieder jaar € 100.000 storten. In het bestuur zitten afge-
     nieuwe landgoederen wordt de sloop van overtollige gebou-            bovengenoemd toekomstperspectief stippen we kort enkele denkrich-         ken. Ook kan gedacht worden aan een ‘Gebieds-VvE’ waarin eige-                  vaardigden van de omgeving en de initiatiefnemers. Insteek
     wen en het opheffen van agrarisch gebruik, gecombineerd met          tingen aan om hieraan vorm te geven: een regionaal gebiedsfonds, een      naren in een regio gezamenlijk bijdragen aan het beheer en onder-               van dit windfonds is: geld zonder voorwaarden investeren in de
     het realiseren van diverse vormen van nieuwe ruimtelijke kwali-      rood-voor-grijs-met-groen-regeling en een programma om het vesti-         houd van het gebied. Daarnaast biedt samenwerking met het Rijk                  omgeving. Bewoners en maatschappelijke instellingen binnen
     teit. Hierdoor ontstaat ruimtelijke en maatschappelijke winst. Dit   gingsklimaat te versterken.                                               en de provincie Noord-Brabant via een Regiodeal mogelijkheden                   een straal van 3,5 kilometer rondom de Wieringermeerpolder
     gebeurt op de locatie en door investeringen in de kwaliteit van      Hieronder noemen we een aantal uiteenlopende referenties en bouw-         om een gebiedsfonds verder vorm te geven. Ten slotte is er de                   kunnen initiatieven indienen die voor financiering in aanmerking
     het buitengebied. De middelen moeten aan meerdere doelen             stenen - financieringsmodellen, samenwerkingsarrangementen en             ‘Streekrekening’. Dit is een specifieke bancair product waarmee de              komen. Hieraan zijn geen voorwaarden verbonden. Het bestuur
     en thema's worden besteed. Zo ontstaat er een evenwichtig            sturingsprincipes - die hiervoor houvast bieden. Alle genoemde bouw-      bank een bonus over de rente op deze rekening verstrekt die recht-              bepaalt welke initiatieven gefinancierd worden en licht deze
     programma voor ontwikkeling van het platteland.                      stenen omvatten bestaand instrumentarium - de vernieuwing zit hem in      streeks in een gebieds- of streekfonds kan worden gestort. Dit is een           keus toe. Een Raad van Toezicht met overheden en initiatiefne-
                                                                          de combinatie van de mechanismen en principes.                            voorbeeld van een fondsenwervend instrument om een gebiedsfonds                 mers controleert het bestuur.
                                                                                                                                                    te voeden.
                                                                          REGIONAAL GEBIEDSFONDS LAND VAN CUIJK                                     In de verkenning naar mogelijkheden om een gebiedsfonds te star-

                                                                          Een regionaal gebiedsfonds biedt diverse publieke, private en maat-       ten is het van belang om de juridische aandachtspunten scherp in
     Gebiedscoöperatie IJsseldelta
                                                                          schappelijke partijen in Land van Cuijk de mogelijkheid om hun midde-     beeld te hebben en te onderzoeken welke privaatrechtelijke samen-
     De Gebiedscoöperatie IJsseldelta is een samenwerking van                                                                                                                                                                       Omgevingsfonds Nijmegen-Betuwe
                                                                          len te bundelen en deze in te zetten voor het gemeenschappelijk en        werkingsovereenkomsten mogelijk zijn om gezamenlijk de plannen
     bewoners, ondernemers en belangenorganisaties onder                                                                                                                                                                            Windpower Nijmegen is een energiecoöperatie door en voor
                                                                          integraal ontwikkelen van de regio. Het koppelen van een regionaal        uit te voeren. De nieuwe Omgevingswet definieert opgaven breder
     andere op het gebied van natuur, landbouw, landschap,                                                                                                                                                                          burgers. De coöperatie neemt het heft in eigen handen door
                                                                          gebiedsfonds aan grootschalige duurzame energieopwekking - waarbij        en hierin is omgevingskwaliteit een belangrijk uitgangspunt. Dit biedt
     toerisme en recreatie, en energie en duurzaamheid. De                                                                                                                                                                          zelf duurzame en lokale energieprojecten op te zetten en
                                                                          een deel van de revenuen in het fonds belanden - biedt een kansrijke      aanknopingspunten om de uitgaven van gebiedsfonds niet alleen
     coöperatie werkt samen aan vitale dorpen, versterking van                                                                                                                                                                      doneert voor elke opgewekte MWh één euro aan het omge-
                                                                          basis om het fonds te vullen. Het regionaal gebiedsfonds voor Land        vanuit de ruimtelijke en planologische hoek te benaderen maar dit
     natuur en landschap, een duurzame landbouw en een gezonde                                                                                                                                                                      vingsfonds. Afhankelijk van de wind levert dat per jaar onge-
                                                                          van Cuijk wordt gereserveerd voor verschillende (maatschappelijke)        breder te trekken richting maatschappelijke thema’s. Daarnaast biedt
     regionale economie. Ze vormen de gebiedsontwikkelings- en                                                                                                                                                                      veer € 24.000 op. Het omgevingsfonds verstrekt subsidies
                                                                          projecten in de hele regio, zoals het ontwikkelen van nieuwe woon-zorg-   de nieuwe wet meer mogelijkheden om lokaal af te wijken en zo maat-
     samenwerkingspartner voor overheden, financiers, inves-                                                                                                                                                                        voor projecten en initiatieven op het gebied van leefbaarheid,
                                                                          vormen in het kleinschalig middengebied, het inzetten op een goede        werkoplossingen mogelijk te maken.
     teerders, gebiedspartijen en particuliere initiatiefnemers. De                                                                                                                                                                 duurzaamheid, energiebesparing, duurzame energie en sociale
     coöperatie heeft geen winstoogmerk en streeft efficiëntie                                                                                                                                                                      samenhang. Elke twee jaar is er een subsidieronde. Het fonds
     en meerwaarde voor haar leden na. De leden financieren de                                                                                                                                                                      richt zich specifiek op de vier woongebieden rond het windpark.
     coöperatie; zij zijn daarmee tevens aandeelhouders en de                                                                                                                                                                       De gesubsidieerde projecten kunnen gericht zijn op inwoners
     ‘baas’ over de coöperatie.                                                                                                                                                                                                     uit meer dan één van de vier kernen. Projecten kunnen ook voor
                                                                                                                                                                                                                                    één kern subsidie krijgen. Het streven is om op de lange termijn
                                                                                                                                                                                                                                    elke woonkern evenveel subsidie te geven.




40                                                                                                                                                                                                       V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                        41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                     Pilot Rabobank herfinanciering
                                                                                     De Rabobank overweegt in 2019 een pilot te starten met melk-
                                                                                     veehouders die zeer goed scoren op biodiversiteit, natuur en
                                                                                     milieu. Die ondernemers krijgen een herfinanciering met een
     ROOD-VOOR-GRIJS-MET-GROEN-REGELING                                              rentekorting. Rabobank is in gesprek met de Council of Europe
                                                                                     Development Bank (CEB, de Ontwikkelingsbank van de Raad
     Om de transformatie van het kleinschalig middengebied te ondersteu-
                                                                                     van Europa) om de voorwaarden voor ‘groene financiering’
     nen denken we aan een ‘rood-voor-grijs-met-groen-regeling’. Deze
                                                                                     aangepast te krijgen. CEB geeft in principe geen geld voor
     regeling draagt bij aan het opruimen van overtollig leegstaand agrarisch
                                                                                     herfinanciering van bestaande bedrijven. Een lager rentetarief
     vastgoed, stimuleert de ontwikkeling van nieuwe woon(-zorg)concepten
                                                                                     zou dan als staatssteun te interpreteren zijn. Maar wanneer
     en borgt het beheer en onderhoud van het landschap. Dit met als doel
                                                                                     boeren in biodiversiteit investeren valt dit ook te interpreteren
     om het kleinschalig landschap aantrekkelijk te houden en de ouderen
                                                                                     als een nieuw bedrijf dat op dezelfde plek gaat ondernemen.
     van de toekomst passende woonvoorzieningen te bieden.
                                                                                     In afwachting van een besluit door de CEB start Rabobank een
                                                                                     pilot met 50 melkveehouders, in samenwerking met de provin-
     Hoewel deze regeling momenteel in deze vorm nog niet bestaat zijn er
                                                                                     cie Drenthe en FrieslandCampina.
     wel voorbeelden van vergelijkbare regelingen die helpen bij het verken-
     nen van dit principe. Denk aan vereveningconstructies zoals een Ruimte-
     Voor-Ruimte-regeling waarbij de sloop van agrarisch opstal gefinancierd
     wordt door de uitgifte van bouwkavels elders in de provincie. Dit komt          Rood Voor Rood regeling Overijssel
     de ruimtelijke kwaliteit ten goede. Het onderdeel ‘grijs-met-groen’             De provincie Overijssel wil het platteland een oppepper geven
     binnen deze regeling zou verder invulling kunnen krijgen via samenwer-          door middel van een Rood-Voor-Rood-regeling. Deze regeling
     kingsverbanden tussen grondeigenaren en omwonenden die gezamen-                 heeft als doel om het mooie van het platteland te bewaren en
     lijk zowel private taken uitvoeren (zoals landbouw, zorg of verkoop aan         te versterken; de sloop van lelijke schuren en het terugbouwen
     huis) als een aantal publieke taken op zich nemen, zoals natuur-, land-         van een aantrekkelijk gebouw. Voorwaarden zijn de sloop van
     schaps- en waterbeheer, maar wellicht zelfs ook uitvoering geven aan            minstens 850 m² schuren (of stallen), een deel van eigen grond
     klimaatadaptieve maatregelen.                                                   wordt gebruikt voor een nieuw huis. Hierbij wordt uitgegaan
                                                                                     dat de waarde van het erf stijgt en dat daarmee de sloop gefi-
                                                                                     nancierd kan worden. De waarde moet gebruikt worden voor
                                                                                     landschapsverbetering. Denk hierbij aan de aanleg of onder-
         Tijdelijke erfpacht als financieringsmiddel
                                                                                     houd van een houtwal, plaatsing van een landhek en gekloofde
         Deze nieuwe financieringsvorm is recent besproken in het kader
                                                                                     eikenhouten palen rondom weilanden.
         van de klimaattafels. Een aantal gemeenten wil zelf de verduur-
         zaming van particuliere woningen gaan financieren. Zij willen
         huiseigenaren de mogelijkheid bieden de grond onder hun
         huis te verkopen aan de gemeente. Met de opbrengst kan de                   Rood-Voor-Groen-regeling Noord-Brabant
         huizenbezitter dan bijvoorbeeld een warmtepomp aanschaffen                  Op basis van ‘rood-voor-groen’ staat het streekplan stede-
         en het huis isoleren. De eigenaar van het huis huurt de grond               lijke (rode) functies toe in het buitengebied in ruil voor een
         vervolgens van de gemeente totdat hij de lening heeft afge-                 aanmerkelijke verbetering van de groene kwaliteiten van het
         lost. Op dat moment krijgt hij de grond in eigendom terug.                  buitengebied. Eén van de rood-voor-groen mogelijkheden
         Deze constructie is in wezen een vorm van tijdelijke erfpacht.              heeft betrekking op nieuwe landgoederen. Hierbij gaat het om
         Zo’n erfpachtconstructie vereist de medewerking van de bank                 toestaan van een beperkt aantal wooneenheden (nieuw rood)
         of verzekeraar waarbij de huizenbezitter zijn bestaande hypo-               in het buitengebied in ruil voor een aanzienlijke hoeveelheid
         theek heeft afgesloten. Deze kredietverstrekker bezit immers                nieuw groen waarbij een kwaliteitsimpuls uitgangspunt is.
         ook het hypotheekrecht op de grond. De huiseigenaar kan de                  Het rood en groen vormen samen het nieuwe landgoed. Met
         kavel waarschijnlijk niet zonder toestemming aan de gemeente                de opbrengsten uit deze woningbouwmogelijkheden willen
         verkopen. Dit financieringssysteem zou in Land van Cuijk inge-              gemeente en provincie projecten, gericht op de landschap-
         zet kunnen worden om de transformatie van agrarisch vastgoed                pelijke kwaliteit, in het buitengebied financieren. De provincie
         tot collectieve woon-zorgconcepten te financieren.                          gaat de opbrengsten inzetten voor de sanering van de inten-
                                                                                     sieve veehouderij.




42                                                        V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                     43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>     VERBETERING VESTIGINGSKLIMAAT

     Om het parelsnoer aan kernen als goede economische drager onder               Een bekende formule voor een sterk vestigingsklimaat is de triple
     de regio te behouden en te versterken is het zaak om het vestigingskli-       helix. Dit betreft een samenwerking tussen ondernemingen, onder-
     maat te verbeteren. Enerzijds betreft dit vestigingsklimaat de aantrek-       wijs en overheid, waarin kennis ontwikkeld, gedeeld en toegepast
     kelijkheid voor bedrijven, waardoor huidige bedrijven in de regio             wordt. Inmiddels wordt de triple helix regelmatig opgewaardeerd tot
     willen blijven en hier willen investeren en nieuwe bedrijven mogelijk         een quadruple helix, waarin ook het maatschappelijk middenveld, de
     aangetrokken worden. De aanwezigheid van deze bedrijven is een                civil society, onderdeel is van de samenwerking. In de quadruple helix
     onderlegger voor de regionale werkgelegenheid in Land van Cuijk en            wordt daarnaast expliciet de verbinding gezocht met maatschappe-
     daarmee van groot belang voor de toekomst. Anderzijds betreft het             lijke vraagstukken (uit de regio). Het betrekken van bewoners, sociale
     vestigingsklimaat de aantrekkelijkheid voor (jonge) inwoners om hier          ondernemers en burgerinitiatieven bij de ontwikkeling van nieuwe
     te blijven of te komen wonen. Daarvoor is een goed en bereikbaar              kennis en innovaties blijkt een steeds grotere rol te spelen.
     regionaal voorzieningenniveau van betekenis, evenals een beschik-
     baar en passend woningaanbod. Het labelen van vrijkomende wonin-
     gen voor jongeren kan daarvoor behulpzaam zijn, of de combinatie
                                                                                     Healthy Ageing Campus, Groningen
     van het aanbieden vaneen baan en passende woning.
                                                                                     De Healthy Ageing Campus in Groningen is een voorbeeld van
                                                                                     een quadruple helix samenwerking. Hierin is het grootscha-
     Kijkend naar de succesfactoren van innovatiemilieus valt op dat voor
                                                                                     lige onderzoeksprogramma LifeLines van grote waarde. Daar
     een goed vestigingsklimaat voor bedrijven de combinatie tussen de
                                                                                     nemen 165.000 mensen uit de noordelijke provincies aan deel,
     lokale dynamiek en internationale netwerken van groot belang is: local
                                                                                     van wie 30 jaar lang de gezondheid gevolgd wordt. Het trekt
     buzz en global pipelines. Voor een uitmuntende lokale dynamiek is
                                                                                     topacademici aan en bedrijven, die graag gebruik maken van
     de fysieke ontmoeting tussen werknemers van verschillende bedrijven
                                                                                     de kennis van deze academici. En waar met living labs in de
     cruciaal. Co-locatie, zoals op campussen gebeurt, werkt hierbij bevor-
                                                                                     praktijk geëxperimenteerd wordt met innovaties, kan het nodig
     derend. Ook communities en fysieke knooppunten als co-werkplekken
                                                                                     zijn om draagvlak te hebben in de samenleving, om zo creatieve
     spelen een belangrijke rol in het bevorderen zowel informele ontmoe-
                                                                                     ondernemers, bewonerscollectieven of potentiële gebruikers
     ting als samenwerking. De global pipelines gaan in essentie om inter-
                                                                                     bij het experiment te betrekken. De healthy ageing campus
     nationaal contact tussen mensen, waarbij bereikbaarheid uiteraard
                                                                                     voegt zich in de regio op een manier die past bij de dynamiek in
     een sterke rol speelt. Beide aspecten zijn reeds vertegenwoordigd in
                                                                                     een gebied en op een manier die behapbaar is.
     Land van Cuijk, maar kunnen nog verder uitgebouwd worden.


     Een ander belangrijk aspect is een ambitieus ondernemend ecosys-
     teem. Dit is bij voorkeur divers, met een sterke wisselwerking tussen
     grotere en kleinere bedrijven. Een klimaat met veel ruimte voor start-
                                                                                     Smart Hub Achterhoek
     ups biedt kansen. Experimenten zijn nodig om uiteindelijk baanbre-
                                                                                     Smart Hub is een platform waarin meer dan 100 Achterhoekse
     kende innovaties en nieuwe toepassingen te realiseren. Zo kunnen
                                                                                     bedrijven samenwerken aan het aantrekken van jong talent.
     succesvolle start-ups uitgroeien tot succesvolle bedrijven, ook kan de
                                                                                     Veel Achterhoekse werkgevers zijn wereldmarktleider en toon-
     kennis over geslaagde en mislukte experimenten van waarde zijn voor
                                                                                     aangevend in hun branche. Toch kent het grote publiek ze vaak
     grotere bedrijven en daar aanzetten tot eigen innovatie.
                                                                                     niet. Smart Hub ontsluit een grote hoeveelheid vacatures, werkt
                                                                                     aan de bekendheid bij universiteiten en hogescholen, biedt
                                                                                     talentprogramma’s aan voor trainees en afstudeerders, helpt
                                                                                     bij het vinden van een goede woonplek in de regio en deelt
                                                                                     ervaringen van andere jonge talenten die hun plek in de regio
                                                                                     gevonden hebben.




44                                                        V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K                                                    45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                    Bronvermelding

     1                 Bron: Braindrain in Noord-Brabant, IVA Onderwijs, 2015
     2, 3              Bron: PBL, zorg om banen in de ouderenzorg, 2018
     4                 Bron: CBS Statline, landbouwtelling 2018, aantal varkensbedrijven
                       [https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=80781NED
                       &D1=83-119,135&D2=0,218,237,316,469,584&D3=8,10,14,l&HDR=G1,G2
                       &STB=T&VW=T]
     5                 Bron: PBL/Compendium voor de Leefomgeving, www.clo.nl/nl018916,
                       vermestende depositie in mol stikstof per hectare per jaar, 2016
     6                 Bron: De bodembiodiversiteit betreft de som van het aantal organismen,
                       soorten en processen. Bron: Bodematlas provincie Noord-Brabant
     7                 Bron: CBS, trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd, 2018
     8                 Bron: WUR/Compendium voor de Leefomgeving, www.clo.nl/nl125807,
                       recreatie in groenblauwe gebieden, 2006-2015
     9, 10, 11         Bron: Economische betekenis toerisme en recreatie in regio Land van
                       Cuijk, één-meting (2017)
     12                Bron: Spot on: het landschap als vestigingsvoorwaarde. RCE (2017)
     13                Bron: Agribusiness & food is tevens een van de belangrijkste
                       speerpunten op de agenda voor grensoverschrijdende samenwerking
                       tussen Goch, Land van Cuijk, Top van Limburg, Weeze.
     13                Bron: CBS Statline, landbouwtelling, 2018
     15                Bron: Agrimatie, 2016
     16                Bron: Innovatieve Hotspot Agrifood Land van Cuijk, 2018
     17                Bron: Economische betekenis toerisme en recreatie in regio Land van
                       Cuijk, één-meting (2017)
     18                Bron: LISA
     19, 22, 24 - 26   Bron: Regionale woningmarktstrategie van het Land van Cuijk, 2018
     20                Bron: Ruimte voor de toekomst van het landelijk gebied, WUR, 2015
     21                Bron: Trendverkenning demografische transitie Noord- Limburg.
                       RUIMTEVOLK. 2017
     23                Bron: Aan de andere kant van de schutting: Inspelen op de
                       toenemende vraag naar vrijwillige inzet in het lokale sociaal domein
                       (tussenrapportage). Universiteit voor Humanistiek. 2018




46                                                                                              V E R K E N N I N G L A N D VA N C U I J K   47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>RUIMTEVOLK
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>