<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>










































Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 1 van 21 

 

NOTA GRONDBELEID  

2018-2021 

 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 2 van 21 

 

VOORWOORD 

Grond is op veel plekken in Nederland schaars. De overheid streeft bij ruimtelijke ontwikkeling  naar 
een efficiënte en eerlijke verdeling van de grond.  Voor u ligt de Nota Grondbeleid 2018-2021 van de 

gemeente  Noordenveld. Deze Nota vervangt de Nota Grondbeleid  van 2009-2012, een uitgebreide 

Nota, die tot stand is gekomen ten tijde van de invoering van de Wro1 juni 2008. De gemeente 

maakte de stap van beheer- naar ontwikkelgemeente en stond toen voor het opstellen van de 

Intergemeentelijke Structuurvisie Leek-Roden.  Deze Nota Grondbeleid was het eerste beleidskader, 

waarin de gemeente heeft vastgelegd op welke wijze zij haar ruimtelijke doelstellingen wilde 

bereiken.   

 

Deze Nota Grondbeleid 2018-2021 is een herziening van de Nota Grondbeleid 2009-2012. Het is de 

basis voor een transparante en eenduidige werkwijze  bij de  uitvoering van het grondbeleid door de 
gemeente  Noordenveld.  Via deze Nota Grondbeleid heeft de gemeenteraad de kaders vastgesteld 

waarbinnen het College  het grondbeleid uitvoert. 

  

                                                           

1
 Wet ruimtelijke ordening 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 3 van 21 

 

INHOUDSOPGAVE 

1 Inleiding ............................................................................................................................ 4 

1.1 Aanleiding ................................................................................................................................ 4 

1.2 Doelstelling grondbeleid ......................................................................................................... 4 

2 Kaders............................................................................................................................... 5 

2.1 Wet- en regelgeving ................................................................................................................ 5 

2.2 Beleid ....................................................................................................................................... 5 

2.3 Bevoegdheden raad, college ................................................................................................... 5 

3 Vormen van grondbeleid ................................................................................................... 6 

3.1 Keuze voor actief of faciliterend grondbeleid ......................................................................... 6 

3.2 Faciliterend grondbeleid ......................................................................................................... 8 

3.3 Actief grondbeleid ................................................................................................................... 8 

4 Samenwerkingsvormen en Ontwikkelingsstrategie ............................................................ 9 

5 Gronduitgifte .................................................................................................................. 10 

5.1 Uitgiftebeleid ......................................................................................................................... 10 

5.2 Grondprijsbeleid .................................................................................................................... 10 

6 Financieel kader .............................................................................................................. 10 

6.1 Grondexploitaties .................................................................................................................. 11 

6.2 Winsten en verliezen ............................................................................................................. 11 

6.2.1 Winstneming ..................................................................................................................... 11 

6.2.2 Verliezen ............................................................................................................................ 12 

6.3 Reserves ................................................................................................................................ 12 

6.3.1 Reserve grondexploitaties ................................................................................................. 12 

6.3.2 Reserve bovenwijkse voorzieningen ................................................................................. 13 

BIJLAGE 1: Hoofdlijnen Bevoegdheden Grondbeleid en –exploitatie ....................................... 15 

BIJLAGE 2: Juridische instrumenten voor grondpolitiek .......................................................... 16 

BIJLAGE 3: Kaders voor Financiële Uitvoering ......................................................................... 19 

 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 4 van 21 

 

1  INLEIDING 
De overheid voert grondbeleid om de grondmarkt efficiënt en rechtvaardig te laten verlopen en om 

daarbij publieke/ruimtelijke  doelen te realiseren.  De verplichting tot een Nota Grondbeleid vindt 

verder haar basis in de Financiële verordening gemeente Noordenveld ex artikel 212 Gemeentewet
2.   

In een Nota Grondbeleid legt de gemeente vast op welke wijze zij haar grondbeleidsinstrumentarium 

inzet. Zij kan bijvoorbeeld in een actieve rol zelf grond aankopen,  zelf bouw-en woonrijp maken en 

via gronduitgifte haar doelen realiseren, of zij kan samenwerking zoeken met andere partijen, of in 

een meer faciliterende rol haar doelen verwezenlijken. Actief grondbeleid rust meer op 

privaatrechtelijke wetgeving en faciliterend grondbeleid rust meer op publiekrechtelijk wetgeving. 

Het feit dat de overheid tegelijk ͞speler͟ is eŶ ͞regulator͟, eŶ daarŵee eeŶ dubbele pet kan hebben,  

vraagt om transparantie van beleid. 

1.1 AANLEIDING 
Veranderingen in de markt, wet- en regelgeving en maatschappij vragen om een nieuwe visie op ons 

grondbeleid. Daarnaast is er recent een gemeentelijk kader vastgesteld, de Omgevingsvisie 

Noordenveld 2030, welke als leidend principe geldt bij de uitvoering van het grondbeleid.  

Ook de commissie BBV3 heeft de laatste jaren met steeds nieuwe en aanvullende notities het 

financiële kader van het grondbeleid opnieuw bepaald.  Dit heeft ook vergaande gevolgen voor de 

wijze waarop grondexploitaties worden opgesteld en beheerd, en hoe ook grondposities in de 

gemeentelijke administratie worden geadministreerd. Risicomanagement wordt steeds belangrijker 

in de planontwikkeling, het besef ontstaat steeds meer dat de maatschappij niet maakbaar is. 

Omdat wet- en regelgeving nog volop in verandering is, en een uitgebreide beschrijving hiervan niet 

lang houdbaar blijft, is ervoor gekozen deze Nota Grondbeleid een beknopte strategische Nota op 

hoofdlijnen te laten zijn. 

1.2 DOELSTELLING GRONDBELEID 
In deze  Nota Grondbeleid wordt een visie geschetst van het grondbeleid van de gemeente 

Noordenveld. Het grondbeleid is geen doel op zich, maar staat ten dienste van de realisatie van de 

bestuurlijk gewenste ruimtelijke doelstellingen. 

                                                           

2
 In de Gemeentewet artikel 212 is opgenomen dat de raad bij verordening de uitgangspunten voor het 

financiële beleid, alsmede voor het financiële beheer en voor de inrichting van de financiële organisatie 

vaststelt. 

3
 Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 5 van 21 

 

De gemeente wil haar grondbeleidsinstrumentarium optimaal inzetten zodat zij haar ruimtelijke 

doelstellingen kan behalen, eŶ de fiŶaŶĐiële risiĐo͛s  ďeheersďaar kaŶ houdeŶ. 

2 KADERS 

2.1 WET- EN REGELGEVING 
De Nota Grondbeleid wordt opgesteld en vastgesteld in een periode dat de wet- en regelgeving sterk 

aan het veranderen is. Wet- en regelgeving is aangescherpt rondom aanbesteding, staatssteun, BBV, 

Vennootschapsbelasting, Wet markt en overheid, Mededingingswet, Wet Hof etc.  Op dit moment is 

de Wro en Wabo nog het vigerend kader. Naar verwachting wordt dat vanaf 2019 de Omgevingswet. 

Het stelsel van de Omgevingswet is echter compleet anders dan het huidige wettelijke kader, en dat 

heeft de nodige consequenties voor het grondbeleid: de gebruiker staat centraal en een belangrijk 

punt hierin voor het grondbeleid wordt gevormd door het ͚ja, ŵits͛-priŶĐipe iŶ plaats ǀaŶ ͚Ŷee, 
teŶzij͛-principe.  

2.2 BELEID 
Het beleidskader wordt in grote lijnen gevormd door de recent vastgestelde Omgevingsvisie 

Noordenveld. De vijf kernwaarden: Transparant, Leefbaar, Groen, Ondernemend en Duurzaam 

vormen de leidraad in verdere ruimtelijke ontwikkelingen en daarmee ook in het grondbeleid. 

Voor de uitwerking van de in de Omgevingswet voorgestane lijn ͚ja, ŵits͛-priŶĐipe iŶ plaats vaŶ ͚Ŷee, 
teŶzij͛-principe, ziet de geŵeeŶte als ďelaŶgrijk ŵiddel de oŶtǁikkeliŶg ǀaŶ eeŶ ͞ďeleidslijŶ 
particuliere initiatieven͟, iŶ de ǀolle ďreedte ǀaŶ de Omgevingsvisie. 

 

 

 

 

2.3 BEVOEGDHEDEN RAAD, COLLEGE 
De bevoegdheden die bij raad en college liggen komen voort uit wet- en regelgeving. In bijlage 1  is 

op hoofdlijnen aangegeven hoe de bevoegdheidsverdeling is geregeld.  

Beleidsuitgangspunt: 

De gemeente  werkt het ͞ja, ŵits͟- principe uit in een beleidslijn particuliere initiatieven. 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 6 van 21 

 

3 VORMEN VAN GRONDBELEID 
Bij de uitvoering van haar grondbeleid kan de gemeente diverse vormen van grondbeleid kiezen. 

Primair zijn er twee vormen: actief grondbeleid en faciliterend (passief) grondbeleid. Bij de uitvoering 

van het grondbeleid kan de gemeente kiezen voor het inzetten van een  privaatrechtelijk 

instrumentarium en publiekrechtelijk instrumentarium.  Hieronder is een en ander geïllustreerd, niet 

uitputtend. 

Actief 

grondbeleid

Publiekrechtelijk

Faciliterend 

grondbeleid

Privaatrechtelijk

· Voorkeursrecht

· Onteigening

· Grondverwerving

· Aanbesteding/Tenders

· Samenwerkingsovereenkomsten

· Realisatieovereenkomsten

· Bouw- en woonrijp maken

· Gronduitgifte met voorwaarden

· Erfpacht

· Omgevingsvisie

· Omgevingsplan/Bestemmingsplan

· Kostenverhaal/Exploitatieplan

· Welstandsnota

· Anterieure overeenkomst

· Doorlegging aanbestedingsplicht

 

3.1 KEUZE VOOR ACTIEF OF FACILITEREND GRONDBELEID  
De keuze voor actief of faciliterend grondbeleid of een combinatie hiervan, is met name afhankelijk 

van de doelen die de gemeente nastreeft. De gewenste ruimtelijke doelen zijn verwoord in het 

sectoraal beleid, integraal samengevat in de recentelijk vastgestelde Omgevingsvisie Noordenveld 

2030 en overige kaders. Naast de onder 2.2 genoemde kernwaarden, zijn de ambities/doelen uit de 

Omgevingsvisie en overig beleid leidend in het grondbeleid. In de Omgevingsvisie is onder andere 

vastgesteld dat: 

1. De gemeente Noordenveld in 2030 de duurzaamste gemeente van Drenthe wil zijn en in 2040 

klimaatneutraal wil zijn 

2. De gemeente optimale ontwikkelingskansen voor jongeren biedt en er voor iedereen geschikte 

woonruimte is 

3. De bestaande woningvoorraad zoveel mogelijk levensloopgeschikt is en er gebouwd wordt naar behoefte 

4. Nieuwe woningen flexibel aanpasbaar zijn en deze vanaf 2020 energieneutraal worden gebouwd 

5. Vanaf 2018 alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal gebouwd worden en onderhoud en verbouw 

duurzaam gebeurt 

6. Op Bitseveld de medische technologie gefaciliteerd wordt 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 7 van 21 

 

Aangezien faciliterend grondbeleid voor een groot deel steunt op het publiekrechtelijk 

instrumentarium, is de reikwijdte van dit instrumentarium voor een groot deel bepalend voor de 

keuze om faciliterend of actief grondbeleid  te kunnen voeren. 

Eigen grondbezit draagt altijd bij aan de realisatie van de doelen en is in sommige gevallen 

noodzakelijk om de doelen te bereiken. Niet alle ruimtelijke doelen zijn namelijk via faciliterend 

grondbeleid te realiseren. Hieronder is in een tabel een aantal voorbeelden gegeven welke doelen 

wel en welke  niet via de publiekrechtelijke weg afdwingbaar zijn.   

Publiekrechtelijk Niet afdwingbaar

Voorbeelden doelen uit Omgevingsvisie 

- Duurzame leefomgeving (deels)

- Beperking geluid- en geuroverlast

- Bieden van mogelijkheden voor herbestemming bij vrijkomende 

recreatiebedrijven

- Gemeente biedt geen ruimte voor grootschalige windmolenparken

- Toepassen ladder voor duurzame verstedelijking

- Karakteristieke waardevolle groene ruimte in stand houden

- Bijzondere waarden historische dorpskern behouden

via bestemmingsplan/omgevingsplan

- Bestemming/Gebruik op hoofdlijnen:

- wonen

- maatschappelijk

- Groene zone 

- infrastructuur

- eisen mbt middendure huurwoningen (nieuw per 1/7/2017, en indien 

verzekerd in een verordening)

- Type bedrijvigheid op bedrijventerreinen (deels)

- Maximum aantal woningen

- Verruimde bouwvlakken

via exploitatieplan

- Exploitatiebijdrage door initiatiefnemer (=verhaal van gemeentelijke 

kosten)

- Sociale woningbouw en middendure huurwoningen

- Privaat opdrachtgeverschap (kavels)

- Verhaal van kosten

- Eisen aan tijdvak of Fasering

- Nadere eisen en regels voor werken en wzh aan uitvoering

Voorbeelden doelen Omgevingsvisie

- Duurzaam bouwen boven wettelijke norm 

  (Vanaf 2020 worden nieuwe woningen energieneutraal gebouwd)

- Levensloopgeschikte nieuw- verbouw van woningen

- Bouwen en verbouw woningen gebeurt duurzaam

- Vanaf 2018 worden alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal 

gebouwd

- De Westerd met name lokale bedrijven

- Versterking high-tech sector

- Oosterveld: bouwen naar behoefte (afh van omschrijving behoefte)

Financiële items zoals:

Bijdragen aan bovenplanse voorzieningen door initiatiefnemer, die 

niet voldoen aan ppt-criteria

Algemeen

- Daadwerkelijke realisatie van bestemmingsplan

 Publiekrechtelijk Afdwingbaar

 
 

  

Beleidsuitgangspunt: 

De gemeente kiest voor situationeel grondbeleid: faciliterend waar het kan, en actief waar het 

moet of gewenst is. 

Dit betekent dat voor beide vormen van grondbeleid de instrumenten op orde moeten zijn. 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 8 van 21 

 

3.2 FACILITEREND GRONDBELEID  
Faciliterend grondbeleid houdt in dat de gemeente het particulieren mogelijk maakt grond te 

exploiteren. De gemeente koopt dan niet zelf grond aan, maar zorgt ervoor dat ontwikkelende 

partijen/derden op hun eigen grond door gemeente gewenste ruimtelijke doelstellingen realiseren. 

Hiertoe zal de gemeente met name haar publiekrechtelijk instrumentarium aanwenden. De 

gemeente kan haar invloed uitoefenen op de inrichting van de grond via het 

bestemmingsplan/omgevingsplan, de anterieure overeenkomst en/of een posterieure overeenkomst 

met een exploitatieplan. De gemeente is dan gehouden aan het verplicht kostenverhaal, zoals 

verwoord in de Wro.  

Voordeel van het faciliterend grondbeleid is dat de gemeente geen voorinvestering hoeft te doen 

door de aankoop van grond. Via het verplicht kostenverhaal zal zij wel haar eigen kosten moeten 

verhalen op de ontwikkelende partij. 

Een nadeel van faciliterend grondbeleid is dat de inzet van het publiekrechtelijk instrumentarium een 

zekere beperking geeft aan de realisatie van gewenste doelen.  En hoewel het risico minder groot is 

dan bij actief grondbeleid, ligt het risico van de ontwikkeling (deels) nog steeds bij de gemeente, en 

heeft de gemeente minder sturingsmogelijkheden. Het financieel resultaat van de ontwikkeling zal 

nimmer positief zijn, doordat de gemeente slechts de door haar gemaakte kosten (tot een maximum) 

kan verhalen en zij in geval van een exploitatieplan ook (deels) het risico draagt van de ontwikkeling. 

In het kader van haar faciliterend grondbeleid zal de gemeente een aantal  instrumenten en 

beleidskaders  opstellen  en/of detailleren om het verplicht kostenverhaal succesvol uit te kunnen 

voeren. 

  

3.3 ACTIEF GRONDBELEID  
Met actief grondbeleid wordt in de basis bedoeld dat de gemeente zelf actief gronden aankoopt, 

grond bouw- en woonrijp maakt en overeenkomsten sluit met ontwikkelende partijen en/of kavels 

aan particulieren uitgeeft.   

Een risico van actief grondbeleid is gelegen in de voorinvestering bij de aankoop van grond. Voordeel 

van actief grondbeleid is dat de gemeente via haar gronduitgifte optimaal kan sturen op het 

realiseren van haar ruimtelijke doelstellingen. Privaatrechtelijk heb je een zekere contractuele 

Beleidsuitgangspunt:  

Faciliterend beleid: De gemeente zal  zo optimaal mogelijk haar kosten verhalen. In eerste 

iŶstaŶtie zal de geŵeeŶte dit ǀia de priǀaatreĐhtelijke ǁeg doeŶ, door eeŶ ͞aŶterieur͟ ĐoŶtraĐt 
te sluiten. Het publiekrechtelijk spoor (een exploitatieplan) hanteert de gemeente als stok achter 

de deur als partijen anderszins niet tot overeenstemming komen. 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 9 van 21 

 

vrijheid om afspraken te maken, via gronduitgiftecontracten of aanbesteding. Publiekrechtelijk zijn 

deze mogelijkheden minder groot. 

Daarnaast kun je via het actief grondbeleid behaalde positieve financiële resultaten in de 

grondexploitatie afromen en elders inzetten ter realisatie van bijvoorbeeld andere ruimtelijke en/of 

politieke doelstellingen.  

Om de  actieve rol in het grondbeleid  vorm te geven stelt de raad in de begroting ten behoeve van 

het doeŶ ǀaŶ strategisĐhe aaŶkopeŶ eeŶ ďedrag ter grootte ǀaŶ € 2,- ŵiljoeŶ als  ͟reǀolǀiŶg fuŶd͟ 
beschikbaar.  Voordelen hiervan zijn dat er snel gehandeld kan worden met een verantwoording 

achteraf aan de gemeenteraad. Zodra de strategische gronden overgaan naar een nieuwe 

grondexploitatie komt het budget weer (gedeeltelijk) beschikbaar voor nieuwe aankopen.  Het 

budget voor de grondaankopen kan worden gedekt door te beschikken over de reserve 

grondexploitatie.  Zolang hieraan geen strategische grondnota aan ten grondslag ligt, zullen de 

aankopen aan de raad worden voorgelegd.   

 

4 SAMENWERKINGSVORMEN EN ONTWIKKELINGSSTRATEGIE 
Om te komen tot gewenste realisatie van doelstellingen, is samenwerking met publieke en/of 

marktpartijen soms uitdrukkelijk gewenst en soms noodgedwongen bepaald vanuit gegeven 

grondposities in het ontwikkelgebied.  Hieronder is één en ander schematisch weergegeven 

Grondeigendom 

gemeente 

Grondeigendom 

gedeeld 

Grondeigendom 

marktpartij 

Actief 
grondbeleid

PPS
Joint-venture

Bouwclaim
ConcessieOntwikkeling via

Risico’s Gemeente Gedeeld

Grondeigendom 

marktpartij 

Exploitatieplan/
Kostenverhaal

GedeeldMarkt

 

Beleidsuitgangspunt:  

Actief beleid: Ten behoeve van strategische aankopen, zoals vastgelegd in een strategische 

groŶdŶota,  stelt de raad iŶ de ďegrotiŶg eeŶ reǀolǀiŶg fuŶd ďesĐhikďaar ǀaŶ € Ϯ ŵiljoeŶ. 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 10 van 21 

 

 

5 GRONDUITGIFTE 

5.1 UITGIFTEBELEID 
De gemeente maakt gebruik van de privaatrechtelijke mogelijkheden voor gronduitgifte, en gebruikt 

de  instrumenten op maat, om de gewenste  doelen te realiseren.   

5.2 GRONDPRIJSBELEID 
De gemeente heeft op 5 november 2012 een Kadernota Grondprijzen 2013-2016 vastgesteld waarin 

zij haar grondprijsberekeningsmethodieken heeft vastgesteld.  

6 FINANCIEEL KADER  
Het financieel kader bestaat uit een aantal basiskaders: 

· Financiële verordening gemeente Noordenveld ex artikel 212 Gemeentewet 

· Notitie grondexploitatie van de Commissie BBV 

· Notitie faciliterend grondbeleid van de Commissie BBV 

· Regeling begrenzing plankosten exploitatieplan 

· Wet en Besluit ruimtelijke ordening 

Beleidsuitgangspunt:  

De samenwerkingsvorm is afhankelijk van de grondposities van partijen en de te realiseren 

doelen. De wettelijke kaders zijn hierin leidend.   

Beleidsuitgangspunt :  

A. Primair kiest de gemeente Noordenveld voor de volgende instrumenten bij de uitgifte van 

grond: 

1. Uitgifte via verkoop 

2. Uitgifte in erfpacht voor gronden onder sportvelden en maatschappelijke 

voorzieningen e.d., zodat de gemeente grip houdt op de grond ten behoeve van de 

(toekomstige) continuïteit van de betreffende functies. 

3. Uitgifte op andere wijze, indien nodig of gewenst 

 

B. Bij de begroting stelt de raad jaarlijks een grondprijsbrief vast waarin prijzen worden  

geactualiseerd 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 11 van 21 

 

6.1 GRONDEXPLOITATIES 
Jaarlijks worden de grondexploitaties geactualiseerd. De uitkomsten hiervan worden verwerkt in de 

gemeentelijke jaarrekening. Als de actualisatie betrekking heeft op ondergeschikte punten kan 

worden volstaan met een aanpassing als onderdeel van de begroting en jaarrekening. Herzieningen 

met planinhoudelijke wijzigingen, dan wel autonome wijzigingen met materiële financiële gevolgen 

moeten separaat opnieuw door de raad worden vastgesteld.  

 

6.2 WINSTEN EN VERLIEZEN  
Winst nemen op meerjarige grondexploitaties wordt beheerst door het voorzichtigheidsbeginsel. 

Voorziene verliezen worden al in de jaarrekening opgenomen zodra zij bekend zijn. Positieve 

resultaten (winsten) worden pas in de jaarrekening verwerkt als zij met voldoende zekerheid 

vaststaan en dus zijn gerealiseerd. Dit houdt ook in dat huidige voorziene verliezen in de jaarrekening 

niet kunnen worden gecompenseerd met de verwachte toekomstige winsten. 

6.2.1 WINSTNEMING 

Het voorzichtigheidsbeginsel zorgt ervoor dat realisatie van winst moet worden uitgesteld tot 

daarover voldoende zekerheid bestaat. Dit betekent echter niet dat pas winst moet worden 

genomen bij het afsluiten van het grondexploitatiecomplex. Tussentijds kan daarover ook al 

voldoende zekerheid bestaan. In die situatie dient de winst ook te worden genomen. De volgende 

vier situaties kunnen aanleiding geven over te gaan tot tussentijdse winstneming. 

1. Alle kosten van een complex zijn al geheel gedekt door gerealiseerde verkopen en elke verdere 

verkoop is dus pure winst. Hierbij moeten wel  de eventuele rentekosten worden meegenomen,  die 

hoger zullen uitvallen naarmate verkoop langer wordt uitgesteld, en die ook nog via de verkoopprijs 

moeten worden gedekt.  

2. Een variant hierop is dat bijna alle kosten zijn gemaakt én ook de behoedzaam geraamde nog te 

maken laatste kosten geheel zijn gedekt door de gerealiseerde verkopen.  

3. De gerealiseerde verkopen overtreffen de gemaakte kosten én de behoedzaam geraamde nog te 

verkrijgen verkoopopbrengsten zijn aanmerkelijk hoger dan de behoedzaam geraamde nog te maken 

laatste kosten. Deze situatie kan zich voordoen bij locaties met een relatief grote winstgevendheid.  

4. Verkopen worden met een voorgecalculeerde winst gerealiseerd in een goed beheersbaar 

(resterend) productieproces. De voorgecalculeerde winst kan dan, onder deze relatief zekere 

Beleidsuitgangspunt :  

Herzieningen van de grondexploitatie door substantiële wijzigingen van het plan en/of 

substantiële financiële afwijkingen, moeten (separaat) opnieuw door de raad worden vastgesteld.  



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 12 van 21 

 

omstandigheid, naar rato van de voortgang als gerealiseerd worden beschouwd (percentage of 

completion methode). Veelal wordt zo´n situatie uitbesteed aan een projectontwikkelaar die 

daadwerkelijk in staat is een goed beheersbaar (resterend) verkoop- en productieproces te 

organiseren en te realiseren, maar deze situatie zal niet vaak voorkomen.  

Door de gemeente Noordenveld wordt al enige jaren methode 2 gehanteerd. Ook voor de komende 

jaren zal deze methode bij tussentijdse winstbepaling worden toegepast. 

6.2.2 VERLIEZEN 

Is er sprake van een te verwachten tekort op de grondexploitatie, dan wordt dat verlies genomen in 

de vorm van een afboeking of het instellen van een voorziening. Het treffen van een 

afboeking/voorziening gebeurt bij een geprognosticeerd verlies direct en ter grootte van dit volledige 

(gecalculeerd) verlies. In de jaarrekening van de gemeente Noordenveld wordt vastgelegd of sprake 

is van een afboeking of het treffen van een voorziening. De keuze om direct af te boeken of een 

voorziening te treffen wordt  per complex genomen en aan de raad voorgelegd.  

 

6.3 RESERVES 

6.3.1 RESERVE GRONDEXPLOITATIES 

De gemeente beschikt over een reserve grondexploitatie. De reserve wordt gevoed met de 

(tussentijdse) winsten uit de grondexploitaties. Alle winsten worden in principe in deze reserve 

gestort. Hiervoor worden afzonderlijke raadsbesluiten genomen bij de begroting dan wel bij de 

jaarrekening.  Eventuele afboekingen van verliezen of het instellen van een verliesvoorziening 

worden ten laste van de reserve grondexploitatie gebracht.  

 

Met het uitǀoereŶ ǀaŶ groŶdexploitaties loopt de geŵeeŶte risiĐo͛s. Jaarlijks ǁordeŶ deze risiĐo͛s 
geïnventariseerd. Per exploitatie wordt het risico in beeld gebracht. De reserve functioneert als  

ďuffer ǀoor het opǀaŶgeŶ ǀaŶ eǀeŶtuele risiĐo͛s.  De minimaal gewenste omvang van de reserve 

groŶdexploitatie is gelijk aaŶ het totaal ǀaŶ de geïŶǀeŶtariseerde risiĐo͛s. 

Beleidsuitgangspunt :  

· Winst wordt genomen als bijna alle kosten zijn gemaakt én ook de behoedzaam 

geraamde nog te maken laatste kosten geheel zijn gedekt door de gerealiseerde 

verkopen.  

· Bij een geprognosticeerd verlies wordt direct een afboeking/voorziening getroffen  ter 

grootte van dit volledige (gecalculeerd) verlies. De keuze om direct af te boeken of een 

voorziening te treffen wordt per complex genomen en aan de raad voorgelegd.  



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 13 van 21 

 

 

6.3.2 RESERVE BOVENWIJKSE VOORZIENINGEN 

Het is vanaf 2016 niet meer toegestaan om toevoegingen te doen aan een voorziening voor 

bovenwijkse voorzieningen. Bestaande voorzieningen per einde van 2015 kunnen volgens planning 

worden afgewikkeld.  

 

Sparen voor bovenwijkse voorzieningen, die na het afsluiten van een grondexploitatie zullen worden 

aangelegd, is nog wel mogelijk via de bestemmingsreserve bovenwijkse voorzieningen. Toevoegingen 

aan deze bestemmingsreserve kunnen alleen plaatsvinden via resultaatsbestemming. In de 

toelichting op de grondexploitatie wordt bepaald welk deel van de winst in principe aan de reserve 

bovenwijkse voorzieningen wordt toegevoegd. Bij het afsluiten van de grondexploitatie wordt de 

resultaatsbestemming van de winst definitief vastgesteld.  

Als basis voor deze reserve zal een Nota Bovenwijkse voorzieningen worden opgesteld. Tot het 

moment waarop deze Nota is vastgesteld zullen bovenwijkse voorzieningen per project worden 

gekwalificeerd en gekwantificeerd, en zal de dekking bepaald worden. 

 

  

Beleidsuitgangspunt :  

· Winsten uit grondexploitaties worden in principe toegevoegd aan de reserve 

grondexploitatie. 

· Eventuele afboekingen van verliezen of het instellen van een verliesvoorziening worden 

ten laste van de reserve grondexploitatie gebracht.  

· Jaarlijks ǁordeŶ de risiĐo͛s iŶ de groŶdexploitaties geïŶǀeŶtariseerd. Per exploitatie ǁordt 
het risico in beeld gebracht. 

 

Beleidsuitgangspunt :  

· Toevoegingen aan de reserve bovenwijkse voorzieningen gebeurt via een 

resultaatsbestemming. 

· In de toelichting op de grondexploitatie wordt bepaald welk deel van de winst in principe 

aan de reserve  bovenwijkse voorzieningen wordt toegevoegd. Bij het afsluiten van de 

grondexploitatie wordt de resultaatsbestemming van de winst definitief vastgesteld.  

· Als basis voor deze reserve zal een Nota Bovenwijkse voorzieningen worden opgesteld. 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 14 van 21 

 

BIJLAGEN 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 15 van 21 

 

BIJLAGE 1: HOOFDLIJNEN BEVOEGDHEDEN GRONDBELEID EN –
EXPLOITATIE  
 

 

 

Bevoegdheden

Gemeenteraad College B&W Ambtelijke organisatie

Grondbeleid

Vaststellen beleidskaders. (Bijvoorbeeld 

Omgevingsvisie en Integraal 

Huisvestingsplan (IHP))

Vaststellen Nota Grondbeleid Ontwikkelingsstrategieën

Vaststellen Kadernota Grondprijzen en 

Grondprijsbrief

Verwervingen
Beschikbaar stellen kredieten tbv  

strategische verwervingen

Aankopen onroerende zaken 

passend binnen  strategisch 

verwervingsbeleid

Vestiging voorkeursrecht Voorbesluit Wvg

Onteigening

Grondexploitaties
Beschikbaar stellen 

voorbereidingskrediet tbv voorstudies

Vaststellen, actualiseren en herzien 

grondexploitatie

Uitvoering geven aan 

grondexploitaties

Afsluiten grondexploitaties

Financiën Vaststellen Begroting

Bouw- en 

woonrijpmaken in 

algemene zin

 Vaststellen aanbestedingsbeleid
Aanbesteden van werken en 

diensten

Uitgifte van grond Vaststellen kaveluitgifteprotocol
Vaststellen algemene 

uitgiftevoorwaarden
Uitgifte van kavels

Verhuur/verpachting/in beheer 

geven/nemen van onroerende zaken 

Samenwerking Het sluiten van overeenkomsten

Zienswijzen indienen aangaande besluit 

van College tot oprichting of deelname 

aan privaatrechtelijk rechtspersoon

Besluit tot oprichting of 

deelneming aan privaatrechtelijk 

rechtspersoon

Het vaststellen van een exploitatieplan, 

(delegatie aan college kan onder 

bepaalde voorwaarden)



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 16 van 21 

 

BIJLAGE 2: JURIDISCHE INSTRUMENTEN VOOR GRONDPOLITIEK  
 

Wanneer de gemeente sturing wil geven aan de realisatie van gemeentelijke (ruimtelijke) 

doelstellingen staan kan zij daarvoor, binnen de kaders van wet- en regelgeving, verschillende 

instrumenten inzetten. De belangrijkste instrumenten zijn de navolgende: 

Wet en besluit ruimtelijke ordening 

Bestemmingsplan  

In het bestemmingsplan regelt de gemeente, volgens de wensen van de raad, op welke wijze de 
gronden bebouwd en gebruikt dienen te worden, waardoor inhoud en sturing gegeven kan worden 

aan ruimtelijke doelstellingen. 

Beheersverordening  

Een beheersverordening is een regeling die de gemeenteraad kan vaststellen en die bepalingen bevat 

om een bestaande situatie te handhaven. Het instrument heeft tot doel ruimtelijke regels te stellen 

voor gebieden waarin de bestaande situatie bevroren kan worden. De beheersverordening vervangt 

het bestemmingsplan en moet ook eens in de 10 jaar worden herzien. 

 

Omgevingsvergunning buitenplanse afwijking (projectbesluit) 

Met de omgevingsvergunning buitenplanse afwijking (art. 2.12, lid 1, sub a onder 3 Wabo), het 

vroegere projectbesluit, kan worden afgeweken van het bestemmingsplan. Er moet gemotiveerd 

worden dat de omgevingsvergunningsaanvraag voldoet aan een goede ruimtelijke ordening. De 

aanvraag moet voorzien zijn van een ruimtelijke onderbouwing. 

 

Omgevingsplan 

Op basis van de op handen zijnde Omgevingswet moet de gemeente de bestemmingsplannen en 

beheersverordeningen vervangen door één omgevingsplan. 

 

Exploitatieplan 

Een gemeentelijk exploitatieplan bevat een grondexploitatie en regels voor het omslaan van de 

kosten over de verschillende uitgiftecategorieën. Daarnaast kan het exploitatieplan gemeentelijke 

locatie-eisen bevatten met betrekking tot de inrichting van de openbare ruimte, de openbare 

voorzieningen en het bouwrijp maken. In het exploitatieplan kunnen eveneens bepalingen worden 

opgenomen over de fasering van de uitvoering en koppeling van bepaalde onderdelen en over het 

verhalen van kosten voor bovenwijkse voorzieningen.  

 

Anterieure overeenkomst 

De anterieure overeenkomst is de overeenkomst over grondexploitatie die de gemeente sluit met 

een of meer particuliere grondeigenaren voorafgaande aan het vaststellen van een exploitatieplan. 
In de overeenkomst worden de zaken geregeld, waaronder in ieder geval het kostenverhaal, die 

(anders) in een exploitatieplan geregeld (kunnen) worden. In verband met de daarbij horende 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 17 van 21 

 

contractsvrijheid kunnen in de overeenkomst meer zaken geregeld worden dan via het 

exploitatieplan. 

 

Posterieure overeenkomst  

De posterieure overeenkomst is de overeenkomst over grondexploitatie die de gemeente sluit met 

een particuliere grondeigenaar ná het vaststellen van het exploitatieplan en de planologische 

maatregel. De overeenkomst mag niet afwijken van de inhoud van het exploitatieplan. De gemeente 

en een particuliere eigenaar mogen daarin wel zaken uit het exploitatieplan uitwerken en daarnaast 

nog andere zaken (die niet in een exploitatieplan kunnen worden opgenomen) regelen.  

 

Omgevingswet (omgevingsvisie) 

De aankomende Omgevingswet verplicht het Rijk, de provincie en gemeente een omgevingsvisie te 
maken. In de omgevingsvisie moeten de overheden rekening houden met de verschillende belangen 

in een gebied. Nu beslissen de overheden vaak alleen over een deelproject zonder aandacht te 

hebben voor de andere plannen voor het gebied. Tevens zullen de gemeentelijke 

bestemmingsplannen vervangen moeten worden door één omgevingsplan. De Omgevingswet treedt 

naar verwachting op in 1 juli 2020 in werking. Er wordt nog volop gewerkt aan uitvoeringswet- en 

regelgeving. Wat dit allemaal gaat betekenen voor het grondbeleid is op dit moment nog niet 

duidelijk. 

 

Crisis- en herstelwet 

De Crisis- en herstelwet (Chw, 2010) is bedoeld om bouwprojecten sneller uit te kunnen voeren en 

daarmee de crisis tegen te gaan. In het voorjaar van 2015 trad het laatste deel van de wet in werking. 

Hierdoor zijn onder andere nieuwe innovatieve experimenten en bijlagen aan de wet toegevoegd. De 

Crisis- en herstelwet zal opgaan in de Omgevingswet.  

 

Minnelijke Verwerving 

De gemeente krijgt de betreffende gronden te koop aangeboden of gaat zelf de grondeigenaar 

benaderen of deze bereid is tot verkoop over te gaan. Indien het in een dergelijk geval gelukt om tot 

overeenstemming te komen over de aankoopprijs en de overige aankoopvoorwaarden kan de 

verwerving tot stand gebracht worden. Met name bij deze methode heeft de gemeente de 
mogelijkheid om strategisch – en op de (verre) toekomst gericht – gronden in eigendom te 

verkrijgen. Ook het ruilen van (op die wijze) verkregen gronden kan daartoe een bijdrage leveren. 

 

Samenwerking 

Via bijvoorbeeld een (realisatie)overeenkomst of een bepaalde vorm van samenwerking 

(gezamenlijke rechtspersoon) afspraken maken met een marktpartij om de gemeentelijke 

doelstellingen te realiseren. 

 

Wet voorkeursrecht gemeenten (Wvg) 

De gemeente kan overeenkomstig de voorgeschreven wijze een voorkeursrecht vestigen in de zin 
van de Wet voorkeursrecht gemeenten (Wvg). Het voorkeursrecht wordt gevestigd op de daartoe – 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 18 van 21 

 

door de Gemeenteraad – aangewezen percelen grond en heeft tot resultaat dat de grondeigenaar bij 

een voorgenomen vervreemding de betreffende percelen eerst te koop moet aanbieden aan de 
gemeente. 

 

Onteigeningswet 

Indien voldaan wordt aan de vereisten zoals omschreven in de Onteigeningswet kan de gemeente 

overgaan tot onteigening van de benodigde gronden. Aangezien de wettelijke vereisten vrij streng 

zijn en de grondeigenaren onder voorwaarden ook nog over kunnen gaan tot het zelf realiseren van 

de ruimtelijke ontwikkeling is deze methode van verwerving relatief beperkt en heeft alleen nut 

wanneer het anderszins niet mogelijk is om de gewenste bestemming(en) van een 

bestemming/omgevingsplan te realiseren. 

 

Gronduitgifte 

Via de verschillende methoden waarop gronden uitgegeven kunnen worden, zoals verkoop, verhuur 

en erfpacht met de daarop van toepassing te verklaren voorwaarden, sturen op de gemeentelijke 

doelstellingen. 

 

Aanbestedingswet 

Ook via de uitgifte van grond kan gestuurd worden op het realiseren van gemeentelijke (ruimtelijke) 

doelstellingen. Bij losse kavelverkoop geldt dat de randvoorwaarden meestal reeds vastliggen in het 

ruimtelijke plan (bestemming- of omgevingsplan) en de overige (gemeentelijke) wet- en regelgeving. 
Bij uitgifte van een (gedeeltelijk) gebied voor grotere kavelontwikkelingsgebied geldt dat de sturing 

het grootst is indien tot uitgifte via aanbesteding wordt overgegaan. Afhankelijk van de 

omstandigheden van het geval kan de gemeente op basis van de Aanbestedingswet ook verplicht zijn 

om op die wijze tot gronduitgifte over te gaan. 

 

  



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 19 van 21 

 

BIJLAGE 3: KADERS VOOR FINANCIËLE UITVOERING  
 

Gemeentewet 

De raad stelt bij verordening de uitgangspunten voor het financiële beleid, alsmede voor het 

financiële beheer en voor de inrichting van de financiële organisatie vast. Deze verordening 

waarborgt dat aan de eisen van rechtmatigheid, verantwoording en controle wordt voldaan. 

De verordening stelt dat het college ten minste eens in de vier jaar de raad een Nota Grondbeleid 

aanbiedt. De raad stelt de Nota vast, waarin aandacht wordt besteed aan: 
a. De strategische visie van het toekomstig grondbeleid van de gemeente; 

b. Het beleid met betrekking tot de wijze van uitgifte van gronden; 

c. Het beleid met betrekking tot de uitgangspunten voor prijsstelling van de uitgifte van gronden; 

d. Het beleid met betrekking tot nemen van winsten en verwerken van verliezen; 

e. Het beleid met betrekking tot de reserve grondexploitaties en de methodiek omtrent de reserve 

bovenwijkse voorzieningen. 

In het najaar van 2017 wordt de raad een aangepaste financiële verordening ter vaststelling 

voorgelegd. In de opsomming van de bovenstaande punten is geanticipeerd op de inhoud van de 

aangepaste verordening. 

 
BBV – Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten 

Het is wettelijk vastgelegd dat gemeenten jaarlijks begrotings- en verantwoordingsstukken moeten 

opstellen. De regelgeving hieromtrent is vastgelegd in het Besluit begroting en verantwoording 

(BBV).  

Ten aanzien van het grondbeleid staan in het BBV de bepalingen voor de inhoud van de paragrafen, 

de balans, de toelichting op de balans en de waardering in de begroting en jaarrekening.  

 

Paragrafen 

De paragraaf grondbeleid bevat ten minste: 

a. een visie op het grondbeleid in relatie tot de realisatie van de doelstellingen van de programma's 
die zijn opgenomen in de begroting; 

b. een aanduiding van de wijze waarop de provincie onderscheidenlijk gemeente het grondbeleid 

uitvoert; 

c. een actuele prognose van de te verwachten resultaten van de totale grondexploitatie; 

d. een onderbouwing van de geraamde winstneming; 

e. de beleidsuitgangspunten omtrent de reserves voor grondzaken in relatie tot de risico's van de 

grondzaken. 

 

Balans 

In de balans worden de bouwgronden in exploitatie opgenomen afzonderlijk opgenomen onder de 
voorraden. 

 

Toelichting op de balans 

In de toelichting op de balans wordt ten aanzien van de bouwgronden in exploitatie voor het totaal 

van de in exploitatie zijnde complexen aangegeven, gebaseerd op een waardering per complex:  

- de boekwaarde aan het begin van het begrotingsjaar  

- en uiteindelijk het geraamde eindresultaat 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 20 van 21 

 

- en de berekeningswijze die hiervoor is gehanteerd  

- met een onderbouwing en de aannames die eraan ten grondslag liggen.  
 

Waardering  

Gronden worden of gewaardeerd op basis van de verkrijgings- of de vervaardigingsprijs.  Voorraden 

worden tegen de marktwaarde gewaardeerd indien de marktwaarde lager is dan de verkrijgings- of 

vervaardigingsprijs. 

 

Vanaf het begrotingsjaar 2017 is nieuwe BBV-regeling inwerking getreden. In grote lijnen zijn de 

veranderingen - van belang voor het grondbeleid - als volgt. 

- Op de ďoekǁaarde ǀaŶ ͚Ŷiet iŶ exploitatie geŶoŵeŶ groŶdeŶ͛ ;NIEGGͿ kuŶŶeŶ Ŷiet laŶger reŶte 
of andere kosten worden bijgeschreven. 

- De looptijd ǀaŶ ͚ďouǁgroŶdeŶ iŶ exploitatie͛ ;BIEͿ ŵag ŵaxiŵaal ϭϬ jaar ďedrageŶ. Als de 

looptijd langer is, dan moet de gemeenteraad daartoe expliciet besluiten en motiveren inclusief 

aanvullende beheersmaatregelen. Volgens de BBV kan hierbij gedacht worden aan: 

· Het hebben van herleidbare afspraken voor de periode verder dan 10 jaar. 

· Voor de berekening van het eindsaldo (en het bepalen van de mogelijke verliesvoorziening) 

niet rekenen met een indexering op de opbrengsten die verder liggen dan 10 jaar. 

· Andere maatregelen die de omvang van het geïnvesteerd vermogen beperken en daarmee 
de risico͛s ǀerkleiŶeŶ op oŶǀoldoeŶde dekkiŶg ǀaŶuit ;Ŷog te realisereŶͿ 
grondexploitatiebaten. 

- Er mag alleen daadwerkelijk te betalen rente over het vreemd vermogen aan de 

grondexploitaties worden toegerekend. 

- Voor het bepalen van een eventueel te treffen verliesvoorziening zijn alle gemeenten voortaan 

dezelfde disconteringsvoet te gebruiken. Deze is gesteld op 2%. 

- Als er nog geen grondexploitatie is vastgesteld is het onder voorwaarden mogelijk om 

voorbereidingskosten wel te activeren als kosten van onderzoek en ontwikkeling. 

- Kosten die gemeenten in het kader van faciliterend grondbeleid kunnen verhalen vallen niet 
langer onder de grondexploitaties maar worden als vordering opgenomen op de balans. 

 

Wet op de vennootschapsbelasting 

Per 1 januari 2016 is de gemeente vennootschapsbelastingplichtig geworden. Deze regeling heeft 

gevolgen voor de eisen die gesteld worden aan de grondexploitaties, bijvoorbeeld de 10-jaarstermijn 

van de grondexploitaties, de kostentoerekening aan grondexploitaties die aansluiting 

moet hebben bij de kostenlijst in het Besluit ruimtelijke ordening (Bro), de waardering van de 

strategische gronden en de berekening van de te hanteren rente. 

 
Commissie BBV 

In het BBV is opgenomen dat er een commissie is voor het Besluit begroting en verantwoording 

(commissie BBV) met als taak zorg te dragen voor een eenduidige uitvoering en toepassing van het 

BBV. Daarnaast is het de taak van de commissie om te zorgen voor een visie ten aanzien van 

rechtmatigheid in de controleverklaring van gemeenten Dit doet zij ondermeer door het uitbrengen 

van richtinggevende notities, het onderhouden van de Kadernota rechtmatigheid en het 

beantwoorden van praktijkvragen. 

In 2016 is een nieuwe notitie grondexploitaties verschenen. In deze notitie worden zogenoemde 

͚stellige uitsprakeŶ͛ gedaaŶ. Deze uitsprakeŶ geǀeŶ eeŶ riĐhtlijŶ hoe ŵet ďepaalde situaties kaŶ 



Nota Grondbeleid 2018-2021 A17.01034 

 

 

A17.01034 

Pagina 21 van 21 

 

worden omgegaan. Het is geen wet en er is dus wel enige handelingsvrijheid voor een gemeente. 

Afwijkingen van stellige uitspraken dienen echter wel goed onderbouwd te worden. Voor de 
gemeente Noordenveld is het uitgangspunt om de stellige uitspraken over te nemen en toe te 

passen. 

 

 

 

 

 


	1   Inleiding
	1.1 Aanleiding
	1.2 Doelstelling grondbeleid

	2 Kaders
	2.1 Wet- en regelgeving
	2.2 Beleid
	2.3 Bevoegdheden raad, college

	3 Vormen van grondbeleid
	3.1 Keuze voor actief of faciliterend grondbeleid
	3.2 Faciliterend grondbeleid
	3.3 Actief grondbeleid

	4 Samenwerkingsvormen en Ontwikkelingsstrategie
	5 Gronduitgifte
	5.1 Uitgiftebeleid
	5.2 Grondprijsbeleid

	6 Financieel kader
	6.1 Grondexploitaties
	6.2 Winsten en verliezen
	6.2.1 Winstneming
	6.2.2 Verliezen

	6.3 Reserves
	6.3.1 Reserve grondexploitaties
	6.3.2 Reserve bovenwijkse voorzieningen


	BIJLAGE 1: Hoofdlijnen Bevoegdheden Grondbeleid en –exploitatie
	BIJLAGE 2: Juridische instrumenten voor grondpolitiek
	BIJLAGE 3: Kaders voor Financiële Uitvoering

</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>