<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                               Drenthe
                              Regionale Energie Strategie
                              RES-regio Drenthe                                                                                Drenthe
                              Concept
                              april 2020
                                                                                                     Drenthe
                                                                                    Drenthe
                                                                                                                                                 Drenthe
re
   nth
       e
                                               Drenthe
                                                                                                             Drenthe
                                                                                                                                         Drenthe
                                                                            Drenthe
                                       Drenthe
            e
     Drenth
                                                                                             Drenthe
                                                                                                                     Drenthe
                                                               Drenthe
                      Drenthe
                                                                                                                                       Drenthe
                                                       Drenthe
                                                                                            Drenthe
                                                                                                                       Drenthe
              Drenthe
                                                                       www.energievoordrenthe.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Colofon
Deze Concept RES van de RES-regio Drenthe is uitgevoerd in opdracht van de Drentse Energie Tafel (DET).
Tekst en eindredactie: Werkbureau RES-regio Drenthe
Beeld: bron staat vermeld bij foto/afbeelding
Tekeningen: Herman Roozen
Foto hunebed omslag: Lars Blaauw
Grafische verzorging: Grafische diensten provincie Drenthe
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Zelf de mouwen opstropen
Wij Drenten zijn een eigenzinnig volk. We doen dingen graag op onze eigen manier en zijn soms wars van
bemoeienis van buitenaf. We geloven in de kracht van lokaal, de kracht van mensen die zelf de mouwen
opstropen. Ons motto is niet praten, maar doen. Onze insteek is nuchter en realistisch.
Voor u ligt het concept van de Regionale Energie Strategie regio Drenthe. We noemen het kortweg de
Concept RES regio Drenthe. Dit concept is een stap richting de eerste regionale strategie voor de opwek
van zonne- en windenergie in onze regio en voor een regionale visie op nieuwe, duurzame bronnen van
warmte: de RES regio Drenthe 1.0.
We beginnen niet vanaf nul. Er gebeurt in onze regio ontzettend veel. Trots zijn we op de vele lokale
initiatieven en actieve energiecoöperaties in onze regio, die zelf de handen uit de mouwen steken.
Sommige andere energieprojecten hadden we liever niet of anders gezien. Dat kunnen we niet meer
terugdraaien. We kunnen er wel van leren, en het vanaf nu anders doen. Door zelf de regie te houden
over de energietransitie, behouden we wat waarde heeft in ons landschap en voor onze inwoners. In het
Klimaatakkoord zijn afspraken gemaakt over landelijke doelstellingen. Daaraan willen wij als regio een
passende bijdrage leveren.
We werken in de RES-regio Drenthe samen op basis van gelijkwaardigheid en vertrouwen en kijken daarbij
naar wat eenieder kan en wil bijdragen. Als regio zoeken we naar kansen en mogelijkheden. We kijken
naar wat wél kan. Samen staan we voor een maatschappelijke opgave waarvan niemand weet hoe die er
morgen uitziet. Dat vraagt om flexibiliteit en daadkracht.
Met de kennis van nu, zijn de eerste stappen richting een regionale energiestrategie voor de regio Drenthe
gezet. Maar daarmee zijn we er nog niet. Het komende jaar trekken we samen op richting de RES 1.0. Ook
de jaren daarna gaan we door. Op die manier spelen we continu in op de ontwikkelingen die zich in de
loop van de jaren voordoen. Dat doen we steeds op onze eigen manier. We blijven tenslotte eigenzinnige
Drenten.
Namens de Drentse Energie Tafel,
Riek Siertsema
(voorzitter)
                                                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>  Drenthe
4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Op 28 juni 2019 publiceerde het kabinet het Klimaatakkoord; de Nederlandse uitwerking van de internationale
klimaatafspraken van Parijs (2015). In Nederland gaan we met elkaar de CO2-uitstoot sterk verminderen; in 2030 met
bijna de helft ten opzichte van 1990.
RES-regio Drenthe
In dit concept voor de Regionale Energie Strategie (RES) kijken we als RES-regio Drenthe met elkaar richting 2030. De
RES-regio Drenthe bestaat uit de twaalf Drentse gemeenten, vier waterschappen en provincie Drenthe. Maatschappelijke
organisaties, netbeheerders en bedrijfsleven sloten zich aan bij de RES-regio Drenthe. Ook de stem van jongeren is
daarin gewaarborgd.
Concept RES
Deze Concept RES regio Drenthe gaat in op vragen zoals:
– hoe betrekken we inwoners aan de voorkant bij energieprojecten?
– wat verwacht elke afzonderlijke gemeente bij te dragen?
– wat zijn de ambities, de mogelijkheden en keuzes wat betreft de opwekking van zonne- en windenergie?
– welke principes hanteren we bij zorgvuldig ruimtegebruik?
– hoe kan dat allemaal op tijd worden aangesloten op het elektriciteitsnet?
– welke warmtebronnen kunnen we inzetten om gebouwen van het aardgas af te helpen?
RES 1.0
Deze Concept RES vormt de basis voor de RES 1.0 van regio Drenthe. De RES 1.0 leveren we als RES-regio Drenthe 1 maart
2021 op. Daarvoor stellen de gemeenteraden, Provinciale Staten en Algemeen Besturen van de waterschappen deze vast.
Maatschappelijke betrokkenheid
Maatschappelijke betrokkenheid is een voorwaarde om de energietransitie vorm te geven. Inwoners dienen vanaf het
begin te worden betrokken bij energieprojecten. Als RES-regio Drenthe vinden we het belangrijk dat de energietransitie
onze inwoners niet overkomt. Inwoners moeten een stem krijgen en zelf de regie hebben of meedoen met een lokale
energiecoöperatie.
Lokaal eigendom
Lokaal eigendom draagt bij aan bredere maatschappelijke betrokkenheid en acceptatie voor hernieuwbare
energieprojecten doordat de financiële opbrengsten van deze projecten (deels) ten goede komen aan de directe omgeving.
Om naast de lasten ook de lusten lokaal in te brengen, streeft de RES-regio Drenthe naar 50% lokaal eigendom, wat
strookt met het landelijke Klimaatakkoord.
Om ervoor te zorgen dat niet iedere gemeente het wiel opnieuw hoeft uit te vinden, werken we in de aanloop naar de
RES 1.0 aan een regionale aanpak lokaal eigendom. Daarbij werken we verschillende modellen uit voor de waarborging
van lokaal eigendom in gemeentelijk beleid.
Elektriciteit
In het Klimaatakkoord is afgesproken om in 2030 op land 35 TeraWattuur (TWh) elektriciteit op te wekken uit
windenergie en grootschalige zonne-energie. Ter vergelijking: zo’n 10 miljoen huishoudens verbruiken op dit moment
jaarlijks ongeveer 35 TWh. Dat zijn meer huishoudens dan er nu zijn in Nederland. In de nabije toekomst is echter meer
elektriciteit nodig voor onder meer mobiliteit en het verwarmen van gebouwen.
                                                                                                                       5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  Tegen die achtergrond stelde elke gemeente in de RES-regio Drenthe een ambitie vast. In de Concept RES regio
  Drenthe komen die ambities samen. Bovenop wat er in de RES-regio Drenthe al is gerealiseerd en in de pijplijn
  zit, komt er zo’n 42% aanvullende ambitie bij. Het streven is deze ambitie voor zeker de helft in te vullen met
  grootschalige zon op dak. Zo kunnen bedrijfspanden worden volgelegd met zonnepanelen. De ambities krijgen verder
  vorm in samenspraak met onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners richting de RES 1.0. Elke
  gemeente pakt dit zelf op.
      Met de ambities van de gemeenten levert RES-regio Drenthe een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse opgave,
      namelijk ten minste 3,45 TWh. Dat is ongeveer 10% van de Nederlandse opgave tot 2030 en bijna 25% van het huidige totale
      energieverbruik in de RES-regio Drenthe. Met de bijdrage van 3,45 TWh vermijdt de RES-regio Drenthe 2,0 Megaton CO2-emissie
      van in totaal 20,2 Megaton (35 TWh).
                                                                                                 Totale energieopwek RES-regio Drenthe
                                                                                                 december 2019
                                                                                                 Bron: Datahuis provincie Drenthe
  Warmte
  In de RES-regio Drenthe verbruiken we jaarlijks 14,3 TWh aan energie. De helft hiervan wordt op dit moment gebruikt
  voor het verwarmen van gebouwen met aardgas. 2,7 TWh komt voor rekening van elektriciteit en 4,4 TWh is aan
  mobiliteit toe te schrijven.
  Er moet veel gebeuren om de warmtevraag in de nabije toekomst in te vullen met duurzame energie. Ten eerste
  moet duurzame energie ergens vandaan komen. Ten tweede moeten veel gebouwen technisch worden aangepast
  aan de nieuwe warmtebron. Ten derde is het van groot belang dat de warmtevraag zelf aanzienlijk vermindert door
  gebouwen beter te isoleren.
  In deze Concept RES regio Drenthe is de warmtevraag geïnventariseerd en zijn de beschikbare, regionale warmtebronnen
  in kaart gebracht. Denk aan geothermie (warmtebronnen die kilometers diep zijn), aquathermie (oppervlaktewater, riool-
  en afvalwater), bodemenergie, restwarmte (bijvoorbeeld vanuit de industrie) en biomassa (houtsnippers, groenafval).
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Richting RES 1.0 is nader onderzoek noodzakelijk. Zo dienen de volgende vragen te worden beantwoord:
– kan men de beschikbare warmtebronnen daadwerkelijk benutten?
– welke infrastructuur is hiervoor nodig?
– kan de huidige aardgasinfrastructuur daarbij nog een rol spelen?
Deze analyses helpen gemeenten goede keuzes te kunnen maken bij het opstellen van de gemeentelijke
Transitievisie Warmte en de onderlinge verdeling van de warmte van bovenregionale restwarmtebronnen.
Zorgvuldig ruimtegebruik
De ontwikkeling van grootschalige opwek leidt zeker tot verandering van het Drentse landschap.
Daarbij dienen we rekening te houden met allerlei aspecten. In de Concept RES regio Drenthe hanteren
we daarom de volgende principes:
- zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik;
- combineren van opgaven (natuur/biodiversiteit, water, landbouw, recreatie, dorps- en stadsontwikkelingen,
   herstructurering bedrijventerreinen);
- vraag en aanbod dicht bij elkaar;
- aansluiten bij gebied-specifieke kenmerken.
We hebben nog veel vragen te beantwoorden en pakken deze op richting RES 1.0 en verder. Vragen zijn onder meer:
– is het verstandig om ruimte exclusief toe te (blijven) delen aan bijvoorbeeld energieopwekking?
– moeten we meervoudig ruimtegebruik gaan faciliteren of verplicht stellen?
– hoe doen we dat dan?
– welke leidende principes moeten we daarbij verder hanteren?
– hoe verhouden ruimtelijke voorwaarden zich tot investeringsvoorwaarden vanuit de markt of de omgeving?
– wanneer is de energieopgave leidend of volgend als het gaat om optimaal ruimtegebruik?
Lokale ervaringen zetten we om naar regionaal gedeelde inzichten en uitgangspunten. Met nieuwe projecten
bouwen we op die manier voort op ervaringen en inzichten die elders of eerder zijn opgedaan.
Energie-infrastructuur
De impact van de bijdrage van de RES-regio Drenthe op de energie-infrastructuur is doorgerekend door Enexis en
RENDO. Met de doorrekening geven de netbeheerders een indicatie van de netimpact op:
- de tijd die het kost om uitbreidingen van het netwerk te realiseren;
- de ruimtelijke inpassing die nodig is voor nieuwe infrastructuur;
- de maatschappelijke kosten die worden gemaakt om eventuele knelpunten op te lossen.
De doorrekening van Enexis en RENDO gaat in op het Middenspanning Transport (MS-T). In deze doorrekening
geven Enexis en RENDO aan dat er op weg naar 2030 stevig moet worden geïnvesteerd in nieuwe Hoog Spanning-
en Midden Spanning-stations (HS/MS-stations) en de uitbreiding van bestaande stations. In bijlage 14 is het
doorrekeningsrapport opgenomen. TenneT rekent de impact op het hoogspanningsnet door. Deze laatstgenoemde
doorrekening komt voor de RES-regio Drenthe in een later stadium.
Aandachtspunten en randvoorwaarden
In deze Concept RES zijn aandachtspunten en randvoorwaarden geformuleerd voor het realiseren van de bijdrage
vanuit de RES-regio Drenthe. Deze zijn een essentieel onderdeel van een reële en realiseerbare bijdrage. Er zijn
problemen die dienen te worden opgelost voor het realiseren van de bijdrage. De RES-regio Drenthe stelt voor dat
de Rijksoverheid maximaal faciliteert en stimuleert. In de diverse hoofdstukken zijn de aandachtspunten en
randvoorwaarden verder ingevuld.
                                                                                                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>  Begrippenlijst
  Begrip                     Uitleg
   >15 kWp                   Voor de opwek van zon geldt een landelijke ondergrens van 15 kWp om mee te mogen tellen in de
                             RES-bijdrage (het gaat om grote daksystemen).
   AB                        Algemeen Bestuur
   ABP                       Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds
   All-electric              Woningen met alleen een aansluiting op het elektriciteitsnet
   ASN                       Algemene Spaarbank voor Nederland
   Cable pooling             De netwerkaansluiting wordt tegelijk gebruikt voor meerdere energieproducerende bronnen zoals
                             zonnepanelen en windturbines.
   Congestiegebied           Een gebied waar het elektriciteitsnet vol is of verstopt dreigt te raken, omdat het aanbod van stroom groter is
                             dan de vraag.
   DB                        Dagelijks bestuur
   DET                       Drentse Energietafel
   DPRA                      Delta Plan Ruimtelijke Adaptatie
   Drentse KEI               Drentse Koepel Energie initiatieven
   Fysieke congestie         Een situatie waarbij op een bepaald tijdstip het niveau van de vraag naar werkelijke leveringen groter is dan
                             de technische capaciteit.
   Geothermie                De warmte die op grote diepte (meerdere kilometers) van nature in de aarde aanwezig is, benutten voor het
                             leveren van warmte aan woonwijken, kassen of bedrijven.
   GZI next                  project over hergebruik Gaszuiveringsinstallatie in Emmen
   IPO                       Inter Provinciaal Overleg – koepelorganisatie van de twaalf provincies
   Juridische / contractuele Een situatie waarbij het niveau van de vraag naar vaste capaciteit groter is dan de technische capaciteit.
   congestie
   KEK                       Klimaat en Energie Koepel
   kWp                       kilowattpiek, dit is het vermogen van een zonnepaneel-installatie dat onder ideale zoncondities gegenereerd
                             kan worden.
   LS/MS/HS-stations         Laag Spanning-, Midden Spanning- en Hoog Spanning-stations
   MED                       Initiatief Maatschappelijke Energietransitie Drenthe
   Ministerie van EZK        Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
   Mton CO2                  Megaton is 1 miljoen kilo CO2
   MW                        MegaWatt – 1 miljoen watt
   Netbeheerder              Een netbeheerder is de term voor een onafhankelijk nutsbedrijf dat een transportnetwerk voor energie (gas,
                             elektriciteit en warmte) beheert.
   NOVI                      Nationale Omgevings Visie
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>NP RES                 Nationaal Programma Regionale Energie Strategieën
PBL                    Planbureau voor de Leefomgeving
PJ                     Petajoule, de standaardeenheid voor de verschillende soorten energie
PostCodeRoos (PCR)     De PostCodeRoos Regeling biedt 15 jaar lang vrijstelling van energiebelasting over de zonne- of windenergie
Regeling               die de deelnemers in een project gezamenlijk opwekken. Dit betekent dat zonnepanelen niet langer op het
                       eigen huis of bedrijfspand hoeven te liggen, maar ook elders geïnstalleerd kunnen worden.
PMD - verpakkingsafval Afval van plastic verpakkingen, metalen verpakkingen (blik) en drankpakken
POVI                   Provinciale Omgevings Visie
PS                     Provinciale Staten
PV-installatie         PV is een afkorting voor ‘Photo Voltaic’. ‘Photo’ betekent licht en ‘Voltaic’ betekent elektriciteit. Deze term
                       wordt vaak gebruikt bij zonnepanelen.
RAS                    Regionale Adaptatie Strategieën. In een RAS wordt beschreven hoe de regio op de korte en lange termijn
                       gaat werken aan een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting.
RES                    Regionale Energie Strategie
RRE                    Regeling Reductie Energiegebruik, een subsidie om kleine energiebesparende maatregelen te nemen om
                       bijvoorbeeld LED-lampen en tochtstrips aan te kunnen schaffen.
RSW                    Regionale Structuur Warmte
SDE+ subsidie          Subsidie Stimulering Duurzame Energieproductie
Stakeholdersanalyse    De belanghebbenden en hun belangen in beeld brengen
TVW                    Transitie Visie Warmte. Hierin legt de gemeente per wijk vast hoe deze van het aardgas af gaat.
TWh                    TeraWattuur, eenheid van elektriciteit. 1 TWh komt overeen met 1 miljoen kWh, een huishouden verbruikt
                       gemiddeld per jaar zo’n 3.500 kWh.
VDG                    Vereniging Drentse Gemeenten
Veenoxidatie           Veenoxidatie is een proces waarbij veen, door het verlagen van de grond- en/of oppervlaktewaterstand,
                       blootgesteld wordt aan de lucht, waardoor het oxideert en de bodem inklinkt. Het proces is onomkeerbaar en
                       kan grote gevolgen hebben.
Watt                   Eenheid van elektrisch vermogen op een willekeurig tijdstip en wordt gebruikt als aanduiding voor
                       opwekkingscapaciteit of stroomvraag.
WKK                    Warmtekrachtkoppeling. Gelijktijdig opwekken van warmte en kracht (elektriciteit)
WKO                    Warmte Koude Opslag. De constante temperatuur die de bodem heeft (tot circa 100 meter diepte) benutten
                       voor het verwarmen en koelen van gebouwen.
Wp                     Wattpiek
WUR                    Wageningen University Research
Zon op dak             Zonnepanelen op grote daksystemen met een ondergrens van 15 kWp tellen mee in de RES
                                                                                                                                       9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>   Inhoudsopgave
         Voorwoord                                                         3
         Samenvatting                                                      5
         Begrippenlijst                                                    8
   1.    Inleiding                                                        12
   2.    Eén regio                                                        14
   2.1   Inleiding                                                        14
   2.2   Visie op samenwerking                                            14
   2.3   Visie op samenwerkingsstructuur                                  14
   2.4   Bestuurlijke betrokkenheid                                       16
   2.5   Netbeheerders                                                    16
   2.6   Maatschappelijke partners                                        17
   2.7   Positie en betrokkenheid volksvertegenwoordigers                 19
   2.8   Besluitvorming en juridische status                              21
   3.    Maatschappelijke betrokkenheid                                   23
   3.1   Inleiding                                                        23
   3.2   Visie op participatie                                            23
   3.3   Inwonersparticipatie bij beleidsvorming                          24
   3.4   Inwonersparticipatie bij energieprojecten                        27
   3.4.1 Lokaal eigenaarschap                                             27
   3.4.2 Lokaal eigendom                                                  27
   3.4.3 Verbetering leefbaarheid en versterking lokale economie          28
   3.4.4 Rol overheden bij projectparticipatie                            28
   3.5   Huidige werkwijze participatie en communicatie Drentse overheden 30
   3.5.1 Gemeenten                                                        30
   3.5.2 Provincie                                                        33
   3.5.3 Waterschappen                                                    34
   3.6   Aandachtspunten                                                  34
   3.6.1 Ontwikkelkosten                                                  34
   3.6.2 50% lokaal eigendom                                              35
   3.7   Richting RES 1.0 en verder                                       35
   4.    Elektriciteit                                                    37
   4.1   Inleiding                                                        37
   4.2   Bijdrage RES-regio Drenthe                                       37
   4.3   Proces                                                           38
   4.4   Overzicht pijplijn en aanvullende ambitie                        39
   4.5   Zon op dak >15 kWp                                               42
   4.6   Locaties                                                         43
   4.7   Kleinschalig, zon op dak                                         43
   4.8   Elektriciteitsverbruik in RES-regio Drenthe                      44
   4.9   Aandachtspunten en randvoorwaarden                               45
   5.    Regionale Structuur Warmte                                       49
   5.1   Inleiding                                                        49
   5.2   Achtergronden en beleid warmte                                   49
   5.2.1 Energieverbruik RES-regio Drenthe                                49
   5.2.3 Verminderen warmtevraag                                          51
10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>5.2.4       Temperatuurniveaus warmtebronnen en warmtevraag                     51
5.3         Warmteaanbod                                                        51
5.3.1       Transitievisie Warmte                                               52
5.4         Warmtevraag                                                         52
5.4.1       Huidige warmtevraag                                                 52
5.4.2       Verminderen warmtevraag                                             52
5.5         Koppelen van warmteaanbod en warmtevraag                            54
5.5.1       Warmtenetten                                                        54
5.5.2       Gasnetwerk                                                          55
5.5.3       Elektriciteitsnetwerk                                               55
5.6         Ontwikkelingen warmte RES-regio Drenthe                             55
5.6.1       Gemeentelijke Transitievisies Warmte                                55
5.6.2       Kansen benutten                                                     56
5.7         Aandachtspunten en voorwaarden Rijksoverheid                        57
5.8         Doorkijk naar RES 1.0 en verder                                     60
6.          Zorgvuldig ruimtegebruik                                            61
6.1         Inleiding                                                           61
6.2         Huidig beleid hernieuwbare energie                                  61
6.3         Ruimtelijke principes Klimaatakkoord in Drents perspectief          65
6.4         Eerste analyse ervaringen, inzichten, gerealiseerde projecten       66
6.4.1       Zuinig en meervoudig ruimtegebruik                                  66
6.4.2       Combineren van opgaven                                              67
6.4.3       Vraag een aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar                       69
6.4.4       Aansluiten bij gebied-specifieke kenmerken                          69
6.4.5       Aandachtspunten                                                     70
6.5         Doorkijk naar RES 1.0 en verder                                     71
7.          Energie-infrastructuur                                              73
7.1         Inleiding                                                           73
7.2         Beschrijving situatie                                               73
7.3         Conclusies                                                          73
7.4         Aanbevelingen                                                       74
7.5         Doorrekening TenneT                                                 74
BIJLAGEN
Bijlage 1   Samenstelling van verschillende gremia RES-regio Drenthe
Bijlage 2   Overzicht participatieactiviteiten gemeenten RES-regio Drenthe
Bijlage 3		Energieproductie (TWh) per gemeente met onderverdeling naar pijplijn en aanvullende ambitie
Bijlage 4 Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
Bijlage 5   Inzichten en cijfers die de NP RES hanteert voor zon op dak
Bijlage 6   Locaties voor zon- en windprojecten in de pijplijn
Bijlage 7   Tabel met meer informatie over zon- en windprojecten in de pijplijn
Bijlage 8   Beschrijving voor welke woningen welk temperatuurniveau mogelijk is
Bijlage 9   Nadere toelichting verschillende bronnen
Bijlage 10 Kaarten waarop de potentie van de verschillende bonnen is weergegeven
Bijlage 11 Toelichting op Natuuropgaven in Drenthe en samenhang met biodiversiteit en energiestrategie
Bijlage 12		Samenvattingen inzichten en ervaringen op het gebied van ruimte en energiestrategie
Bijlage 13 Antwoorden vragenlijsten optimaal ruimtegebruik
Bijlage 14 Doorrekening Concept RES
                                                                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>   1. Inleiding
   We staan voor een grote maatschappelijke uitdaging. Binnen een generatie gaan we over naar een duurzame
   energievoorziening. Dat vraagt om visie, inzet en vooral om veel lef. De wereld van nu is complex en verandert snel. Wat
   er morgen gebeurt, weten we niet. Wat we wel weten, is dat we grote veranderingen stap voor stap moeten gaan nemen
   in eendrachtige samenwerking.
   De Regionale Energie Strategie (RES) is zo’n belangrijke stap. Met de RES brengen we de CO2-uitstoot terug van de
   elektriciteit die we gebruiken in onze huizen en bedrijven door grootschalige opwekking van hernieuwbare elektriciteit
   op land, zoals zon en wind.
   RES-regio Drenthe is één van de regio’s die een RES ontwikkelt. Nederland is opgedeeld in 30 RES-regio’s. Deze regio’s
   leveren allemaal hun bijdrage aan de landelijke doelstelling uit het Klimaatakkoord om in 2030 gezamenlijk 35 TWh
   grootschalige hernieuwbare elektriciteit op land op te wekken. Daarnaast levert elke RES-regio, als onderdeel van de
   RES, een Regionale Structuur Warmte op, waarin regionale afstemming plaatsvindt over warmtevraag en het duurzame
   warmteaanbod.
   In de RES-regio Drenthe hebben we ervaren hoe het is als beslissingen worden genomen, waarop we geen invloed
   hebben. In de Drentse Veenkoloniën is de plaatsing van windturbines van bovenaf gecoördineerd. Veel inwoners en
   gemeenten hadden daarbij het gevoel buitenspel te zijn gezet. Daarom vinden we het juist in onze regio belangrijk dat
   we zelf de regie pakken op deze maatschappelijke opgave. Dat doen we met een flinke dosis Drentse nuchterheid. We
   nemen logische stappen om de landschappelijke kwaliteit van de RES-regio Drenthe te bewaken en de economische
   kansen te benutten. We doen dat samen; op regionaal niveau aan de Drentse Energie Tafel (DET) met overheden en
   maatschappelijke partners en op lokaal niveau met inwoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven en gemeenten.
   De overgang naar hernieuwbare energie is een complex vraagstuk. Om het behapbaar te maken, kijken we samen in
   de RES vooral naar wat elke gemeente verwacht bij te dragen aan de regio-ambitie in 2030. Samen zorgen we ervoor
   dat zon- en windprojecten ruimtelijk zorgvuldig worden ingepast en onze inwoners betrokken zijn en blijven bij de
   energietransitie. Naast elektriciteit kijken we in de RES-regio Drenthe ook naar wat de regionale warmtevraag is,
   welke duurzame warmtebronnen er zijn. We onderzoeken welke van deze bronnen daadwerkelijk voor het verwarmen
   kunnen worden gebruikt en wie deze energie het beste kan benutten. Tevens verkennen we de mogelijkheden van
   het elektriciteits- en gasnet. Van het elektriciteitsnet is al zeker dat de capaciteit aanzienlijk moet worden uitgebreid.
   Voor het gasnet speelt de vraag hoe we de nu aanwezige infrastructuur ook in de toekomst kunnen blijven gebruiken
   als deze niet meer wordt gebruikt voor het transport van aardgas. Voor duurzame energie geldt dat er, naast efficiënte
   productie en transport, ook voorzieningen moeten worden getroffen voor tijdelijke opslag.
                                                 In de volgende hoofdstukken beschrijven we de strategie zoals we die
                                                 nu hebben: de Concept RES als tussenstap naar de RES 1.0. Hoewel de
                                                 Concept RES regio Drenthe in deze vorm een product is, is de strategie
                                                 meer dan dat. De energiestrategie is een structurele, nieuwe manier
                                                 van samenwerking, een continu en dynamisch proces waar we leren
                                                 door te doen en bijsturen wanneer nodig.
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                 Omliggende RES-regio’s regio Drenthe
                 Regio Drenthe
                 Aa en Hunze, Assen, Borger-Odoorn, Coevorden, De Wolden, Emmen,
                 Hoogeveen, Meppel, Midden-Drenthe, Noordenveld, Tynaarlo, Westerveld.
                 Regio Groningen
                 Appingedam, Delfzijl, Groningen, Het Hogeland, Loppersum, Midden-
                 Groningen, Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Veendam, Westerkwartier,
                 Westerwolde
                 Regio Friesland
                 Achtkarspelen, Ameland, Dantumadiel, De Fryske Marren,
                 Harlingen, Heerenveen, Leeuwarden, Noordeast-Fryslân,
n, Olst-Wijhe,
rland, Zwarte-
                 Ooststellingwerf, Opsterland, Schiermonnikoog,
                 Smallingerland, Súdwest Fryslân, Terschelling,
                 Tytsjerksteradiel, Vlieland, Waadhoeke,
 rg, Noord-Be-
land, Sluis,     Weststellingwerf.
Margraten,       Regio West-Overijssel
 dgraaf, Maas-
 eleen, Stein,
                 Dalfsen, Deventer, Hardenberg, Kampen,
 daal            Olst-Wijhe, Ommen, Raalte, Staphorst,
                 Steenwijkerland, Zwartewaterland, Zwolle.
 aan
 Zie de
 gebied via
 Gemeenten-
                                                                                         Handreiking Regionale Energiestrategie | Opgave RES
                                                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   2. Eén regio
   2.1     Inleiding
   De overheden van de RES-regio Drenthe ondertekenden aan het begin van
   het RES-proces een intentieverklaring om als regio Drenthe gezamenlijk
   voorbereidingen te treffen voor het opstellen van een startnotitie RES-regio
   Drenthe. In de startnotitie verklaarden de partijen een bijdrage te leveren aan
   de afspraken in het Klimaatakkoord en de RES-regio Drenthe te beschouwen
   als één regio. Voor het opstellen en uitvoeren van de Regionale Energie
   Strategie voor de regio Drenthe is dan ook intensieve samenwerking tussen
   de Drentse overheden en allerlei partners nodig. In dit hoofdstuk beschrijven
   we waarom we als regio samenwerken, hoe we de samenwerking in de
   RES-regio Drenthe hebben georganiseerd en wie er meedoen.
   2.2 Visie op samenwerking
   Een regionale samenwerking is een dynamisch proces. In de RES-regio
   Drenthe werken we als overheden en maatschappelijke partners
   gelijkwaardig samen. Dit vraagt om vertrouwen in elkaar. We kiezen voor
   een nuchtere Drentse aanpak: we zetten de logische stappen, zoeken elkaar
   op als dat nodig is, en laten elkaar los waar dat kan. We gaan uit van onze
   eigen, lokale kracht. We zetten in op dat wat er lokaal al is en versterken dat
   regionaal. Op regionaal niveau nemen we daarom niks over. De gemeenten
   zijn zelf aan zet om hun gemeentelijke ambities samen met de samenleving
   te realiseren. Zij zijn verantwoordelijk voor de hoogte van hun eigen bijdrage
   aan de RES-regio Drenthe en geven zelf de lokale invulling aan de uitvoering
   van de energieambities. Dit betekent niet dat de gemeenten er alleen voor
   staan. De regionale samenwerkingscultuur zoals we die in de regio Drenthe
   hebben neergezet, is ondersteunend aan de gemeenten. Door als regio samen
   te werken, dragen we zorg voor een zorgvuldig proces, leren we van elkaar
   en zoeken we naar gezamenlijke uitgangspunten. Ook trekken we samen op
   om regionale belangen te behartigen.
   2.3 Visie op samenwerkingsstructuur
   Er zijn verschillende manieren om samenwerking vorm en inhoud te
   geven. In de RES-regio Drenthe zijn veel en diverse partijen betrokken,
   die in wisselende samenstelling bij elkaar komen en verschillende rollen
   vervullen. Partijen dragen ieder vanuit hun eigen rol en expertise bij aan
   het tot stand brengen van de RES en stellen daarvoor tijd, menskracht en
   middelen beschikbaar. De RES-regio Drenthe investeert in een heldere
   structuur en vooral in de samenwerkingscultuur. De gekozen aanpak is
   gericht op structurele samenwerking in de toekomst en is verbeeld in het
   volgende model.
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                           Besturen gemeenten / provincie / waterschappen
                                      Drentse Energietafel                               M
                                                                                          IN
                                                                                             G
                                                                                     OR
                                                                                    TV
                                                                                   UI
                                                                                SL
                                                                              BE
                                             Werkbureau
                                 Werkgroep                  Werkgroep
                                      Werkgroep
                                                    Werkgroep                 VO
                                                                               OR
                                                                                BE
                                                                                   RE
                                                                                    IDI
                                                                                     NG
                                                                                        EN
                                             Werktafel                                    UIT
                                                                                             VO
                                                                                             ER
                                                                                                ING
        Organisatie van gemeenten / provincie / waterschappen / maatschappelijke organisaties
De vertegenwoordiging van de diverse belangen komt tot uiting in de
Drentse Energietafel, werktafel en werkgroepen. In bijlage 1 staat een
overzicht van de samenstelling van de verschillende gremia.
Bestuurlijk
De Drentse Energie Tafel (DET) bestaat uit bestuurders
of directieleden van de:
- 12 gemeenten
- provincie Drenthe
- 4 waterschappen
- Enexis
- TenneT
- RENDO
- Gasunie
en belangenorganisaties voor:
- natuur en milieu (Natuur- en Milieufederatie Drenthe)
- landbouw (LTO Noord)
- bedrijfsleven (VNO-NCW)
- energiecoöperaties (Drentse KEI)
- woningcorporaties (Woonstichting De Volmacht)
- jong werkenden (Klimaat en Energie Koepel – KEK)
De DET draagt verantwoordelijkheid voor de (Concept) RES Drenthe.
Een onafhankelijke voorzitter begeleidt en regisseert het proces in de
DET. Een regiegroep waaraan afgevaardigden van de DET deelnemen,
bereidt de vergaderingen voor.
                                                                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                       Ambtelijk
                       Medewerkers van alle partijen in de RES-regio Drenthe zijn
                       vertegenwoordigd aan de werktafel en in de werkgroepen. De werktafel
                       draagt zorg en is verantwoordelijk voor terugkoppeling aan de eigen
                       organisatie en bestuurder die deelneemt aan de DET, toetst de voortgang en
                       creëert draagvlak. Voor de Concept RES regio Drenthe zijn vier werkgroepen
                       in het leven geroepen onder aansturing van een projectleider. De
                       werkgroepen zijn:
                       - Communicatie en Participatie
                       - Elektriciteit
                       - Warmte
                       - Ruimtegebruik
                       Onderling stemmen ze de bevindingen met elkaar af. De projectleider
                       vertegenwoordigt de werkgroep in de werktafel.
   Nationaal Programma Werkbureau RES-regio Drenthe
                       Het Werkbureau RES-regio Drenthe is de ambtelijk opdrachtnemer van de DET,
                       opereert onafhankelijk van de afzonderlijke partijen en voert de ambtelijke
                       procesregie voor het opstellen van de RES- regio Drenthe. Het Werkbureau
                       faciliteert, ondersteunt en adviseert de DET, werktafel en werkgroepen bij onder
                       meer het inhoudelijke werk, het aanleveren van financiële informatie en voert
                       de financiële administratie. Medewerkers van de gemeenten en provincie zijn
                       vrijgemaakt van hun eigen werk en vormen gezamenlijk het Werkbureau.
                       Bij het Werkbureau zijn tevens afgevaardigden van de Vereniging Drentse
                       Gemeenten (VDG), Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (NP RES)
                       en de provincie betrokken. Een onafhankelijke programmamanager stuurt de
                       samenwerking zowel ambtelijk als bestuurlijk aan.
                       2.4 Bestuurlijke betrokkenheid
                       Zowel de Regietafel als de DET komen sinds het najaar van 2018 maandelijks
                       samen. Door deze frequente samenkomsten is de bestuurlijke betrokkenheid
                       aan de DET ten opzichte van de RES én elkaar hoog. De vertegenwoordigende
                       bestuurders zijn zelf verantwoordelijk voor de terugkoppeling van de
                       uitkomsten van de tafels aan hun Colleges, Dagelijks Besturen en Gedeputeerde
                       Staten. De startnotitie RES-regio Drenthe, Concept RES van de RES-regio Drenthe
                       en RES 1.0 zijn of worden voorbereid door de DET en vervolgens door de Colleges,
                       Dagelijks Besturen en Gedeputeerde Staten ter behandeling aangeboden aan
                       hun gemeenteraden, Provinciale Staten en Algemeen Besturen.
                       2.5 Netbeheerders
                       De netbeheerders TenneT, Enexis en RENDO zijn voor de RES-regio Drenthe
                       zeer belangrijke partners. De samenleving is immers afhankelijk van veilige
                       en betrouwbare energienetwerken voor transport van energie. TenneT
                       is verantwoordelijk voor het hoogspanningsnet in Nederland. Enexis en
                       RENDO zijn regionale netbeheerders. De regionale netbeheerders leggen
                       energienetwerken aan en daarnaast verzorgen zij het beheer en onderhoud
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>van de energienetwerken. De impact van de ambitie van de RES-regio
Drenthe op de energie-infrastructuur is doorgerekend door Enexis en RENDO.            Woningcorporaties
In hoofdstuk 7 en bijlage 14 wordt daarop nader ingegaan. De doorrekening             De woningcorporaties in de RES-regio
van TenneT wordt in een later stadium aangeleverd.                                    Drenthe zetten zich maximaal in op de
                                                                                      reductie van de energievraag door het
                                                                                      toepassen van optimale isolatie van
2.6 Maatschappelijke partners                                                         hun woningbestand. Tevens zijn ze met
                                                                                      bewustwording bij huurders bezig als het
Op regionaal niveau spelen maatschappelijke partners in de RES-regio                  gaat om bijvoorbeeld energiebesparing.
Drenthe een essentiële rol in de totstandkoming en uitvoering van de RES              Het effect van deze maatregelen is
en het realiseren van regio-brede maatschappelijke betrokkenheid. Iedere              een afname van de belasting van het
maatschappelijke partner heeft immers wortels en een achterban in de                  gas- en elektriciteitsnet en daarmee
samenleving. De volgende maatschappelijke partners zijn vanaf het begin               de energievraag door woningen. Een
intensief betrokken bij de RES-regio Drenthe door deel te nemen aan de                bijdrage aan grootschalige opwek
Drentse Energie Tafel, werktafel en werkgroepen:                                      hernieuwbare elektriciteit wordt
- Drentse Koepel Energie Initiatieven (Drentse KEI), als vertegenwoordiger            geleverd door de collectieve daken
   van de aangesloten Drentse energiecoöperaties;                                     van de woningcorporaties in te zetten
- Natuur- en Milieufederatie Drenthe, als vertegenwoordiger van de natuur-            voor PV-installaties. De corporaties
   en milieuorganisaties en de terrein-beherende organisaties van de                  blijven actief op het aanbrengen
   RES-regio Drenthe;                                                                 van PV op individuele woningen. De
- VNO-NCW Noord, als vertegenwoordiger van het bedrijfsleven in de                    woningcorporaties in de RES-regio
   RES-regio Drenthe;                                                                 Drenthe willen onderzoeken in hoeverre
- LTO Noord, als belangenbehartiger van de agrarische sector;                         participatie in lokale collectieve zon- en
- Woningstichting De Volmacht als vertegenwoordiger van de                            windinstallaties mogelijk is in relatie
   woningcorporaties;                                                                 tot de Woningwet. Hiermee hopen ze
- Klimaat en Energie Koepel (KEK), de stichting voor jong werkenden voor              effectieve investeringsmogelijkheden en
   een duurzame toekomst (sinds februari 2020).                                       lokale participatie te bewerkstelligen.
     Initiatief Maatschappelijke Energietransitie Drenthe
     De Drentse Kei, Natuur- en Milieufederatie Drenthe, VNO-NCW en LTO zijn
     geformeerd in het Initiatief Maatschappelijke Energietransitie Drenthe (MED). De
     leden van het MED hebben belang bij een duurzame energietransitie, participatie
     en draagvlak. Ze hebben zicht op opvattingen onder hun respectievelijke
     achterbannen en delen en bespreken onderwerpen met betrekking tot de
     RES met hen. Verder hebben ze een beeld van al bestaande initiatieven,
     ontwikkelingen en kansen die de RES kunnen voeden en versnellen en zicht
     op mogelijke knelpunten bij de implementatie van de RES. De organisaties
     verhouden zich tot de energietransitie en de RES vanuit eigen belangen, waarden
     en standpunten. De partners van het MED willen gezamenlijk de uitdaging en
     kansen van de energietransitie aangaan en bijdragen aan het succes van de RES
     Drenthe.
                                                                                                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>    Foto: Fons Janssen
   Klimaat en Energie Koepel (KEK)
   De Klimaat en Energie Koepel (KEK) is de stichting voor jonge werkenden voor een duurzame toekomst. KEK werkt samen
   met de Jonge Klimaatbeweging (JKB), de koepelorganisatie van 72 jongerenorganisaties die de stem van jongeren verankert
   in het klimaatbeleid. Zowel KEK als JKB namen deel aan de hoofdtafel en sectorale tafels van het Klimaatakkoord. Nu het
   Klimaatakkoord er is, zetten ze zich in voor de borging en handhaving van de klimaatafspraken. In de uitvoering van het
   Klimaatakkoord bundelen ze hun krachten in de beweging Jong RES Nederland.
   Als vertegenwoordiger van Jong RES Nederland neemt KEK deel aan de Drentse Energie Tafel om een stem te hebben bij de
   beleidsvorming. De uitvoering ervan ligt in de toekomst immers grotendeels op hun schouders. Daarnaast zijn ze belangrijke
   toekomstige eindgebruikers. Jong RES Nederland is van grote waarde voor de (creatieve) uitwerking van de RES en levert een
   bijdrage aan het vergroten van het maatschappelijk draagvlak in de samenleving voor de transitie naar een leefbare wereld. Jong
   RES Nederland komt op voor de belangen van toekomstige generaties als het gaat om hun warmte- en energievoorziening. De
   beweging inspireert jongeren en jonge werkenden zelf aan de slag te gaan met verduurzaming in hun organisatie en persoonlijke
   omgeving.
                                                      Participatiecoalitie
                                                      De Natuur- en Milieufederatie (NMF) Drenthe vormt samen met de Drentse
                                                      KEI de Participatiecoalitie in de RES-regio Drenthe. De Participatiecoalitie
                                                      ondersteunt bij het RES-proces en draagt bij aan een maatschappelijk gedragen
                                                      RES door:
                                                      - samenbrengen;
                                                      - advies en ondersteuning;
                                                      - kennisdeling;
                                                      - participatieprocessen;
                                                      - ondersteuning energie-initiatieven;
                                                      - realisatie energieprojecten in lokaal eigendom.
                                                      Momenteel werkt de Participatiecoalitie samen met meerdere gemeenten in de
                                                      RES-regio Drenthe. NMF Drenthe heeft ook ervaring met jongerenparticipatie.
18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Verkenning grondeigenaren
De RES-regio Drenthe is in gesprek met diverse private en publieke
grondeigenaren die met hun gronden en/of expertise een bijdrage
kunnen leveren aan de maatschappelijke opgave waarvoor we samen
staan. Van de onderstaande grondeigenaren is op dit moment bekend dat
zij hier positief tegenover staan:
- WMD Drinkwater B.V;
- waterschappen;
- gemeenten;
- provincie;
- Rijkswaterstaat (met name de A28, N33, N48 en A32);
- ProRail;
- Defensie;
- Rijksvastgoedbedrijf.
2.7 Positie en betrokkenheid
       volksvertegenwoordigers
De RES vraagt om gedragen regionale keuzes. Bij het opstellen van
de RES worden veel belangen tegen elkaar afgewogen. Het is daarom
belangrijk dat de volksvertegenwoordigers van de gemeenten, provincies
en waterschappen weten welke afwegingen zijn en worden gemaakt om
uiteindelijk tot besluitvorming te kunnen komen.
De volksvertegenwoordigers in de RES-regio Drenthe zijn op regionaal
niveau op drie momenten geïnformeerd over het gelopen proces, de stand
van zaken op dat moment en het beoogde vervolgproces. Deze momenten
zijn:
1. Gemeentelijke informatieavonden: in aanloop naar de besluitvorming
    rondom de Startnotitie RES-regio Drenthe, zijn in alle gemeenten
    kennissessies gehouden voor raadsleden. Tijdens deze kennissessies
    werd vanuit de regio een programma verzorgd in het eigen
    gemeentehuis. Desgewenst konden de gemeenten aanvullend een
    eigen programmaonderdeel verzorgen. Doel van deze avonden was om
    de gemeenteraden op de hoogte te brengen van de organisatie van de
    RES-regio Drenthe en de beoogde werkwijze zoals omschreven in de
    startnotitie;
2. Informatiebrief volksvertegenwoordigers: sinds januari 2020
    publiceert het Werkbureau RES-regio Drenthe tweemaandelijks
    informatiebrieven voor volksvertegenwoordigers. Naast het
    informeren over het proces, maken we met deze informatiebrieven het
    verhaal achter de energietransitie tastbaar(der) en delen we kennis
    en ervaringen met elkaar. Voorbeelden, achtergrondinformatie en
    interviews dragen daaraan bij. De informatiebrief verwijst door naar
    de website energievoordrenthe.nl waarop allerlei informatie over de
    RES en RES-regio Drenthe is te vinden;
                                                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                          3. Regionale samenkomsten volksvertegenwoordigers: in februari 2020
                                                             zijn twee regionale samenkomsten voor volksvertegenwoordigers
                                                             georganiseerd in aanloop naar de behandeling van de Concept RES in
                                                             de gemeenteraden, Provinciale Staten en de Algemeen Besturen van de
                                                             waterschappen. Doel van deze avonden was om volksvertegenwoordigers
                                                             te informeren over het doorlopen proces, het aankomende proces en,
                                                             voor zover op dat moment bekend, de inhoud van de Concept RES. Tot
                                                             aan de RES 1.0 zal het Werkbureau meerdere aanvullende regionale
                                                             samenkomsten organiseren.
      Bijeenkomst in de raadzaal van de gemeente
      Aa en Hunze in Gieten op 24 februari 2020.
      Foto: Werkbureau RES-regio Drenthe
   Herman Roozen maakte deze tekening tijdens deze bijeenkomst in Gieten
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                              Aandachtig luisteren en actief vragen
                                                                              stellen tijdens de bijeenkomst in de
                                                                              raadzaal van de gemeente Assen op
                                                                              26 februari 2020.
                                                                              Foto: Werkbureau RES-regio Drenthe
2.8 Besluitvorming en juridische status
De uiteindelijke besluitvorming van de RES vindt plaats in de
gemeenteraden, Provinciale Staten en de Algemeen Besturen van de
waterschappen. Hoewel de startnotitie in alle gemeenteraden, Provinciale
Staten en Algemeen Besturen van de waterschappen is vastgesteld, zijn
in een aantal gemeenten moties ingediend. Ook in de gemeenteraden,
Provinciale Staten en de Algemeen Besturen waar geen moties zijn
ingediend, zijn zorgen uitgesproken tijdens het debat. Kort samengevat
komen de zorgen neer op:
- participatie is een essentieel onderdeel om de energietransitie te doen
   slagen. Over participatie en communicatie rondom het proces moet dan
   ook goed worden nagedacht;
- maatwerk is gewenst. In sommige gemeenten is al veel gebeurd rondom
   de opwek van hernieuwbare energie. Ga hiermee voorzichtig om;
- de startnotitie is geen vrijbrief voor het vervolgproces. De gemeenteraden,
   Provinciale Staten en Algemeen Besturen van de waterschappen moeten
   op de hoogte worden gehouden van de vervolgstappen. In sommige
   gemeenten is hierop toegezegd dat de Concept RES ter besluitvorming aan
   de raden wordt aangeboden.
De uitgesproken zorgen en ingediende moties bij de behandeling van de
startnotitie RES-regio Drenthe zijn meegenomen in de afwegingen om te
komen tot de Concept RES.
                                                                                                                    21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   RES geen juridische binding
   Een besluit in de zin van de Awb (Algemene Wet Bestuursrecht) is
   “een schriftelijke beslissing van een bestuursorgaan, inhoudende een
   publiekrechtelijke rechtshandeling”. De vaststelling van de RES is dat
   niet, omdat de RES geen juridische binding heeft en niet op (externe)
   rechtsgevolgen is gericht. De RES heeft meer een politiek-bestuurlijk
   karakter. De RES zelf staat dus ook niet open voor bezwaar en beroep. Het
   betrekken van relevante partijen en personen maakt wel onderdeel uit van
   het maken van een RES.
   De RES vormt een basis voor omgevingsvisies, verordeningen en
   omgevingsplannen van gemeenten en provincie. Daarin worden de
   afspraken uit de RES integraal afgewogen en ruimtelijk geborgd. Deze
   omgevingsvisies, provinciale verordeningen en omgevingsplannen staan
   wel open voor bezwaar en beroep.
   Concept RES op eigen manier behandelen
   In Drenthe is gekozen voor een gedifferentieerde behandeling van de
   Concept RES, wat betekent dat de verschillende overheden de Concept
   RES op hun eigen manier behandelen. Dit sluit aan bij het uitgangspunt
   van de RES-regio Drenthe dat waar kan de overheden eigen keuzes
   maken, zodat er zoveel mogelijk ruimte is voor maatwerk. De reacties
   van de raden, Staten en Algemeen Besturen op de Concept RES worden
   meegenomen in de afwegingen om te komen tot de RES 1.0. De RES 1.0 wordt
   in alle gemeenteraden, Provinciale Staten en Algemeen Besturen van de
   waterschappen aangeboden ter besluitvorming.
22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>3. Maatschappelijke betrokkenheid
3.1     Inleiding
De energietransitie heeft invloed op de directe leefomgeving van onze
inwoners. Daarom is het belangrijk dat zij zich vanaf het begin betrokken
voelen bij deze transitie door zelf initiatieven te ontplooien en/of actief deel
te nemen in participatieprocessen.
In dit hoofdstuk beschrijven we waarom we maatschappelijke
betrokkenheid bij de energietransitie in de RES-regio Drenthe belangrijk
vinden en hoe we hieraan vorm willen geven.
We geven onze visie op participatie en beschrijven hoe inwonersparticipatie
bij beleidsvorming in onze regio is georganiseerd. Tevens richten we
ons in dit hoofdstuk op hoe we in de regio vorm willen geven aan
inwonersparticipatie bij energieprojecten, zowel waar het gaat om lokaal
eigenaarschap als lokaal eigendom.
3.2 Visie op participatie
Maatschappelijke betrokkenheid is dé voorwaarde om de energietransitie
vorm te geven. Juist in Drenthe, waar we ervaren hebben hoe het is als er
geen rekening wordt gehouden met bijvoorbeeld wensen van inwoners, is
maatschappelijke betrokkenheid essentieel. Zo zijn in de Veenkoloniën op
verschillende niveaus te snel stappen genomen, die een zorgvuldig proces in de
weg stonden of nog staan. Er ontstond veel discussie en negatieve gevoelens en
gedragingen over de plaatsing van windturbines in de regio, die de leefbaarheid
in de regio niet ten goede kwam. Als het gaat om maatschappelijke acceptatie
van windenergie in Drenthe staan we met 1-0 achter. Dat willen we in de
toekomst voorkomen. Daarom pakken we onze eigen verantwoordelijkheid
en zelf de regie op de energietransitie. Inwoners, overheden, maatschappelijke
organisaties en bedrijven spelen hierin hun eigen rol.
We zoeken actief naar de kennis en kracht van de samenleving om de
energiestrategie zorgvuldig vorm te geven in onze regio. We merken
tegelijkertijd dat het ontwikkelen van een Regionale Energie Strategie
een hoog abstractieniveau heeft. Daarom kiezen we er in de RES-regio
Drenthe voor om de gemeenten primair verantwoordelijk te maken voor
de participatie en communicatie met hun eigen inwoners, bedrijven en
maatschappelijke partners. Gemeenten staan als overheid immers het
dichtst bij de samenleving. Deze keuze zorgt voor een lokale inkleuring
van de regionale strategie en houdt ruimte voor lokaal maatwerk. Door
als regio samen op te trekken in participatie en communicatie, verhogen
we de kwaliteit van de gemeentelijke processen en ontstaat samenhang
binnen de regio. De provincie, waterschappen en maatschappelijke partners
ondersteunen, versterken en verbreden de gemeentelijke en regionale
processen.
                                                                                 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>   3.3 Inwonersparticipatie bij beleidsvorming
   Om regie te voeren op de energietransitie is constructief gemeentelijk beleid
   essentieel. Inwoners zijn de kenners van hun eigen gebied. Samen met
   bedrijven en maatschappelijke organisaties bezitten zij veel collectieve
   kennis en expertise. Door actief op zoek te gaan naar deze kennis en
   expertise wordt de kwaliteit van het gemeentelijk beleid verhoogd.
   Daarnaast is betrokkenheid van inwoners bij beleidsvorming over
   energieprojecten essentieel voor latere betrokkenheid bij de inpassing van
   de energieprojecten in de leefomgeving.
   Gemeente aan zet
   Het lokale gesprek over de energietransitie vindt plaats binnen de
   gemeenten. Inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven, (hebben)
   kunnen meepraten en meedenken over het gemeentelijke energiebeleid. De
   uitkomsten van deze participatieprocessen dienen gezamenlijk als input
   voor de Concept RES en de RES 1.0. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor
   hun eigen participatie-aanpak en voeren deze uit binnen de lokale context.
   Zo sluit de participatie met betrekking tot de energietransitie aan bij de
   andere participatietrajecten die lopen binnen de gemeente. Omdat we het
   belangrijk vinden dat de gemeenten niet alleen staan voor deze opgave,
   worden ze op regionaal niveau ondersteund.
   Iedereen doet mee
   De verschillende overheden en maatschappelijke partners spelen
   hun eigen rol bij de energiestrategie. We vinden het belangrijk dat de
   samenleving, waar mogelijk, in de volle breedte betrokken wordt bij
   beleidsvormingstrajecten. Om participatieprocessen op een goede manier
   uit te voeren, zijn en/of worden daarom stakeholderanalyses uitgevoerd op
   lokaal en regionaal niveau. Zo brengen we in kaart wie betrokken is en/of
   moet zijn bij de energietransitie en wat hun belang is. Op weg naar de RES 1.0
   werken we stakeholders- en belangenanalyses verder uit.
   Jongeren
   Jongeren spelen een essentiële rol in de energietransitie, waaronder de RES.
   Het gaat immers om hun toekomst. Als eerste RES-regio in Nederland zijn
   jongeren vertegenwoordigd aan de bestuurstafel. De Klimaat en Energie
   Koepel (KEK), de beweging voor jong werkenden voor een duurzame
   toekomst, vertegenwoordigt Jong RES Nederland aan de Drentse Energie
   Tafel om een stem te hebben bij de beleidsvorming.
   KEK als onderdeel van Jong RES Nederland is de verbindende schakel
   tussen de RES en het participatieproces met jongeren en jonge werkenden.
   Jong RES Nederland verzamelt verschillende tools die worden ingezet
   in het participatieproces en waarmee ze jongeren weten te activeren bij
   het proces. Verder zijn kinderen en jongeren betrokken in gemeentelijke
   participatieprocessen. In de RES 1.0 besteden we nader aandacht aan het
   betrekken en activeren van kinderen, jongeren en jong volwassenen.
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    Kinderraad Assen
    Assen heeft een kinderraad
    met een kinderburgemeester.
    In september vorig jaar is
    de kinderraad 2019-2020
    geïnstalleerd. In de kinderraad
    zitten 31 kinderraadsleden. Uit de
    groep van kinderraadsleden werd
    de kinderburgemeester gekozen.
     Foto: gemeente Assen
Kinderen ontwerpen een energietuin voor
zonnepark Assen-Zuid
Foto: Jack Tillmanns i.o.v. de natuur- en
milieufederaties
                                          25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                      Regionale ondersteuning
                                                      Om de verschillende partijen te ondersteunen in hun rol, ontwikkelen
                                                      en organiseren we op regionaal niveau verschillende activiteiten. Het
                                                      Werkbureau RES-regio Drenthe is de verbindende schakel tussen de partijen.
                                                      Op regionaal niveau ontwikkelen we kennis, delen we ervaringen en
                                                      ondersteunen en adviseren we elkaar. De website www.energievoordrenthe.nl
                                                      is het digitale platform waarop alle partijen samenkomen en waar allerlei
                                                      informatie is te vinden. Op de website is ook een gereedschapskist ontwikkeld,
                                                      waarvan gemeenten gebruik kunnen maken voor hun eigen communicatie
                                                      en participatieprocessen. Verder organiseert het Werkbureau onder andere de
                                                      training Participatief Leiderschap om samenwerking te versterken, een gevoel
                                                      van collectiviteit te creëren en gemeenten te ondersteunen bij participatieve
                                                      processen rondom de RES.
   Training Participatief Leiderschap, gefacilliteerd
   door Yannick Wassmer: samenwerking versterken,
   een gevoel van collectiviteit creëren.
   Foto en illustratie onder: Yannick Wassmer
26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>3.4 Inwonersparticipatie bij energieprojecten
We willen dat inwoners aan de voorkant worden betrokken bij
energieprojecten. Betrokkenheid bij energieprojecten kent verschillende
gradaties, van informeren tot initiëren. Op dit moment is menig
energieproject tot stand gekomen met minimale participatie. Aan de
andere kant zijn er veel lokale initiatieven en coöperaties actief met het
ontwikkelen van zonnedaken en -parken. In de RES-regio Drenthe vinden
we structurele en zorgvuldige participatie bij energieprojecten belangrijk.
Zo ontstaat er lokaal eigenaarschap over de energietransitie. We bevorderen
dit onder andere met het aanjagen en ondersteunen van lokale initiatieven
van onderop. Als RES-regio Drenthe streven we naar 50% lokaal eigendom bij    Foto: Lokaal Opgewekt Emmen
nieuwe energieprojecten.
                                                                              Lokaal Opgewekt
3.4.1 Lokaal eigenaarschap
                                                                              Emmen
                                                                              De afgelopen drie jaar is Lokaal
Als regio vinden we het belangrijk dat de energietransitie inwoners niet
                                                                              Opgewekt Emmen ingericht om
overkomt. Inwoners moeten een stem krijgen en indien mogelijk, zelf
                                                                              startende energiecoöperaties te
de regie hebben. Als inwoners oprecht betrokken zijn en zich betrokken
                                                                              ondersteunen. Lokaal Opgewekt
voelen bij energieprojecten, noemen we dat lokaal eigenaarschap. Daarbij
                                                                              Emmen was hiermee een van de
kan het gaan om initiatieven van onderop (lokale initiatieven die zelf een
                                                                              COBEN-projecten binnen het North
energieproject opzetten), planparticipatie (meedenken met de inpassing
                                                                              Sea Region Interreg programma. In
van energieprojecten) en financiële participatie (het financieel meedoen
                                                                              december van het afgelopen jaar
in energieprojecten). Lokaal eigenaarschap is voor de regio Drenthe een
                                                                              werd bekend dat het project met
essentieel begrip voor een maatschappelijk gedragen inpassing van de
                                                                              nog eens drie jaar wordt verlengd.
energietransitie. Daarom brengen we regionaal goede lokale voorbeelden
                                                                              Er is een projectbudget vrijgegeven
in kaart. Ook inventariseren we leerpunten en hoe we deze ervaringen in
                                                                              van € 593.500 voor de periode van
toekomstige ontwikkelingen kunnen meenemen.
                                                                              1 april 2020 tot 31 maart 2023.
Een relatief nieuwe vorm van lokaal eigenaarschap is lokaal eigendom. Bij
                                                                              Emmen vindt het belangrijk dat
lokaal eigendom komen alle vormen van participatie bij energieprojecten
                                                                              inwoners kunnen profiteren van
samen. In de RES-regio Drenthe onderstrepen we het belang van lokaal
                                                                              lokaal opgewekte energie. Van
eigendom als manier om lokaal eigenaarschap te bewerkstelligen.
                                                                              zonneakkers of zonneparken
                                                                              wordt een deel van de panelen
3.4.2 Lokaal eigendom
                                                                              beschikbaar gesteld voor inwoners.
                                                                              Inwoners starten samen een coöpe-
Participatie gaat niet alleen over meedenken en inhoudelijke
                                                                              ratie en besparen daarmee op hun
betrokkenheid, maar ook om investeren en financiële betrokkenheid. In het
                                                                              energierekening.
Klimaatakkoord is het streven afgesproken dat 50% van de productie van
hernieuwbare opwekking van elektriciteit op land in handen komt van de
                                                                              Lokaal Opgewekt Emmen is
lokale omgeving (inwoners en bedrijven). Lokaal eigendom draagt bij aan
                                                                              ingericht om de energiecoöperaties
bredere maatschappelijke betrokkenheid en acceptatie voor hernieuwbare
                                                                              te ondersteunen. De komende
energieprojecten doordat de financiële opbrengsten van deze projecten
                                                                              periode organiseert Emmen met
(deels) ten goede komen aan de directe omgeving. Daarom is in de RES-regio
                                                                              Lokaal Opgewekt Emmen een
Drenthe het streven naar 50% lokaal eigendom belangrijk uitgangspunt.
                                                                              coöperatief ontwikkelbedrijf, zodat
                                                                              lokaal eigendom van inwoners bij
Lokaal eigendom ontstaat uit lokale kracht. Actieve inwoners zetten samen
                                                                              lokale duurzame energieprojecten
een energiecoöperatie op en realiseren hun eigen energieproject (zie Drentse
                                                                              wordt geborgd. Hierbij is ruimte
voorbeelden in deze Concept RES), of participeren als gelijkwaardige partners
                                                                              voor drie pilotprojecten.
in een energieproject. De RES-regio Drenthe kent een grote hoeveelheid
                                                                                                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   Maatschappelijke                       energiecoöperaties die onder meer zijn georganiseerd in de Drentse Koepel
   tender                                 Energie Initiatieven (Drentse KEI). Door hun directe betrokkenheid bij de
   Een manier om de ambitie van 50%       RES-regio Drenthe geeft de Drentse KEI inhoud aan de coöperatieve aanpak en
   lokaal eigendom vorm te geven, is      speelt een wezenlijke rol in de realisatie van lokaal eigendom. Het streven van
   het uitschrijven van een zogenaamde    de Drentse KEI is dat elke gemeente in de RES-regio Drenthe één of meerdere
   maatschappelijke tender voor een       energiecoöperaties heeft die een professionele gesprekspartner zijn van de
   gebied. Meerdere ontwikkelpartijen     gemeente en ontwikkelaars.
   kunnen dan in een afgebakende
   tijdsperiode projecten indienen voor   Het streven naar 50% lokaal eigendom geeft een hele andere dynamiek aan deze
   een bepaalde hoeveelheid op te         lokale coöperaties. Ze staan voor een grotere opgave dan ze van tevoren hadden
   wekken wind- en/of zonne-energie.      gedacht. Dat biedt kansen. Maar om de energiecoöperaties de ruimte te geven
   De projecten worden beoordeeld         om deze kansen te kunnen pakken, is coördinatie van de overheden gewenst.
   op basis van een vooraf opgesteld      Zo geven we samen vorm aan lokaal eigendom.
   beleidskader. 50% lokaal eigendom
   zou het belangrijkste positieve beoor- 3.4.3 Verbetering leefbaarheid en versterking lokale economie
   delingsaspect moeten zijn. Bijvoor-
   beeld in gemeente Midden-Drenthe       Lokaal eigendom wordt vaak gezien als financiële participatie. Dat is echter
   wordt gewerkt aan een maatschap-       slechts één van de mogelijkheden om lokaal te helpen de investeringen
   pelijke tender voor zonneparken. Dit   te financieren. Lokaal eigendom betekent risicodragende zeggenschap
   zal als voorbeeld worden meegeno-      van initiatief tot ontmanteling van de productie-installatie. Dit leidt
   men naar de andere gemeenten in de     ertoe dat de financiële revenuen lokaal terugvloeien en kunnen worden
   RES-regio Drenthe.                     ingezet voor de verduurzaming en verbetering van de leefbaarheid van
                                          buurten, wijken en dorpen en versterking van de lokale (sociale) economie.
                                          Energiecoöperaties in de RES-regio Drenthe, ondersteund door de Drentse
                                          KEI en de Energiewerkplaats Drenthe, hebben een belangrijke rol om lokale
                                          energie-initiatieven te ondersteunen en te professionaliseren in het lokaal
                                          ontwikkelen en exploiteren van productie-installaties. Daarin worden zij
                                          bijgestaan door landelijke organisaties, zoals Energie Samen.
                                          3.4.4 Rol overheden bij projectparticipatie
   Zonnepark vuilstort                    Veel lokale initiatieven ontstaan van onderop. Met de nieuwe, grotere
   Ubbena                                 maatschappelijke opgave spelen overheden en maatschappelijke
   Dit zonnepark is een bewoners-         organisaties een rol in het coördineren en aanjagen van deze initiatieven.
   initiatief van Energierijk Zeijen. De  Belangrijk voor lokaal eigendom is het borgen van de maatschappelijke
   gemeenten Assen en Tynaarlo, de        en financiële voorwaarden in gemeentelijk beleid. Veel gemeenten in de
   provincie Drenthe en de Natuur en      RES-regio Drenthe hebben het (streven naar) 50% lokaal eigendom al in
   Milieufederatie Drenthe (NMDF)         beleidskaders, visies en/of programma’s opgenomen als voorwaarde voor
   hielpen het zonnepark te realiseren.   nieuwe wind- en zonprojecten. Hoe gespecificeerd deze ambitie is verankerd
   Vrij Op Naam Zonnepark 1 B.V. (VON)    in beleid, verschilt per gemeente. Hier liggen kansen voor de regio. De twaalf
   heeft het zonnepark, bestaande uit     gemeenten staan hierin voor dezelfde opgave. Daarnaast is het belangrijk de
   2.200 zonnepanelen, aangelegd en       voorwaarden te creëren waarbinnen groepen inwoners en bedrijven worden
   exploiteert het park. Er wordt genoeg  gestimuleerd en gefaciliteerd om zelf energie-initiatieven op te zetten.
   energie opgewerkt voor 150 huis-
   houdens. Het zonnepark is via finan-   Om ervoor te zorgen dat niet iedere gemeente het wiel opnieuw hoeft uit te
   ciële participatie voor een gedeelte   vinden, werken we in de aanloop naar de RES 1.0 aan een regionale aanpak
   lokaal ingebed. Er is hier geen sprake lokaal eigendom. In deze aanpak werken we verschillende modellen uit over
   van lokaal eigendom, omdat er          hoe lokaal eigendom kan worden geborgd in gemeentelijk beleid. Daarnaast
   geen lokale zeggenschap over de        delen we ervaringen en leren we van elkaar. Zo ontwikkelen de gemeenten
   exploitatie van het park is.           de kennis die nodig is om lokaal eigendom handen en voeten te geven
28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>in de eigen gemeente. Hiervoor ontwikkelen we een handreiking lokaal
eigendom over hoe lokale initiatieven en lokaal eigendom kunnen worden
gestimuleerd. Het is aan de gemeenten zelf om lokaal eigendom in hun                      Coöperatieve
ruimtelijk beleid te borgen en hieraan uitvoering te geven.                               energiebedrijf en
                                                                                          ontwikkelaar
                                                                                          De Drentse KEI is samen met
                                                                                          de Friese en Groningse koepels
   Drijvend zonnepark Zandwinplas Ubbena
                                                                                          aandeelhouder van het coöperatieve
   Op initiatief van Adamant Energy is Bronnen VanOns in opdracht van de Energie-
                                                                                          energiebedrijf Energie VanOns.
   coöperatie duurzaam Assen gevraagd op basis van 50% gedeeld eigendom een
                                                                                          Bronnen VanOns is de noordelij-
   drijvend zonnepark op de zandwinplas in Ubbena te ontwikkelen. Vanaf de start
                                                                                          ke coöperatieve ontwikkelaar en
   van het project zijn inwoners van Ubbena en Zeijen betrokken bij het ontwerp en de
                                                                                          ondersteunt de Drentse energie-
   ontwikkeling van het drijvende zonnepark. Een groene gracht rondom het panelen-
                                                                                          coöperaties die lid zijn van de KEI,
   veld verrijkt de landschappelijke inpassing en de biodiversiteit. Aan de verankerings-
                                                                                          bij het ontwikkelen en realiseren
   kabels worden viskorven gebonden. Energie VanOns levert de energieproductie
                                                                                          van grootschalige energieproduc-
   van het park als AsserStroom aan inwoners en bedrijven/instellingen van Zeijen en
                                                                                          tie-installaties. De missie van beide
   Assen. Ook bij dit park vinden verschillende vormen van participatie plaats.
                                                                                          coöperatieve bedrijven Energie
                                                                                          VanOns en Bronnen VanOns is 100%
                                                                                          lokaal opgewekte energie in eigen-
                                                                                          dom van lokale energiecoöperaties.
                                                                                          Energie VanOns en Bronnen VanOns
                                                                                          verbinden ruim honderd energie-
                                                                                          coöperaties met duizenden klanten.
                                                                                          Energiecoöperatie
                                                                                          Noordseveld
                                                                                          ontwikkelt
                                                                                          zonnepark Halo
                                                                                          Het zonnepark Halo wordt van en
                                                                                          voor de inwoners van de gemeente
                                                                                          Noordenveld. Door middel van
   Zonnepark Assen-Zuid                                                                   crowdfunding kunnen mensen
   Zonnepark Assen-Zuid staat gepland op grond van de gemeente. Dit zonnepark             hun eigen aandeel verwerven
   wordt één van de drie Energietuinen die in Nederland worden ontwikkeld, en             en zo meebouwen aan groene
   staat onder auspiciën van de Natuur- en Milieufederatie Drenthe. De gemeente           energievoorziening in Noordenveld.
   verhuurt de gronden aan coöperatief ontwikkelaar Bronnen VanOns. Bronnen               Het coöperatieve energiebedrijf
   VanOns ontwikkelt het zonnepark verder in samenwerking met ENGiE, Natuur- en           Energie VanOns gaat de stroom
   Milieufederatie Drenthe en Energiecoöperatie duurzaam Assen. 50% van het park          van het zonnepark afnemen en
   komt in eigendom van ENGiE en 50% komt in lokaal eigendom bij Energiecoöpe-            deze leveren aan de 150 klanten in
   ratie duurzaam Assen. De energieproductie van het park wordt als AsserStroom           Noordenveld. Wie participeert en
   via Energie VanOns aan de inwoners en bedrijven/instellingen van Assen geleverd.       klant wordt, kan zo echt groene
   Naast mogelijkheden van financiële participatie werkt Energiecoöperatie duurzaam       stroom van Noordenveldse bodem
   Assen aan het aanbieden van verschillende vormen van participatie voor inwoners,       krijgen.
   ook voor inwoners met een smalle beurs, en bedrijven.
                                                                                                                                29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                       3.5 Huidige werkwijze participatie en
                                               communicatie Drentse overheden
                                       3.5.1 Gemeenten
                                       Om een goed beeld te krijgen van hoe de gemeenten van de RES-regio
                                       Drenthe werken aan communicatie en participatie met betrekking tot
                                       de energietransitie, is per gemeente een inventarisatie gedaan. Zo zijn
                                       relevant beleid, participatieprocessen, goede voorbeelden en geleerde
                                       lessen in kaart gebracht. Het overzicht van de inventarisatie is te
                                       vinden in bijlage 2.
                                       Conclusies
                                       Op basis van de inventarisatie kunnen we een aantal conclusies
   Gemeenten Meppel                    trekken. Zo hebben de meeste gemeenten de doelstelling om in 2040
   en Westerveld:                      of 2050 energieneutraal te zijn en de CO2-uitstoot aanzienlijk terug te
   stakeholders                        brengen. Deze doelen zijn bij de meeste gemeenten vastgelegd in beleid
   discussiëren over                   dat de gemeenteraden vaststelden. Dit beleid, veelal uitgewerkt in
   RES-bijdrage                        meerdere beleidsdocumenten, is op directe wijze participatief tot stand
   Tijdens de eerste maanden van       gekomen met een veelheid aan lokale stakeholders in verscheidene
   dit jaar organiseerden meerdere     vormen.
   gemeenten, waaronder Meppel
   en Westerveld, bijeenkomsten. De    Ervaring participatie
   gemeente Meppel was in overleg      Alle gemeenten hebben ervaring met participatie en beschikken
   met vertegenwoordigers van          over stakeholdersanalyses, netwerken, overlegstructuren,
   ondernemers, agrariërs en inwoners. samenwerkingsverbanden en middelen, die ook relevant zijn voor de
                                       energietransitie, waaronder de RES. De wijze waarop de gemeenten
   In de gemeente Westerveld stonden   maatschappelijke betrokkenheid realiseren voor de energietransitie,
   twee avonden voor inwoners          verschilt per gemeente. De ene gemeente is al jaren bezig met de
   centraal. Bij alle bijeenkomsten    energietransitie, de andere gemeente is net begonnen. Elke gemeente
   is na het delen van inhoudelijke    onderschrijft het belang en de urgentie van hernieuwbare opwek
   informatie in kleinere groepen het  en heeft een visie op de aanpak. Centraal in deze aanpak staat de
   gesprek gevoerd over grootschalige  faciliterende gemeente die lokale, maatschappelijke initiatieven
   opwek van zon- en windenergie in    stimuleert en ondersteunt. De ene gemeente is al uitvoerend bezig,
   de gemeenten. Randvoorwaarden       de andere gemeente zit nog in de voorbereidende fase. Meerdere
   met betrekking tot de kwaliteit van gemeenten hebben werk- en/of adviesgroepen met inwoners,
   landschap en leefomgeving kwamen    ondernemers en maatschappelijke partners en beschikken over
   eveneens aan de orde.               inwonerspanels. In sommige gemeenten zijn kinderraden actief. Deze
                                       vormen kunnen ook worden ingezet voor participatie rondom het
   Met deze bijeenkomsten haalden      onderwerp energietransitie.
   zowel Meppel als Westerveld
   input op voor de gemeentelijke      Verbreden en versterken
   RES-bijdrage en voorwaarden         In de RES-regio Drenthe werken alle gemeenten aan het creëren van
   over het vervolg. De gesprekken     maatschappelijk draagvlak voor de energietransitie. Zo zijn de meeste
   met de stakeholders waren een       gemeenten (lokale) netwerken met maatschappelijke organisaties,
   geslaagde eerste stap om de         energiecoöperaties en andere stakeholders aan het verbreden en
   maatschappelijke betrokkenheid bij  versterken, worden initiatieven uit de samenleving op allerlei manieren
   de energiestrategie te vergroten.   gestimuleerd en ondersteund en maken sommige gemeenten gebruik
                                       van de Participatiecoalitie.
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Foto: gemeente Noordenveld
Gemeente Noordenveld:
inwoners bepalen zelf spelregels
                                                                                   Gemeente
In oktober 2019 is in de gemeente Noordenveld de werkgroep ‘Spelregels voor
                                                                                   Midden-Drenthe:
bewonersparticipatie bij grootschalige energieprojecten’ van start gegaan. Een
                                                                                   interviewrondes,
groep van 20 enthousiaste Noordenvelders formuleerden spelregels over hoe de
                                                                                   ateliers en
gemeente haar inwoners in de toekomst kan betrekken bij de planning, ontwikke-
                                                                                   dialoogsessies
ling en exploitatie van nieuwe energieprojecten. Ook bepaalden ze de voorwaarden
                                                                                   Tijdens interviewrondes, ateliers
voor lokaal eigenaarschap en financiële participatie van omwonenden. Na een
                                                                                   en dialoogsessies vorig jaar haalde
aantal werk- en kennissessies, onder begeleiding van de Natuur- en Milieufederatie
                                                                                   gemeente Midden-Drenthe input op
Drenthe, Energiecoöperatie Noordseveld en gemeente Noordenveld, is in december
                                                                                   voor de duurzaamheidsvisie.
vorig jaar over de uitgangspunten gediscussieerd met een grotere groep bewoners
tijdens een open bewonersbijeenkomst. Vervolgens is alle input vertaald in het
                                                                                   Met zo’n vijfhonderd inwoners,
Beleidskader Energieprojecten in het landschap. Na een review door de werkgroep
                                                                                   ondernemers, vertegenwoordigers
ligt dit beleidskader nu ter inzage voor inspraak.
                                                                                   van verschillende (maatschappelijke)
                                                                                   organisaties en medewerkers van de
                                                                                   eigen gemeente en medeoverheden
                                                                                   is gesproken. Alle ideeën en
                                                                                   meningen zijn op de één of andere
                                                                                   manier in het duurzaamheidsbeleid
                                                                                   terug te vinden. Zo zijn uit de
                                                                                   gesprekken met stakeholders en
                                                                                   inwoners zeven uitgangspunten
                                                                                   bepaald voor duurzame elektriciteit.
                                                                                   Voor het onderdeel warmte is
                                                                                   een aparte verkenning opgesteld.
                                                                                   Verder werkt de gemeente samen
Foto: gemeente Hoogeveen
                                                                                   met inwoners en in- en externe
                                                                                   stakeholders projecten uit in het
Gemeente Hoogeveen: als inwoner plannen                                            Uitvoeringsprogramma.
maken om de leefomgeving te verbeteren
In de gemeente Hoogeveen werken inwoners samen met de Smederijen aan het
samenstellen van een klankbordgroep voor de energietransitie, waaronder de RES.
De Smederijen is een samenwerkingsverband van woningcorporaties Domesta en
Woonconcept, Stichting Welzijnswerk, politie en gemeente Hoogeveen. Inwoners
formeren initiatiefgroepen voor het verbeteren van hun leefomgeving, waarbij ze
ondersteuning krijgen van de Smederijen.
                                                                                                                        31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     Bron: studiemarcoVermeulen
      Zonneroute A37: ambitieus zonnig staaltje van samenwerking
     In de bermen langs de A37 komen over een lengte van 42 kilometer duizenden zonnepanelen te liggen. In totaal gaat het
     om een oppervlakte tussen de 200 en 300 hectare. 0,19 TWh gaat worden opgewekt, wat stroom oplevert voor 50.000
     huishoudens. De A37 loopt van Hoogeveen naar de Duitse grens. De Zonneroute is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat,
     provincie Drenthe, gemeenten Hoogeveen, Coevorden en Emmen en netwerkbeheerders Rendo en Enexis. Omwonenden
                                            denken vanaf het begin mee. Tips en ideeën die tijdens de goed bezochte bewonersavonden
                                            naar voren kwamen, zijn verwerkt in een Esthetisch Programma van Eisen. Een eerste
                                            businesscase is uitgewerkt. Deze documenten zijn samen met een vooruitblik naar de
                                            planfase gepresenteerd tijdens bijeenkomsten in januari van dit jaar. Via onder meer
                                            een klankbordgroep en bewonersavonden zijn omwonenden en andere stakeholders
                                            onderdeel van de planfase. Zo denken ze mee in de keuzes die moeten worden gemaakt
                                            over vormgeving van de route, ruimtelijke procedures en mogelijkheden voor financiële
                                            participatie. De Zonneroute A37 wordt niet alleen ’s lands grootste zonneproject, het is nu al
                                            een ambitieus en zonnig staaltje samenwerking.
   Energy game:
   bewustwording over
   opgave energietransitie
   Meerdere gemeenten in de RES-regio
   Drenthe, waaronder Assen en Hoogeveen,
   speelden met inwoners, jongeren en/of
   raadsleden de Energy Game. Het doel van
   het spel is een dorp of een stad elektrisch
   energieneutraal te maken met behulp van
   duurzame energiebronnen. Het spel brengt
   de discussie over de energietransitie opgang
   en creëert bewustwording bij de spelers
   over de opgave van de energietransitie.
   Meer informatie over het spel is te vinden op
   https://www.we-energy.eu
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                  en de initiatiefnemers leidde uiteindelijk
                                                                                                  tot een eindvoorstel dat aan de
                                                                                                  raad is voorgelegd. Op basis van de
                                                                                                  eindvoorstellen besloot de raad de
                                                                                                  planologische procedures te starten.
                                                                                                  Bewoners en initiatiefnemers waren
                                                                                                  het zeker niet altijd met elkaar eens.
                                                                                                  Door met elkaar in gesprek te gaan,
     Windturbines in Coevorden. Foto: gemeente Coevorden
                                                                                                  ontstond uiteindelijk een plan dat
                                                                                                  voor alle partijen acceptabel was.
     Wind in Coevorden Partijen komen tot acceptabel plan                                         Door constructief in overleg te gaan,
     Coevorden was de eerste gemeente in de RES-regio Drenthe waar windturbines werden            hebben de bewoners weten te bereiken
     geplaatst. Nadat in 2013 twee zoekgebieden voor windenergie in de Structuurvisie Coevorden   dat er de helft minder windturbines
     werden aangewezen, kwam een proces met twee bewonersplatforms op gang. Deze platforms        worden geplaatst. Bovendien zijn er
     gingen in gesprek met de initiatiefnemers. Een externe deskundige begeleidde ze daarbij. De  betere afspraken gemaakt over de
     gemeente had een coördinerende en faciliterende rol. Het overleg tussen de bewonersplatforms vergoedingen voor omwonenden.
    Gemeente De Wolden: met verschillende
    stakeholders lokale kansen benutten
    Gemeente De Wolden organiseerde in september 2019 een
    startbijeenkomst over de energietransitie op NAM-locaties. Samen met
    stakeholders is een eerste aanzet gegeven voor een verkenning naar
    geschikte locaties voor het produceren van groen gas en opwekken van
    elektriciteit. Ook wordt gekeken naar mogelijkheden om aan te sluiten
    op het huidige gas- en elektriciteitsnet waarvoor voorzieningen aanwezig
    zijn op en nabij de huidige en voormalige NAM-locaties. De aanwezigen
    bezochten een aantal van deze locaties. Aansluitend spraken ze in een
                                                                                                  Foto: gemeente de Wolden
    ontwerpsessie over de energietransitie in De Wolden. De bijeenkomst
    is een voorbeeld van hoe met verschillende stakeholders lokale kansen worden benut. De
    stakeholders zijn de NAM, netbeheerders RENDO en Enexis, provincie Drenthe, Waterschap
    Drents Overijsselse Delta, gemeente Meppel, Gebiedscoöperatie Zuidwest-Drenthe, LTO,
    Samen Energie Neutraal (SEN), Energiewerkplaats, Reestdal Energie, lokale initiatieven en
    dorpsbelangen.
3.5.2 Provincie
De provincie Drenthe zet zich in om de Drenten te bereiken en te wijzen
op de mogelijkheden die er zijn om mee te doen met de energietransitie.
Communicatie richt zich op herkenbaarheid, het bieden van vertrouwen en
het stimuleren van de Drent om in actie te komen. Verder draagt de provincie
Drenthe met kennis en kunde van participatie en communicatie bij aan de
professionalisering van energiecoöperaties en lokale energie-initiatieven.
De provincie Drenthe gaat provincie-breed en planmatig aan de slag met zon
op dak. Samen met ondernemers en gemeenten in de RES-regio Drenthe wil de
provincie de potentie voor zon op dak in Drenthe zo goed mogelijk benutten.
                                                                                                                                             33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>   Samen met het ministerie van EZK creëert de provincie Drenthe een
   ontwikkelfonds voor energiecoöperaties om aanloopkosten van projecten
   te financieren en voldoende kennis en kunde te mobiliseren. Met dit
   ontwikkelfonds draagt de provincie bij aan het realiseren van de doelstelling
   50% eigendom en daarmee aan eigenaarschap van de lokale bevolking voor
   de RES in de RES-regio Drenthe.
   3.5.3 Waterschappen
   De vier waterschappen die tot de RES-regio Drenthe behoren –
   Noorderzijlvest, Vechtstromen, Hunze en Aa’s en Waterschap Drents
   Overijsselse Delta – werken in het RES-proces samen met de gemeenten. Ze
   zien zichzelf als één van de stakeholders van de betreffende gemeente. Ook
   spelen de waterschappen een rol als grondeigenaren in de RES-regio Drenthe.
   3.6 Aandachtspunten
   3.6.1 Ontwikkelkosten
   In de praktijk blijkt dat energiecoöperaties in de RES-regio Drenthe
   problemen ondervinden om de risicodragende aanloopkosten van
   (grootschalige) zon- of windprojecten te financieren. In de voorbereidende
   fase worden veel stappen doorlopen waarmee flinke investeringen zijn
   gemoeid. Tot de ontwikkelkosten in deze fase behoren onder meer de
   grondcontracten, omgevingsvergunning met allerlei kostbare onderzoeken
   en leges, de SDE-beschikking, de aanbetaling van de netaansluiting en
   het regelen van financiering. Een ontwikkelfonds voor energiecoöperaties
   zal de coöperatieve sector in staat stellen slagvaardig op te treden bij het
   (mede)ontwikkelen en professionaliseren van (grootschalige) hernieuwbare
   energie-initiatieven en om de investeringen van energiecoöperaties
   te versnellen. Met dit fonds wordt een deel van de opstartkosten
   voorgefinancierd via ontwikkelkredieten voor duurzame energieprojecten.
   Een ontwikkelfonds is cruciaal voor het op gelijkwaardige wijze in
   positie brengen van energiecoöperaties ten opzichte van commerciële
   ontwikkelaars. Daarnaast brengt het energiecoöperaties in positie om zelf
   initiatieven te ontwikkelen. In RES-regio Drenthe kan onder andere Bronnen
   VanOns als de coöperatieve ontwikkelaar, een rol in spelen.
   Ontwikkelfonds
   De provincie Drenthe neemt deel aan het landelijke ontwikkelfonds
   voor de coöperatieve sector. Dit landelijke fonds is in de eindfase van de
   oprichting. Energie Samen is de beoogde poortwachter. Het fonds krijgt een
   revolverend karakter, met een risico-opslag die wordt betaald als een project
   tot financiële afronding is gebracht. Dit is een grote kans voor de RES-regio
   Drenthe om het knelpunt van voorfinanciering weg te nemen.
34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>3.6.2 50% lokaal eigendom
Het streven naar 50% lokaal eigendom is nog onbekend terrein. Op
dit moment is en wordt het grootste deel van de energieprojecten in
de RES-regio Drenthe zonder of met een gering deel lokaal eigendom
gerealiseerd. Als we de ambitie van 50% lokaal eigendom willen realiseren,
is het van groot belang dat we hierop voor de aanvullende ambities
maximaal gaan inzetten. Voor het aanjagen van inwonerscoöperaties, en
dus voor het streven naar 50% lokaal eigendom, is de postcoderoosregeling
een belangrijke voorwaarde.
Nationaal wettelijk kader voor lusten en lasten
De belangrijkste randvoorwaarde voor het realiseren van 50% lokaal
eigendom is een nationaal wettelijk kader voor lusten en lasten bij de
energietransitie. Er is geen landelijke wetgeving waarin specifiek voor
wind- en/of zonneparken bevoegdheden in het leven worden geroepen
waarmee compensatie en financiële participatie kan worden afgedwongen.
Op dit moment kan het bevoegd gezag hooguit vragen om compensatie en
participatie aan omwonenden aan te bieden. Wanneer deze bevoegdheden
niet voorhanden zijn, staat het bevoegd gezag zwak in de onderhandelingen
met initiatiefnemers en ligt het gevaar van misbruik van bevoegdheden op
de loer. Zeker wanneer het gaat om de kaders van financiële compensatie
is in algemeenheid vaak niet helder wat de speelruimte is van lokale
overheden. In verband met de aanvullingswet Grondeigendom is mede
om die reden aangedrongen op meer duidelijkheid over het vragen van
financiële compensatie. Tot op zekere hoogte heeft dit resultaat gehad in de
vorm van het aannemen van het Amendement van Ronnes (Kamerstukken
II 2019/2020, 35 133, Nr. 29 en Nr. 34). Een nationaal wettelijk kader voor
financiële participatie bij hernieuwbare energie zou hier een oplossing voor
bieden. Nationale wetgeving zoals in Denemarken wordt gehanteerd, is
hiervoor een inspiratiebron.
3.7 Richting RES 1.0 en verder
Maatschappelijke opgave
In hoofdstuk 2 en dit hoofdstuk is uiteengezet wie betrokken zijn bij de RES
en wat ieders rol is of zou kunnen zijn binnen de strategie. Richting de RES
1.0 gaan we verder in gesprek met de betrokken partijen en verkennen we
wat ieders rol kan zijn binnen de uitvoering van de strategie: hoe pakken
we de uitvoering van deze maatschappelijke opgave samen op? Daarnaast
onderzoeken we, onder andere door het uitvoeren van stakeholderanalyses
op gemeentelijk en regionaal niveau, of er doelgroepen zijn die we op dit
moment niet in beeld hebben. Op die manier dragen we er zorg voor dat
we de Drentse samenleving in de breedte betrekken. Jongeren vormen een
belangrijke doelgroep richting de RES 1.0. We verkennen daarom hoe we
jongerenparticipatie een plek gaan geven in het RES-proces.
                                                                             35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   Samen regionaal optrekken
   Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de directe participatie met hun
   inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Dat betekent niet dat
   gemeenten er alleen voor staan. Waar dat meerwaarde biedt, trekken we
   regionaal samen op. Hoewel de verschillende partijen die betrokken zijn bij
   de RES, hun eigen processen en werkwijzen kennen, staan we gezamenlijk
   voor dezelfde maatschappelijke opgave. Deze opgave is complex, onzeker
   en dynamisch. Dat vraagt om een open proces, waarin we van elkaar leren,
   ervaringen delen en kennis uitwisselen.
   Regionale ondersteuning bij participatie
   Om gemeenten te ondersteunen in hun participatieprocessen, ontwikkelen
   we op regionaal niveau participatiehandreikingen, zoals een aanpak
   en handreiking lokaal eigendom. Deze worden gedeeld op ons platform
   www.energievoordrenthe.nl. Daarnaast vullen we de gereedschapskist
   participatie op www.energievoordrenthe.nl verder aan, faciliteren we
   ontmoetingen, ondersteunen we gemeenten, en blijven we scherp letten op
   (deel)onderwerpen waarin samen optrekken meerwaarde biedt.
   Regionale communicatie
   Richting de RES 1.0. verkennen we waar we regionaal kunnen optrekken
   rondom communicatie. Regionale communicatie is ondersteunend aan
   de communicatie van de verschillende overheden en maatschappelijke
   partners. De communicatie richting onze inwoners heeft als kernboodschap:
   - wat betekent de energietransitie concreet voor mij?
   - hoe kan ik zelf bijdragen aan deze transitie?
   Het belangrijkste doel van communicatie is om onze inwoners bewust
   te maken van het waarom van de energietransitie, voor te bereiden op
   veranderingen die gaan plaatsvinden en te activeren om hun eigen
   rol te pakken in de energietransitie. Daarnaast onderzoeken we of het
   meerwaarde heeft wanneer we aanvullend ook op regionaal niveau
   communiceren met onze inwoners, bijvoorbeeld op het gebied van lokaal
   eigendom.
36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>4. Elektriciteit
4.1     Inleiding
In dit hoofdstuk geven we een toelichting op het aandeel van
de RES-regio Drenthe aan de landelijke opgave van 35 TWh
grootschalige hernieuwbare elektriciteitsopwekking op land (wind
en zon). Ter vergelijk: zo’n 10 miljoen huishoudens verbruiken op
dit moment jaarlijks ongeveer 35 TWh. Dat zijn meer huishoudens
dan er nu zijn in Nederland. In de nabije toekomst is echter meer
elektriciteit nodig voor onder meer mobiliteit en het verwarmen van
gebouwen. We geven de bijdrage aan vanuit de RES-regio Drenthe en
het gevolgde proces om tot die bijdrage te komen. We vermelden wat
de energieproductie op zowel regionaal als gemeentelijk niveau is en
gaan in op grootschalige zon op dak. Dit hoofdstuk wordt afgesloten
met de aandachtspunten voor de bijdrage vanuit de RES-regio
Drenthe.
                                                                       Figuur 1
4.2 Bijdrage RES-regio Drenthe
De RES-regio Drenthe draagt in 2030 tenminste 3,45 TWh bij
aan de landelijke opgave van grootschalige hernieuwbare
elektriciteitsopwekking op land van 35 TWh in 2030. Dat is ruim 9,8%
van de landelijke opgave (zie figuur 1). Met 3,45 TWh vermijden we 2,0
Mton CO2-emissie van in totaal 20,2 Mton (35 TWh).
                                                                         RES-regio Drenthe          Overige RES-regio’s
De bijdrage van de RES-regio Drenthe van 3,45 TWh is opgebouwd uit
twee componenten:
- 2,01 TWh voor projecten in de pijplijn (58%) en
- 1,44 TWh voor aanvullende ambities (42%) (zie figuur 2).
                                                                       Figuur 2
                                                                                                   42%
Voor de duidelijkheid: voor het regio-aandeel aan de landelijke 35
TWh tellen alleen de installaties mee die elektriciteit produceren
uit wind- en zonne-energie. Dit volgt uit hoofdstuk 3.3 van de
Handreiking 1.1 van de NP RES. Als ondergrens voor zonne-energie
                                                                                       58%
geldt een vermogen van 15 kWp. Dit betekent dat andere installaties
die elektriciteit produceren, zoals biomassa-installaties, niet
meetellen voor de bijdrage van de RES-regio Drenthe.
                                                                          Drenthe in de pijplijn Drenthe aanvullende ambitie
                                                                                                                  37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>   4.3 Proces
   Voor de bijdrage van de RES-regio Drenthe vond een zorgvuldig proces
   plaats. In samenspraak met de gemeenten is geïnventariseerd welke
   wind- en zonprojecten ‘in de pijplijn’ zitten. Daarna is per gemeente
   gevraagd of er aanvullende ambities zijn op het gebied van wind en zon.
   In de pijplijn
   Met ‘in de pijplijn’ wordt bedoeld:
   • de projecten die zijn gebouwd en in werking zijn (gerealiseerd);
   • de projecten die zijn vergund, maar nog niet zijn gerealiseerd (vergund);
   • de projecten die zich in de vergunningsfase bevinden (lopend);
   Vier gemeenten, te weten Emmen, Borger-Odoorn, Coevorden en Assen
   hebben eerder beleid geformuleerd voor grootschalige zonne-energie. Het
   gaat om bestaand beleid voor grootschalige zonne-energie met een totale
   grootte per gemeente van respectievelijk 200, 110, 100 en 100 hectare. Een
   groot deel daarvan zit al in de pijplijn. Het nog resterende deel dat niet in
   de pijplijn zit, is verwerkt in de aanvullende ambities van de betreffende
   vier gemeenten.
   Aanvullende ambitie
   Alle gemeenten formuleerden aanvullende ambitie. Het gaat om
   aanvullende ambities die samen met inwoners en andere partijen vorm
   moeten krijgen.
   Een aantal gemeenten heeft bij het formuleren van hun aanvullende
   ambitie specifiek aangegeven om welke vorm van duurzame
   energieopwekking (wind, zon op land en zon op dak >15kWp) het gaat. Er
   zijn ook gemeenten die nog geen specifieke keuze hebben gemaakt. Dit is
   als techniekneutraal weergegeven. Hieronder wordt verstaan: wind en/
   of zon op land en/of zon op dak (>15kWp). Voor de opwek van zon geldt
   een landelijke ondergrens van 15 kWp om mee te mogen tellen in de
   RES-bijdrage (het gaat om grote daksystemen).
   Voor de projecten die in de pijplijn zitten, geldt dat een groot deel al is
   gerealiseerd c.q. vergund en dat een klein deel nog moet worden vergund.
   RES-regio Drenthe gaat ervan uit dat deze laatste categorie projecten
   uiterlijk 2025 zijn vergund en gerealiseerd. Onder vergund wordt verstaan
   zowel de omgevingsvergunning van de overheid als het contract voor de
   netwerkcapaciteit van de netbeheerder.
   De aanvullende ambities voor wind en zon op land moeten nog
   planologisch worden vertaald en uiterlijk in 2025 planologisch zijn
   vastgelegd. RES-regio Drenthe wil dat de ambities uiterlijk 2030 zijn
   vergund én gerealiseerd.
38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>4.4 Overzicht pijplijn en aanvullende ambitie
In onderstaande grafieken is inzichtelijk gemaakt de bijdrage van de RES-regio
Drenthe, opgesplitst in (i) projecten in de pijplijn en (ii) aanvullende ambities.
In grafiek 1 is op het niveau van RES-regio Drenthe weergegeven wat de
energieproductie (TWh) in de pijplijn is ten aanzien van wind en zon.
                                                                                   Grafiek 1, december 2019
                                                                                   Bron: Datahuis provincie Drenthe
In grafiek 2 is op gemeentelijk niveau weergegeven wat de energieproductie (TWh)
is voor zonprojecten in de pijplijn op land.
                                                                                   Grafiek 2, december 2019
                                                                                   Bron: Datahuis provincie Drenthe
                                                                                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                    In grafiek 3 is per gemeente een weergave gegeven van de energieproductie
                                    (TWh) voor wind in de pijplijn.
   Grafiek 3, december 2919
   Bron: Datahuis provincie Drenthe
                                    Ten aanzien van de aanvullende ambities zijn in grafiek 4 en bijlage 3 per
                                    gemeente inzichtelijk gemaakt wat de energieproductie (TWh) is voor wind,
                                    zon op land, zon op dak (>15 kWp) en techniekneutraal.
   Grafiek 4, december 2019
   Bron: Datahuis provincie Drenthe
                                    In grafiek 5 is per gemeente aangegeven wat de energieproductie (TWh) is voor
                                    zon en wind in de pijplijn en ambities. In deze grafiek zijn wind op land, zon op
                                    land en zon op dak onderdeel van de pijplijn. De aanvullende ambities zijn in
                                    deze grafiek niet gespecificeerd naar wind op land, zon op land en zon op dak.
40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                    Grafiek 5, december 2019
                                                                                    Bron: Datahuis provincie Drenthe
In grafiek 6 is op het niveau van RES-regio Drenthe weergegeven wat de
energieproductie (TWh) is voor wind, zon op land, zon op dak in de pijplijn én
aanvullende ambities.
                                                                                    Grafiek 6, december 2019
                                                                                    Bron: Datahuis provincie Drenthe
Voor de doorrekening van de netwerkcapaciteit van de bijdrage vanuit RES-regio
Drenthe wordt verwezen naar hoofdstuk 7.
In bijlage 3 staat een tabel voor de energieproductie (TWh) per gemeente met een
onderverdeling naar pijplijn en aanvullende ambitie.
In bijlage 4 wordt in meerdere tabellen weergegeven wat de energieproductie (TWh)
per gemeente is op projectniveau. Ook de projecten van de waterschappen zijn hierin
opgenomen.
                                                                                                                     41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   4.5          Zon op dak >15 kWp
   RES-regio Drenthe heeft vanuit efficiënt ruimtegebruik de voorkeur voor het
   opwekken van zonne-energie op daken. Dit is in lijn met de motie Dik-Faber
   c.s. (Kamerstuk 32813, nr. 204) en de daaropvolgende brief van Minister
   Wiebes d.d. 23 augustus 2019. Om de ambitie te kunnen realiseren, moeten
   we echter naast zon op dak ook inzetten op zon op land.
   Voor de aanvullende ambitie van de RES-regio Drenthe voor grootschalig zon
   op dak is samen met de gemeenten geïnventariseerd waar mogelijkheden
   zijn voor de opwek. Bij deze inventarisatie is gekeken naar daken gebouwd
   voor en na 2011, omdat in dat jaar het bouwbesluit is verruimd vanwege de
   economische crisis. Het gevolg hiervan was dat daken niet vanzelfsprekend
   constructief geschikt waren voor zon op dak. Op basis van de uitkomsten
   van deze inventarisatie maakten de gemeenten hun eigen afwegingen en
   besloten tot onderstaande (tabel 1) aanvullende ambities voor zon op dak.
                      Gemeente        zon op dak, grootschalig (TWh)
                     Aa en Hunze      0,051
                           Assen      0,08
                 Borger-Odoorn        0,04
                       Coevorden      0,13
                      De Wolden       0,04
                          Emmen       0,1
                      Hoogeveen       0,072
                          Meppel      0,05
                Midden-Drenthe        0,06
                    Noordenveld       -*
                         Tynaarlo     0,061
                      Westerveld      0,032
                          Totaal      0,716
   Tabel 1, februari 2020
   * De gemeente Noordenveld heeft haar aanvullende ambitie van 0,07 TWh niet expliciet ingevuld met
   zon op dak. Het kan gaan om wind, zon op dak, zon op land.
   De totale aanvullende ambitie voor zon op dak is 0,716 TWh. Dit sluit aan bij
   de inzichten en cijfers die de NP RES beschikbaar heeft gesteld voor zon op
   dak in de RES-regio’s (bijlage 5).
42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>4.6 Locaties
De locaties voor zon- en windprojecten in de pijplijn zijn planologisch
ingepast en daarmee bekend. De locaties van deze projecten zijn aangegeven
op de overzichtskaart in bijlage 6. Meer informatie over deze locaties is terug
te vinden in de tabel in bijlage 7.
De locaties voor de aanvullende ambities zijn nog onbekend. De invulling
daarvan bepaalt elke gemeente in samenspraak met de samenleving.
Vervolgens worden deze ambities planologisch vertaald. Voor de doorrekening
van de netbeheerders, die de gevolgen van de bijdrage van de RES-regio
Drenthe voor de netwerkcapaciteit in kaart brengen, zijn de locaties van
de aanvullende ambities echter wel van belang. Daarom worden voor de
doorrekening aannames gedaan voor de locaties van de aanvullende ambitie.
De doorrekening van de netbeheerders is nader uitgewerkt in hoofdstuk 7.
4.7 Kleinschalig, zon op dak
RES-regio Drenthe wil naast grootschalige opwek ook inzetten op
kleinschalige opwek. Dit is in 2016 in de Drentse Energiedeal vastgelegd. De
ambitie van de RES-regio Drenthe is om in 2040 energieneutraal te zijn in de
gebouwde omgeving. In de onderstaande grafieken 7 en 8 is een overzicht
van het aantal TWh dat werd opgewekt door zon op dak over de periode
2016-2019 en een overzicht waarbij dit is gespecificeerd voor gemeenten.
                                                                                Grafiek 7, december 2019
                                                                                Bron: Datahuis provincie Drenthe
                                                                                                                 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>   Grafiek 8, december 2019
   Bron: Datahuis provincie Drenthe
                                    4.8 Elektriciteitsverbruik in RES-regio Drenthe
                                    In onderstaande tabel 2 is het totale elektriciteitsverbruik weergegeven van
                                    de RES-regio Drenthe.
                                      Jaar                              TJ                     TWh
                                      2010                              7920                   2,20
                                      2011                              8153                   2,26
                                      2012                              8032                   2,23
                                      2013                              8553                   2,38
                                      2014                              8360                   2,32
                                      2015                              8150                   2,26
                                      2016                              8523                   2,37
                                      2017                              10104                  2,81
                                      2018                              9726                   2,70
                                    Tabel 2, bron: Klimaatmonitor (Berekening Rijkswaterstaat)
44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>4.9 Aandachtspunten en randvoorwaarden
De aandachtspunten en randvoorwaarden voor het realiseren van de bijdrage
zijn hieronder verwoord. Deze zijn een essentieel onderdeel van een haalbare
en realistische bijdrage. Voor het oplossen van problemen voor het realiseren
van de bijdrage stelt de RES-regio Drenthe dat de Rijksoverheid maximaal
faciliteert en stimuleert.
1. Zorg voor meer ondersteuning en juridische ruimte voor innovatie van
   energieopslag en slimme netten.
   Het tekort aan netcapaciteit kan deels worden opgelost indien de levering
   van elektriciteit op het net niet allemaal op hetzelfde moment plaatsvindt.
   Energieopslag, slimme netten en sturing van de vraag zijn instrumenten
   waarvan wij het belang onderschrijven. Wij zien echter ook dat deze
   toepassingen en met name de opslag van energie, nog onvoldoende
   marktrijp zijn. Een manier om opslag te stimuleren, is door de nieuwe
   SDE-regeling zodanig in te richten, dat deze de business case voor opslag
   aantrekkelijker maakt.
2. Pas de regels rondom cable pooling aan zodat niet alleen nieuwe problemen
   worden voorkomen, maar ook de huidige schaarste wordt opgelost.
   Met cable pooling kunnen meerdere energieprojecten over één
   transportkabel elektriciteit aan het transformatorstation leveren. Wanneer
   de productielocaties ver uit elkaar zijn gelegen, dient eerst een lange
   kabel tussen deze locaties worden gelegd. Extra kabels zijn voor veel
   projecten financieel niet haalbaar en vanuit zorgvuldig gebruik van de
   ruimte niet gewenst. In de praktijk blijkt dat cable pooling alleen effectief
   is voor nieuwe projecten die naast elkaar zijn gesitueerd. Wij zien echter
   een uitgelezen kans om juist voor de bestaande problematiek en voor
   toekomstige projecten die verder uit elkaar liggen, het net efficiënter te
   gebruiken. Hiervoor dienen de regels van cable pooling wel te worden
   aangepast. Alleen dan wordt voorkomen dat er onnodig kabels worden
   aangelegd en er onnodige kosten voor de initiatiefnemers zijn.
3. Creëer een tijdelijke maatregel voor congestiegebieden.
   De problematiek van fysieke congestie versus juridische congestie leidt
   ertoe dat het net niet optimaal wordt benut. Sta de netwerkbeheerders
   toe om kleinere initiatieven wel aan te sluiten als er juridische congestie
   is, maar met een tijdelijke ‘afsluitclausule’ (excl. afsluitvergoeding) als
   er fysieke congestie optreedt. Deze clausule komt te vervallen op het
   moment dat de netwerkcapaciteit gereed is. De netwerkproblematiek speelt
   specifiek in RES-regio Drenthe. Daarom is het van belang om deze tijdelijke
   maatregel voor de congestiegebieden direct te laten gelden.
4. Laat de combinaties van vergunningen voor opwek en transport-
   infrastructuur synchroon lopen.
   Besluitvorming over de opwekinstallatie en aanpassing van de daaruit
   voortvloeiende transportinfrastructuur doorlopen nu veelal in tijd
   van elkaar gescheiden procedures. Voorzie in één procedure met
   één coördinerend bevoegd gezag voor de combinatie van transport-
   infrastructuur en opwekinstallatie.
                                                                                 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>   Bargerveen. Foto: Hans Dekker
                                 5. Geef netbeheerders de mogelijkheid om in voorkomende gevallen
                                    in overleg met de decentrale overheden te besluiten of een
                                    aansluitcapaciteit kan worden ingetrokken.
                                    Doel is om speculatie en handel in offertes te voorkomen. Door gebrek
                                    aan transparantie ontstaat er handel in aansluitcapaciteit. Dit is het geval
                                    wanneer een ondernemer geen omgevingsvergunning krijgt, maar wel een
                                    offerte heeft getekend met de netwerkbeheerder. Deze aansluitcapaciteit
                                    wordt vervolgens verkocht aan een verderop gelegen initiatief dat deze
                                    capaciteit niet heeft en niet krijgt van de netbeheerder wegens congestie.
                                    Dit doorverkopen leidt ertoe dat onnodig dure extra kabels worden
                                    aangelegd. Meer transparantie van de netbeheerder kan dit voorkomen.
                                    Kom tot opstellen van heldere criteria (bijvoorbeeld: gemeente geeft aan dat
                                    een omgevingsvergunning nooit zal worden verleend) voor netbeheerders
                                    om toegezegde aansluitcapaciteit in te trekken. Een dergelijke oplossing
                                    moet een juridische grondslag krijgen in wet- en regelgeving.
                                 6. Kom de betrokken ondernemers en initiatieven tegemoet door maximaal
                                    de mogelijkheden voor teruglevering op het net te onderzoeken of de
                                    termijn van de SDE-beschikking te verlengen.
                                    In de nieuwe SDE-beschikking, subsidieregeling voor duurzame
                                    energie, staat vermeld dat in de nieuwe toekenning alleen projecten in
                                    aanmerking komen die ook daadwerkelijk elektriciteit kunnen leveren
                                    aan het net. In de huidige regeling kregen honderden ondernemers en
                                    lokale duurzame initiatieven wel een subsidietoekenning. Ze konden
                                    echter niet terugleveren op het net. Die ondernemers vallen tussen wal en
                                    schip. Bied de initiatiefnemers een keuze uit de volgende oplossingen:
                                 – SDE+ beschikking blijft, initiatief wordt z.s.m. aangesloten, maar
                                    afgeschakeld bij fysieke congestie (enkele uren per jaar). Daarbij de opties
46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>   uit te werken voor vergoeding van misgelopen inkomsten;
– Verlenging van SDE+ termijn met 5 jaar (met evtueel een herijking van de
   SDE+ vergoeding in verband met kostendaling zon-PV);
– Vervallen SDE+ beschikking, maar een garantie dat de huidige
   ondernemers voorrang krijgen voor een volgende SDE+ ronde;
– Vervallen SDE+ beschikking, maar met vergoeding van gemaakte kosten
   (is niet voor alle initiatieven relevant).
7. Maak een nationaal wettelijk kader voor lusten en lasten bij de
   energietransitie.
   Er is geen landelijke wetgeving waarin specifiek voor wind- en/of
   zonneparken bevoegdheden in het leven worden geroepen waarmee
   compensatie en financiële participatie kan worden afgedwongen. Op
   dit moment kan het bevoegd gezag hooguit vragen om compensatie
   en participatie aan omwonenden aanbieden. Wanneer deze
   bevoegdheden niet voorhanden zijn, staat het bevoegd gezag zwak
   in de onderhandelingen met initiatiefnemers. Gevaar van misbruik
   van bevoegdheden ligt dan op de loer. Zeker wanneer het gaat om
   de kaders van financiële compensatie is in algemeenheid vaak niet
   helder wat de speelruimte is van lokale overheden. In verband met de
   aanvullingswet Grondeigendom is mede om die reden aangedrongen
   op meer duidelijkheid over het vragen van financiële compensatie. Tot
   op zekere hoogte had dit resultaat in de vorm van het aannemen van
   het Amendement van Ronnes (Kamerstukken II 2019/2020, 35 133, Nr. 29
   en Nr. 34). Een nationaal wettelijk kader voor financiële participatie bij
   hernieuwbare energie biedt hiervoor een oplossing. Nationale wetgeving
   zoals in Denemarken wordt gehanteerd, is hiervoor een inspiratiebron.
8. Ondersteun RES-regio Drenthe bij het realiseren van meer zon op
   bedrijfsdaken.
   RES-regio Drenthe is voornemens een aanpak te ontwikkelen om meer
   zon op bedrijfsdaken te realiseren. Een succesvolle aanpak leidde
   inmiddels in enkele gemeenten tot meer zon op dak. RES-regio Drenthe
   gaat deze aanpak in de hele regio verder door ontwikkelen. RES-regio
   Drenthe voorziet echter dat hierbij ondersteuning van het Rijk nodig
   is op het gebied van onder meer bouw- en milieuregelgeving. Denk
   hierbij bijvoorbeeld aan verplichtingen om zonnepanelen op daken
   aan te brengen bij nieuwbouw en dakconstructies zo uit te voeren dat
   zonnepanelen kunnen worden geplaatst.
9. Ondersteun samen met provincies en gemeenten de lokale
   energiecoöperaties.
   RES-regio Drenthe maakt zich zorgen om kleinere initiatieven die achter
   het net lijken te vissen bij de toekenning van netcapaciteit. Het verwerven
   van draagvlak is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle
   energietransitie. Kleinschalige initiatieven kunnen hieraan veel
   bijdragen. Energiecoöperaties die deze initiatieven ontwikkelen, kunnen
   door hun kleinschaligheid moeilijk voldoen aan alle vereisten die aan
   initiatiefnemers worden gesteld.
                                                                               47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>   10. Besteed in de landelijke Waterstofvisie aandacht aan alternatieve
       oplossingen voor de netwerkproblemen.
       Netverzwaring is niet de enige oplossing voor het gebrek aan
       netcapaciteit. Juist in die gebieden waar het net ‘dun’ is of de afstand
       tot de vraag groot is, kunnen opslag van energie en waterstof als
       energiedrager op termijn mogelijk ook als oplossingsrichtingen fungeren.
   11. Investeer in verzwaring van het net.
       In het Klimaatakkoord is 12 miljard gereserveerd voor netverzwaring.
       Echter, gelet op de geschatte kosten van elektrificatie en de digitalisering
       van de samenleving, is het de vraag of dit voldoende is om de transitie
       naar de toekomst te gaan maken.
   12. Alternatief bieden voor Postcoderoosregeling.
       Ten behoeve van lokaal draagvlak is het van belang een alternatief voor
       de ‘Postcoderoosregeling’ te bieden. Hierbij kan worden gedacht aan een
       regeling die dezelfde rentabiliteit biedt als salderen op eigen dak met een
       terugverdientijd van ongeveer zeven jaar.
48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>5. Regionale Structuur Warmte
5.1    Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een aanzet voor de Regionale Structuur Warmte (RSW).
In de RSW wordt voor de RES-regio Drenthe inzicht gegeven in:
- de achtergronden en beleid;
- het warmteaanbod;
- de warmtevraag;
- het koppelen van vraag en aanbod;
- ontwikkelingen rondom warmte binnen RES-regio Drenthe;
- de vervolgaanpak richting RES 1.0.
De RSW geeft voor de RES-regio Drenthe een eerste analyse weer van de
mogelijkheden en onmogelijkheden voor het verwarmen van de bebouwde
omgeving. Deze informatie biedt gemeenten kennis en informatie om
goede keuzes te kunnen maken bij het opstellen van de gemeentelijke
Transitievisie Warmte (zie paragraaf 5.3.1). Belangrijk doel van de RSW is
dat hierin samen met alle stakeholders afspraken worden gemaakt over
het gebruik van de bovenregionale (restwarmte)bronnen. Hiermee wordt
voorkomen dat een restwarmtebron ten onrechte meerdere malen in de
verschillende Transitievisies Warmte door de gemeenten zijn benoemd als
oplossing om de energievoorziening van wijken te verduurzamen.
De RSW beschrijft de regionale warmtebronnen die er in de RES-regio
Drenthe beschikbaar zijn. In grote delen van Nederland gaat het hierbij
in eerste instantie vooral om restwarmte van bedrijven. In de RES-regio
Drenthe zijn er weinig bedrijven met significant grote hoeveelheden
restwarmte die de moeite waard zijn voor de aanleg van een warmtenet.
Naast restwarmte zijn ook andere potentiële warmtebronnen in kaart
gebracht, zoals warmte koude opslag (WKO), geothermie, aquathermie,
biomassa en duurzame gassen. In bijlage 9 worden de verschillende bronnen
nader toegelicht.
5.2 Achtergronden en beleid warmte
5.2.1 Energieverbruik RES-regio Drenthe
De grootste uitdaging van de energietransitie is hoe we de warmte die nu
nog met aardgas wordt geleverd, met alternatieve duurzame energiebronnen
gaan invullen. Om inzicht te krijgen in de opgave is in de volgende
cirkeldiagram weergegeven waarvoor de verbruikte energie in de RES-regio
Drenthe wordt ingezet. Volgens de meest recente gegevens (2017 en 2018) uit
de online klimaatmonitor van Rijkswaterstaat wordt in de RES-regio Drenthe
in totaal bij benadering 14,3 TWh aan energie gebruikt. Uit de hieronder
vermelde cirkeldiagram blijkt dat de helft (7,2 TWh) wordt ingezet voor het
verkrijgen van warmte. Dit wordt nu nog grotendeels met aardgas gedaan.
                                                                            49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   Aardgas heeft als eigenschap dat het relatief veel energie per kubieke meter
   bevat en is daarom in staat de warmtevraag op een zeer effectieve wijze in te
   vullen.
   Om de gebouwen in de RES-regio Drenthe in de toekomst zonder aardgas te
   verwarmen, is een grote uitdaging, maar biedt tegelijkertijd ook een kans
   om de energievoorziening, inclusief de lusten, op lokaal/regionaal niveau
   in te vullen. De uitdaging is groter dan in andere delen van Nederland,
   omdat de RES-regio Drenthe een relatief groot gebied betreft met een zeer
   geringe bebouwingsdichtheid. De aanleg van een warmtenet is op de meeste
   plaatsen op dit moment economisch niet haalbaar. Daarnaast is er relatief
   weinig industrie aanwezig om restwarmte aan een warmtenet te leveren. Er
   zal veelal naar andere oplossingen moeten worden gekeken.
   5.2.2     Relevante kenmerken warmteopgave
   In de RES-regio Drenthe zijn bij benadering 213.000 woningen aanwezig in
   een gebied van 2.680 vierkante kilometer. Met een kleine 80 woningen per
   vierkante kilometer behoort de RES-regio Drenthe tot de meest dunbevolkte
   regio’s van Nederland. De aanwezige ruimte is vooral in gebruik door
   de agrarische sector (meer dan 70% van het totale oppervlak) en als
   natuurgebied (meer dan 12%). In de steden zoals Emmen, Assen, Coevorden,
   Meppel en Hoogeveen is de bevolkingsdichtheid aanzienlijk groter. Ook hier
   is de woningdichtheid in vergelijking met andere steden gering, omdat er
   nauwelijks hoogbouw aanwezig is.
   De RES-regio Drenthe kent één groot industrieel cluster, het zogenaamde
   Emmtec terrein in Emmen, waarbij meerdere grote bedrijven restwarmte
   produceren. Verder bevinden zich verspreid over de RES-regio Drenthe
   grote zuivelfabrieken, procesindustrie en in het midden van de regio
   een verwerker van huishoudelijk afval. Deze afvalverwerker wordt als
   bovenregionale restwarmtebron beschouwd.
50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Een groot deel van het aantal woningen in Drenthe is vrijstaand en
gemiddeld relatief groot. Het gemiddelde oppervlak per woning is samen
met Limburg en Friesland het hoogste in Drenthe. De mate van isolatie
varieert sterk per woning. Dit beeld wordt door CBS-cijfers bevestigd. Hieruit
blijkt dat het gemiddelde aardgasverbruik per woning in Drenthe hoger ligt
dan dat van de woningen in andere delen van Nederland.
5.2.3 Verminderen warmtevraag
Om de opgave behapbaar te maken, is het van essentieel belang dat de
warmtevraag aanzienlijk wordt verminderd door te besparen en het
isoleren van de gebouwen. Dit moet bij voorkeur onderdeel uitmaken van de
Transitievisies Warmte en de hierop gebaseerde Wijkuitvoeringsplannen die
per gemeente opgesteld moeten worden. In de Transitievisies Warmte wordt
beschreven hoe elke wijk van het aardgas afgaat en binnen welke termijn.
5.2.4 Temperatuurniveaus warmtebronnen en warmtevraag
De warmtebronnen in de regio zijn geïnventariseerd. Voor een goede
koppeling tussen vraag en aanbod moet eerst een analyse plaatsvinden
welke temperatuur voor het verwarmen van de bebouwing nodig is en welke
temperatuur door de warmtebron kan worden geleverd. Over het algemeen
kan worden gesteld dat hoe beter een woning geïsoleerd is, hoe lager de
temperatuur van de warmtebron kan zijn. In bijlage 8 is weergegeven wat de
relatie is tussen het bouwjaar van de woning en de temperatuur die nodig is
om de woning te kunnen verwarmen.
5.3 Warmteaanbod
De bronnen die volgens de huidige stand van de techniek een rol van belang
kunnen spelen, zijn voor de RES-regio Drenthe in kaart gebracht. Het gaat
hierbij dan om de volgende duurzame bronnen:
- Geothermie
- Aquathermie (TEO/TEA/TED)
- Bodemenergie (WKO)
- Omgevingswarmte
- Biomassa (opwekking Groen gas/biogas of directe verbranding)
- Power-to-X (elektriciteit en/of waterstof)
- Restwarmte
- Zonnethermie
Om de warmte van de bovengenoemde bronnen in de gebouwen te krijgen,
is infrastructuur noodzakelijk. Dit verschilt per type warmtebron.
In bijlage 9 worden de verschillende bronnen nader toegelicht. In bijlage 10
zijn de kaarten opgenomen waarin de potentie van de verschillende bronnen
is weergegeven.
                                                                               51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>   (Aard)gasloos ziekenhuis Meppel: verwarming en koeling met wko. Impressie: Vakwerk Architecten
                                                          5.3.1 Transitievisie Warmte
                                                          Om de afbouw van aardgas in goede banen te leiden, moeten de 12
                                                          gemeenten in de RES-regio Drenthe uiterlijk in 2021 een Transitievisie
                                                          Warmte (TVW) hebben vastgesteld. In deze visie wordt per wijk, dorp of
                                                          buurt beschreven op welke manier de woningen in de toekomst van energie
                                                          worden voorzien en welke planning hierbij hoort.
                                                          5.4 Warmtevraag
                                                          5.4.1 Huidige warmtevraag
                                                          Zoals is aangegeven, is de totale warmtevraag in Drenthe 7,2 TWh. Dit
                                                          komt neer op 740 miljoen kubieke meter aardgas. Iets minder dan de helft
                                                          hiervan (circa 335 miljoen m3) wordt gebruikt voor het verwarmen van
                                                          woningen. Het grootste deel gebruikt de industrie. Op het kaartmateriaal
                                                          van de beschikbare restwarmte (zie bijlagen 10) zijn ook per gemeente de
                                                          warmteclusters weergegeven. De warmtevraag wordt hier per ‘cluster’
                                                          getoond, een verzameling van minimaal 100 panden met een onderlinge
                                                          afstand van maximaal 200 meter.
                                                          5.4.2 Verminderen warmtevraag
                                                          Om de uitdaging van de energietransitie behapbaar te maken, is het van
                                                          essentieel belang de warmtevraag in de komende jaren fors terug te dringen.
                                                          Om dit te bereiken, moeten alle gebouweigenaren isolerende maatregelen
                                                          nemen.
52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Sprintsessie gemeenten
Alle gemeenten van de RES-regio Drenthe hebben een tweedaagse sprintsessie
gehad of beginnen hiermee binnenkort. Doel van deze sessies is de basis te
leggen voor de gemeentelijke Transitievisies Warmte. De sprintsessies zijn door
de provincie Drenthe aangeboden aan alle gemeentes. In twee intensieve dagen
wordt er met de verschillende buurtgemeenten gewerkt aan een eerste opzet voor
de Transitievisie Warmte. Hierbij zijn naast een brede groep professionals afkomstig
uit de gemeentelijke organisatie, ook andere partijen aanwezig waaronder
woningbouwcorporaties en netwerkbedrijven. De opbrengst wordt op het einde
van de eerste dag gedeeld met de raadsleden en bestuurders van maatschappelijke
                                                                                     Expeditie naar
organisaties. Op basis van de gestelde vragen wordt het verhaal op de tweede
                                                                                     energieneutraal wonen
dag nader uitgewerkt tot een document dat als basis dient voor de Transitievisie
                                                                                     in Drenthe in 2040
Warmte. Het voordeel van deze aanpak is dat alle aanwezigen de uiteindelijke
                                                                                     De provincie Drenthe startte met
uitkomst onderschrijven en zich verantwoordelijk voelen voor het vervolg.
                                                                                     alle relevante stakeholders een
                                                                                     grote campagne de Expeditie
                                                                                     Energieneutraal wonen met als
                                                                                     einddoel: een energie neutrale
                                                                                     Drentse woonomgeving in 2040.
                                                                                     Daarmee is over een kleine 25 jaar
                                                                                     de huidige (fossiele) energierekening
                                                                                     geschiedenis. De Expeditie
                                                                                     ondersteunt deelnemers zoals
                                                                                     gemeenten, woningcorporaties,
                                                                                     particuliere woningbezitters,
                                                                                     milieuorganisaties, marktpartijen
                                                                                     en kennisinstellingen en zorgt voor
                                                                                     de juiste uitrusting om gezamenlijk
                                                                                     deze top te bereiken.
                                                                                     Energiescans
RRE-subsidie                                                                         Dankzijde energiescans die de
Namens de 12 Drentse gemeenten heeft het Drents Energieloket een subsidie            provincie in 2018 en 2019 aan het
van 2,7 miljoen euro aangevraagd en ontvangen van het Rijk. Het gaat om de           MKB heeft aangeboden, heeft het
RRE-subsidie, de Regeling Reductie Energiegebruik. Met dit bedrag worden             MKB in totaal voor een bedrag van
particuliere woningeigenaren gestimuleerd om kleine energiebesparende                € 8.366.281,-- aan energie-be-
maatregelen in huis te nemen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het inregelen van     sparende maatregelen getroffen.
de cv-installatie, het aanbrengen van radiatorfolie en tochtstrips of het plaatsen   Daarmee wordt jaarlijks 9.434.571
van ledlampen. Daarnaast zet het Energieloket de regeling in om advies te geven      kWh aan elektriciteit bespaard en
aan huiseigenaren over energiebesparende maatregelen, zoals dak-, raam- of           293.576 m3 aan aardgas. Het MKB
gevelisolatie en worden er wijk- en huiskamersessies en collectieve inkoopacties     gaat op basis van de energiescans
georganiseerd.                                                                       door met het besparen door onder
                                                                                     meer het toepassen van gebou-
                                                                                     wisolatie, vervangen van de huidige
                                                                                     verlichting door LED-verlichting en
                                                                                     slimmer energiebeheer.
                                                                                                                           53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                  5.5 Koppelen van warmteaanbod en warmtevraag
                                  Om het warmteaanbod en de warmtevraag te koppelen, is infrastructuur nodig.
                                  Deze paragraaf gaat in op de regionale stand van zaken en ontwikkelingen
                                  rondom:
                                  - Warmtenetten
                                  - Gasnetwerk
                                  - Elektriciteitsnetwerk
                                  5.5.1 Warmtenetten
                                  Om de warmte te transporteren naar de panden is een warmtenet nodig. De
                                  aanleg hiervan is een grote investering die moet worden terugverdiend op basis
                                  van de levering van energie. Dit vereist schaalgrootte. Daarom is gezocht naar
                                  clusters van minimaal 100 panden met een onderlinge afstand van maximaal 200
                                  meter. Deze clusters worden met een arcering getoond op de kaart in bijlage 10.
                                  Er zijn op dit moment twee warmtenetten binnen de RES-regio Drenthe, die
                                  door de aanwezige drinkwaterwinningen van energie worden voorzien. Verder
   Thermische energie
   uit drinkwater
   Het Bentinckspark in
   Hoogeveen ligt midden in
   een drinkwaterwingebied.
   Er is een warmtewisselaar in
   de reinwaterkelder van het
   pompstation aangebracht.
   Vervolgens is een warmtenet
   aangelegd. Met de energie
   van het opgepompte water
   wordt al enige jaren een       Pompstation Hoogeveen
   school, verzorgingstehuis en
   sporthallencomplex van energie
   voorzien.
   Ditzelfde principe van
   energievoorziening is ook
   toegepast in de dierentuin
   Wildlands te Emmen.
                                  Foto’s: WMD Drinkwater B.V.
54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>wordt in het najaar van 2020 duidelijk of op het Emmtec terrein in Emmen een
restwarmtenet wordt aangelegd. In Assen wordt een studie gedaan naar een
warmtenet om onder meer het ziekenhuis van warmte te voorzien.
5.5.2 Gasnetwerk
Om het aardgas vanuit de grootschalige Groningse winningen en de kleinere
gasvelden in Drenthe te kunnen transporteren naar de rest van Nederland,
zijn grote transportleidingen van noord naar zuid aangelegd. Deze leidingen
takken binnen de regio af richting de industrie en de bebouwde gebieden.
Dit fijnmazige netwerk van leidingen is van zeer goede kwaliteit. Dit pleit
ervoor om deze infrastructuur een nieuwe rol te geven bij de zoektocht naar
alternatieven voor aardgas. Het bestaande leidingnetwerk kan worden
gebruikt voor het transport van duurzame gassen zoals bijvoorbeeld
duurzaam opgewekte waterstof of Groen gas. Het aanwezige aardgasnetwerk
kan de productielocatie van groene gassen en de uiteindelijke afnemers met
elkaar verbinden. Bij de visievorming naar de alternatieven van aardgas zal
de enorme potentie hiervan worden meegenomen.
5.5.3 Elektriciteitsnetwerk
Vanwege de duurzaamheidsambities is het huidige elektriciteitsnetwerk         Nationaal Programma
niet langer toereikend. Het elektriciteitsnet moet de komende jaren fors      Aardgasvrije Wijken
meegroeien met de opgave voor de grootschalige opwek en het gebruik van       De wijk De Lariks in Assen is één van
duurzame stroom. De verzwaring van het net hangt ook deels af van de          de 27 wijken die meedoen aan het
keuze die voor de warmtebron wordt gemaakt. Bij het benutten van een hoge     Nationale Programma Aardgasvrije
temperatuur restwarmtebron van de industrie hoeft het elektriciteitsnet       Wijken. De wijk bestaat uit 428
niet of nauwelijks te worden verzwaard. Worden alle huizen all-electric       woningen, voornamelijk rijwoningen
verwarmd, dan moet het elektriciteitsnet lokaal juist enorm worden            en appartementengebouwen,
verzwaard.                                                                    gebouwd in de jaren zestig. Het project
                                                                              bevindt zich in de onderzoeksfase
Productie Waterstofgas tijdens piekbelasting                                  naar alternatieve warmtetechnieken
Om groene waterstofgas te kunnen maken, is groene stroom nodig. Het           en financieringsmogelijkheden.
elektriciteitsnet kan ontzien worden door op de momenten dat er veel groene   Communicatie en participatie met
stroom wordt opgewekt, deze stroom te gebruiken voor de productie van         de bewoners van de wijk zijn daarbij
waterstof. Hiermee kan het elektriciteitsnet tijdens de piekbelasting ontzien cruciaal.
worden.
5.6 Ontwikkelingen warmte RES-regio Drenthe
5.6.1 Gemeentelijke Transitievisies Warmte
Naar aanleiding van de sprintsessies worden gesprekken gevoerd tussen
de mensen die verantwoordelijk zijn voor de Regionale Structuur Warmte
en de projectleiders van de gemeenten die verantwoordelijk zijn voor de
Transitievisie Warmte. Uit deze gesprekken komt een beeld naar voren
van de kansen. Op basis hiervan en het consulteren van specialistische
adviesbureaus en uitvoerende marktpartijen wordt ook duidelijk welke
                                                                               Wijk De Lariks Assen. Bron: www.assenstad.nl
vervolgstappen moeten worden genomen om deze potentiële mogelijkheden
te kunnen benutten.
                                                                                                                          55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                            In de aanloop naar de RES 1.0 organiseert de Werkgroep Warmte van het
                                            Werkbureau RES-regio Drenthe periodiek overleg waarbij de 12 gemeenten
                                            hun visies delen. Doel hiervan is de warmtevraag met duurzame energie in te
                                            vullen. Belangrijk is dat de gemeenten samenwerken om tot een regionale visie
                                            te komen om de warmtevraag te verduurzamen waarin ook vragen worden
                                            beantwoord over de rol van onder meer biomassa, waterstof en Groen gas.
                                            5.6.2 Kansen benutten
                                            Uit de inventarisatie van de warmtebronnen en de warmtevraag is
                                            geconcludeerd dat het niet meevalt om rechtstreeks voor de hand liggende
                                            koppelingen te maken tussen warmtebronnen en warmtevragers. Wel
                                            blijkt dat er kansen zijn, die nader moeten worden verkend. In de komende
                                            maanden worden daarom gesprekken gevoerd met stakeholders, waaronder
                                            de waterschappen, het drinkwaterbedrijf en bedrijven met restwarmte.
                                            Belangrijk is om de potentie van de beschikbare warmte regionaal
                                            nauwkeuriger in beeld te krijgen. Naast de temperatuur van de restwarmte
                                            is het van belang te weten of de warmte continu beschikbaar is en of er
                                            sprake is van pieken en dalen in het aanbod. Ook is het essentieel om te
                                            weten wat het toekomstperspectief is van het bedrijf of de inrichting.
   Afvalverwerker Attero.
   Foto: Attero
   Attero                                   gescheiden in verschillende fracties voor recycling. Er vindt vergisting plaats van het
   Centraal in de RES-Regio                 organische deel uit het restafval. Een deel wordt verbrand in de afvalenergiecentrale.
   Drenthe is het bedrijfsterrein van
   afvalverwerker Attero gelegen. Hier      Uit het eerste verkennende gesprek dat met Attero is gevoerd, bleek dat de impact
   wordt jaarlijks restafval, gft-afval,    die het bedrijf kan hebben op de energietransitie in de regio, groot is. Mogelijkheden
   pmd-verpakkingsafval en mineralen        die nader moeten worden verkend, zijn onder meer de productie van Groen gas,
   en stortstromen van huishoudens en       aanleg van zonneparken, mogelijkheden voor het balanceren op het elektriciteitsnet,
   bedrijven aangeleverd. Het restafval     de realisatie van een (rest)warmtenet voor de levering van warmte richting
   betreft jaarlijks 800.000 ton. Dit wordt Hoogeveen en/of Beilen en de productie van waterstof.
56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>5.7 Aandachtspunten en voorwaarden
        Rijksoverheid
De mogelijkheden voor het benutten van de aanwezige warmtebronnen
wordt in nauw overleg met de gemeenten verder onderzocht. De uitkomsten
worden vermeld in de RES 1.0 en worden door de gemeenten gebruikt
voor het opstellen van de Transitievisies Warmte. Elke warmtebron en
bijbehorende infrastructuur heeft uitdagingen. Om de warmtetransitie goed
te laten verlopen, dient naast de regionale overheden ook het Rijk in actie te
komen. Hieronder benoemen we een aantal belangrijke aandachtspunten
waarbij de Rijksoverheid wordt gevraagd om tot actie over te gaan.
Betaalbaarheid van de duurzame warmtevoorziening is het
belangrijkste
Technisch is er heel veel mogelijk, maar hoe zorgen we ervoor dat het ook
voor iedereen betaalbaar blijft? Wat zijn de maatschappelijke kosten versus
de eindgebruikerskosten en hoe hoog worden die? In dichtbevolkte gebieden,
waar ook nog eens veel restwarmte beschikbaar is, is de businesscase voor
een warmtenet veel gunstiger dan in een dunbevolkt gebied. Het gevolg
hiervan is dat het verwarmen van woningen in dichtbevolkte gebieden
minder geld gaat kosten dan in dunbevolkte gebieden. Dit kan deels
voorkomen worden door de kosten van warmtenetten te socialiseren.
Wie gaat de nieuwe warmtevoorzieningen ontwikkelen?
De economisch meest rendabele alternatieven voor aardgas zullen door
de projectontwikkelaars worden gerealiseerd, maar hoe zit het met de
oplossingen die minder renderen of zelfs geld kosten? De gemeente heeft
een regierol, maar wie gaat daadwerkelijk de uitvoering op zich nemen?
Gezien de ruimtelijke kenmerken (lage dichtheden) zijn de economisch
meest rendabele projecten niet binnen de RES-regio Drenthe te vinden. Om
wel projecten te kunnen realiseren, is een grote invloed van de overheid
noodzakelijk. Dit vergt een grote inzet van het gemeentelijke apparaat,
maar hoe ver gaat de rol van de gemeente? Moet de gemeente zelfs als
ontwikkelaar optreden? Het is wenselijk de regionale netbeheerders een
grotere rol te kunnen geven door de huidige belemmerende wetgeving hier
op aan te passen.
                                                                               Aanleg warmtenet
                                                                               Bron: Dagblad van het Noorden
                                                                                                             57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>   Aanlegkosten warmtenet zijn zo hoog dat dit niet kan
   concurreren met huidige warmtelevering (aardgas)
   In een aantal gevallen zal een collectief warmtenet als alternatieve
   warmtebron het meest voor de hand liggen. In de RES-regio Drenthe is echter
   nauwelijks hoogbouw en is de afstand tussen de huizen relatief groot. De
   kosten voor het aanleggen van een warmtenet zijn daarmee relatief hoog.
   Er is een financiële regeling noodzakelijk om de onrendabele top van een
   warmtenet te kunnen financieren.
   Duidelijkheid over het aansluiten op warmtenet
   Voor alle partijen die betrokken zijn bij de aanleg van een warmtenet, is het
   van belang dat er goede spelregels zijn. Welke rechten en plichten hebben
   de gebouweigenaren om wel of niet aangesloten te worden? Dit dient in
   wetgeving te worden vastgelegd.
   Worden gebouweigenaren verplicht om voor een vastgestelde
   datum van het aardgas af te gaan?
   Dit is essentieel om iedereen in de juiste stand te krijgen. Is dit niet het
   geval, dan zal dit er toe leiden dat warmte leverende systemen (warmte/
   waterstof/biogas) minder snel worden aangelegd. Het is aan het Rijk om iets
   te ontwikkelen om dit juridisch af te kunnen dwingen.
   Blijft Groen gas voor iedereen beschikbaar? De lasten en de
   lusten.
   Een aantal gemeenten binnen de RES-regio Drenthe staat op het standpunt dat
   Groen gas het alternatief is voor aardgas. In deze gemeenten is vaak relatief
   veel biomassa (mest) beschikbaar voor vergisting of vergassing. Ze stimuleren
   het opwekken van Groen gas binnen de gemeente en willen daar ook regie
   op (naast de lasten ook de lusten, nl. direct gebruik van Groen gas). Blijft
   Groen gas in de toekomst voor iedereen beschikbaar, of wordt het specifiek
   toegewezen aan een bepaalde doelgroep, zoals bijvoorbeeld de industrie? Er is
   behoefte aan om hierover duidelijkheid te krijgen van het Rijk.
   Welke rol krijgt waterstof en is het voor iedereen beschikbaar?
   Waterstof kan voor verschillende doeleinden, zoals voor mobiliteit, industrie
   en als warmtebron voor woningen worden ingezet. Om groene waterstof te
   kunnen maken, is veel duurzame energie nodig in de vorm van wind- en/
   of zonne-energie. Net als bij Groen gas is de vraag of waterstof voor iedereen
   beschikbaar blijft, of door de overheid wordt toegewezen aan een bepaalde
   doelgroep. Net als bij Groen gas dient het Rijk ook voor het gebruik van waterstof
   duidelijkheid te geven.
   Energiebesparende maatregelen
   Om de opgave zo klein mogelijk te maken, dient de warmtevraag sterk
   teruggebracht te worden. Het is belangrijk dat in de komende jaren sterker
   ingezet wordt op het nemen dan energiebesparende maatregelen. Hier
   moet intensiever op ingezet worden dan tot nu toe gedaan is, waarbij de
   gemeenten een grote rol zullen hebben. Vanuit het Rijk moeten voldoende
   stimulerende instrumenten worden aangeboden om de gebouweigenaren
   daadwerkelijk tot actie over te laten gaan.
58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                                                         De woonwijk Nijstad-Oost wordt onderverdeeld
                                                                         in meerdere bewoonde erven die zich als buurtjes
                                                                         tussen de velden en veldjes liggen
                                                                         Er is geen specifieke voorkeur voor
                                                                         ontsluitingslocatie of type. Vanwege erventypologie
                                                                         liggen individuele oprijlaantjes per erf voor de hand
                                                                         Het fietspad uit Erflanden krijgt een vervolg door
                                                                         Nijstad-0ost. een veilige oversteek over de
                                                                         Zuidwooldigerweg is een bijzonder punt van
                                                                         aandacht. Scenario A. (korte termijn): de fietsroute
                                                                         buigt naar het noorden door de woonwijk.
                                                                         Scenario B. (lange termijn): het fietspad loopt
                                                                         rechtdoor richting het dagrecreatiecentrum aan de
                                                                         waterplas.
                                                                         Het ren-rondje Nijstad begint al in de Erflanden
                                                                         In het zuiden van het plangebied komt ongeveer
                                                                         drie hectare park.
                                                                         Binnen de contour mogen geen kwetsbare
                                                                         objecten gebouw worden.
                                                                Legenda
Nijstad Hoogeveen - de waterstofwijk
Met het project Waterstofwijk Hoogeveen wordt een blauwdruk     Beweging
                                                                               Wandelen
ontwikkeld voor het verwarmen van huizen met waterstof. De
                                                                               Wandelen, tracé optie
in dit jaar te bouwen woonwijk Nijstad-oost wordt uitgevoerd
met cv-ketels die waterstof als brandstof gebruiken. De met dit                Fietsen
project opgedane ervaringen worden gebruikt om de woningen                     Fietsen, tracé optie
van de naastgelegen bestaande woonwijk Erflanden van waterstof  Autoverkeer
cv- ketels te voorzien. Uitgangspunt is dat de woningen via het                Autoweg
bestaande aardgasnet van waterstof worden voorzien.                            Erf
                                                                Erven
                                                                		
                                                                               Erfwonen
                                                                               Onbebouwd erf in het park
                                                                Voor verklaring overige iconen: zie Gebiedsvisie Nijstad
                                                                voor de volledige gebiedsvisiekaart en legenda
                                                                                                                             59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>   5.8 Doorkijk naar RES 1.0 en verder
   Bij het opstellen van deze concept RES zijn hoofdzakelijk gegevens
   geïnventariseerd en in kaart gebracht. Om helder te krijgen of
   warmtebronnen daadwerkelijk kunnen worden benut, is nader onderzoek
   noodzakelijk. In deze paragraaf geven we weer welke acties richting de RES
   1.0 worden uitgevoerd.
   Geothermie
   In Emmen worden de mogelijkheden onderzocht om twee oude gasputten
   opnieuw te gebruiken. De vraag is of een geothermie-doublet hier tot de
   mogelijkheden behoort.
   Aquathermie (TEO/TEA/TED)
   Binnen gemeenten worden in de Transitievisie Warmte keuzes gemaakt
   omtrent de inzet van aquathermie op wijk of buurtniveau. Binnen de
   RES-regio Drenthe wordt gekeken of bundeling kan plaatsvinden van de
   onderzoeksvragen en of bij de uitvoering van eventuele pilots kan worden
   samengewerkt.
   Bodemenergie (WKO)
   Voor bodemenergie is enige jaren geleden provinciaal beleid ontwikkeld. De
   rol van WKO zal in de Transitievisies Warmte van de gemeenten naar voren
   komen.
   Biomassa
   De provincie Drenthe gaat het beleid voor biomassa en duurzame gassen
   herijken. Alle gemeenten en stakeholders worden meegenomen bij de
   totstandkoming.
   Restwarmte
   Gesprekken zijn gaande met de bedrijven die restwarmte produceren. Doel
   hiervan is de reële potentie van de restwarmte in beeld te krijgen.
   Zonnethermie
   Er wordt een bureaustudie uitgevoerd om inzicht te krijgen in de (on)
   mogelijkheden van deze techniek.
   Vraag en aanbod bij elkaar brengen
   Indien er op basis van de huidige informatie al kansen lijken te zijn, wordt
   samen met de hoofdrolspelers afgetast welke vervolgstappen moeten
   worden gezet om vraag en aanbod bij elkaar te brengen.
   Energiemix
   Verschillende gemeenten hebben de energiemix voor de lange termijn laten
   bepalen. Hieruit blijkt welke vormen van duurzame energie nodig zijn om
   aan de energiedoelstellingen te kunnen voldoen. Om inzichtelijk te maken
   welke energiebronnen we in de komende jaren binnen de RES-regio Drenthe
   gaan benutten, zal ook op regioniveau de energiemix worden bepaald.
60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>6. Zorgvuldig ruimtegebruik
6.1     Inleiding
De ontwikkeling van grootschalige opwekking van zonne-energie, de
komst van windturbines en de uitbreiding van de energie-infrastructuur
leidt tot verandering van het Drentse landschap. Met de RES bewaken we
gezamenlijk de kwaliteit van de leefomgeving van de RES-regio Drenthe. We
maken afspraken over hoe we omgaan met onze landschappelijke waarden
en kernkwaliteiten, met ruimte voor lokale invulling. De vier ruimtelijke
principes uit het Klimaatakkoord www.klimaatakkoord.nl vormen daarbij
een belangrijke leidraad voor de RES-regio Drenthe:
- zuinig en zoveel mogelijk meervoudige ruimtegebruik;
- combineren van opgaven;
- vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar;
- aansluiten bij gebied-specifieke kenmerken.
In dit hoofdstuk gaan we kort in op het huidige beleid ten aanzien van
hernieuwbare energie. Aan de hand van de ruimtelijke principes uit
het Klimaatakkoord beschrijven we de ervaringen en inzichten met de
inpassing van hernieuwbare energie in de RES-regio Drenthe. Op basis van
de ervaringen, inzichten en gerealiseerde projecten maken we een eerste
analyse en geven we een doorkijk richting RES 1.0 en verder.
                                                                            Zon tussen de
                                                                            vliegtuigen
6.2 Huidig beleid hernieuwbare energie                                      Op Groningen Airport Eelde in
                                                                            de Drentse gemeente Tynaarlo is
In de afgelopen jaren zijn in de RES-regio Drenthe veel plannen voor        een zonnepark gerealiseerd door
zonneparken en windturbines gerealiseerd. Daarmee is een flinke eerste      GroenLeven. Het zonnepark is
stap gezet richting de duurzaamheidsambities van de overheden in de regio.  aangelegd op het middenterrein
Tevens is een slag gemaakt in het ruimtelijk denken. Vrijwel alle gemeenten van de luchthaven, tussen start-
in de RES-regio Drenthe en de provincie Drenthe (door)ontwikkelden in de    en taxibaan en het platform. In
afgelopen jaren ruimtelijke beleidskaders, of zijn daarmee druk bezig.      totaal zijn er 63.196 zonnepanelen
                                                                            geplaatst, die 0,02 TWh (21,9 MW)
                                                                            elektriciteit leveren. Daarvan kunnen
                                                                            ongeveer 6.200 huishoudens van
                                                                            stroom worden voorzien.
                                                                            Ook is er een overkapte doorgang
                                                                            gebouwd vanaf de terminal
                                                                            naar het platform waar de
                                                                            vliegtuigen staan opgesteld. Op
                                                                            de doorgang zijn zonnepanelen
                                                                            geplaatst waarmee Groningen
                                                                            Airport Eelde stroom voor eigen
                                                                            gebruik opwekt. De luchthaven
                                                                            is hiermee zelfvoorzienend in het
                                                                            elektriciteitsverbruik.
                                                                                                                  61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>   Eerste gebouwde windturbine van het
   windpark DEE in Borger-Odoorn
                                       Uitvoering Rijksdoelstelling Wind op land 2020
                                       De twaalf provincies maakten begin 2013 afspraken met het Rijk over de
                                       verdeling van de Rijksdoelstelling van 6.000 MW windenergie op land
                                       in 2020. Voor de provincie Drenthe is de afspraak dat in de gemeenten Aa
                                       en Hunze, Borger-Odoorn, Emmen en Coevorden in totaal 285,5 MW aan
                                       windenergie op land wordt gerealiseerd in 2020.
                                       Rijksstructuurvisie Wind Op Land
                                       In de Rijksstructuurvisie Wind Op Land wees de Rijksoverheid zelf in 2014
                                       het oostelijke veenkoloniale gebied in de gemeenten Aa en Hunze en Borger-
                                       Odoorn aan als gebied voor ontwikkeling van grootschalige windenergie
                                       (meer dan 100 MW). Het Ministerie van Economische Zaken stelde vervolgens
                                       voor dit gebied een Rijksinpassingsplan vast. In windpark Drentse Monden
                                       en Oostermoer komen 45 windturbines te staan met een tiphoogte van 210,5
                                       meter en een opgesteld vermogen van 175,5 MW (0,597 TWh).
                                       De gemeente Emmen nam de opgave van 95,5 MW (0,286 TWh) windenergie
                                       zelf ter hand. In de Structuurvisie Emmen, Windenergie zijn drie gebieden
                                       aangewezen. Hierbij is de inzet om hinder en overlast voor omwonenden zo veel
                                       mogelijk te voorkomen, waarbij afstanden van 1100 meter tot woongebieden en
                                       500 meter tot solitaire woningen zijn aangehouden.
                                       De windopgave voor Coevorden bedraagt 40 MW (0,121 TWh). Hiervan is ruim
                                       20 MW (0,062 TWh) gerealiseerd. In nauw overleg met twee bewonersplatforms
                                       ontwikkelden initiatiefnemers plannen voor ruim 21 MW (0,063 TWh). De
                                       gemeente speelde hierbij een coördinerende rol. Inmiddels zijn alle procedures
                                       doorlopen. De laatste windturbines worden in 2020 gerealiseerd.
                                       Ja-mits-beleid windenergie
                                       Met de Omgevingsvisie 2018 voert de provincie Drenthe een ja-mits-
                                       beleid voor windenergie. Het is aan gemeenten om de ontwikkeling van
                                       windturbines al dan niet mogelijk te maken, mits dit gebeurt op ruimtelijk
                                       geschikte locaties en op een wijze die passend is binnen het landschap
                                       waarbij verschillende windparken afzonderlijk waarneembaar zijn van
                                       elkaar. Ook dienen installaties die niet meer worden gebruikt, te worden
                                       verwijderd.
62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Gemeenten ontwikkelden naast de plannen die volgen uit de
Rijksdoelstelling Wind op Land 2020 tot dusverre geen plannen voor
windturbines. In het licht van de RES-opgave geven sommige gemeenten
nu wel aan ambities te hebben wat betreft windenergie (gemeente Meppel)
of deze niet uit te sluiten (techniekneutrale ambities). Verder bieden enkele
gemeenten ruimte aan windturbines van zo’n 15 meter ashoogte.
Zonne-energie
De ontwikkeling van zonneparken kwam vanaf de tweede helft van 2017
sterk op gang. De ruimtelijke beleidskaders voor zon waren zowel bij de
gemeenten als de provincie toentertijd niet altijd even helder. Diverse
gemeenten reageerden hierop door zelf beleidskaders voor zonne-energie op
te stellen. De provincie Drenthe nam in oktober 2018 in de Omgevingsvisie
en Omgevingsverordening nieuwe ambities en beleidskaders voor zon op.
Met het beleid voor zonne-energie streven de Drentse overheden naar een
goede ruimtelijk ontwikkeling, met aandacht voor zuinig en zo veel mogelijk
meervoudig ruimtegebruik en een goede landschappelijke inpassing. De
provincie stuurt niet op locaties voor zon. De gemeenten bepalen gewenste
locaties waarbij ze voldoen aan provinciale randvoorwaarden. Gemeenten
gaan hiermee verschillend om. Zo zette enkele gemeenten alle plannen van
initiatiefnemers op on-hold om eerst beleid te ontwikkelen. Midden-Drenthe
is daarvan een voorbeeld. Deze gemeente daagt met een Maatschappelijke
Tender partijen uit met goede plannen te komen. De partij met het beste plan
kan vervolgens aan de slag. Andere gemeenten, waaronder Borger-Odoorn
en Hoogeveen, faciliteren diverse plannen van initiatiefnemers op basis
van eigen beleidskader. Daarmee hebben deze gemeenten al flinke stappen
                                                                              Boer Boontjes in Nieuw
gemaakt ten aanzien van de eigen duurzaamheidsambities. Weer andere
                                                                              Annerveen
                                                                              Tenten Solar Zonnepanelen
gemeenten, waaronder Emmen en Assen, sturen met hun ruimtelijk beleid
                                                                              plaatste bij boer Boontjes in Nieuw
op gewenste locaties. Daarbij wordt ook gekeken naar de ontwikkeling van
                                                                              Annerveen (gemeente Aa en Hunze)
zonneparken op eigen gemeentelijke gronden. De gemeente Aa en Hunze
                                                                              maar liefst 6.668 zonnepanelen. De
kiest met haar beleidskader zonne-energie, structuurvisie Buitengebied en
                                                                              zonnepanelen zijn gerealiseerd op
notitie Kernkwaliteiten Landschap primair voor de bescherming van haar
                                                                              de daken van de bedrijfsgebouwen
waardevolle landschap en (toeristische) belevingswaarde.
                                                                              en op een twee hectare groot
                                                                              zonnepark. De zonnepanelen,
                                                                              met elk een vermogen van
                                                                              285 Wp, zorgen voor een
                                                                              totaalvermogen van 0,0016 TWh.
                                                                              Met deze energieopbrengst heeft de
                                                                              bedrijfsvoering van boer Boontjes
                                                                              een fors duurzamer karakter. Het
                                                                              project is gerealiseerd met een SDE+
                                                                              subsidie. Doordat de panelen op een
                                                                              hoogte van circa twee meter zijn
                                                                              geplaatst, kan het onderliggende
                                                                              gras worden begraasd of gemaaid.
                                                                              Dubbelgebruik van de grond is
                                                                              hierdoor mogelijk.
                                                                                                                   63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>   Omgevingswet en NOVI
   Het Rijk onderkent dat overheden voor enorme uitdagingen staan om de
   vraagstukken van deze tijd aan te pakken. Met de Omgevingswet reikt het Rijk
   nieuwe hulpmiddelen aan om deze opgaven uit te werken, met instrumenten
   zoals de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Het Rijk werkt op dit moment
   zelf ook aan een nieuwe omgevingsvisie, de Nationale Omgevingsvisie
   (NOVI) www.denationaleomgevingsvisie.nl]. Daarin worden de belangrijkste
   maatschappelijke opgaven benoemd. Daar komen de volgende vraagstukken
   samen die het Rijk voorheen sectoraal regelde:
   - duurzame en concurrerende economie;
   - klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving;
   - bereikbare woon- en werkomgeving;
   - waardevolle leefomgeving.
   De NOVI heeft belangrijke raakvlakken met de RES-opgave voor de RES-regio
   Drenthe. Als RES-regio Drenthe trekken we in beginsel onze eigen lijn, waarbij
   de NOVI wordt betrokken of benut.
   Het Rijk geeft in de NOVI beleidsmatig aan dat er regionale energiestrategieën
   worden ontwikkeld voor de inpassing van duurzame energie op land. Van
   belang voor de RES-regio Drenthe is onder andere het NOVI-programma
   Nationaal Programma Energiesysteem. Hierin reserveert het Rijk ruimte voor
   de nationale energiehoofdinfrastructuur. Dit programma wordt afgestemd met
   het Nationaal Programma RES. Verder wordt er vanuit Drenthe gewerkt aan de
   Omgevingsagenda Noord-Nederland. Dit instrument is erop gericht uitvoering
   te geven aan de gebiedsgerichte aanpak die het Rijk met de NOVI voorstaat.
   De opgaven die in de Omgevingsagenda Noord-Nederland centraal staan, zijn
   energietransitie, ruimte voor klimaatadaptatie, toekomstbestendig landelijk
   gebied, duurzaam economisch potentieel, sterke en gezonde steden en regio’s.
   Klimaatverandering
   Door de klimaatverandering krijgen we ook in de RES-regio Drenthe
   steeds vaker te maken met wateroverlast, hitte, droogte en mogelijk zelfs
   overstromingen. Deze klimaateffecten brengen risico’s voor onze economie,
   volksgezondheid en (water)veiligheid met zich mee. Nederland moet daarom
   uiterlijk in 2050 klimaatbestendig en water-robuust zijn. Daarvoor is het
   DeltaPlan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) https://ruimtelijkeadaptatie.nl/
   overheden/deltaplan-ra/ in het leven geroepen. Om dit te bereiken, maken alle
   overheden in Nederland in 2020 afspraken over hoe ze met de klimaatrisico’s
   willen omgaan. Werkregio’s, waarin gemeenten, waterschappen en provincies
   samenwerken, maken deze afspraken op regionale schaal. De afspraken worden
   vastgelegd in zogenaamde regionale adaptatie strategieën (RAS). Binnen de
   RES-regio Drenthe zijn drie werkregio’s actief: Noordelijke Vechtstromen,
   Fluvius en Waterketen Groningen en Noord Drenthe.
   Aanpassing aan klimaatverandering gaat veelal gepaard met ruimtelijke
   ingrepen. Daarom is het belangrijk om bij de verdere uitwerking richting
   RES 1.0 rekening te houden met en aan te sluiten bij de processen rondom
   klimaatadaptatie. Zo is het bij de locatiekeuze voor energieopwekking en
   energie-infrastructuur belangrijk aandacht te hebben voor risico’s van
   overstromingen en wateroverlast ter plaatse. Er liggen kansen in bijvoorbeeld
   functiebundeling door een combinatie van waterberging met een zonnepark.
64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Afhankelijke van de omstandigheden is meerwaarde voor natuur en
biodiversiteit te behalen op twee schaalniveaus.
1. Meerwaarde op systeemniveau. De ontwikkeling van zonneparken kan
   meerwaarde opleveren voor het functioneren van een ecologisch systeem. In
   samenwerking met de gebiedspartners moet verder worden onderzocht waar
   deze kansen liggen en hoe we hieraan vorm kunnen geven. Kansen waaraan
   kan worden gedacht, zijn:
   - ecologische verbindingen die met een goede inpassing worden ontwikkeld
       in samenhang met andere maatschappelijke doelen, zoals zonneparken,
       recreatieterreinen en infra.
   - tegengaan veenoxidatie. Zonneakkers, moerasontwikkeling, broekbossen
       (natte bossen) en recreatie kunnen mogelijk oplossingen bieden,
       al dan niet in combinatie met elkaar.
   - ontwikkeling humusrijke- en veenbodems. Door vernatting kan het proces
       van bodemvorming worden omgezet van een proces waarbij CO2 vrijkomt
       in een proces waar CO2 wordt vastgelegd in de bodem. Dit levert een
       klimaatvoordeel, maar ook een natuurvoordeel door een rijkere biodiversiteit.
   - buffergebieden. Functies die kunnen worden ontwikkeld in buffergebieden
       zijn zonneakkers, recreatiegebieden, natuurinclusieve landbouw, bos, natuur,
       verblijfsrecreatie of een combinatie hiervan.
   - hydrologisch herstel. Het creëren van andere functies in beekdalen ten
       behoeve van energie, natte landbouw en bosuitbreiding heeft positieve
       gevolgen op natuurgebieden.
   - bomen planten en bosaanleg. Bomen en bossen leggen CO2 vast. In de
       Concept Bossenstrategie staat dat er een heldere doelstelling op dit gebied
       zal komen. Bij de ontwikkeling van grotere bossen is het slim om ook
       te combineren met functies zoals recreatie, tegengaan veenoxidatie,
       ontwikkeling buffergebieden, landschappelijke inpassing zonneakkers en
       woningbouwlocaties.
2. Meerwaarde op projectplanniveau. Door een deel van het projectgebied
   ecologisch in te richten en te beheren, kan ook op het perceel meerwaarde
   worden gecreëerd voor biodiversiteit. Voorbeelden zijn watergangen met oevers,
   moerasjes en poelen, brede bermen en kleine bosperceeltjes.
                                                                                     Foto’s: Hans Dekker
In bijlage 11 is een toelichting op Natuuropgaven in Drenthe opgenomen in
samenhang met biodiversiteit en energiestrategie.
6.3 Ruimtelijke principes Klimaatakkoord
         in Drents perspectief
In het Klimaatakkoord zijn vier ruimtelijke principes benoemd, die de RES-regio
Drenthe als leidraad toepast:
- zuinig en zoveel mogelijk meervoudige ruimtegebruik;
- combineren van opgaven;
- vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar;
- aansluiten bij gebied-specifieke kenmerken.
In de RES-regio Drenthe zijn veel ervaringen en inzichten opgedaan met de
ruimtelijke inpassing van duurzame energie. De vraag is hoe dit zich verhoudt tot
deze ruimtelijke principes uit het Klimaatakkoord.
                                                                                                         65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                                  Aan de gemeenten en waterschappen in de RES-regio Drenthe en de provincie
                                                  is gevraagd te beschrijven en evalueren hoe tot nu toe is omgegaan met
                                                  het ruimtebeslag van hernieuwbare elektriciteitsopwekking, warmte en
                                                  benodigde opslag en infrastructuur. De beschrijvingen met evaluaties worden
                                                  in aanloop naar RES 1.0 benut om rode draden en goede voorbeelden eruit te
                                                  destilleren. Verder kunnen ze voeding geven aan dialogen.
                                                  De gemeente, provincie en waterschappen hebben een samenvatting
                                                  aangeleverd en/of een uitgebreide vragenlijst ingevuld. De samenvattingen
                                                  en ingevulde vragenlijsten zijn opgenomen in bijlage 12.
                                                  6.4 Eerste analyse ervaringen, inzichten,
                                                          gerealiseerde projecten
                                                  Een eerste analyse is gemaakt aan de hand van de in paragraaf 6.3
                                                  opgehaalde ervaringen en inzichten van de gemeenten, provincie
                                                  en waterschappen in de RES-regio Drenthe. Hierbij zijn gerealiseerde
                                                  parken en vastgestelde ruimtelijke plannen (bestemmingsplannen en
                                                  omgevingsvergunningen) meegenomen. Op de vraag hoe deze bevindingen
                                                  zich verhouden tot de ruimtelijke principes uit het Klimaatakkoord geven
                                                  we in deze paragraaf antwoord. Het gaat om een eerste aanzet en is dus
                                                  niet uitputtend. Richting RES 1.0 is het de bedoeling deze analyse verder te
                                                  verdiepen en verbreden.
                                                  6.4.1 Zuinig en meervoudig ruimtegebruik
                                                  Zuinig Ruimtegebruik: zoveel mogelijk zon op dak.
                                                  De Drentse overheden streven naar zo veel mogelijk zon op dak. Mede door
                                                  stimuleringsregelingen neemt de hoeveelheid zon op Drentse daken gestaag toe.
                                                  Met het huidige ruimtelijk instrumentarium kan daarop lastig worden gestuurd.
   Duizenden zonnepanelen op de daken van de
   opslagruimtes van Landgoed Scholtenszathe in
   Klazienaveen-Noord. Foto: Werkbureau Res-regio
   Drenthe
66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Meervoudig ruimtegebruik
Bij veel lopende initiatieven is nog sprake van enkelvoudig ruimtegebruik.        Dubbelfunctie
Dit betreft met name de ontwikkeling van zonneparken op landbouwgrond,            zonnepark
waarbij het landbouwkundig gebruik vervalt gedurende het gebruik                  TT Circuit Assen
als zonnepark. Voor diverse lopende plannen geldt wel een combinatie              Bij het TT Circuit in Assen is een
van meerdere functies. Hierbij valt te denken aan ontwikkelingen op               uniek zonnepark gecreëerd.
bedrijventerreinen, de luchthaven Groninger Airport Eelde, drijvende              De dubbelfunctie staat daarbij
zonnepanelen op zandwinplassen, zon op een voormalige vuilstort en                centraal: 14.000 motoren kunnen
parkeren onder zon op het TT-circuit. Ook wordt gewerkt aan een plan voor         worden geparkeerd onder 21.000
zon langs de A37 – Zonneroute A37. Op de locatie Pottendijk in de gemeente        zonnepanelen. De zonnepanelen
Emmen wordt ingezet op een combinatie van wind en zon.                            wekken zo’n 0,005 TWh stroom op
                                                                                  (het gebruik van 2.000 gezinnen).
Er zijn nog niet veel voorbeelden van meervoudig ruimtegebruik met de             De door het park opgewekte energie
functie natuur en de functie waterberging in de RES-regio Drenthe. Op andere      wordt gebruikt door bedrijven en
plekken in Nederland is al meer ervaring opgedaan. Richting RES 1.0 willen        bewoners in de omgeving van het
we op basis van deze ervaringen kijken naar de kansen in RES-regio Drenthe.       circuit.
6.4.2 Combineren van opgaven
Het combineren van opgaven vraagt om creativiteit en extra inzet van
de initiatiefnemer. Deze moet op zoek naar een optimale balans tussen
maximale elektriciteitsproductie en andere opgaven. De meeste plannen zijn
tot nu toe nog gericht op één doel: het behalen van een zo hoog mogelijke
elektriciteitsproductie per hectare. Dit wordt ook ingegeven en gestimuleerd
door de voorwaarden voor SDE-subsidie. Daarnaast leent niet iedere locatie
zich voor een combinatie met andere opgaven/doelen of belangen. Van
de SDE gaat tot op heden geen prikkel uit, die meervoudig ruimtegebruik
stimuleert. Naar de toekomst toe is dat wel gewenst.
Combinatie met doelen voor biodiversiteit/natuur
De bodembiodiversiteit onder de zonnepanelen en het effect van hekwerken
op de doorgang van wilde dieren zijn zorgpunten bij de ontwikkeling van
zonneparken in relatie tot biodiversiteit/natuur. In veel ruimtelijke plannen
voor de aanleg van zonneparken wordt ingezet op een meerwaarde voor
biodiversiteit. Bijvoorbeeld door stroken in te zaaien met een bloemrijk
mengsel, of door aanleg van groen in of rondom het park. In enkele gevallen
wordt een stap verder gegaan om bij te dragen aan biodiversiteit, zoals
bij Zonnepark Assen-Zuid. Daar wil men de authentieke verkaveling en
begroeiing zo veel mogelijk in tact te laten. Het doel is om de biodiversiteit in
stand te houden en waar mogelijk zelfs te versterken.
De gemeente Hoogeveen stelt randvoorwaarden aan zonneparken in het
landelijk gebied. Zonneparken dienen een blijvende landschappelijke
impuls aan het gebied te geven en mogen geen afbreuk doen aan aanwezige
waarden (natuur, landschap, cultuurhistorie).
De effecten van windenergie op natuurwaarden zijn in kaart gebracht in
de uitgevoerde milieueffectrapportages voor windpark Drentse Monden en
Oostermoer en voor windpark Pottendijk. Bij het opstellen van de ruimtelijke
plannen voor deze windparken is gebruik gemaakt van deze effectstudies.
                                                                                                                     67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                      Combinatie met wateropgave
                                      De ontwikkeling van hernieuwbare energie kan een meerwaarde
                                      opleveren voor wateropgaven. Hierbij valt te denken aan waterberging,
                                      water vasthouden, tegengaan veenoxidatie door middel van peilverhoging
                                      en waterkwaliteitsmaatregelen. In een enkel geval is gekeken naar de
                                      mogelijkheid om met een zonnepark veenoxidatie tegen te gaan door het
                                      grondwaterpeil ter plekke te verhogen. De ligging, omvang en tijdelijkheid
                                      van een zonnepark zijn echter beperkend voor de mogelijkheid om tot een
   Foto: Solarfields
                                      waterhuishoudkundige meerwaarde te komen. In de praktijk blijkt het lastig
   Zonnepark op                       om voor een relatief klein gebied een grondwaterpeilverhoging te realiseren.
   vloeivelden                        Meerwaarde voor wateropgaven zijn wel denkbaar als zonneparken
   Het bedrijf Avitec, met directeur  meeliften in een breder gebiedsproces, waar water, natuur, landbouw en
   en Drents ondernemer Ben           economische ontwikkelingen samenkomen.
   Timmermans, en Solarfield
   ontwikkelen in de gemeente Borger- Combinatie met landbouw
   Odoorn een zonnepark van 90        Veel boeren hebben op hun agrarische bedrijfsgebouwen zonnepanelen
   hectare met zo’n 300.000 panelen.  geïnstalleerd. Voor de RES-opgave is het gewenst dat deze groei van zon
   Het opgesteld vermogen is 0,1 TWh  op dak zich voortzet. Belemmeringen hiervoor, in het bijzonder het gebrek
   wat vergelijkbaar is met stroom    aan aansluitcapaciteit op het elektriciteitsnet, moeten adequaat worden
   op jaarbasis voor ongeveer 30.000  weggenomen of opgelost.
   woningen.
                                      Voor zonneparken vraagt een combinatie met landbouw om technische
   Op 12 maart van dit jaar ging de   aanpassingen, waarbij concessies moeten worden gedaan aan de dichtheid
   eerste schop in de grond. Het      van het aantal percelen en daarmee de energieopbrengst. In het buiten-
   plan omvat de aanleg van een       land zijn er voorbeelden van zonneparken die worden gecombineerd met
   zonnepark op de vloeivelden van    beweiding, akkerbouw en fruitteelt. Ook zijn er ontwikkelingen met mobiele
   de aardappelzetmeelfabriek AVEBE   installaties die in afwisseling met strokenteelt kunnen worden ingezet. Bij
   voor de afvoer van proceswater en  enkele plannen voor zonneparken is meerwaarde voor landbouw gezocht in
   -grond van het bedrijf.            begrazing met schapen als beheermaatregel.
   Het zonnepark is ingepast in       Een aandachtspunt met betrekking tot de landbouwfunctie vormt de
   het landschap. AVEBE kan           zorg voor de bodemkwaliteit. Veel zonneparken hebben een tijdelijke
   via de zonnepanelen worden         vergunning met behoud van de landbouwbestemming. De bodemkwaliteit bij
   voorzien in een deel van de        zonneparken vraagt om nader onderzoek, met name als de locatie uiteindelijk
   eigen energiebehoefte. De heer     weer een landbouwbestemming krijgt. Een zonnepark kan de bodemkwaliteit
   Timmermans organiseerde meerdere   negatief beïnvloeden. Onder meer Wageningen University and Research
   informatiebijeenkomsten om         (WUR) doet onderzoek naar deze en effecten en mogelijke oplossingen.
   met omwonenden, betrokken
   partners en overheden alle         Combinatie met recreatie
   plannen te bespreken. Bij de       Er zijn mogelijkheden om een zonnepark te combineren met de aanleg van
   bestemmingsplanprocedure diende    nieuwe recreatieve routes of herstel van historische routes. Ook biedt een
   niemand bezwaar in.                energiepark mogelijkheden voor educatieve doeleinden. Bij Zonnepark
                                      Assen-Zuid is gekeken naar de mogelijkheden voor recreatie of het
                                      verbeteren van de toegankelijkheid van een gebied. Educatieve elementen
                                      zijn toe te voegen door bijvoorbeeld informatieborden. Ook wordt gedacht
                                      aan een pluk/fruittuin en een uitkijkpunt.
68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Combinatie met infrastructuur
Via de Zonneroute A37 wordt, ook vanuit nationaal perspectief, belangrijke
ervaring opgedaan met het combineren van zon met hoofdverkeersinfra-
structuur. Er is een ontwerp gemaakt met 3D-visualisaties. Ontwerp en
visualisaties zijn voorgelegd aan omwonenden en andere geïnteresseerden.
In sommige situaties zien omwonenden hier ook kans om verkeerslawaai
te verminderen door de zonopgave op een slimme manier in te zetten tegen
verkeerslawaai.
6.4.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
In de huidige situatie is de capaciteit van het bestaande elektriciteitsnetwerk
bepalend voor de ontwikkeling van hernieuwbare elektriciteit.
Ontwikkelingen die los van het netwerk kunnen plaatsvinden en gekoppeld
kunnen worden aan direct gebruik, zijn interessant voor de RES-regio
Drenthe. Ook ontwikkelingen die het opslaan van hernieuwbare energie
mogelijk maken, bijvoorbeeld in de vorm van waterstof, bieden perspectief.
Op verschillende plekken in de RES-regio Drenthe wordt gekeken hoe
fossiele infrastructuur kan worden ingezet ten behoeve van hernieuwbare
energie-infrastructuur (GZI Next in Emmen en mogelijke ontwikkelingen
in Assen Zuid). Ook de inzet van gaswinningslocaties (NAM-locaties) en
het gebruik van de bestaande gasinfrastructuur wordt onderzocht. Verder
wordt nagedacht over het ontwikkelen van energiehubs, waar de opwek van
biogas, waterstof, wind- en zonne-energie samenkomt. Met het project Sereh
wordt ingezet op de benutting van hernieuwbare energie die vlak over de
grens in Duitsland wordt geproduceerd.
Naast de koppeling aan direct gebruik zijn ook systemen in ontwikkeling
die het lokaal verdelen van lokaal geproduceerde energie mogelijk maken
via een eigen lokaal beheerd netwerk. Dergelijke integrale systemen maken
het mogelijk om elektriciteitsproductie te koppelen aan lokaal gebruik voor
bedrijven of het laden van elektrische voertuigen, netbalancering van het
openbare net of voor de omzetting naar of opslag van warmte.
In de ruimtelijke plannen is tot dusver weinig aandacht voor de gevolgen
van infrastructuur, netinpassing en systeemintegratie.
6.4.4 Aansluiten bij gebied-specifieke kenmerken
Wind en zon hebben effect op de beleving van het Drentse landschap. Vooral
als in een gebied meerdere parken ontstaan. Het is daarom van belang
dat parken met zorg worden ingepast. Aan landschappelijke inpassing en
cultuurhistorische onderbouwing kan meer aandacht worden besteed. Dit
geldt ook voor samenhang met andere ontwikkelingen in de omgeving.
Door ook het landschap bij het ontwerp te betrekken, kan men tot een plan
komen dat beter past bij het omliggende landschap en cultuurhistorische
omgevingselementen. Aan het landschap wordt in dat opzicht ook meer
betekenis gegeven door energieopgaven te verbinden met doelstellingen
voor verbetering van de leefomgeving. Dat sluit aan op de Omgevingswet die
een versterking van de omgevingskwaliteit nastreeft.
                                                                                69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>   In de RES-regio Drenthe kunnen we energieopgaven combineren met andere
   opgaven om bestaande landschapstypen als systeem herkenbaar te houden
   en verschillen tussen landschapstypen te accentueren. Energie zetten we
   dan in als landschapsvormend element. Wat opvalt, is dat coöperaties en/
   of dorpsinitiatieven vaak een betere onderbouwing voor landschap en
   cultuurhistorie maken en vaker een beeldkwaliteitsplan ontwikkelen, dan
   commerciële initiatiefnemers.
   De tijdelijkheid van een zonnepark is in relatie tot landschap en
   cultuurhistorie een belangrijk aspect. Cultuurhistorische, ruimtelijke
   structuren zoals sloten, zandpaden en houtwallen/bomenrijen blijven vaak
   niet intact. Bij veel plannen worden sloten en greppels geslecht en grond
   geëgaliseerd. Dit zijn permanente ingrepen ten behoeve van een tijdelijke
   bestemming die permanente schade kunnen veroorzaken. Een goed besef
   van waarden die bij ingrepen verloren gaan, moet meer aandacht krijgen
   en bij het ontwerpproces worden betrokken. Tegelijkertijd kan dan ook
   zorgvuldig(er) met het archeologische belang worden omgegaan. Het aantal
   bodemingrepen bij zon- en windparken en de aanwezige archeologische
   waarden en verwachtingen kan archeologisch onderzoek noodzakelijk
   maken. Het is daarom van belang een goed inzicht te krijgen in de
   bodemverstoring die gepaard gaat met de aanleg van wind- en zon.
   6.4.5 Aandachtspunten
   Om als overheid een goede en volwaardige gesprekspartner te kunnen
   zijn voor initiatiefnemers is het van belang om over voldoende kennis te
   beschikken. Kennis over de impact van zon- en wind op de ruimtelijke- en
   de leefomgevingskwaliteit ontwikkelt zich steeds verder en leidt tot nieuwe
   inzichten. Het is van belang deze kennis en inzichten met elkaar te delen.
   Bijvoorbeeld hoe opgaven in het landschap ingepast kunnen worden, of hoe
   men het landschap zelf zou kunnen aanpassen.
   Naast de ruimteclaim die de energietransitie met zich meebrengt, vragen
   klimaatverandering, natuurontwikkeling, verstedelijking en wellicht ook
   de verduurzaming van landbouw om ruimte. Momenteel ontbreekt het
   beeld hoe de verschillende opgaven in de RES-regio Drenthe met elkaar
   samenhangen, waar concurrentie om ruimte gaat ontstaan en hoe we
   opgaven het beste met elkaar kunnen combineren.
   Er is met het oog op de ruimtelijke doorwerking een leemte in kennis in
   de beoordeling van financiële haalbaarheid van initiatieven, de eventuele
   gevolgen van aanvullende voorwaarden voor de haalbaarheid van een
   business case en verzekeringskwesties.
   Tot slot verdienen de ruimtelijke gevolgen (of wisselwerkingen) met
   de warmtetransitie nog nadere aandacht. Dit geldt ook voor mobiliteit,
   waaronder inrichting van parkeerplaatsen, benutting van restruimtes
   rondom infrastructuur en tracéreserveringen.
70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>6.5 Doorkijk naar RES 1.0 en verder
We hebben nog veel vragen te beantwoorden en pakken dit op richting RES
1.0 en verder.
- Is het nog verstandig om ruimte exclusief toe te (blijven) bedelen aan
   bijvoorbeeld energieopwekking?
- Moeten we meervoudig ruimtegebruik gaan faciliteren of verplicht
   stellen, en hoe doen we dat dan?
- Welke leidende principes moeten we daarbij verder hanteren?
- Hoe verhouden ruimtelijke voorwaarden zich tot
   investeringsvoorwaarden vanuit de markt of de omgeving?
- Wanneer is de energieopgave leidend of volgend als het gaat om optimaal
   ruimtegebruik?
In de RES 1.0 maken we gezamenlijke afspraken over de ruimtelijke
kwaliteit van de energietransitie in de RES-regio Drenthe. Lokale ervaringen
met en inzichten in ruimtelijke inbedding van energieopgaven zetten we
om naar regionaal gedeelde inzichten en uitgangspunten. Nieuwe projecten
kunnen op die manier voortbouwen op ervaringen en inzichten die elders of
eerder zijn opgedaan.
Met de wijze waarop dat gebeurt, moet nog ervaring worden opgedaan. Het
doel is om enerzijds de regionale kwaliteit die we realiseren meer te laten
zijn dan de som der delen en anderzijds elkaar ook voldoende ruimte te
blijven geven voor een eigen lokale invulling. We willen binnen de RES-regio
ook projecten of experimenten uitvoeren die nuttige ervaringen en inzichten
opleveren voor toekomstige ambities vanuit de RES-regio Drenthe. Op basis
van opgedane kennis en ervaring kan vervolgens meer routinematig of
gezamenlijk te werk worden gegaan. We zetten best practices dus om in
common practices.
Zoals gezegd in de inleiding van dit hoofdstuk zijn de vier ruimtelijke
principes van het Klimaatakkoord een belangrijke leidraad. Aanvullend
plaatsen we optimaal ruimtegebruik in een bredere context. Hierbij denken
we onder meer aan stikstof, biodiversiteit en maatschappelijke cohesie.
De energieopgave valt samen met in ieder geval vier transities die goed te
combineren zijn en elkaar raken:
- de lineaire economie moet transformeren naar een circulaire economie,
   waarin grondstoffen zo goed mogelijk worden gebruikt en hergebruikt;
- de transitie richting een klimaat robuuste openbare ruimte;
- met de RES en Transitievisie Warmte worden stappen gezet richting een
   transitie van het energiesysteem;
- het verduurzamen van de landbouw en voedselproductie.
Aan deze transities wordt tegelijkertijd gewerkt richting 2050 en het is niet
mogelijk om de transities los van elkaar te zien.
                                                                              71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>   Sturen op samenwerking bij ruimtelijke plannen
   In de RES-regio Drenthe zitten gemeente, provincie en andere direct
   belanghebbenden zo vroeg mogelijk met de initiatiefnemer om tafel – voor
   zover dat initiatief voldoende aansluit op de ambities. De netbeheerders zijn
   hierbij vaak relevante partners. Door vroegtijdige afstemming kan men tot
   een ruimtelijk plan komen dat zo goed mogelijk aansluit bij verschillende
   ambities, doelen en belangen. Tevens brengen de partijen hun kennis
   en ontwerpkracht vroegtijdig in. In de RES 1.0 willen we het belang van
   vroegtijdig overleg nog meer aandacht geven. We willen met de RES 1.0
   werken aan kennisopbouw, kennisoverdracht en inspiratie. Bijvoorbeeld
   door een digitale plek in te richten waar inspirerende voorbeelden en ideeën
   voor meervoudige ruimtegebruik, functiecombinatie en landschappelijke
   inpassing en kennis over lokaal eigendom en financiële aspecten worden
   gedeeld.
   Sturen op ruimtelijke kwaliteit
   We streven met de RES 1.0 naar:
   - kwalitatief goede landschappelijke inpassing;
   - overeenstemming over locaties waar wind en/of zon niet, of juist wel
       gewenst zijn;
   - voorwaarden voor het clusteren van zon en wind;
   - zo veel mogelijk zon op dak. We werken uit hoe we vastgoedeigenaren
       daartoe gaan stimuleren. We onderzoeken of en hoe nieuw beschikbare
       netcapaciteit zo veel mogelijk kan worden ingezet voor zon op dak;
   - het bevorderen van meervoudig gebruik, het combineren van opgaven.
       Als geen of onvoldoende meerwaarde kan worden gerealiseerd,
       overwegen we in te zetten op compensatie door het realiseren van
       meerwaarde voor ruimtelijke kwaliteit elders in de RES-regio Drenthe;
   - de ontwikkeling van een kansenkaart. Deze kaart maakt zichtbaar
       op welke locaties in de RES-regio Drenthe mogelijkheden zijn om
       de energieopgave te combineren met woningbouw, bedrijvigheid,
       natuurontwikkeling, wateropgaven, tegengaan veenoxidatie en herstel
       van cultuurhistorische of landschappelijke elementen;
   - afspraken hoe we omgaan met zonneparken die niet meer worden
       gebruikt;
   - vastgelegde afspraken over de kwaliteit van een locatie en wat dat
       betekent dat voor de inrichting en het beheer van het park;
   - het direct aan elkaar koppelen van energiebronnen en energievragers
       zonder tussenkomst van het elektriciteitsnet;
   - afstemming met de RES-regio’s Groningen, Friesland en West-Overijssel.
   Wisselwerking sociaaleconomische opgaven
   Het faciliteren van de energietransitie kan bestaande sociale- en
   inkomensverschillen in een gebied doen toenemen. Indien dit het geval
   is, kan dit strijdig zijn met het effect dat overheden beogen met het
   ondersteunings- en stimuleringsbeleid. Zo worden in het kader van
   de Regiodeal Zuid en Zuidoost Drenthe, de WMO of de Sociale Agenda
   verschillen met de rest van Nederland op sociaaleconomisch gebied
   verkleind.
72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>7. Energie-infrastructuur
7.1     Inleiding
In dit hoofdstuk zijn de conclusies en aanbevelingen weergegeven van de
doorrekening van de energienetten door Enexis en RENDO. In bijlage 14 is de
doorrekeningsrapportage opgenomen.
7.2 Beschrijving situatie
De RES-regio Drenthe heeft het RES-bod met Enexis, RENDO en Tennet
gedeeld. Enexis rekende in afstemming met RENDO de scenario’s voor
grootschalige opwek door. Vervolgens is de netimpact hiervan bepaald.
Hierbij is specifiek gekeken naar de impact op de Hoog Spanning- en Midden
Spanning-stations (HS/MS-stations). In de doorrekening is uitgegaan
van 10 scenario’s met betrekking tot elektriciteitsproductie door wind en
grootschalig zon (opgenomen in bijlage 14). De getoonde uitkomst is scenario 1.
 Dit scenario gaat uit van de ongunstigste situatie voor het netwerk, waarbij
de elektriciteitsproductie volledig door zonne-energie plaatsvindt.
7.3 Conclusies
Enexis en RENDO zien in de energienetten duidelijk meer opgesteld
vermogen dan de RES-regio Drenthe in basisjaar 2019 opgaf. Het vermogen
dat de RES-regio Drenthe opgeeft voor het zichtjaar 2025, komt overeen met
wat volgens Enexis nu al in bedrijf is of waarvoor opdracht tot aansluiting is
gegeven. De RES-ambitie voor 2025 is vergelijkbaar met de huidige plannen
van marktpartijen. Dit heeft tot gevolg dat de knelpunten in capaciteit voor
het realiseren van de RES-ambitie zich later voordoen dan voor de realisatie
van de bij Enexis bekende plannen van de marktpartijen. Het expliciet
formuleren en vastleggen van de RES-ambitie verlicht dus de druk op de
netcapaciteit en vermindert de schaarste. Het bovengenoemde verschil in
opgesteld vermogen is verder te verklaren door projecten van marktpartijen,
waarvoor nog geen omgevingsvergunningen zijn verleend, maar wel offerte
is gedaan voor netwerkcapaciteit, de invoer van vermogens van kleine
installaties (zon < 15 kW en opwekkers zoals warmtekrachtkoppeling) en
regio-overschrijdende effecten op het netwerk.
In alle aangeleverde scenario’s zien Enexis en RENDO bij diverse stations
vóór 2030 knelpunten ontstaan. Om deze knelpunten op te lossen, dienen
tien Hoog Spanning- en Midden Spanningstations (HS/MS-stations) te
worden uitgebreid en dienen er vijf nieuwe stations bij te komen. Hierbij
moet rekening worden gehouden met:
- individuele doorlooptijden van 6 tot 8 jaar voor nieuwe HS/MS-stations en
   4 tot 6 jaar voor uitbreidingen van bestaande stations;
- een benodigde ruimte van 7.5 tot 20 hectare voor de realisatie van vijf
   nieuwe HS/MS-stations. Daarnaast is ruimte nodig om bestaande HS/
   MS-stations uit te breiden;
                                                                                73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>   - maatschappelijke kosten tussen de 205 en 221 miljoen euro voor de
     aangeleverde scenario’s. Dit bedrag is exclusief de kosten die TenneT
     maakt;
   - een doorrekening die is gebaseerd op inzichten bij de netbeheerders
     vanuit concrete opdrachten uit de markt (zoals projecten zon <
     15 kW en andere vermogen opwekkers) en offertes met een hoog
     slagingspercentage en/of van projecten die zijn gerealiseerd;
   - de RES-ambitie voor 2025 (pijplijn) die de ambities voor wind en
     grootschalige opwek van zonne-energie (>15kW) omvat, en is gebaseerd
     op (te verwachten) realisatie met SDE-subsidie (RVO gepubliceerd),
     ongeacht aansluiting in verband met netcapaciteit. Dit is in de
     RES-ambitie in het jaar 2025 weergegeven, waardoor een schijnbaar
     verschil ontstaat tussen de RES-opgaven versus de huidige situatie bij de
     netbeheerders.
   7.4 Aanbevelingen
   Op basis van de doorrekening komen Enexis en RENDO met de volgende
   aanbevelingen:
   - Het verschil in huidig opgesteld vermogen en veronderstelde vermogens
     in de Concept RES wijst erop dat marktpartijen aanmerkelijk meer
     plannen voor duurzame energieproductie hebben dan de RES-partners
     voorzien. In de Concept RES is het door de RES-regio Drenthe ingevulde
     vermogen in 2030 geïnterpreteerd als een totaal opgesteld vermogen.
     Aangenomen wordt dat de RES-ambitie leidend is voor het bestemmen en
     vergunnen van duurzame energieprojecten.
   - Bovenstaand punt leidt ook tot de conclusie dat de netbeheerders hun
     investeringen beter niet op ontwikkelingen in de markt kunnen baseren.
     Het feit dat de initiatieven van marktpartijen verschillen van de ambitie
     van de RES-regio Drenthe, kan leiden tot overbodige investeringen als
     marktaanvragen niet worden vergund op grond van de RES-ambities. Er
     zijn verschillende plannen om binnen de regio een aantal nieuwe HS/
     MS-stations te plaatsen. Er vinden momenteel gesprekken plaats over
     mogelijke oplossingen. Als hierover overeenstemming is bereikt, kan
     het nog zeker 6 tot 8 jaar duren voordat een eventueel nieuw station is
     gerealiseerd. Daarom wordt aanbevolen voor de langere termijn rekening
     te houden met de locatie en capaciteit van het eventuele nieuwe station.
     Hierbij dient ook rekening te worden gehouden met het ruimtebeslag,
     zowel bovengronds als ondergronds. Het dringende advies van Enexis
     en RENDO aan de overheden is om het bestemmen en vergunnen van
     initiatieven voor duurzame energieproductie gelijk op te laten lopen met
     de realisatie van de daarvoor benodigde infrastructuur.
   - Het is belangrijk de plannen in de RES-regio goed af te stemmen qua
     timing en locatie. Het kiezen van een andere locatie voor grootschalige
     opwek kan een groot verschil maken wat betreft de impact op het net
     en de investeringsbehoefte per station. Hierbij dienen mogelijkheden
     te worden goed bekeken om (toekomstige) projecten te clusteren of
     eventueel te koppelen aan een ander aansluitpunt.
74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>- Naar verwachting zal naast het spanningsniveau van HS/MS-stations,
   de ambitie van de RES-regio Drenthe ook impact hebben op de lagere
   spanningsniveaunetten (MS/LS) en is ruimtelijke inpassing nodig voor de
   noodzakelijke uitbreidingen.
- Aanbeveling is om de ontstane verschillen in de Concept RES samen met
   de netbeheerders nader uit te werken in de RES 1.0.
In bijlage 14 in de paragraaf Aanbevelingen staan aanvullende, algemene
aandachtspunten. Deze zijn niet specifiek voor de RES-regio Drenthe, maar
moeten zeker ook in acht worden genomen.
7.5 Doorrekening TenneT
De regionale netbeheerders Enexis en RENDO hebben de diverse scenario’s
van de Concept RES Regio Drenthe doorgerekend. TenneT moet deze
doorrekening nog voortzetten om na te gaan wat de eventuele consequenties
zijn voor het hoogspanningsnet. Deze doorrekening door TenneT kan pas
starten ná de doorrekening door de regionale netbeheerders. In de planning
van de RES betekent dit dat de doorrekening op weg naar RES 1.0 zal
plaatsvinden.
                                                                           75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>   BIJLAGEN
   Bijlage 1      Samenstelling van verschillende gremia RES-regio Drenthe
   Bijlage 2      Overzicht participatieactiviteiten gemeenten RES-regio Drenthe
   Bijlage 3		Energieproductie (TWh) per gemeente met onderverdeling naar pijplijn en aanvullende ambitie
   Bijlage 4 Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
   Bijlage 5      Inzichten en cijfers die de NP RES hanteert voor zon op dak
   Bijlage 6      Locaties voor zon- en windprojecten in de pijplijn
   Bijlage 7      Tabel met meer informatie over zon- en windprojecten in de pijplijn
   Bijlage 8      Beschrijving voor welke woningen welk temperatuurniveau mogelijk is
   Bijlage 9      Nadere toelichting verschillende bronnen
   Bijlage 10 Kaarten waarop de potentie van de verschillende bonnen is weergegeven
   Bijlage 11 Toelichting op Natuuropgaven in Drenthe en samenhang met biodiversiteit en energiestrategie
   Bijlage 12		Samenvattingen inzichten en ervaringen op het gebied van ruimte en energiestrategie
   Bijlage 13 Antwoorden vragenlijsten optimaal ruimtegebruik
   Bijlage 14 Doorrekening Concept RES
   Drentse heide. Bron: beeldbank provincie Drenthe
76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>   Bijlage 1: Samenstelling van verschillende gremia RES-regio Drenthe
                                        Drentse Energie Tafel (DET)
voorzitter      onafhankelijke voorzitter         notulist        Medewerker werkbureau
DET lid 1       gemeente Aa en Hunze              DET lid 17      waterschap Noorderzijlvest
DET lid 2       gemeente Assen                    DET lid 18      waterschap Vechtstromen
DET lid 3       gemeente Borger Odoorn            DET lid 19      waterschap WDO Delta
DET lid 4       gemeente Coevorden                DET lid 20      Natuur en Milieu Federatie Drenthe
DET lid 5       gemeente De Wolden                DET lid 21      LTO Noord
DET lid 6       gemeente Emmen                    DET lid 22      LTO Noord
DET lid 7       gemeente Hoogeveen                DET lid 23      VNO-NCW MKB Drenthe
DET lid 8       gemeente Meppel                   DET lid 24      Drentse Kei
DET lid 9       gemeente Midden Drenthe           DET lid 25      Woningstichting De Volmacht
DET lid 10      gemeente Noordenveld              DET lid 26      Enexis
DET lid 11      gemeente Tynaarlo                 DET lid 27      RENDO
DET lid 12      gemeente Westerveld               DET lid 28      Tennet
DET lid 13      VDG                               DET lid 29      Gasunie
DET lid 14      Kring gemeentesecretarissen       DET lid 30      KEK (Young RES)
DET lid 15      provincie Drenthe                 DET lid 31      procesregisseur
DET lid 16      waterschap Hunze en Aa's
                      Regiegroep DET
voorzitter      onafhankelijke voorzitter
notulist        Medewerker werkbureau
RG lid 1        gemeente Emmen
RG lid 2        gemeente Meppel
RG lid 3        gemeente Tynaarlo
RG lid 4        Kring gemeentesecretarissen
RG lid 5        VDG
RG lid 6        provincie Drenthe
RG lid 7        waterschap Hunze en Aa’s
RG lid 8        procesregisseur
                                                   Werkbureau
PR            programmamanager werkbureau                     WB lid 6        VDG
WB lid 1      programmasecretaris werkbureau                  WB lid 7        provincie Drenthe
WB lid 2      ondersteuner werkbureau                         WB lid 8        gemeente Emmen
WB lid 3      communicatieadviseur Werkbureau                 WB lid 9        gemeente Tynaarlo
WB lid 4      medewerker Werkbureau                           WB lid 10       gemeente Hoogeveen
WB lid 5      medewerker Werkbureau                           WB lid 11       NP RES
                    Werkgroep Communicatie/participatie
PL        gemeente Tynaarlo     wgl 6       waterschap Noorderzijlvest
wgl 1     gemeente Assen        wgl 7       Drentse Kei
wgl 2     gemeente Emmen        wgl 8       NMF Drenthe
wgl 3     gemeente Hoogeveen wgl 9          Provincie Drenthe
wgl 4     gemeente Meppel       wgl 10      Provincie Drenthe
                                            communicatieadviseur
wgl 5     gemeente Tynaarlo     wgl 11      Werkbureau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>                          Werkgroep Elektriciteit                              Werkgroep Warmte
PL       provincie Drenthe       wgl 7   TenneT                        PL         gemeente Hoogeveen
wgl 1    gemeente Emmen          wgl 8   TenneT                        wgl 1      gemeente Assen
wgl 2    gemeente Meppel         wgl 9   Waterschap Hunze en Aa's      wgl 2      gemeente Emmen
wgl 3    gemeente Westerveld     wgl 10 Enexis                         wgl 3      gemeente Meppel
wgl 4    gemeente de Wolden      wgl 11 Enexis                         wgl 4      Rendo/N-tra
                                                                                  waterschap Hunze en
wgl 5    provincie Drenthe       wgl 12 Medewerker werkbureau          wgl 5      Aa's
wgl 6    Rendo-N-tra                                                   wgl 6      provincie Drenthe
                                                                       wgl 7      Medewerker werkbureau
                           Werkgroep Ruimte                            wgl 8      Enexis
PL       gemeente Emmen          wgl 7   provincie Drenthe             wgl 9      Enexis
wgl 1    gemeente Aa en Hunze    wgl 8   provincie Drenthe             wgl 10     Enpuls
wgl 2    gemeente Assen          wgl 9   Enexis
         gemeente Borger-        wgl
wgl 3    Odoorn                  10      Medewerker werkbureau
                                 wgl
wgl 4    gemeente Coevorden      11      Medewerker werkbureau
                                 wgl
wgl 5    gemeente Meppel         12      NMF Drenthe
wgl 6    gemeente Tynaarlo
                                              Werktafel RES Drenthe
voorzitter werkbureau                   notulist  werkbureau
WT lid 1    gemeente Aa en Hunze        WT lid 15 gemeente Noordenveld  WT lid 29  Waterschap Hunze en Aa's
WT lid 2    gemeente Assen              WT lid 16 gemeente Noordenveld  WT lid 30  Waterschap Noorderzijlvest
WT lid 3    gemeente Borger-Odoorn      WT lid 17 gemeente Tynaarlo     WT lid 31  Waterschap Vechtstromen
WT lid 4    gemeente Borger-Odoorn      WT lid 18 gemeente Westerveld   WT lid 32  WDO Delta
WT lid 5    gemeente Borger-Odoorn      WT lid 19 gemeente Westerveld   WT lid 33  Drentse KEI
WT lid 6    gemeente Coevorden          WT lid 20 LTO-Noord             WT lid 34  Projectleider werkbureau
WT lid 7    gemeente Hoogeveen          WT lid 21 NMF Drenthe           WT lid 35  Projectleider werkbureau
WT lid 8    gemeente de Wolden          WT lid 22 NP RES                WT lid 36  Projectleider werkbureau
WT lid 9    gemeente de Wolden          WT lid 23 N-tra                 WT lid 37  Projectleider werkbureau
WT lid 10   gemeente Emmen              WT lid 24 provincie Drenthe     WT lid 38  Communicatie werkbureau
WT lid 11   gemeente Emmen              WT lid 25 TenneT                WT lid 39  Pr.-secretaris werkbureau
WT lid 12   gemeente Meppel             WT lid 26 TenneT                WT lid 40  Medewerker werkbureau
WT lid 13   gemeente Midden Drenthe     WT lid 27 VDG                   WT lid 41  Ondersteuner werkbureau
WT lid 14   gemeente Midden Drenthe     WT lid 28 VNO NCW MKB Noord
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre> Bijlage 2: Overzicht participatieactiviteiten gemeenten RES-regio Drenthe
 Stand van zaken 26 februari 2020
  Gemeente Aa en Hunze
  Energiedoelstelling      Beleidsdocument                Participatieve         Uitgangspunten / Actiepunten
                                                          totstandkoming
                                                          beleid
  De gemeente heeft        Herijking Strategische         Drie                   Besturen vanuit co-creatie. Gericht
  zich tot doel gesteld    Toekomstvisie 2015-2025        bewonersavonden.       op maatschappelijk draagvlak en
  om de CO2 uitstoot       (2016).                        Raadpleging            partners (participatie en
  in 2025 terug te                                        burgerpanel (529       uitvoeringskracht). Ruimte voor
  brengen tot 50% van                                     inwoners).             eigen initiatief betekent dat dorpen,
  de uitstoot in 2010                                     Bijeenkomst met de     gebieden en gemeenschappen zich
  (van 114 > 57 kton).                                    schooljeugd. Slot      ieder op een eigen wijze
                                                          manifestatie.          ontwikkelen. Pilot Jouw idee, samen
  Energieneutraal in                                                             uitvoeren krijgt een vervolg.
  2040 (Drentse            Actualisatie duurzaamheids-                           De productie van zonne-energie in
  energiedeal, 2016).      visie “Buitengewoon                                   de gemeente verder stimuleren en
                           Duurzaam” (2017)                                      faciliteren. Mogelijkerwijs door een
                                                                                 lokaal consortium van bedrijven of
                                                                                 een nog op te richten lokale
                                                                                 energiecoöperatie.
                                                                                 Investeren in energiebesparende
                                                                                 maatregelen en in de productie van
                                                                                 duurzame energie willen we
                                                                                 stimuleren via een leenfaciliteit in de
                                                                                 vorm van een revolverend fonds.
                                                                                 Met het ‘inverdienen’ kunnen
                                                                                 collectieve voorzieningen in dorpen
                                                                                 worden ondersteund.
                           Beleidskader Zonne-energie     Workshop waarbij 7     Voor alle initiatieven geldt dat het
                           (concept 2019).                dorpsverenigingen      landschap in de omgeving leidend is.
                                                          aanwezig waren.        Het beleidskader is een goed
                                                          Bevindingen            voorbeeld van de manier waarop de
                                                          verwerkt in            gemeente draagvlak, eigenaarschap
                                                          beleidskader.          en eigendom ingevuld wil zien.
                                                                                 Initiatiefnemers moeten draagvlak
                                                                                 en participatie ook daadwerkelijk
                                                                                 aantonen (in een processtuk). In het
                                                                                 document is er een specifieke
                                                                                 paragraaf aan gewijd (zie onder deze
                                                                                 tabel).
                           Diverse gebiedsgerichte
                           documenten
                           (Structuurvisies, BIO’s e.d.)
                           m.b.t. Nationaal Park e.o.
                           NNN
  Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
  Niet specifiek ‘uitgevraagd’, maar de Rijkscoördinatieregeling en de aanstaande plaatsing van 16 windturbines heeft
  veel kapot gemaakt in onze gemeente. Tegen de wil van gemeente en vele bewoners is een enorm beslag gelegd op
  ruimte en is de woon- en leefomgeving van velen aangetast. Het gevoel dat er over onze hoofden is beslist heeft –
Pagina 1 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>  zacht gezegd – geen goed gedaan voor de acceptatie van de energietransitie en mogelijk draagvlak onder
  toekomstige projecten.
  Los van dit ‘winddossier’ zal er ongetwijfeld in vele delen van de gemeenten en onder vele lagen in de maatschappij
  ook wél draagvlak bestaan om op velerlei manieren duurzame energie op te wekken.
  Visie                     Bestaande                       Middelen
                            overlegstructuren/
                            samenwerkingen
  De gemeente               Lokaal:                         § Aa en Hunze panel
  stimuleert en             § 24 organisaties van           § Pilot Jouw idee, samen uitvoeren
  faciliteert                   dorpsbelangen               § Procesdocument ‘Draagvlak en Participatie’
  ondernemerschap.          § Ondernemersvereniging § Leefbaarheidsfonds
  Initiatieven worden           en en -platform,
  beoordeeld op hun             waaronder Toeplah
  maatschappelijke          § OmgevingsAdviesRaad
  meerwaarde en de              windpark Oostermoer
  bijdrage aan de           § Nationaal Park
  omgevingskwaliteit.           Drentsche Aa, de Hunze
                                e.a. gebieden
  Primair inzetten op
  het vergroten van         Boven lokaal
  acceptatie en             § Vereniging Brede
  dekking                       Overleggroep Kleine
  zonnepanelen op               Dorpen (BOKD)
  dak. Bij zonnevelden § Drentse KEI
  vooral inzetten op        § LTO Noord-Nederland
  initiatieven vanuit       § VNO-NCW Noord
  dorpen en gebieden        § Drentse Natuur en
  zélf.                         Milieufederatie Drenthe
                                (NMF)
                            § Staatsbosbeheer
                            § Stichting Drents
                                Landschap
                            § Recron
                            § Enexis
  Participatie door eigendom
  Wind (opgave Rijk)        Er komt een gebiedsfonds vanuit ontwikkelaars waaraan provincie en gemeente bijdragen,
                            waarmee bewoners ‘participeren’ (financieel) in het park en mee kunnen denken over wat
                            ze met elkaar met dat geld doen
  Overig                    Zie voor een uitgebreide toelichting de paragraaf “Draagvlak en participatie” van het
                            beleidskader zonne-energie (onder deze tabel)
  Draagvlak en participatie
  Om naast de lasten ook de voordelen – lusten – in eigen hand te houden hecht de gemeente veel waarde aan de
  balans tussen lokale opwekking van duurzame energie en de lokale behoefte. Een goed proces laat zich sturen door
  een omgevingsgerichte aanpak op maat. De gemeente hanteert daarom de volgende uitgangspunten om een goede
  balans tussen lusten en lasten te creëren:
  - Bij initiatieven vanuit de dorpen en buurtschappen is doorgaans al sprake van lokaal draagvlak vanuit de
        omgeving. De initiatiefnemers zullen moeten aantonen dat de baten werkelijk terugvloeien in de gemeenschap.
        Directe omwonenden en dorpsbelangen zullen daarom bij de afwegingen betrokken moeten zijn.
  - Bij initiatieven die niet vanuit de dorpen of buurtschappen komen moet de initiatiefnemer een actieve houding
        aannemen richting de omwonenden en een dialoog met hen organiseren. Omwonenden en dorpsbelangen
        dienen zo vroeg mogelijk in het proces bij keuzes ten aanzien van inpassing, schaal, en de wijze waarop de baten
        terugvloeien in de gemeenschap etc. te worden betrokken.
Pagina 2 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>   -    Ook voor initiatieven op verblijfsrecreatieve terreinen geldt dat een vereniging van eigenaren en recreatieschap
        vroegtijdig meedenken in het proces.
   -    Om de baten grotendeels terug te laten vloeien in de directe omgeving dient een initiatiefnemer in principe te
        kiezen uit de volgende (participatie modellen: regeling verlaagd tarief energiebelasting (postcoderoosregeling),
        coöperatief eigenaarschap, aandeelhouderschap of een gebiedsfonds. Wanneer sprake is van participatie in de
        vorm van coöperatief eigenaarschap is het streven gericht op minimaal 50% lokaal eigenaarschap.
   -    De gemeente maakt hier in samenspraak met de omgeving aanvullende afspraken over met de initiatiefnemer,
        bijvoorbeeld aan de hand van de schaal van de ontwikkeling. Alleen indien er in de directe omgeving, ondanks
        afdoende en aantoonbare inzet van de initiatiefnemer, onvoldoende belangstelling is voor deze
        (participatie)modellen kan hiervan worden afgeweken. In dat geval dient een initiatiefnemer met een
        (representatieve) vertegenwoordiging van omwonenden (of het verblijfsrecreatieve bedrijf) en de gemeente
        overeenstemming te bereiken over een andere wijze waarmee een project ten gunste komt aan de directe
        omgeving.
   Draagvlak
   Vooraf wordt een plan van aanpak met de gemeente besproken, waarin de initiatiefnemer aangeeft hoe de
   omgeving wordt meegenomen in het voorbereidingstraject. Hierin is in ieder geval een belangrijke rol weggelegd
   voor dorpsbelangen of een andere georganiseerde vorm van bewoners (zoals een vereniging van eigenaren of een
   lokale energiecoöperatie). Achteraf beoordeelt de gemeente aan de hand van een door de initiatiefnemer op te
   stellen rapportage in hoeverre voldoende maatschappelijk draagvlak is verkregen. ‘Voldoende draagvlak’ betekent
   niet dat iedereen zich in het voornemen moet kunnen vinden. Om te bepalen of er sprake is van een breed
   draagvlak voor het voornemen wordt o.a. gekeken of de bewoners vroegtijdig zijn meegenomen, of er genoeg
   informatie is verstrekt om mee te kunnen denken en of de energieafzet ten gunste komt van de omgeving.
   Daarnaast zal worden beoordeeld of in redelijkheid gehoor is gegeven aan de wensen van de participanten en in
   hoeverre tegemoet is gekomen aan eventuele bezwaren. De door de initiatiefnemer op te stellen rapportage
   (procesdocument) omvat aldus:
   - De onderbouwing dat er inspanning is geleverd om iedereen te betrekken;
   - Een objectief verslag van de inbreng;
   - Een vertaling van wat er met de inbreng is gedaan.
   Geleerde lessen
   https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/nieuws/hoe-de-drentse-windmolens-werden-
   doorgedrukt.9622729.lynkx
 Gemeente Assen
 Energiedoelstelling           Beleidsdocumenten          Participatieve totstandkoming beleid
 Door de raad vastgesteld:     Klimaatneutraal Assen       - Bij de totstandkoming van de visie zijn voor alle inwoners
 - 2020: 14% van alle          Visie Energietransitie        informatieavonden georganiseerd, o.a. met ondersteuning
 energie wordt duurzaam        met als bijlagen              van de Energy Game.
 opgewekt en er wordt          - Energiepotentiekaart      - Vanuit de raad was er destijds een werkgroep die fungeerde
 10% energie bespaard          - Scenario’s voor             als opdrachtgever.
 - 2030:                       verduurzamen
 gemeentelijke organisatie     Beleidskader                - Het beleidskader is opgesteld in samenwerking met een
 CO2-neutraal                  zonneparken,                  werkgroep. Deze werkgroep bestond uit inwoners, NMFD,
 - 2040: gebouwde              vastgesteld in 2018           Energiecoöperatie Duurzaam Assen en de gemeente. De
 omgeving CO2-neutraal         (fase 1)                      werkgroep heeft heldere kaders gesteld die terugkomen in
 -2050: volledig CO2-                                        het beleidskader.
 neutraal                                                  - Eerste helft 2020 wordt een verkenning van zon op agrarische
                                                             percelen gedaan (fase 2 van het beleidskader).
                                                           - Er is sinds najaar 2019 een adviesgroep zonneparken
                                                             bestaande uit inwoners.
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Visie                                                    Bestaande overlegstructuren / samenwerkingen
Pagina 3 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre> Iedere inwoner krijgt te maken met de                   - Rijk
 energietransitie, met alle veranderingen van dien.      - Provincie Drenthe
 Het is van belang om oog te blijven houden voor         - Omliggende gemeenten
 belemmeringen die kunnen ontstaan door te               - Bedrijven
 weinig kennis of financiële middelen.                   - Inwoners
 Het is dan ook zaak om voortdurend alert te blijven     - Proeftuin Aardgasvrije Wijk
 of alle doelgroepen in Assen in voldoende mate          - G40
 worden bereikt.                                         - NG4
 Inzetten op inclusie draagt bij aan draagvlak voor      - Stadspanel
 de energietransitie.                                    - Kinderraad
                                                         - Netwerk met (lokale) maatschappelijke organisaties
 Middelen
  - De gemeente hanteert het principe van 3x lokaal: lokaal opwekken, lokaal gebruiken en lokaal economisch en
    financieel voordeel. Per project vindt over deze aspecten het gesprek plaats met omwonenden, ontwikkelaar(s) en
    belanghebbenden. Dit staat in het huidige beleidskader Zon en in het collegeprogramma.
  - De gemeente beschikt over een adviesgroep bestaande uit inwoners die de gemeente adviseren over inrichting,
    ontwerp en lokaal rendement van zonneparken.
  - In september 2019 is in Assen een Kinderraad geïnstalleerd met kinderen uit groep 8. De Kinderraad is zeer
    geïnteresseerd in de onderwerpen milieu, natuur en energie.
 - Assen heeft een Stadspanel met bijna 3000 leden. Regelmatig legt de gemeente vragen over actuele
    beleidsvraagstukken. In november 2019 zijn o.a. vragen over de energietransitie gesteld. Enkele resultaten: 87%
    vindt de energietransitie belangrijk, 72% heeft ook al maatregelen genomen (m.n. besparing energie) en 69% vindt
    aardgasvrij wonen belangrijk. De resultaten worden gepresenteerd op: www.assen.nl/stadspanel
  - Via de gemeentelijke communicatiekanalen informeert en betrekt de gemeente Assen inwoners regelmatig bij de
    energietransitie.
  - Assen is actief in netwerken als de G40 en NG4 waar met grote steden en ook internationaal kennis en ervaring
    worden gedeeld m.b.t. de haalbaarheid en betaalbaarheid van de energietransitie.
  - De gemeente werkt actief aan het verder verbreden en versterken van het (lokale) netwerk met maatschappelijke
    organisaties, energiecoöperatie Duurzaam Assen en andere initiatieven.
 Pijler 7 Communicatie en Participatie Uitvoeringsprogramma Energietransitie 2019/2020
 Participatie door eigendom
 De gemeente hanteert het principe van 3x lokaal: lokaal opwekken, lokaal gebruiken en lokaal economisch en lokaal
 financieel voordeel. Een voorbeeld: bij de ontwikkeling van het zonnepark Assen-Zuid gaat het om 50% lokaal
 eigenaarschap via Bronnen van Ons en de energiecoöperatie Duurzaam Assen.
 Geleerde lessen
 De insteek verschuift van ‘wat moeten we doen’ naar: ‘hoe gaan we het doen’. Vraaggerichte aanpak gebaseerd op
 de vragen die bij inwoners, lokale bedrijven en organisaties leven.
 Gemeente Borger-Odoorn
 Energiedoelstelling      Beleidsdocument                Participatieve             Bestaande overlegstructuren /
                                                         totstandkoming beleid      samenwerkingen
 - 80 tot 90% CO2         Beleidsplan zonneakkers in     Beleidsplan is             - Overzicht is beschikbaar
 reductie in 2050         Borger-Odoorn 2018-2020,       participatief tot stand    - Bestaande structuren en
 - gebouwde               vastgesteld in 2017 door       gekomen                    samenwerkingen zijn in te zetten
 omgeving van             raad                                                      voor RES
 aardgas af in 2050       Uitvoeringsagenda              Nog niet                   Nog niet
 - energieneutraal in     Duurzaamheid
 2040                     2019-2022
 - zelfvoorzienend
 op energiegebied         Omgevingsvisie, in
                          ontwikkeling
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
Pagina 4 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre> Besluitvorming        Participatiebeleid              Middelen
 Opgave Rijk (wind)
 Vastgesteld           Communicatie en                 - Klankbordgroep
 Beleidsplan           Participatie Duurzaamheid       - Inwonersavonden waarvoor ook woningcorporaties,
 zonneakkers in        (de communicatie- en            ondernemers en andere stakeholders zijn uitgenodigd
 Borger-Odoorn         participatieaanpak voor de      - 3D-presentatie om concreet duidelijk te maken hoe
 2018-2020             uitvoeringsagenda               ruimtelijke inpassing van zonneparken eruit ziet
                       duurzaamheid)
 Algemeen voor         Participatie en
 gehele gemeente       communicatieaanpak
 Participatie door eigendom
 Wind (opgave Rijk) Er komt een gebiedsfonds vanuit ontwikkelaars waaraan provincie en gemeente bijdragen en
                       waarmee bewoners financieel participeren in het park en mee kunnen denken over wat ze met
                       elkaar met dat geld doen.
 Werkgroep Valthe: doel in 2030 zelfvoorzienend zijn en mogelijk met eigen zonnepark en gascentrale beheren.
 Geleerde lessen
 https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/nieuws/hoe-de-drentse-windmolens-werden-
 doorgedrukt.9622729.lynkx
 Gemeente De Wolden
 Energiedoelstelling   Beleidsdocument        Participatieve                   Betrokken doelgroepen
                                              totstandkoming beleid
 - De gehele           Actieplan Klimaat &    Om te achterhalen wat er         Wonen:
 gebouwde              Energie 2017-2021      leeft in de gemeenschap zijn     - woningeigenaren
 omgeving              NB: dit plan wordt     in periode juni-oktober 2016     - woningcorporatie
 energieneutraal in    bijgesteld             vier actieve                     - huurders
 2040                                         werkbijeenkomsten                - belangenverenigingen
 - Zelfvoorzienend                            uitgevoerd. Tijdens deze         - ReestdalEnergie
 op energiegebied                             bijeenkomsten zijn ideeën        - vertegenwoordigers energiezuinige
 in 2040                                      opgehaald over gewenste          dorpen.
                                              ambitieniveau, mogelijke         Sport en Onderwijs:
                                              activiteiten, eigen inzet        - sportverenigingen
                                              bewoners en bedrijven, rol       - schoolbestuurders
                                              gemeente en behoefte aan         Ondernemers:
                                              hulp of advies. Raadsleden       - ondernemers uit de regio
                                              waren uitgenodigd om mee         Gemeentelijke organisatie:
                                              te luisteren. Ongeveer 80        - medewerkers van
                                              inwoners en ondernemers          samenwerkingsorganisatie De Wolden
                                              hebben hun input geleverd        Hoogeveen
                                              voor de energie agenda.
                       Beleidsnotitie         Op 16 december 2015 vond         Er waren verschillende plaatselijke
                       alternatieve           het werkatelier ‘alternatieve    belangen aanwezig, evenals partijen als
                       energiebronnen         energiebronnen’ plaats. Doel     SEN (Samen Energie Neutraal),
                       (dit beleid zal        van deze avond was om            ReestdalEnergie en de Natuur &
                       worden aangepast)      visies en meningen op te         Milieufederatie
                       + aanvulling           doen vanuit verschillende (in
                       Landschappelijk        de Wolden actieve) partijen
                       Ontwikkelings-kader    die zich bezighouden met
                       De Wolden              duurzaamheid.
                       Deel 4: Duurzame
                       energie
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
Pagina 5 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre> Participatie
 De vijf stappen om ingrediënten te verzamelen voor de Drentse RES hadden elk als doel om ideeën op te halen bij
 inwoners en stakeholders. Elke stap betekende een andere vorm van interactie, waardoor inwoners en stakeholders
 op verschillende manieren konden laten zien welke ideeën zij hebben wat betreft duurzame energie in De Wolden en
 de energietransitie. Sommige stappen overlapten in tijd en input van de ene stap kon in een andere worden gebruikt.
 De vijf stappen:
 Stap 1: Gesprekken op straat
 In december 2018 werd eerste stap gezet. In Zuidwolde, Ruinen, Ruinerwold en De Wijk zijn willekeurige passanten
 gevraagd naar hun ideeën over verduurzamen van de gemeente. De passanten vertelden onder andere over hun
 eigen bijdrage aan duurzaamheid, rol van de gemeente en geschikte vormen van duurzame energie.
 Stap 2: Online peiling
 Naast gesprekken op straat is een online peiling verspreid via gemeentelijke website, sociale mediakanalen en De
 Wolder Courant. De peiling bestond uit prikkelende stellingen (eens/oneens).
 Stap 3 en 4: Bijeenkomsten
 Naast deze stappen die op individuele inwoners waren gericht, zijn in februari 2019 twee bijeenkomsten
 georganiseerd. Voor de ene bijeenkomst werden stakeholders uitgenodigd en voor de andere bijeenkomst inwoners.
 Tijdens beide bijeenkomsten werd op interactieve wijze aandacht besteed aan drietal vragen over vorm van
 duurzame energie, betrokkenheid inwoners en bedrijven en bijdrage die inwoners en bedrijven kunnen leveren.
 Stap 5: Lokale initiatieven
 Als laatste stap werd een zestal lokale initiatieven in kaart gebracht. Wat is het doel en hoe willen zij dat bereiken?
 ‘Wij willen samen met u tijdens een bijeenkomst de mogelijkheden verkennen hoe wij invulling kunnen geven aan de
 energietransitie in gemeente De Wolden’.
 Voor het produceren van groengas en opwekken van elektriciteit wordt gezocht naar geschikte locaties en
 mogelijkheden om in te koppelen op het huidige gas en elektriciteitsnet. Op en nabij de huidige en voormalige NAM-
 locaties zijn deze voorzieningen aanwezig. Bijeenkomst/excursie was op 29 augustus 2019
 Bestaande overlegstructuren en                   Participatiebeleid              Participatiekaders
 samenwerkingen
 - Gebiedscoöperatie Zuidwest Drenthe             Beleidsnota                     Doelen:
 (GCZWD)                                          Burgerparticipatie,             - rol spelen in proces van
 - Energiecoöperaties                             vastgesteld in 2012             bewustwording en projecten voor
 - Rendo/N-TRA                                    Stakeholdersanalyse             duurzaamheid ontwikkelen en
 - Inwoners                                       Toekomstvisie                   uitvoeren
 - Dorpsbelangen                                  Onderzoek Motivaction           - bepalen hoe omschakeling naar
 - Ondernemers                                    (Drenthe-breed)                 duurzame energievoorzieningen vorm
 - ReestdalEnergie                                NB: onderzoek is uitgevoerd krijgt in hun omgeving
 - Enexis                                         voor andere campagne,
 - NAM                                            maar doelgroepen zijn
 - LTO                                            algemeen inzetbaar.
 - Waterschap                                     Meerderheid inwoners in
 - Energiewerkplaats                              Zuidwolde zijn in te delen in
 - Provincie                                      groep ‘nieuwe
                                                  conservatieven’. Voor De
                                                  Wijk en Ruinerwold geldt
                                                  ‘traditionele burgerij’ en in
                                                  Ruinen wonen voornamelijk
                                                  groepen ‘nieuwe
                                                  conservatieven’ en
                                                  ‘traditionele burgerij’.
 Participatie door eigendom
 (Minimaal) 50% eigenaarschap wordt focus
 Geleerde lessen
 - Gemeente kan zelf tempo niet bepalen. Dorpen bepalen tempo.
 - Zo concreet mogelijk zijn met kaders, zodat mensen weten wat er van hen wordt verwacht.
Pagina 6 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre> - Participatie werkt alleen met mensen die geïnteresseerd zijn.
 - Mentality-model is unieke segmentatietool waarmee organisaties doelgroepen gerichter kunnen definiëren en beter
 kunnen begrijpen op basis van waarden en leefstijl.
 Gemeente Emmen
 Energiedoelstelling     Beleidsdocument                 Participatieve totstandkoming beleid
  - Energieneutraal      Energienota 2017-2020,          In samenwerking met allerlei marktpartijen en doelgroepen zijn 5
    in 2050              vastgesteld najaar 2017         uitvoeringssporen uitgewerkt als basis voor het energiebeleid
  - 23% afname           door raad
    CO2-uitstoot in      Structuurvisie wind             Inbreng van doelgroepen heeft grote rol gespeeld bij
    2020 t.o.v. 1990     (ruimtelijk kader voor de       totstandkoming structuurvisie
  - 30% afname           ontwikkeling van
    CO2-uitstoot         windparken)
    t.o.v. 1990          Gedragscode windenergie         Gemeente heeft platform in leven geroepen waarbinnen partijen
                                                         dialoog met elkaar kunnen aangaan. Door dit actief te
                                                         organiseren, ontstaat meer draagvlak en begrip voor elkaars
                                                         standpunten. Uitkomsten worden betrokken bij besluitvorming
                                                         over stellen van voorwaarden plaatsing windmolens in
                                                         aangewezen gebieden
                         Structuurvisie zonne-akkers     Inbreng van doelgroepen heeft grote rol gespeeld bij
                         (om grootschalige               totstandkoming structuurvisie
                         zonneakkers mogelijk te
                         maken)
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Gemeente Emmen ging ongeveer 6 jaar geleden de samenleving in met opgave energietransitie, waaronder
 grootschalige opwek hernieuwbare elektriciteit
 Visie                                          Bestaande overlegstructuren /             Middelen /Instrumenten
                                                samenwerkingen                            NB: overzicht is niet compleet
 Energietransitie is maatschappelijke           - Medeoverheden                           - Revolverende fondsen
 opgave waar gemeente samen met                 - Marktpartijen                           - Servicepunt Lokaal Opgewekt
 andere partijen voor staat. Andere             - Bedrijven                               - Platform Windkracht 3
 partijen dan de gemeente hebben grote          - Maatschappelijke organisaties
 rol in energietransitie. Gemeente              - Onderwijs- en kennisinstellingen
 faciliteert, stimuleert en zoekt               - Inwoners en omwonenden
 voortdurend samenwerking. Waar nodig           - Internationaal partners
 of wenselijk maakt gemeente duidelijke         -Belanghebbenden via Platform
 afspraken waarin inspanningen en               Windkracht 3
 gewenste resultaten worden vastgelegd
 Participatie door eigendom
 20% van zonnepark moet worden aangeboden aan omgeving
 Gemeente Emmen heeft het Servicepunt Lokaal Opgewekt. Emmen vindt het belangrijk dat inwoners kunnen
 profiteren van lokaal opgewekte energie. Ontwikkelaars van zonne-akkers of zonneparken stellen daarom 20% van
 hun zonnepanelen beschikbaar voor inwoners. Om gebruik te maken van de opgewekte energie organiseren
 inwoners zich in een coöperatie. Ook kunnen inwoners zelf een initiatief starten.
 Website www.lokaalopgewektemmen.nl
 Geleerde lessen
  - M.b.t. grote windmolens is draagvlak moeilijk te krijgen. Door compensatie (financiële genoegdoening) is acceptatie
    mogelijk
  - Participeren is echt meedoen
  - Mensen moeten gelijk voordeel hebben
Pagina 7 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>  - Aandeel jongeren is beperkt
  - Steeds meer zonnepanelen liggen op daken
  - Burgerinitiatieven om te komen tot coöperaties ontstaan
  - Internationale samenwerking binnen Europa op dit gebied wordt hechter
  - Groeiende weerstand tegen windenergie
  - Achterblijvende investeringen in duurzame energie en energiebesparing bij met name MKB
  - Wet- en regelgeving die transitie hindert
  - Nog steeds beperkt bewustzijn van noodzaak ombouw energievoorziening bij veel inwoners
 Gemeente Hoogeveen
 Energiedoelstelling    Beleidsdocument                             Participatieve             Doelgroepen
                                                                    totstandkoming beleid
 CO2 neutraal in        Visie op de omgeving 2018 (structuurvisie   Visie is participatief tot  - Inwoners
 2040                   in zin van Wro, en onderdeel van            stand gekomen               - Ondernemers
                        toekomstvisie Hoogeveen), vastgesteld in                                - Maatschappelijke
 Op basis van           maart 2018 door raad                                                      organisaties
 gegevens 2015,          Afwegingskader zonne-energie 1.0 met       Afwegingskader is           - Ontwikkelaars
 wordt er in             Zonneladder, vastgesteld op 7 december participatief tot stand         - Partners gemeente
 Hoogeveen 6.000         2017 door raad                             gekomen                       Hoogeveen
 TJ verbruikt            Aangepast afwegingskader zonne-            Maatschappelijke
                         energie                                    acceptatie, inpassing
                        - Sporenbeleid (dak en bebouwd gebied       landschap en lokale
                        en land)                                    initiatieven hebben
                        - Zoveel mogelijk benutten dakoppervlak voorkeur op commerciële
                        en bebouwd gebied                           initiatieven
                        - Buiten bebouwd gebied ruimte geboden
                         Actualisatie De groene draad,              Uitvoeringsplan is
                         uitvoeringsplan Duurzamer Hoogeveen        participatief tot stand
                         2017-2021, vastgesteld door het College    gekomen
                         in juli 2019
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Het techniek-neutraal inbrengen van het bod voor de Concept RES geeft inwoners de mogelijkheid om richting RES
 10.0 inbreng te leveren zonder dat de plannen al deels vastliggen.
 Bestaande overlegstructuren / samenwerkingen                                                  Middelen
 - Bewonersraad Waterstofwijk Hoogeveen                                                        - Bewonersbijeen-
 - Bewonersinitiatieven in Hollandsche Veld, Pesse en Elim                                        komsten van
 - Overleggen met Rendo/N-tra en netbeheerders                                                    ontwikkelaars
 - Bestuurlijk en ambtelijk overleg woningcorporaties                                             zonneparken
 - Project Waterstofwijk Hoogeveen                                                             -  Energy Game
 - De Smederijen; 5 samenwerkende organisaties: woningcorporaties Domesta en                      gespeeld door
    Woonconcept, Stichting Welzijnswerk, de politie en gemeente Hoogeveen. De Smederijen          Raadsleden en
    bieden ondersteuning aan inwoners die de leefomgeving van de wijk willen verbeteren.          jongeren
    Inwoners kunnen een initiefgroep vormen en alle ideeën van de inwoners op een rij          - Dossierpagina/sub-
    zetten. Samen met de gebiedsregisseur (adviseur) bespreken de inwoners de ideeën met          website
    het wijkteam. Voor meer informatie: https://www.hoogeveen.nl/de-smederijen-van-               Groenemorgen
    hoogeveen/over-de-smederijen Samen met de smederijen wordt gewerkt aan het                    Hoogeveen op
    samenstellen van een klankbordgroep voor de energietransitie.                                 hoogeveen.nl: in
 - Ondernemers in Hoogeveen, via Ondernemend Hoogeveen en Vrienden van Techniek                   ontwikkeling
    Hoogeveen                                                                                  - Online vragenlijst: in
 - Onderwijsinstellingen (Alfa-college, Hanzehogeschool Groningen, Roelof van Echten              ontwikkeling
    College, RSG Wolfsbos)                                                                     -  Informatiemarkten
 - NAM                                                                                            Groenemorgen
                                                                                                  Hoogeveen in
Pagina 8 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre> - Gebiedscoöperatie Zuidwest-Drenthe                                                                 Hoogeveen,
 - Drents Energie Loket                                                                               Nieuwlande en
                                                                                                      Pesse voor
                                                                                                      inwoners,
                                                                                                      ondernemers en
                                                                                                      andere stakeholders
                                                                                                      met aandacht voor
                                                                                                      RES
                                                                                                   - Sprintsessie
                                                                                                      warmtetransitievisie
                                                                                                      met ondernemers
                                                                                                      en partners en
                                                                                                      partners
                                                                                                   - Thema-avond met
                                                                                                      gemeenteraad
 Participatie door eigendom
 In het ‘Aangepast Afwegingskader Zonne- Energie Hoogeveen’ staat minimaal 50% deelname van inwoners in de
 vorm van dorps-energiecoöperaties en/of gebiedsfondsen beschreven als een streven
 Geleerde lessen
 Participatie en draagvlak zijn twee belangrijke pijlers voor Hoogeveen (traject: Bestuurlijke Vernieuwing, participatie
 met inwoners)
 Gemeente Meppel
 Energiedoelstelling Beleidsdocument              Participatieve totstandkoming beleid          Doelgroepen
  CO2 neutraal in       Duurzaam EnergiePlan D.m.v. tervisielegging in kader vaststelling       Samenleving breed
  2040                  (DEP), vastgesteld in     door raad
 Daarvoor moet          2011 door raad
 0,56 TWh worden
 gecompenseerd
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Bestaande overlegstructuren / samenwerkingen                                                   Middelen
  - LTO-GOC (Georganiseerde overlegcommissie van de lokale LTO)                                 - In januari en februari
  - Samenwerkingsagenda ZW Drenthe (samenwerking op o.a. natuur en landschap,                     2020 vond aantal
     VTE)                                                                                         bijeenkomsten plaats
  - Wijkplatforms en dorpsvereniging                                                              met bedrijfsleven,
  - ICC/PMM industriële commerciële club / parkmanagement Meppel                                  agrariërs en inwoners
  - Accounthoudersoverleg RUD Drenthe. Hier wordt de opdracht aan de RUD                          om draagvlak voor
     besproken. Directe link naar de RES is mogelijk beperkt maar onderwerpen als                 concept bod af te
     energiebesparing krijgen er wel nadrukkelijk aandacht. Ook wordt daar vaak aanzet            tasten.
     gegeven naar gezamenlijk beleid op diverse onderwerpen                                     - Twee keer is er een
                                                                                                  themapagina in de
                                                                                                  krant gepubliceerd.
 In fase twee naar een bod 1.0 gaan stakeholders meedenken en -werken.
 Participatieagenda voor periode tot zomer 2020 is in ontwikkeling. Diverse onderwerpen die met de samenleving
 worden besproken, worden hierin in samenhang benaderd. Participatie voor de RES is hiervan onderdeel. Met deze
 participatieagenda worden de participatiekaders verder ingevuld. Participatieagenda wordt in 2020 vastgesteld door
 raad.
 Participatie door eigendom
 Streven naar 50% lokaal eigendom is opgenomen in Programmabegroting 2020, die is vastgesteld op 7 november
 2019
 Geleerde lessen
 Nog niet bepaald
Pagina 9 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre> Gemeente Midden-Drenthe
 Energiedoelstelling          Beleidsdocument            Participatieve totstandkoming           Doelgroepen
                                                         beleid
 CO2-uitstoot voor            - Ontwerp                  - Duurzaamheidsvisie is participatief   - Inwoners
 2030 met 49%                 Duurzaamheidsvisie 1.0       tot stand gekomen                     - Ondernemers
 verminderen en 95%           (oktober 2019), wordt      - Met doelgroepen is besproken          - Maatschappelijke
 in 2050                      in maart                     welke projecten opgezet gaan          instellingen
 Hiervoor moet                2020 vastgesteld             worden en met wie samengewerkt        - Medeoverheden
 716 Tj worden                 - Uitvoerings-              gaat worden om projecten te           - Andere stakeholders
 gecompenseerd                programma wordt              realiseren
                              ontwikkeld                 - Uitvoeringsbeleid wordt met
                               - Lokaal                    partners uitgevoerd
                              duurzaamheids-akkoord
                              wordt ontwikkeld
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Participatiedoel             Besluitvorming             Bestaande overlegstructuren /           Middelen
                                                         samenwerkingen
 Stakeholders geven           Participatiedocument       - Woningbouwcorporaties                 - Straatinterviews
 input verduurzaming          juni 2018, vastgesteld in  - Bedrijven, waaronder                  - Enquêtes
 Midden-Drenthe om            juni 2019                    Distributiecentrum Jumbo,             - Verkennende
 tot Duurzaamheids-                                        Afvalverwerkingsbedrijf Attero           interviews met
 programma,                                              - Wijster, FrieslandCampina DOMO,          stakeholders
 Warmteverkenning en                                       Rabobank                              - Ateliers
 Wind- en Zonbeleid te                                   - Natuur- en Milieufederatie            - Dialoogsessies
 komen                                                     Drenthe
                                                         - Projectontwikkelaars
                                                         - Adviesbureaus
                                                         - Agrariërs
                                                         - Staatsbosbeheer
                                                         - Energiecorporaties
 Participatie door eigendom
 Resultaten dialoogsessies met inwoners:
  - bij windenergie zijn investeringen en risico’s hoog, waardoor 100% lokaal niet realistisch is. Daardoor willen
    deelnemers voor 50/50 gaan;
  - liefst zo veel mogelijk lokaal en lokaal profiteren;
  - professionele aansturing nodig, ook voor goed management en optimale opbrengst.
 Resultaat sessie initiatiefnemers:
  - in de praktijk weinig animo vanuit inwoners. Inwoners willen graag goed worden betrokken, keuzemogelijkheden
    hebben en meebeslissen en meeprofiteren
  - onderhoud vergt professionele kennis
 Geleerde lessen
  - Nodig in begin breed uit, zo mis je niemand
  - Koppel regelmatig terug wat de stand van zaken is en voorkom lange radiostilte, anders lijkt het voor de
    buitenwereld dat er niets gebeurt
  - Wees open en transparant wat er met de input van inwoners en partners gebeurt en hoe het vervolgproces eruit
    ziet
 Gemeente Noordenveld
 Energiedoelstelling      Beleidsdocument                          Participatieve totstandkoming         Doelgroepen
                                                                   beleid
Pagina 10 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>  - Klimaatneutraal       - Nota Duurzaamheid 2015-2020,         - Omgevingsvisie is via intensief   - Inwoners
  in 2040                 vastgesteld in 13 mei 2015 door raad participatietraject tot stand         - Verenigingen
  - In 2030 is            - Omgevingsvisie Noordenveld 2030, gekomen. Op pagina 9 van deze           - Organisaties
  Noordenveld dé          vastgesteld in 2017 door raad          visie staan gebruikte participatie- - Experts
  duurzaamste             - Kwaliteitsgids als ruimtelijke       methoden
  gemeente van            onderlegger voor o.m.                  - Kernwaarden uit Visie op
  Drenthe                 energieprojecten, wordt eind           Noordenveld 2025 zijn basis
                          februari 2020 vastgesteld door raad    geweest voor participatietraject
                          NB: In Omgevingsvisie 2030 staat dat de gemeente geen ruimte biedt voor grootschalige
                          windmolenparken. De gemeente staat positief tegenover de aanleg van zonneakkers, behalve
                          in natuurgebieden. In andere gebieden geldt maatwerk, rekening houdend met onder meer
                          cultuurhistorische waarden.
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 In samenwerking met 20 inwoners, Energiecoöperatie Noordseveld en NMF Drenthe zijn spelregels opgesteld voor
 grootschalige energieprojecten. Deze spelregels gaan over betrekken van inwoners in ontwerpproces van
 grootschalige energieprojecten en meedelen in opbrengsten na realisatie. De gemeenteraad heeft deze spelregels
 inmiddels vrijgegeven voor inspraak, waarna besluitvorming in het tweede kwartaal van 2020 plaatsvindt.
 Participatiedoel                                                Bestaande overlegstructuren /       Middelen
                                                                 samenwerkingen
 Samen met inwoners een toekomstbeeld schetsen van de            - Inwoners                          - Adviesraad
 gemeente op ruimtelijk en sociaal gebied in 2030, dat in de - Energiecoöperatie Noordseveld            duurzaamheid
 omgevingsvisie wordt verbeeld.                                  - Natuur en Milieufederatie         - Bijeenkomsten
                                                                 Drenthe
                                                                 - Ondernemers
                                                                 - Maatschappelijke organisaties
                                                                 - Andere stakeholders
 Beleidsdocument ‘Noordenveld 2.0 Participatie en Communicatie in de gemeente Noordenveld’, vastgesteld op
 8 februari 2012
 Participatie door eigendom
 Traject Spelregels participatie grootschalige energieprojecten. Spelregels worden in 2020 vastgesteld door de raad.
 Geleerde lessen
 - Er zit vele kennis in de samenleving
 - Niet uitgaan van ‘moeten’; oplegging geeft weerstand
 - Stap voor stap en goed beginnen
Pagina 11 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre> Gemeente Tynaarlo
 Energie-            Beleidsdocument       Participatieve totstandkoming      Doelgroepen
 doelstelling                              beleid
 De ambitie van      Duurzaamheidsvisi     De campagne omgevingsvisie:        - Inwoners algemeen
 de gemeente         e ‘Dorp van de        wat vind jij Typisch Tynaarlo? Is  - Agrarische sector
 Tynaarlo op het     Toekomst’,            in oktober 2019 van start          - Recreatiesector
 gebied van          vastgesteld in 2015   gegaan.                            - Ondernemersverenigingen
 hernieuwbare        Duurzaamheids-        Vanaf februari 2020 zijn           - Zorgsector
 energie is het      progamma (in          kerngerichte bijeenkomsten in      - Natuur- en Milieuorganisatie
 opwekken van        ontwikkeling)         de (clusters van) dorpen           - Waterschappen
 745 TJ in 2030,                                                              - WMD
 waarbij vooraf                                                               - Ouderbonden
 geen                                                                         - Provincie
 hernieuwbare                                                                 - Buurgemeenten
 energiebronnen                                                               - RUD
 worden                                                                       - Adviesraden (o.a. GBOT en BODK)
 uitgesloten                                                                  - Culturele organisaties
                                                                              - Belangenverenigingen dorpen, wijken,
                                                                              buurten
                                                                              - Sportverenigingen
                                                                              - Maatschappelijke en
                                                                              levensbeschouwelijke organisaties
                                                                              - Woningbouw- en huurdersverenigingen
                                                                              - Onderwijs- en kennisinstellingen
                                                                              - Jongeren
                                                                              - Experts
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Participatiedoel                          Bestaande overlegstructuren /      Middelen
                                           samenwerkingen
  - De gemeente wil in gesprek met de       - GBOT (Gezamenlijke              - Gemeentepagina
    samenleving om te komen tot een           Belangenverenigingen            - Bijeenkomsten
    Omgevingsvisie die gedragen wordt         Overleggroep Tynaarlo)          - Enquête
    door de samenleving. Duurzaamheid - APKK (Adviesraad Platteland           - e-participatieplatform
    (en daarmee energie) is een               en Kleine Kernen)               - Bijeenkomsten
    belangrijk onderwerp.                   - Jongerenraad                    - Interviews
                                                                              - Expertmeetings
                                                                              - Driehoeksborden
 Participatie door eigendom
 Kansen en                  Beleid         Periode vaststelling raad
 mogelijkheden
  - Energiecoöperatie       Nog te         -
    Drentse Aa              ontwikkelen.
  - Wijkteams
 Geleerde lessen
 - Stel vooraf duidelijke kaders vast waarbinnen het participatieproces plaatsvindt
 - Wees duidelijk over doel en boodschap en wat er met de opbrengst wordt gedaan
Pagina 12 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre> Gemeente Westerveld
 Energiedoelstelling        Beleidsdocument                   Participatieve                  Doelgroepen
                                                              totstandkoming beleid
 - 49% CO2 reductie in - Startnotitie Duurzaamheid,           De energiedoelstelling is       Doelgroepen worden
    2030 ten opzichte          vastgesteld op 24 september    overgenomen uit het Concept     bepaald bij voorbereiding
    van 1990                   2019 in raad                   Klimaatakkoord. Bij de          totstandkoming beleid
 - 95% CO2-reductie in - Procesvoorstel Kleinschalige         totstandkoming van het beleid
    2050 ten opzichte          Hernieuwbare                   wordt geparticipeerd
    van 1990                   Energiebronnen
 - voor eigen                - Duurzaamheidsbeleid in
    bedrijfsvoering 75%        ontwikkeling. Aanbieding
    reductie CO2-              aan gemeenteraad in Q3
    emissies in 2030           2020
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Participatie                                                 Bestaande overlegstructuren     Middelen
                                                              / samenwerkingen
 Ambitie is voorgelegd aan inwoners, ondernemers en            - Gebiedscoöperatie Zuidwest   - Gemeentepagina in
 andere stakeholders om kansen in de eigen omgeving              Drenthe                         krant
 en randvoorwaarden te inventariseren                          - Actium                       - Website
                                                               - Energiecoöperatie            - Overleggen
                                                                 Duurzaam Westerveld          - Bijeenkomsten
                                                               - Duurzaamheidswerk-           - Vervolgbijeenkomsten
                                                                 groepen                         met o.a.
                                                               - Ondernemerskoepel               klankbordgroep
                                                               - Overleggen met               - Andere
                                                                 maatschappelijke partners       overlegstructuren
                                                               - LTO
 Participatie door eigendom
 Streven naar 50% lokaal eigendom is opgenomen in de Startnotitie Duurzaamheid
 Gemeente Coevorden
 Energiedoelstelling    Beleidsdocument                Participatieve totstandkoming beleid     Doelgroepen
 - 50%                  - Structuurvisie Coevorden,    Samenwerking twee                        - Bewoners
 energieneutraal in     vastgesteld in 2013 door       bewonersplatforms (begeleiding door      Stakeholderanalyse
 2026                   raad                           NLVOW)                                   beschikbaar
 - In 2040 volledig     - Beleidsregel Zonneparken,    Procedure AWB gevolgd                    - Bewoners
 energieneutraal        vastgesteld in 2018 door                                                - Belangenverenigingen
 - 40 MW                raad                                                                    Stakeholderanalyse
 windenergie                                                                                    beschikbaar
 (taakstelling vanuit   - Visie duurzaamheid           Gebaseerd op inventarisatiedocument      Stakeholderanalyse
 Rijk)                  ‘Samen op weg naar een         ‘Energiek naar Duurzaam’ uit 2018. Dit   beschikbaar
 - 100 MW zonne-        klimaatbestendige              document was het resultaat van
 energie                toekomst’, in december         interactieve sessies met inwoners,
                        2019 vastgesteld door raad     ondernemers en maatschappelijke
                                                       organisaties met als doel beeld te
                                                       krijgen bij wat er binnen de gemeente
                                                       Coevorden speelt op het gebied aan
                                                       duurzame ontwikkeling en waaraan
                                                       behoefte is.
Pagina 13 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre> Gemeentelijk participatiebeleid
 In het Raadsakkoord Samen Levend (2018 – 2022) heeft de gemeenteraad zichzelf de opdracht gegeven om actief
 met een aantal onderwerpen aan de slag te gaan. Een werkgroep vanuit de raad gaat over deze onderwerpen in
 gesprek met inwoners, ondernemers en organisaties. Dit traject leidt vervolgens tot een kaderstellend debat en een
 opdracht voor het college. Voor 2019 koos de werkgroep het onderwerp duurzaamheid met als focus biodiversiteit,
 klimaatadaptatie en energie. De werkgroep richt zich met name op de vraag wat inwoners, ondernemers en
 organisaties zelf kunnen doen en wat daar vanuit de overheid voor nodig is.
 De gemeente werkt aan een betere toekomst vanuit het nu, voor de generaties die volgen door intensief samen te
 werken met inwoners, ondernemers, kennisinstanties en maatschappelijke organisaties. Elk dorp heeft een
 dorpsbelangenorganisatie en in de wijken zijn wijkverenigingen. De dorpen hebben een dorpsvisie waaronder een
 duurzaamheidsvisie of zijn daarmee aan de slag. De gemeente haakt aan op de dorpsvisies.
 Maatschappelijk draagvlak RES-ambitie
 Vanaf 2014 is de gemeente bezig met de realisatie van de 40 MW windenergie. De gemeente bepaalde de
 zoekgebieden op basis van belemmeringen. Commerciële partijen maakten met inwoners afspraken over financiële
 participatie. Inwoners hadden geen belangstelling voor lokaal eigendom. Verder zijn er twee zonneparken in de
 gemeente en loopt de toekomstige zonneroute er door heen.
 Tot 2030 neemt de gemeente zelf geen initiatieven. Wel speelt de gemeente een faciliterende rol als het gaat om
 initiatieven vanuit de samenleving.
 Geleerde lessen
  - Mening van inwoners is belangrijk, maar de 40 MW wind is opgelegd;
  - Het is belangrijk kaders aan te geven -> verwachtingsmanagement;
  - Inwoners zo vroeg als mogelijk betrekken;
  - Deskundigheid en initiatieven in de samenleving zijn essentieel voor duurzame ontwikkeling;
  - Mensen moeten wennen aan het idee dat ze kunnen meedenken;
  - Eerlijk en open zijn.
Pagina 14 van 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Bijlage 3: Energieproductie (TWh) per gemeente met onderverdeling naar pijplijn en
aanvullende ambitie
                      Pijplijn TWh                Aanvullende ambitie (TWh)
 Gemeenten       Wind
                       Zon op     Zon op Wind op Zon op   Zon op
                  op                                                Techniekneutraal Totaal
                         land       dak    land   land      dak
                 land
 Aa en Hunze    0,212  0,004       0,011  0,001  0,020     0,051                     0,299
 Assen                 0,050       0,011         0,049     0,080                     0,190
 Borger-Odoorn  0,385  0,242       0,014                   0,040                     0,681
 Coevorden      0,124  0,086       0,035         0,090     0,130                     0,465
 De Wolden                         0,009                   0,040         0,060       0,109
 Emmen          0,286  0,106       0,067         0,057     0,100                     0,616
 Hoogeveen             0,202       0,018         0,040     0,072         0,018       0,350
 Meppel         0,002  0,005       0,013  0,100            0,050                     0,170
 Midden-Drenthe        0,017       0,016         0,100     0,060         0,028       0,221
 Noordenveld           0,004       0,010                                 0,070       0,084
 Tynaarlo              0,049       0,008                   0,061         0,049       0,167
 Westerveld                        0,027                   0,032         0,043       0,102
 Totaal         1,009  0,766       0,239  0,101  0,356     0,716         0,268       3,450
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau niveau
                                gemeente Aa en Hunze
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
WIND
OM1.1                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.3                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.4                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.5                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.6                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.7                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.8                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.9                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM1.2                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM1.3                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM1.4                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM1.5                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM1.6                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM1.7                                   3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.1                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
OM-2.2                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
TOTAAL                                 62,4                0,212
ZON OP VELD
Zonnepark Nieuw
Annerveen, Hunzeweg 41                  0,9                0,001 Gerealiseerd
Voorterrein Avebe,                                               Lopende
Gasselternijveen                          3                0,003 vergunningaanvraag
TOTAAL                                  3,9                0,004
                                    gemeente Assen
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
ZON OP VELD
Zonnepark XXL, TT-circuit
Assen                                   5,8                0,006 Gerealiseerd
Zonnepark vuilstort
Ubbena                                  0,6                0,001 Gerealiseerd
Zonnepark Assen-Zuid                     20                0,019 Vergunning verleend
Zonnepark De Lichtkiem                    4                0,004 Vergunning verleend
Grondgebonden ambitie                                      0,049
Drijvend zonnepark                                               Lopende
Ubbena II                                22                0,021 vergunningaanvraag
TOTAAL                                 52,4                0,100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>                              gemeente Borger-Odoorn
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
WIND
DEE-1.1                                3,9                 0,013 Vergunning verleend
DEE-2.1                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-2.2                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-2.3                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-2.4                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-2.5                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-2.6                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-2.7                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.1                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.2                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.3                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.2                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.4                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.5                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.6                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-1.7                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-3.2                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-3.3                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-3.4                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-3.5                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
RH-3.6                                  3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-RH-3.1                              3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.3                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.4                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.5                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.6                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.7                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.8                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
DEE-1.9                                 3,9                0,013 Vergunning verleend
TOTAAL                               113,1                 0,385
ZON OP VELD
Daalkampen, Borger                      20                 0,019 Vergunning verleend
Zonnepark Exloo, Exloo                  49                 0,047 Vergunning verleend
Paardetangendijk,
Buinerveen                              35                 0,033 Vergunning verleend
Zonnepark Hooghweg,
Buinen                                  3,8                0,004 Vergunning verleend
Zonnepark Westdorp,
Westdorp                                  7                0,007 Vergunning verleend
Zonnepark Valthermond,
Valthermond                             18                 0,017 Vergunning verleend
Zonnepark Nieuw Buinen,
voorm. vloeivelden Avebe               110                 0,105 Vergunning verleend
Zonnepark Wollerich,                                             Lopende
Nieuw Buinen                            5,5                0,005 vergunningaanvraag
                                                                 Lopende
Zonnepark Drouwenerzon                  5,5                0,005 vergunningaanvraag
Zonnepark Drenthe,
Tweede Exloërmond                       1,2                0,001 Gerealiseerd
TOTAAL                                 255                 0,242
Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                                 gemeente Coevorden
Naam project               Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
WIND
Bril                                     3,3                0,010 Gerealiseerd
Defensie3                                  3                0,009 Gerealiseerd
Defensie2                                  3                0,009 Gerealiseerd
Yard2                                      2                0,006 Gerealiseerd
Defensie1                                  3                0,009 Gerealiseerd
Yard1                                      2                0,006 Gerealiseerd
IAMS                                       2                0,006 Gerealiseerd
Yard3                                      2                0,006 Gerealiseerd
Windpark Weijerswold                       3                0,009 Vergunning verleend
Windpark Weijerswold                       3                0,009 Vergunning verleend
Windpark Weijerswold                       3                0,009 Vergunning verleend
Windpark Weijerswold                       3                0,009 Vergunning verleend
Windpark Hulteweg                          3                0,009 Vergunning verleend
Windpark Hulteweg                          3                0,009 Vergunning verleend
Windpark Hulteweg                          3                0,009 Vergunning verleend
TOTAAL                                  41,3                0,124
ZON OP VELD
Coevorden, De Watering,
Dwarspad deelgebied1                     8,8                0,008 Vergunning verleend
Coevorden, De Watering,
Dwarspad deelgebied 2                    8,8                0,008 Vergunning verleend
Zonneakker Krimweg -
Nieuwe Dijk, Coevorden                   6,5                0,006 Vergunning verleend
Zonneakker Wachtum                       0,9                0,001 Vergunning verleend
Zonnepark Haarstdiek,
Sleen                                    12                 0,011 Vergunning verleend
Zonnepark de Hulteweg                    24                 0,023 Vergunning verleend
Zonnepark                                                         Lopende
Coevorderkanaal                         11,8                0,011 vergunningaanvraag
Zonnevelden Dwarspad -
Dreef te Coevorden                       18                 0,017 Vergunning verleend
TOTAAL                                  90,8                0,086
                                  gemeente De Wolden
Naam project               Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
WIND
Koekangerveldweg
Koekange                                                0,000025 Vergunning verleend
Buitenhuizerweg
Ruinerwold                                              0,000025  Vergunning verleend
Kruisweg Echten                                         0,000025  Vergunning verleend
Bosweg Koekange                                         0,000025  Vergunning verleend
Madeweg Ruinerwold                                      0,000025  Vergunning verleend
TOTAAL                                                  0,000125
 Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>                                  gemeente Emmen
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
WIND
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
Windpark Pottendijk                     3,6                0,011 Vergunning verleend
                                                                 Lopende
Windpark N34 Emmen                       21                0,063 vergunningaanvraag
Windpark
Zwartenbergerweg /                                               Lopende
SEREH                                    24                0,072 vergunningaanvraag
TOTAAL                                 95,4                0,286
ZON OP VELD
Zonnepark Lange Runde,
Barger Compascuum                      13,7                0,013 Gerealiseerd
Oranjedorp, Oranjepoort                  25                0,024 Gerealiseerd
Emmen, Rundedal Agro
Energie                                   8                0,008 Vergunning verleend
Veenakkers (Pottendijk),
Nieuw Weerdinge                         4,5                0,004 Vergunning verleend
GZI                                      17                0,016 Vergunning verleend
Energiepark Pottendijk
(zon)                                    40                0,038 Vergunning verleend
zonneakker Ep
Schuilinghstraat, Emmer-                                         Lopende
Compascuum                              3,5                0,003 vergunningaanvraag
TOTAAL                               111,7                 0,106
Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                                gemeente Hoogeveen
Naam project              Vermogen MW        Jaarproductie TWh    Fase
ZON OP VELD
Zonnepark ten oosten van
de N48                                   40                 0,038 Vergunning verleend
Zonnepark Gijsselterweg,
Gijselte                               23,5                 0,022 Vergunning verleend
Zonnepark Zwarte Water,
Pesse                                    25                 0,024 Vergunning verleend
Zonnepark langs A28,
Fluitenberg                              19                 0,018 Vergunning verleend
Zonnepark
Coevorderstraatweg,
Noordseschut                             14                 0,013 Vergunning verleend
Zonnepark Hendrik
Reindersweg 14b, Pesse                 34,5                 0,033 Vergunning verleend
Ten zuiden
Langedijk/Hollandschevel                                          Lopende
dse Opgaande                               3                0,003 vergunningaanvraag
                                                                  Lopende
Meerboomweg Powefield                  22,5                 0,021 vergunningaanvraag
Meerboomweg                                                       Lopende
Groenleven                               18                 0,017 vergunningaanvraag
                                                                  Lopende
Wilfred Stillweg                           2                0,002 vergunningaanvraag
                                                                  Lopende
Zonnepark Klaverblad                     10                 0,010 vergunningaanvraag
                                                                  Lopende
RWZI Echten                              1,5                0,001 vergunningaanvraag
TOTAAL                                  213                 0,202
Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>                                   gemeente Meppel
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
WIND
Bramenweg                               0,8                0,002 Gerealiseerd
TOTAAL                               0,800                 0,002
ZON OP VELD
Rogat, sluiseiland                     0,19                0,000 Gerealiseerd
Zonnepark Mandeveld,
Meppel                                  3,3                0,003 Vergunning verleend
Zonnepark Nieuwveense                                            Lopende
Landen                                  1,8                0,002 vergunningaanvraag
TOTAAL                                 5,29                0,005
                              gemeente Midden-Drenthe
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
ZON OP VELD
Nieuweroord, Middenraai
22                                      2,1                0,002 Gerealiseerd
Smilde, Leemdijk                        3,5                0,003 Vergunning verleend
De Lotten, Hijken                        12                0,011 Vergunning verleend
TOTAAL                                 17,6                0,017
                                gemeente Noordenveld
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh Fase
ZON OP VELD
Bedrijventerrein Haarveld
Dwazziewegen, Roden                       3                0,003 Vergunning verleend
Zonnepark Halo                            1                0,001 Vergunning verleend
TOTAAL                                    4                0,004
                                  gemeente Tynaarlo
Naam project              Vermogen MW       Jaarproductie TWh    Fase
ZON OP VELD
Drijvend zonnepark
zandwinplas Tynaarlo                   32,1                0,030 Gerealiseerd
Zonnepark Groenleven,
Eelde airport                            20                0,019 Gerealiseerd
TOTAAL                                 52,1                0,049
Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>                        waterschap Drents Overijsselse Delta
Naam project              Vermogen MW      Jaarproductie TWh   Fase
ZON OP DAK
Beilen, Ossebroeken 6                                 0,000135 Gerealiseerd
Weerwille, De Weidenweg
70A                                                   0,000054 Gerealiseerd
Beilen, Ossebroeken 8                                 0,000014 Gerealiseerd
TOTAAL                                                0,000203
ZON OP VELD
RWZI Beilen                                           0,000019 Vergunning in bezit
RWZI Smilde                                           0,000513 Vergunning in bezit
RWZI Meppel                                           0,000190 Vergunning in bezit
RWZI Echten                                           0,000882 Vergunning in bezit
TOTAAL                                                0,001604
                              waterschap Vechtstromen
Naam project              Vermogen MW      Jaarproductie TWh   Fase
ZON OP DAK
Sleen, Zetelveenweg 3                                 0,000216 Gerealiseerd
TOTAAL                                                0,000216
ZON OP VELD
RWZI Coevorden                                        0,000837 Gepland
TOTAAL                                                0,000837
                              waterschap Noorderzijlvest
Naam project              Vermogen MW      Jaarproductie TWh   Fase
ZON OP VELD
RWZI Eelde                                            0,000763 Gepland
TOTAAL                                                0,000763
                              waterschap Hunze en Aa's
Naam project              Vermogen MW      Jaarproductie TWh   Fase
ZON OP VELD
RWZI Gieten                                           0,000352 Gerealiseerd
RWZI Tweede
Exloërmond                                            0,000018 Gerealiseerd
TOTAAL                                                0,000370
Bijlage 4: Meerdere tabellen energieproductie (TWh) per gemeente en waterschap op projectniveau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Bijlage 5: Inzichten en cijfers die de NP RES hanteert voor zon op dak
Gemeente             Potentieel zon op dak (15kW) (TWh)
Aa en Hunze                                         0,051
Assen                                               0,078
Borger-Odoorn                                       0,045
Coevorden                                           0,056
De Wolden                                           0,040
Emmen                                               0,152
Hoogeveen                                           0,072
Meppel                                              0,038
Midden-Drenthe                                      0,055
Noordenveld                                         0,050
Tynaarlo                                            0,051
Westerveld                                          0,032
Totaal                                              0,721
BRON: NP RES
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    Legenda
                                                                                                                    Windturbines
                                                                                                                       ^     1. Gerealiseerd
                                                                                                                       ^     2. Vergunning verleend
                                                                                                                       ^     3. Lopende vergunningaanvraag
                                                                                                                    Zonneparken
                                                                                                                       !     1. Gerealiseerd
                                                                                                                       !     2. Vergunning verleend
                                                                                                                       !     3. Lopende vergunningaanvraag
                                          1699zon2
                                 1699zon1
                                        !
                                        !
                                                                       1730zon2
                                                                     !
                                       1699zon9                                   1730zon1
                                     !                                          !
                                                                                                                1680zon1
                                                                    0106zon2
                                                                                                              !
                                                                  !0106zon5
                                                                 !                                                1680wind15 1680wind16
                                                                                                                           ^^ 1680wind14
                                                                                                                    1680wind12
                                                                                                                             ^^1680wind13
                                                                                                                               ^^ 1680wind9
                                                                                                                           1680wind8
                                                                                                                                  ^^
                                                                                                                                    ^ 1680wind7
                                                                                                                               1680wind6
                                                          0106zon4
                                                        !                                                                 1680wind2^1680wind5
                                                                                                                                      ^^
                                                                                                                              ^^ ^1680wind4
                                                                                                                          1680wind3
                                                                                                                            ^
                                                                                                                                            ^
                                                                                                                                 !1681wind29
                                                                                                                                     ^^^
                                                                                                                         1680zon2
                                                                                                                                ^   ^ 1681wind24
                                                                                                                                        1681zon12
                                                                                                                                               !
                                                         0106zon1 0106zon3
                                                                                                                                           1681wind22 1681wind23
                                                                                                                                     !
                                                         !      !                                                                                     ^
                                                                                                                                      1681wind19^^   1681wind21
                                                                                                                          1681zon5
                                                                                                                                                ^ 1681wind20
                                                                                                                                                       ^
                                                                                                                                   1681wind11^ ^    ^^
                                                                                                                                               1681wind18
                                                                                                                                                  ^
                                                                                                                               !           ^ ^
                                     1731zon2                                                                                !          1681wind17
                                                                                                                                          ! ^^                 1681wind9
                                   !                                                                                         1681zon6 1681wind10 1681wind8
                                                                                                                1681zon2
                                                                                                                                                            ^
                                                                                                                                                            1681wind7
                                                                                                                                                1681wind6^ ^
                                                                                                              !                               1681wind4^ 1681wind5
                                                                                                                                                       ^
                                                                                                                                                 ! 1681wind3
                                                                                                                                           1681wind2^
                                                                                                            1681zon7
                                                                                                                                                    ^
                                                                                                                                                  ^1681wind1
                                                           1731zon3                                       !                             1681zon4 ^
                                                         !                                                                           !
                                                                                                                                            1681zon8
                                                                                                                                          !
                                                                                                                                                               0114wind12
                                                                                                                                                    0114wind5^^0114wind9
                                                                                                                                                          ^^
                                                                                                                                                    0114wind8
                                                                                                                                                            ^
                                                                                                                                                       ^^ ^!^^
                                                                                                                                                          !
                                                                                                                                                       ^^ ^0114wind70114zon13
                                                                                                                                                         ^
                                                                                                                                                 0114wind6
                                                                                                                                                                     !
                                                                                                                                                                                    0114wind16
                                                   0118zon9                                                                                                                     ^
                                                 ! ! 0118zon5                                                                 0114wind15
                                                                                                                     0109zon5
                                                                                                                            ^
                                                                                                                   !                                0114zon9
 0119wind1
                                                                                                                                                 !
                                        0118zon4                          1731zon1                                                                      0114zon4
^                                              0118zon6                 !                                                                                                !0114zon2
                                      !                                                                                                               !        0114zon1 !
                                             !
                                                                                                       0109zon4
             0119zon2                                           0118zon8                             !
           !                                                  !
                                              0118zon3
                        0119zon1            !
                      !
                                                                                                      0109zon1
                                                                                           0109zon8!
                                                                                                    0109zon8
                                                                                       0109zon3 ! !!
                                                                                            ! 0109zon2 0109wind10 0109wind9
                                                                                              0109wind7
                                                                                                     ^  0109wind8
                                                                                                                   ^^ ^^0109wind12
                                                                                                       ^
                                                                                              0109wind6
                                                                                                 ^ ^
                                                                                                   ^^ ^
                                                                                                    !^^
                                                                                                       ^
                                                                                                  !^  0109wind2
                                                                                            0109wind1
                      WERKKAART
                                                                                                                                 Grootschalige projecten
                                                                                                                                 Datum: 28-1-2020
                                                                                                                                   Esri Nederland, Jan Willem van   Aalst - www.imergis.nl
                                                                                                                                                                20200128_grootschalige_projecten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  Legenda
                                                                                                                  Windturbines
                                                                                                                    ^     1. Gerealiseerd
                                                                                                                    ^     2. Vergunning verleend
                                                                                                                    ^     3. Lopende vergunningaanvraag
                                                                                                                  Zonneparken
                                                                                                                    !     1. Gerealiseerd
                                                                                                                    !     2. Vergunning verleend
                                                                                                                    !     3. Lopende vergunningaanvraag
                                        1699zon2
                               1699zon1
                                      !
                                      !
                                                                     1730zon2
                                                                   !
                                    1699zon9                                    1730zon1
                                   !                                          !
                                                                                                              1680zon1
                                                                                                            !
                                                                  0106zon2
                                                                !0106zon5
                                                               !                                                1680wind15 1680wind16
                                                                                                                        ^^ 1680wind14
                                                                                                                           ^^1680wind13
                                                                                                                  1680wind12
                                                                                                                             ^^ 1680wind9
                                                                                                                                ^^
                                                                                                                        1680wind8
                                                                                                                                  ^ 1680wind7
                                                                                                                             1680wind6
                                                        0106zon4
                                                                                                                                       ^
                                                       !                                                                       ^ ^
                                                                                                                       1680wind2 ^1680wind5
                                                                                                                         ^^^ 1680wind4
                                                                                                                       1680wind3
                                                                                                                                          ^
                                                                                                                                   ^^^
                                                                                                                               !1681wind29
                                                                                                                      1680zon2^ ^1681wind24  !
                                                                                                                                      1681zon12
                                                       0106zon1 0106zon3                                                           !
                                                       !       !                                                                         1681wind22 1681wind23
                                                                                                                                                    ^
                                                                                                                                    1681wind19^^   1681wind21
                                                                                                                                             ^      ^^
                                                                                                                                              ^1681wind20
                                                                                                                       1681zon5
                                                                                                                             ! 1681wind11^^^    ^^
                                                                                                                                             1681wind18
                                                                                                                                              ^
                                   1731zon2                                                                               !           1681wind17
                                                                                                                                        ! ^                  1681wind9
                                 !                                                                                         1681zon6 1681wind10 1681wind8
                                                                                                             1681zon2                                    ^^
                                                                                                                                                          1681wind7
                                                                                                                                              1681wind6^
                                                                                                            !                               1681wind4^
                                                                                                                                                     ^1681wind5
                                                                                                                                               ! 1681wind3
                                                                                                                                         1681wind2^
                                                                                                          1681zon7
                                                                                                                                                  ^
                                                                                                                                                ^1681wind1
                                                         1731zon3                                       !                            1681zon4 ^
                                                       !                                                                           !
                                                                                                                                          1681zon8
                                                                                                                                        !
                                                                                                                                                             0114wind12
                                                                                                                                                  0114wind5^^0114wind9
                                                                                                                                                        ^^^
                                                                                                                                                     ^^
                                                                                                                                                  0114wind8
                                                                                                                                                       ^^
                                                                                                                                                        !! ^ ^
                                                                                                                                                     ^^ ^0114wind70114zon13
                                                                                                                                               0114wind6
                                                                                                                                                                   !
                                                                                                                                                                                 0114wind16
                                                 0118zon9
                                                                                                                            0114wind15
                                                                                                                                                                              ^
                                               ! !0118zon5
                                                                                                                  0109zon5^
                                                                                                                 !                               0114zon9
 0119wind1
                                                                                                                                               !
                                     0118zon4                          1731zon1                                                                       0114zon4
^                                   !        0118zon6                 !                                                                             !                  !0114zon2
                                                                                                                                                             0114zon1 !
                                           !
                                                                                                     0109zon4
            0119zon2                                          0118zon8                             !
           !                                                !
                                           0118zon3
                      0119zon1            !
                     !
                                                                                                    0109zon1
                                                                                         0109zon8 !
                                                                                                 !0109zon8
                                                                                                 !
                                                                                     0109zon3 !
                                                                                          ! 0109zon2 0109wind10 0109wind9
                                                                                             0109wind7
                                                                                                   ^             ^^ ^^0109wind12
                                                                                                 ^^
                                                                                                  ^  ^
                                                                                                     ^0109wind8
                                                                                                    ^^
                                                                                                ^ !^
                                                                                             0109wind6
                                                                                                !^0109wind2
                                                                                          0109wind1
                                                                                                                              Grootschalige projecten
                     WERKKAART                                                                                                Datum: 28-1-2020
                                                                                                                                 Esri Nederland, Jan Willem van   Aalst - www.imergis.nl
                                                                                                                                                              20200128_grootschalige_projecten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>                                                                                               Bijlage 7
         A                                  B                      C               D                        E                     F                    G
 1 Bijlage 7: Tabel met meer informatie over zon- en windprojecten in de pijplijn
 2
 3 Locatie ID    Naam                                       Gemeente       Soort locatie    Fase                          Vermogen (MW)     SDE+/ PCR
 4 1680wind1     OM1.1                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1622193
 5 1680wind10    OM-2.3                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1624292
 6 1680wind11    OM-2.4                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1608139
 7 1680wind12    OM-2.5                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1667494
 8 1680wind13    OM-2.6                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1662160
 9 1680wind14    OM-2.7                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1628128
10 1680wind15    OM-2.8                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1678025
11 1680wind16    OM-2.9                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1605315
12 1680wind2     OM1.2                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1635108
13 1680wind3     OM1.3                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1690266
14 1680wind4     OM1.4                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1683111
15 1680wind5     OM1.5                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1689719
16 1680wind6     OM1.6                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1678558
17 1680wind7     OM1.7                                      Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1640778
18 1680wind8     OM-2.1                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1621263
19 1680wind9     OM-2.2                                     Aa en Hunze    Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1653433
20 1680zon2      Voorterrein Avebe, Gasselternijveen        Aa en Hunze    Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                 3 SDE1746850
21 1680zon1      Zonnepark Nieuw Annerveen, Hunzeweg 41     Aa en Hunze    Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             0,9 SDE1702483
22 0106zon1      Zonnepark XXL, TT-circuit Assen            Assen          Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             5,8
23 0106zon2      Zonnepark vuilstort Ubbena                 Assen          Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             0,6
24 0106zon3      Zonnepark Assen-Zuid                       Assen          Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                       20
25 0106zon4      Zonnepark De Lichtkiem                     Assen          Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        4
26 0106zon5      Drijvend zonnepark Ubbena II               Assen          Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                22
27 1681zon1      Zonnepark Drenthe, Tweede Exloërmond       Borger-Odoorn  Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             1,2 SDE1352853
28 1681wind1     DEE-1.1                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1676170
29 1681wind10    DEE-2.1                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1617753
30 1681wind11    DEE-2.2                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1603080
31 1681wind12    DEE-2.3                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1675238
32 1681wind13    DEE-2.4                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1661050
33 1681wind14    DEE-2.5                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1627336
34 1681wind15    DEE-2.6                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1645550
35 1681wind16    DEE-2.7                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1673516
36 1681wind17    RH-1.1                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1663810
37 1681wind18    RH-1.2                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1602801
38 1681wind19    RH-1.3                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1651462
39 1681wind2     DEE-1.2                                    Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1670450
40 1681wind20    RH-1.4                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1640791
41 1681wind21    RH-1.5                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1652682
42 1681wind22    RH-1.6                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1604468
43 1681wind23    RH-1.7                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1637580
44 1681wind24    RH-3.2                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1674474
45 1681wind25    RH-3.3                                     Borger-Odoorn  Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                      3,9 SDE1687785
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>                                                                                                 Bijlage 7
   LocatieAID Naam                       B                     Gemeente
                                                                      C      Soort locatie
                                                                                     D        Fase            E             VermogenF(MW)       SDE+/ PCR               G
46 1681wind26 RH-3.4                                           Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,9  SDE1649003
47 1681wind27 RH-3.5                                           Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1602665
48 1681wind28 RH-3.6                                           Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1637313
49 1681wind29 DEE-RH-3.1                                       Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1637479
50 1681wind3  DEE-1.3                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1690541
51 1681wind4  DEE-1.4                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1645065
52 1681wind5  DEE-1.5                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1646243
53 1681wind6  DEE-1.6                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1604468
54 1681wind7  DEE-1.7                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1637580
55 1681wind8  DEE-1.8                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1685803
56 1681wind9  DEE-1.9                                          Borger-Odoorn Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,9 SDE1688401
57 1681zon2   Daalkampen, Borger                               Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        20  SDE1824649
58 1681zon4   Zonnepark Exloo, Exloo                           Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        49  SDE1826054
59 1681zon5   Paardetangendijk, Buinerveen                     Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        35  SDE1827963
60 1681zon6   Zonnepark Hooghweg, Buinen                       Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        3,8 SDE1826498, SDE1827436
61 1681zon7   Zonnepark Westdorp, Westdorp                     Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                          7 SDE1829756
62 1681zon8   Zonnepark Valthermond, Valthermond               Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        18
63 1681zon9   Zonnepark Nieuw Buinen, voorm. vloeivelden Avebe Borger-Odoorn Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                       110  SDE1824804, SDE1738028, SDE1705376, SDE1822833
64 1681zon11  Zonnepark Wollerich, Nieuw Buinen                Borger-Odoorn Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                 5,5
65 1681zon12  Zonnepark Drouwenerzon                           Borger-Odoorn Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                 5,5
66            Buinerhornsebos, Nieuw Buinen                    Borger-Odoorn Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                   5
67 0109wind1  Bril                                             Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                               3,3 SDE1414138
68 0109wind2  Defensie3                                        Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 3
69 0109wind3  Defensie2                                        Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 3
70 0109wind4  Yard2                                            Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 2 SDE1368483
71 0109wind5  Defensie1                                        Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 3
72 0109wind6  Yard1                                            Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 2 SDE1324012
73 0109wind7  IAMS                                             Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 2 SDE1061007
74 0109wind8  Yard3                                            Coevorden     Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                                 2 SDE1300546
75 0109wind9  Windpark Weijerswold                             Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3 SDE1702043
76 0109wind10 Windpark Weijerswold                             Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3 SDE1714713
77 0109wind11 Windpark Weijerswold                             Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3 SDE1754778
78 0109wind12 Windpark Weijerswold                             Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3 SDE1764824
79 0109wind13 Windpark Hulteweg                                Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3 SDE1770102
80 0109wind14 Windpark Hulteweg                                Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3
81 0109wind15 Windpark Hulteweg                                Coevorden     Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                          3 SDE1734647
82 0109zon1   Coevorden, De Watering, Dwarspad deelgebied1     Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        8,8 SDE1795757
83 0109zon2   Coevorden, De Watering, Dwarspad deelgebied 2    Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        8,8 SDE1795757
84 0109zon3   Zonneakker Krimweg - Nieuwe Dijk, Coevorden      Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        6,5 SDE1771855
85 0109zon4   Zonneakker Wachtum                               Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        0,9 SDE1735920
86 0109zon5   Zonnepark Haarstdiek, Sleen                      Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        12  SDE1739595
87 0109zon6   Zonnepark de Hulteweg                            Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        24
88 0109zon9   Zonnepark Coevorderkanaal                        Coevorden     Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag               11,8
89 0109zon8   Zonnevelden Dwarspad - Dreef te Coevorden        Coevorden     Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        18
90 0114zon1   Zonnepark Lange Runde, Barger Compascuum         Emmen         Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             13,7  SDE1601099
91 0114zon4   Oranjedorp, Oranjepoort                          Emmen         Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                               25  SDE1755283
92 0114wind1  Windpark Pottendijk                              Emmen         Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                        3,6 SDE1823769
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>                                                                                                   Bijlage 7
    LocatieAID Naam                        B                    GemeenteC      Soort locatie
                                                                                       D        Fase            E             VermogenF(MW)      SDE+/ PCR  G
 93 0114wind10 Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
 94 0114wind11 Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
 95 0114wind12 Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
 96 0114wind13 Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
 97 0114wind14 Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
 98 0114wind2  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
 99 0114wind3  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
100 0114wind4  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
101 0114wind5  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
102 0114wind6  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
103 0114wind7  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
104 0114wind8  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
105 0114wind9  Windpark Pottendijk                              Emmen          Windpark/turbine 2. Vergunning verleend                       3,6 SDE1823769
106 0114zon2   Emmen, Rundedal Agro Energie                     Emmen          Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                         8 SDE1782962
107 0114zon5   Veenakkers (Pottendijk), Nieuw Weerdinge         Emmen          Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                       4,5 SDE1819533
108 0114zon9   GZI                                              Emmen          Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        17 SDE1829363
109 0114wind15 Energiepark Pottendijk (zon)                     Emmen          Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        40
110 0114zon13  zonneakker Ep Schuilinghstraat, Emmer-Compascuum Emmen          Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                3,5
111 0114wind15 Windpark N34 Emmen                               Emmen          Windpark/turbine 3. Lopende vergunningaanvraag                 21
112 0114wind16 Windpark Zwartenbergerweg / SEREH                Emmen          Windpark/turbine 3. Lopende vergunningaanvraag                 24
113 0118zon3   Zonnepark ten oosten van de N48                  Hoogeveen      Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        40 SDE1820700
114 0118zon4   Zonnepark Gijsselterweg, Gijselte                Hoogeveen      Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                      23,5 SDE1825822
115 0118zon5   Zonnepark Zwarte Water, Pesse                    Hoogeveen      Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        25 SDE1825549
116 0118zon6   Zonnepark langs A28, Fluitenberg                 Hoogeveen      Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        19 SDE1820175
117 0118zon8   Zonnepark Coevorderstraatweg, Noordseschut       Hoogeveen      Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        14 SDE1825798
118 0118zon9   Zonnepark Hendrik Reindersweg 14b, Pesse         Hoogeveen      Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                      34,5
119            Ten zuiden Langedijk/Hollandscheveldse Opgaande  Hoogeveen      Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                  3
120            Meerboomweg Powefield                            Hoogeveen      Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag               22,5
121            Meerboomweg Groenleven                           Hoogeveen      Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                 18
122            Wilfred Stillweg                                 Hoogeveen      Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                  2
123            Zonnepark Klaverblad                             Hoogeveen      Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                 10
124            RWZI Echten                                      Hoogeveen      Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                1,5
125 0119wind1  Bramenweg                                        Meppel         Windpark/turbine 1. Gerealiseerd                              0,8
126 0119zon1   Rogat, sluiseiland                               Meppel         Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             0,19
127 0119zon2   Zonnepark Mandeveld, Meppel                      Meppel         Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                       3,3
128            Bijlage 6
129
130            Zonnepark Nieuwveense Landen                     Meppel         Zonnepark/akker  3. Lopende vergunningaanvraag                1,8
131 1731zon1   Nieuweroord, Middenraai 22                       Midden-Drenthe Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                              2,1 SDE1816821
132 1731zon2   Smilde, Leemdijk                                 Midden-Drenthe Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                       3,5 SDE1703253
133 1731zon3   De Lotten, Hijken                                Midden-Drenthe Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                        12 SDE1824591
134 1699zon1   Productieweg Roden                               Noordenveld    Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                         0
135 1699zon2   Bedrijventerrein Haarveld Dwazziewegen, Roden    Noordenveld    Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                         3
136 1699zon9   Zonnepark Halo                                   Noordenveld    Zonnepark/akker  2. Vergunning verleend                         1
137 1730zon1   Drijvend zonnepark zandwinplas Tynaarlo          Tynaarlo       Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                             32,1 SDE1645571
138 1730zon2   Zonnepark Groenleven, Eelde airport              Tynaarlo       Zonnepark/akker  1. Gerealiseerd                               20 SDE1762062
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>Bijlage 8: Beschrijving voor welke woningen welk temperatuurniveau mogelijk is
Hoge temperatuurverwarming
Dit is in veel woningen nog de standaard, in het overgrote deel van de woningen is dat door middel van een
gasgestookt centraal verwarmingssysteem, in dat geval gaat het om temperaturen boven de 60 graden Celsius.
Midden temperatuurverwarming
Het betreft temperaturen tussen de 30 en 50 graden Celsius. Dit zijn temperaturen die bijvoorbeeld als
restwarmte vrijkomt bij de procesindustrie.
Lage temperatuurverwarming
Hierbij is sprake van een maximale aanvoertemperatuur van 40 graden, voorbeeld systemen zijn lage
temperatuur warmtenetten of all-electric verwarmingsmethoden.
Isolatie:
Of een huis goed geïsoleerd is kan grotendeels voorspeld worden op basis van het bouwjaar van de woning. De
hiernavolgende categorieën kunnen hierbij worden aangehouden:
Woningen van voor 1979
Deze woningen zijn meestal niet of nauwelijks geïsoleerd (tenzij na-isolatie heeft plaatsgevonden), het
energielabel van deze woningen is F of G. Hoge temperatuur verwarming is voor deze woningen een vereiste.
Woningen van 1979 tot en met 1991
In 1979 zijn nieuwe minimum isolatie-eisen van kracht gegaan, dubbel glas in het woonvertrek werd de nieuwe
standaard. Daarnaast zijn de isolatie-eisen voor dak, buitenwand en de vloer verhoogd, de energie labels D en E
komen vaak voor in deze woningen (tenzij na-isolatie heeft plaatsgevonden). Midden temperatuur is het
minimum om in deze woningen een comfortabele binnentemperatuur te kunnen realiseren.
Woningen vanaf 1992 tot en met nu
In het jaar 1992 werden de isolatiestandaarden opnieuw verhoogd. Woningen die gebouwd zijn vanaf het jaar
1992 hebben daarom een minimum isolatielabel van C of hoger. Woningen in deze categorie kunnen mogelijk
met een lage temperatuur bron worden verwarmd (mits afgiftesysteem daarvoor ook geschikt is). De eisen aan
de energieprestatie van gebouwen zullen in de toekomst worden aangescherpt. De EPC zal daarom plaatsmaken
voor de wettelijke eisen Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG). Met ingang van 1 januari 2019 (voor
overheidsgebouwen) respectievelijk 1 januari 2020 (voor overige gebouwen) moeten nieuwe woningen en
utiliteitsgebouwen bijna energie neutrale gebouwen zijn. Dit is sinds 12 november 2015 opgenomen in het
Bouwbesluit.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>Bijlage 9: Nadere toelichting verschillende bronnen
Geothermie
Aardwarmte (of geothermie) biedt een bron van hernieuwbare warmte. Het is een techniek die potentie heeft om
in een aanzienlijk deel van de warmtevraag van gebouwen te voorzien. Aardwarmte is niet weersafhankelijk en
geeft een voorspelbare opbrengst. Het is echter een relatief nieuwe techniek die sterk afhankelijk is van de lokale
omstandigheden in de ondergrond. Bovendien is er voor geothermie altijd een warmtenet nodig, wat
investeringen in infrastructuur vereist.
In Drenthe zijn wat negatieve ervaringen opgedaan met de gaswinning. Dit kan een rol spelen bij het
besluitvormingstraject om geothermie uit de ondergrond te winnen.
De potentie van Geothermie is in kaart gebracht. Op deze kaarten zijn ook de clusters waarin sprake is van
significante afname van warmte geprojecteerd. Hiermee wordt duidelijk of er een match te maken is tussen de
met geothermie beschikbare warmte en de warmtebehoefte in deze buurt.
Voor elke gemeente is een kaart opgesteld. Deze worden door de gemeente meegenomen bij het opstellen van
de Transitievisie Warmte.
Het vraagt in Drenthe nog een nadere analyse naar de mogelijkheden om met geothermie de bebouwing van
warmte te voorzien. Dit zal in het kader van de op te stellen Transitivisies warmte afgestemd worden met de
gemeentes.
Aquathermie
Aquathermie is een verzamelterm voor warmte en koude uit oppervlaktewater (TEO), afvalwater (TEA) en
drinkwater (TED).
•   Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO)
    In opdracht van de noordelijke overheden is in 2019 door ROM3D en Inenergie onderzoek uitgevoerd om de
    potentiele energie uit oppervlaktewater te bepalen. Ook hiervoor is kaartmateriaal ontwikkeld. De resultaten
    zijn inzichtelijk via:
    https://www.arcgis.com/apps/MapSeries/index.html?appid=4753396c44b64f27a5f8ca7e0314db4b
    Uit het onderzoek blijkt dat Drenthe relatief weinig oppervlaktewater heeft en daarom is de potentie van
    aquathermie beperkt. Wat ook hier weer meespeelt is dat de afstand tussen het oppervlaktewater en de
    woonkernen vaak groot is waardoor een collectief warmtenet nu nog veelal economisch niet haalbaar is. Uit
    de onderzoeksresultaten blijkt overigens wel dat een aantal woonkernen voor een groot deel met
    aquathermie van energie voorzien kunnen worden. Het vergt een nadere studie om te kunnen concluderen of
    de energie die hier in potentie aanwezig is daadwerkelijk benut kan worden, waarbij het waterschap
    duidelijkheid wil hebben over het effect van deze toepassing op zowel de kwaliteit als de kwantiteit van het
    water. In bijlage 3 van Hoofdstuk 4 is de kaart opgenomen waarop de beschikbare hoeveelheid energie die uit
    het oppervlaktewater kan worden onttrokken is weergegeven. Op dezelfde kaart is ook inzichtelijk of er ook
    bebouwing aanwezig is waar deze energie aan geleverd kan worden.
•   Thermische energie uit afvalwater (TEA)
    Verspreid over de regio zijn rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) aanwezig. Bij het zuiveren van het
    rioolwater komt warmte vrij die als bron (Thermische Energie uit Afvalwater=TEA) gebruikt kan worden. De
    mogelijkheid om warmte en koude uit afvalwater te gebruiken is sterk afhankelijk van de afstand tot de
    energievrager, de grootte van de energievraag- en aanbod, en de bodemcapaciteit. Het voordeel van TEA is
    dat de warmteaanvoer door het gehele jaar door relatief hoog is.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>    Er zijn in Drenthe een aantal RWZI’s die in de buurt liggen van bebouwing. Het vraagt nadere analyse of deze
    RWZI’s ook voldoende potentie hebben om de omgeving van warmte te voorzien. De RWZI’s die in potentie
    restwarmte hebben zijn in kaart gebracht. Deze is opgenomen in bijlage 3 van Hoofdstuk 4. Om inzichtelijk te
    maken of er ook kansen zijn om de restwarmte nuttig te gebruiken zijn ook de clusters die warmte nodig
    hebben op deze kaart gezet.
•   Thermische energie uit drinkwater (TED)
    Het is mogelijk om thermische energie uit drinkwater te winnen. In Drenthe wordt door het drinkwaterbedrijf
    op diverse plaatsen diep gelegen grondwater opgepompt voor de bereiding van drinkwater. Dit opgepompte
    drinkwater heeft een constante temperatuur van circa 11 graden Celsius. Hier kan met een warmtewisselaar
    energie ontrokken worden, die met warmtepompen nabijgelegen gebouwen kan verwarmen en/of koelen. In
    Drenthe is dit concept op twee plaatsen succesvol uitgevoerd. In overleg met het drinkwaterbedrijf zal
    bepaald moeten worden of er kansen zijn om dit concept op meer plaatsen uit te voeren.
Bodemenergie (WKO)
WKO-systemen pompen grondwater op, gebruiken de relatieve warmte of koude van het grondwater voor
verwarming of koeling van het gebouw, en brengen daarna het grondwater weer terug in de bodem. Naast
grondwater zijn ook combinaties met TEO/TEA mogelijk. Bij de winning van thermische energie (TEO) uit
oppervlaktewater, wordt warmte en/of koude gewonnen uit oppervlaktewater. De energie kan worden
opgeslagen in een warmte-koude-opslag (WKO) in de bodem of direct worden geleverd . De potentie van WKO is
per gemeente in kaart gebracht. Deze zijn opgenomen in bijlage 3 van Hoofdstuk 4. Hieruit blijkt dat deze in
Drenthe over het algemeen goed is. Belemmerend hierbij is dat er in grote delen van Drenthe ook drinkwater
wordt gewonnen. Om de drinkwatervoorraden te beschermen mag in deze gebieden niet geboord worden of
gelden er bepaalde voorwaarden.
Omgevingswarmte
Voor goed geïsoleerde woningen kan ook gebruik gemaakt worden van een warmtepomp die zijn energie uit de
buitenlucht haalt. De warmtepomp zorgt ervoor dat de woning met behulp van een lage temperatuursysteem van
de benodigde warmte en/of koude wordt voorzien. Dit zorgt wel voor een wezenlijke toename van het elektra-
verbruik. Indien meerdere woningen bij elkaar dit concept van verwarmen en koelen gaan toepassen moet de
infrastructuur voor het transport van de stroom waarschijnlijk wel versterkt worden.
Een variant hierop is de hybride warmtepomp. Deze warmtepomp is ook voor de iets minder goed geïsoleerd
woningen toepasbaar. Een groot deel van het jaar wordt de woning alleen met elektriciteit verwarmd en gekoeld.
Alleen op de koudere dagen gebruikt de warmtepomp gas om zo voldoende warmte de woning in te brengen.
Voordeel hiervan is dat het gasverbruik aanzienlijk (40 tot 80%) wordt verlaagd en de elektra-infrastructuur
minder snel versterkt hoeft te worden. Idealiter wordt in deze gevallen, in plaats van aardgas, groengas gebruikt.
Biomassa
Biomassa is plantaardig en dierlijk materiaal dat gebruikt kan worden voor het opwekken van energie. Het gaat
hierbij dan vooral om het verbranden en vergisten (of vergassen) van biomassa. Biomassa is volgens het Europese
duurzaamheidskader een vorm van duurzame energie. In het Klimaatakkoord is voor biomassa een rol als
transitiebrandstof voorzien in de periode tot 2030. De opvattingen over de rol en betekenis van biomassa in het
maatschappelijke debat lopen echter nog erg uiteen en gaat over meer dan energie. In Drenthe zijn op een aantal
locaties mogelijkheden (bijlage kaart) om met de lokaal aanwezige biomassa in de warmtebehoefte te voorzien.
Uit het vergisten/vergassen van biomassa ontstaat biogas. Dit biogas kan meteen gebruikt worden om ruimtes te
verwarmen. Dit kan alleen indien de branders in de verwarmingsketels specifiek voor dit biogas zijn aangepast.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>Het biogas kan ook opgewerkt worden naar een kwaliteit die vergelijkbaar is met aardgas. Alle cv ketels kunnen
zonder aanpassing van de branders met dit gas uit de voeten. Dit gas kan ook rechtstreeks in het
aardgasleidingnet worden ingevoegd.
•   Houtige biomassa
    Meer dan de helft van de Nederlandse duurzame energie is afkomstig van houtige biomassa. Een deel wordt
    gebruikt voor het verwarmen van woningen, middels houtkachels, pelletkachels of warmtenetten die worden
    gestookt op houtige biomassa. Het voordeel van houtige biomassa ten opzichte van fossiele energiebronnen
    is dat deze biomassa wel hernieuwbaar en circulair kan zijn. Planten en bomen nemen CO2 op uit de
    atmosfeer en zetten dit om naar biomassa. Over de daadwerkelijke CO2-reductie die het gebruik van houtige
    biomassa oplevert en de negatieve invloed die verbranding heeft op de luchtkwaliteit is veel discussie. Dit
    neemt niet weg dat dit voor gebouwen in het buitengebied een goede transitiebrandstof zou kunnen zijn ter
    vervanging van de huidige fossiele energie.
Inschatting potentie groen gas in Drenthe
CE-Delft heeft recent een studie gedaan naar de potentie van biomassa bij de energietransitie. In deze studie
wordt onderzocht wat de economisch haalbare potentie is indien het Rijk groen gas uit biomassa reststromen
ondersteunt met subsidiemaatregelen. Door middel van mestvergisting kan in Drenthe tussen de 50 en 75 miljoen
kubieke meter groen gas worden gemaakt. Groen gas potentie uit alle andere natte biomassastromen (mest is
ook een natte biomassastroom) is volgens CE Delft tussen de 30 en 40 miljoen m3. Aanvullend kan nog eens 4 tot
6 miljoen m3 groen gas worden gemaakt door het vergassen van hout. Hierbij wordt er wel van uitgegaan dat,
naar Zweeds model, hier productiebossen voor worden aangewezen die jaarlijks de benodigde houtachtige
biomassa gaan leveren. De totale potentie voor Drenthe komt daarmee uit tussen de 84 en 121 miljoen m3. De
laatstgenoemde hoeveelheid is voldoende om 70.000 woningen (komt overeen met 1/3 van het totale aantal
woningen in Drenthe) van warmte te voorzien. In onderstaande figuur is per gemeente de vergistingspotentie in
m3 weergegeven
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>Power to X (elektriciteit en/of waterstof)
Power-to-X is een verzamelnaam die in dit geval gebruikt wordt om met stroom gebouwen te verwarmen. Dit kan
rechtstreeks met het elektrisch verwarmen, bijvoorbeeld met infrarood panelen, of door er eerst waterstof van te
maken. Dit waterstof kan vervolgens als energiedrager gebruikt worden om de woningen van energie te voorzien.
Elektrisch verwarmen (Power-to-heat)
Woningen direct verwarmen door middel van elektriciteit is ook een optie. Dit is economisch alleen haalbaar
indien de woning zeer goed geïsoleerd is. Indien meerdere woningen bij elkaar dit concept van verwarmen gaan
toepassen moet de infrastructuur voor het transport van de stroom waarschijnlijk wel versterkt worden.
Waterstof (Power-to-gas)
Elektriciteit kan ook worden ingezet voor de productie van waterstof. Dit productieproces wordt ook wel
elektrolyse genoemd, in dit proces worden watermoleculen (H2O) gesplitst tot zuurstof en waterstof. Het splitsen
van water gaat niet vanzelf, onder invloed van elektriciteit vindt de reactie plaats. Na de reactie blijft circa 70%
van de energie over in de vorm van waterstof, de overige energie vervliegt als warmte. Waterstof (H2) komt niet
als molecuul voor in de atmosfeer of in de bodem en kan dus alleen via een reactie worden gemaakt, daarom is
waterstof geen energiebron maar een energiedrager.
De energiedrager waterstof kan vervolgens op twee verschillende wijzen worden ingezet voor het verwarmen van
gebouwen. Waterstof kan in een speciale waterstof CV-ketel worden verbrand, dit principe werkt hetzelfde als
het verbranden van aardgas. De andere optie is een waterstof-brandstofcel, in de brandstofcel reageert waterstof
met zuurstof tot waterdamp. Bij deze chemische reactie komt warmte en elektriciteit vrij, beide vormen van
energie kunnen in de woning worden gebruikt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>Restwarmte
Op basis van verschillende informatiebronnen is in beeld gebracht welke restwarmtebronnen er in Drenthe
aanwezig zijn die via nog aan te leggen infrastructuur warmte zouden kunnen leveren aan de bebouwde
omgeving of industrie. Hierbij is gebruik gemaakt van de informatie die op de website “warmteatlas.nl” is
weergegeven. Uit aanvullende analyse van deze gegevens is gebleken dat een aantal bedrijven hier ten onrechte
op vermeld zijn. Deze zijn van de lijst met potentiele restwarmteleveranciers verwijderd. Daarnaast is ook
informatie bij de Regionale Uitvoeringsdienst (RUD Drenthe) opgevraagd over welke bedrijven de meeste
energieverbruik hebben. Op basis van het energieverbruik en de bedrijfsprocessen van deze bedrijven is zoveel
mogelijk herleid of er sprake zou kunnen zijn van voor een warmtenet bruikbare restwarmte.
Deze potentiele restwarmteleveranciers zijn per gemeente op kaart gezet. Voor de kaarten wordt verwezen naar
bijlage 3 van Hoofdstuk 4. Hieruit blijkt dat er relatief weinig potentiele restwarmteleveranciers in Drenthe zijn.
Daarbij geldt dat deze ook vaak buiten de bebouwde kom liggen, waardoor de aanleg van een restwarmtenet
economisch onrendabel zal zijn. Uit de kaart blijkt dat er wel een aantal bedrijven met restwarmte zijn die
mogelijk wel iets kunnen betekenen voor de levering van warmte in nabijgelegen bebouwing. Hierover moet nog
met de bedrijven gesproeken worden. Vervolgstudie is noodzakelijk indien de kans redelijk tot hoog blijkt te zijn.
Zonnethermie
Door de plaatsing van zonnecollectoren op daken of op land kan er met behulp van de zon warm tot heet water
worden “geoogst”. Met dit water worden een of meerdere gebouwen van warmte voorzien. Dit kan een uitkomst
zijn indien de warmte ook gebufferd kan worden zodat het gedurende een groot deel van het jaar gebruikt kan
worden. Binnen de RES regio Drenthe is hiervan de potentie nog niet eerder in kaart gebracht. Dit zal uit
onderzoek moeten blijken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>GEOTHERMIE DRENTHE
LEGENDA
       Gemeentegrenzen Drenthe
       Provinciegrenzen
Economische potentie
gestimuleerde geothermie
       Onbekend
       Marginaal
       Matig
       Goed
Beschermingsgebieden
t.a.v. diepe grond
       geen belemmering toekomstige
       oliewinning
       geen ontwikkelingen die toekomstige
       geothermie kunnen belemmeren
       lege gasvelden vrijhouden voor
       toekomstig gebruik
Bodemenergierestrictiegebieden
       Restrictiegebied bodemenergie
       Verbod op bodemenergie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>TEO DRENTHE
LEGENDA
Restrictie bodemenergie
      Restrictiegebied bodemenergie
      Verbod op bodemenergie
Potentie energievraagclusters
     0%
     0-40%
     40-70%
     70-99%
     ι͙͘͘ά
Afstand tot water (TEO selectie)
      0-250 m
      250-500 m
      500-750 m
      750-1000 m
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>RESTWARMTE DRENTHE
LEGENDA
    Gemeentegrenzen Drenthe
    Provinciegrenzen
    Kleine restwarmte potentie
    Enige kans op bruikbare restwarmte
    Grote kans op bruikbare restwarmte
    RWZI
    Warmtevraagclusters
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>WKO DRENTHE
LEGENDA
    Gemeentegrenzen Drenthe
    Provinciegrenzen
    Open WKO
Bodemenergierestrictiegebieden
    Restrictiegebied bodemenergie
    Verbod op bodemenergie
WKO open bronnen
    geen gegevens
    0-1200 GJ/(ha.jr)
    1200-1400 GJ/(ha.jr)
    1400-1550 GJ/(ha.jr)
    1550-1700 GJ/(ha.jr)
    1700-5000 GJ/(ha.jr)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>Bijlage 11: Toelichting op Natuuropgaven in Drenthe en samenhang met biodiversiteit
en energiestrategie
Meerwaarde voor natuur en biodiversiteit is te behalen op twee schaalniveaus:
     1. Meerwaarde op systeemniveau: de ontwikkeling van zonneparken of bos kan meerwaarde opleveren
         voor het functioneren van een ecologisch systeem. Dit is uitgewerkt onder de punten 1-6
     2. Meerwaarde op projectplanniveau: door een deel van het projectgebied ecologisch in te richten en te
         beheren kan ook op het perceel meerwaarde gecreëerd worden voor biodiversiteit. Dit is uitgewerkt
         onder 7 (blauw groene-dooradering)
     1. Ecologische verbindingen
Door een veranderend klimaat en de biodiversiteit die onder druk staat, worden ecologische verbindingen steeds
belangrijker. De kansen dat lokale populaties uitsterven door weerextremen nemen toe. Verbindingszones spelen
een essentiële rol bij de mogelijkheid voor herkolonisatie van soorten. Daarnaast moeten soorten mee kunnen
reizen naar gebieden met het klimaat waarin zij thuis horen. Ecologische verbindingen kunnen met een goede
inpassing ontwikkeld worden in samenhang met andere maatschappelijke doelen, zoals zonneparken,
recreatieterreinen en infra.
     2. Tegen gaan veenoxidatie
In beekdalen en veengebieden zijn vaak nog veenrijke of humusrijke bodems aanwezig. Door ontwatering klinken
deze bodems nog steeds verder in. Hierdoor komt veel CO2 vrij door het “verbranden van veen en humus” in de
bodem. In een aantal gebieden is de bodemdaling al zo ver dat de discussie ontstaat in hoeverre het
maatschappelijke nog verantwoord is om deze gebieden verder droog te leggen. Om het proces van CO2-vorming
en bodemdaling te stoppen zouden deze gebieden moeten worden vernat in plaats van droog gelegd. Dit vraagt
om andere maatschappelijke functies voor deze gebieden. Zonneakkers, moerasontwikkeling, broekbossen (natte
bossen) en recreatie zouden mogelijk oplossingen kunnen bieden, al dan niet in combinatie met elkaar.
     3. Ontwikkeling humusrijke- en veenbodems
Door vernatting kan het proces van bodemvorming omgezet worden van een proces waarbij CO2 vrij komt, in een
proces waar CO2 vastgelegd wordt in de bodem. Dit levert een klimaatvoordeel, maar ook een natuurvoordeel
door een rijkere biodiversiteit. In geschikte gebieden kan dit zelfs gecombineerd worden met een
weidevogeldoelstelling.
     4. Buffergebieden
Veel natuurgebieden hebben baat bij buffergebieden. In de randzones van natuurgebieden wordt vaak extra veel
stikstof vastgelegd en lijdt de natuur door extra verzuring en eenzijdige verrijking met voedingsstoffen. Daarnaast
is in randzones van natuurgebieden een belangenconflict met de omgeving vanwege de eisen die aan de
waterhuishouding gesteld worden. Voor natuur zijn de waterstanden vaak te laag en voor naast gelegen
landbouwgebieden te hoog.
Door de ontwikkeling van buffergebieden kan de invloed van stikstof en ontwatering verminderd worden in de
randzones van natuurgebieden (inclusief N2000-gebieden). Daarnaast kan de biodiversiteit in de buffergebieden
zelf ook worden versterkt. Functies die ontwikkelt kunnen worden in buffergebieden zijn zonneakkers,
recreatiegebieden, natuurinclusieve landbouw, bos, natuur, verblijfsrecreatie of een combinatie hiervan.
     5. Hydrologisch herstel
De waterhuishouding van natuurgebieden als Dwingelderveld, Hunzedal en Drentsche Aa functioneren vaak in
een regionaal systeem dat niet bij de grenzen van het gebied op houdt. Ontwikkeling van natte gebieden in
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>beekdalen werken zeer positief uit op het herstel van natuurwaarden in de natuurgebieden. Daarom is
hydrologisch herstel in de context van een regio noodzakelijk om werkelijk natuurherstel te kunnen realiseren.
Het creëren van andere functies in beekdalen t.b.v. energie, natte landbouw, bosuitbreiding kan dus positieve
gevolgen hebben op natuurgebieden op enige afstand van natuurgebieden.
    6. Bomen planten en bosaanleg
Bomen en bossen leggen CO2 vast. In de concept-Bossenstrategie staat dat er een heldere doelstelling op dit
gebied zal komen. Door bomen te planten in dorpen en steden worden klimaatextremen afgezwakt. Door slim te
combineren zijn er ook combinaties mogelijk van wateropvang met bomen in dorps- en stadsgebieden. Hetzelfde
principe geldt voor het buitengebied waar extreme weersomstandigheden zoals stormen en hitte door kleine
beplantingen en bomen afgezwakt kunnen worden. Grotere bossen kunnen ontwikkeld worden om CO2 vast te
leggen en natuur hydrologisch te bufferen, b.v. in combinatie met waterberging. Bij de ontwikkeling van grotere
bossen is het slim om ook te combineren met functies zoals recreatie, tegengaan veenoxidatie, ontwikkeling
buffergebieden, landschappelijke inpassing zonneakkers, woningbouwlocaties etc.
    7. Blauw-groene dooradering
De blauw-groene dooradering is de verzameling streekeigen ‘groene’ en ‘blauwe’ kleine landschapselementen in
het agrarisch cultuurlandschap zoals houtwallen, losse bomen, singels, heggen, bosjes, bosstroken, sloten, poelen
en (brede) bermen. Ze hebben een belangrijke landschappelijke, ecologische en recreatieve functie. Bij een
extremer wordend klimaat is beschutting tegen warmte, wind en zon, opvang van water-extremen in toenemen
mate van belang voor de leefbaarheid van gebieden. De inpassing van zonneparken kan bijdragen aan het
versterken van de blauw-groene dooradering. Door na de levensduur van het zonnepark de blauw-groene
dooradering te handhaven, kan dit een blijvende meerwaarde hebben. In de “Zonnewijzer biodiversiteit” staan
concrete handreikingen voor de aanleg en het beheer van deze landschapselementen bij zonneparken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>Bijlage 12: Samenvattingen inzichten en ervaringen op het gebied van ruimte
en energiestrategie
Bijna alle gemeenten, de provincie en de waterschappen hebben een samenvatting
aangeleverd en/of een uitgebreide vragenlijst ingevuld. De samenvattingen zijn opgenomen
in deze bijlage. De antwoorden op de vragenlijsten staan in bijlage 13.
1.1 Gemeente Aa en Hunze
Aa en Hunze is een aantrekkelijke woongemeente waar het buitengewoon goed leven en
recreëren is, met een grote rijkdom aan natuur en landschap.
In ons duurzaamheidsbeleid “Buitengewoon duurzaam” (Actualisatie, 2016) hebben we
geconcludeerd dat we projecten rond energiebesparing en duurzame energieproductie
moeten versnellen en intensiveren om onze beleidsdoelen (50% CO2-reductie in 2025 en
Energieneutraal in 2040) te halen. Bovendien verdienen maatschappelijk initiatieven
rondom dit thema in toenemende mate onze aandacht en ondersteuning.
In mei 2020 starten we met de zogeheten Transitievisie Warmte, waarin we eind 2021
verwoord willen hebben hoe we in Aa en Hunze gaan stoppen met het gebruik van
Nederlands gas. Dat traject heeft vooral invloed op de huizen van bewoners e.a. gebouwen.
Het gaat daarbij vooral over energiebesparing, verwarming en kleinschalige opwekking
middels zonnepanelen.
Onze visie en rolopvatting met betrekking tot het meer grootschalig opwekken van
hernieuwbare energie heeft invloed op de woon- en leefomgeving (ruimte) en is op
hoofdlijnen hieronder samengevat.
Ervaring met ruimtegebruik voor energieopwekking en huidige rolopvatting
De Rijkscoördinatieregeling en de aanstaande plaatsing van 16 windturbines heeft veel
kapot gemaakt in onze gemeente. Tegen de wil van gemeente en vele bewoners is een
enorm beslag gelegd op ruimte en is de woon- en leefomgeving van velen aangetast. Het
gevoel dat er over onze hoofden is beslist heeft – zacht gezegd – geen goed gedaan voor de
acceptatie van de energietransitie en mogelijk draagvlak onder toekomstige projecten.
De paar andere duurzame opwekprojecten zijn meer ad-hoc getoetst aan algemene
ruimtelijke ordeningsprincipes; echter dit begon - gezien de hoeveelheid aan ongeleide
marktinitiatieven - onwerkbaar en onwenselijk te worden.
Dat heeft ertoe geleid dat de gemeente een beleidskader zonne-energie heeft gemaakt en
dat er ook beleid voor kleinschalige windmolens in ontwikkeling is.
De kern van ons beleid is dat we geen ruimte meer willen (laten) aanwijzen én dat de door
winstbejag gedreven initiatieven van externe marktpartijen ‘buiten de deur gehouden
worden’. Wel willen we afgekaderd ruimte bieden voor initiatieven vanuit onze
maatschappij en gebieden zélf. Sterker nog: deze willen we aanjagen en/ of faciliteren.
Initiatieven worden daarbij beoordeeld op maatschappelijke meerwaarde en de bijdrage aan
de omgevingskwaliteit. Onze beleidskader zonne-energie is een goed voorbeeld van de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>manier waarop we waarde en beleving van natuur en landschap beschermen en
tegelijkertijd mogelijkheden bieden voor lokale verdienmodellen en lokale bijdragen aan het
tegengaan van mondiale klimaatverandering. We hebben nog geen ervaring opgedaan met
gebruik van het beleidskader.
Ruimtegebruik
Met betrekking tot het opwekken van windenergie middels windturbines hebben we ons
aandeel al geleverd. Het investeren in kleine windmolens moet wel mogelijk zijn; er wordt
momenteel een regeling uitgewerkt die moet voorzien in een zorgvuldig toetsingskader,
eventuele uitzonderingsgebieden, en niet ontmoedigende procedures.
Voor zonne-energie wordt zo’n toetsingskader één dezer dagen vastgesteld.
Overeenkomstig de provinciale zonneladder is de gemeente van mening dat de productie
van zonne-energie bovenal gerealiseerd moet worden met gebouwgebonden installaties. Op
het dak dus en zonder extra ruimtebeslag. Onder particulieren is deze vorm al in hoge mate
geaccepteerd gezien het feit dat maar liefst 18,2% van de huizen met zonnepanelen
voorzien is, tegen het landelijke gemiddelde van 9,2%. Deze beweging wil de gemeente (in
provinciaal verband) verder aanwakkeren; vooral ook met betrekking tot grotere
dakoppervlaktes in eigendom van bedrijven, agrariërs en (semi-)overheden. We willen al het
potentieel benutten. Ook andere mogelijkheden die geen extra ruimtebeslag met zich
meebrengen gaan gestimuleerd worden.
Voor initiatieven die wél om extra ruimtebeslag vragen is de gemeente terughoudend. De
gemeente wil vooral inzetten op kleine initiatieven bij dorpen. Deze initiatieven beslaan een
oppervlakte van 0 tot 10 hectare. Dit betekent dat de zonnepanelen veelal in één perceel of
op één weiland kunnen worden gerealiseerd. Hierbij is het van belang dat het geheel als één
landschappelijk ensemble wordt vormgegeven.
Onder strikte voorwaarden kan aan een grootschaliger park medewerking worden verleend
(nee, tenzij). Deze voorwaarden zijn:
    •   Het initiatief voor een grootschaliger ontwikkeling komt uitsluitend van onderop, dus van
        bewoners of een bewonerscollectief. Ook kan de gemeente zelf de initiatiefnemer zijn;
    •   De baten dienen in belangrijke mate terug te vloeien naar de omgeving. Indien het zonne-
        park op grotere afstand van een dorp/de initiatiefnemers ligt, wordt onder ‘omgeving’
        verstaan de omgeving van de locatie van het park. Om de baten in belangrijke mate terug te
        laten vloeien in de directe omgeving dient een initiatiefnemer in principe te kiezen uit een
        aantal (participatie)modellen, waaronder een gebiedsfonds;
    •   Een grootschaliger initiatief moet kunnen steunen op voldoende maatschappelijk draagvlak.
Inpassing in natuurgebieden
De gemeente Aa en Hunze bezit zoals gezegd een grote rijkdom aan natuur en landschap.
Het Nationaal park Drentsche Aa en de Hunze vormen majeure schakels in het
Natuurnetwerk van Nederland (NNN). De functies van deze gebieden zijn primair gericht op
behoud en versterking van intrinsieke natuurwaarden én het vervullen van waterdoelen;
secundair hebben de gebieden een grote aantrekkingskracht en waarde voor recreatie.
Daarmee zijn zo ook van grote economische waarde voor Drenthe en Aa en Hunze. Dit dient
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>beschermd te worden. De kwaliteiten en kenmerken van het landschap zijn dan ook leidend
bij de inpassing van de zonnevelden en windmolentjes.
Zonnevelden zijn niet toegestaan op de essen en in de beekdalen alsmede in gebieden die
zijn aangewezen als Natura 2000 of die anderszins vallen onder NNN.
Binnen deze uitsluitingsgebieden (enkel op bouwpercelen) en binnen de gebieden die
behoren tot het Nationaal park en de Hunze is opwekking van zonne-energie niet op
voorhand uitgesloten. Vraagstukken als “hoe kun je natuur, landbouw, recreatie en/ of
energieopwekking combineren? En hoe kom je met de diverse stakeholders tot de juiste keuzes?”
mogen en worden door de daartoe aangewezen organisaties middels landschapsvisies of
bijvoorbeeld BIO-plannen (beheer, inrichting en ontwikkeling) uitgewerkt. Zo heeft het
Overlegorgaan Drentsche Aa recentelijk ook de notitie Drentsche Aa, Landschap met energie
het werkbureau RES Drenthe aangeboden.
1.2 Gemeente Assen
De gemeente Assen kijkt met haar inwoners, ondernemers en organisaties naar wat er nodig
is om de energiedoelen voor de gemeente in te vullen. We werken samen om zo tot
gedragen keuzes te komen voor het verminderen van de energievraag, het verduurzamen
van het energieaanbod en het inzetten van nieuwe, innovatieve oplossingen. We kijken
kritisch naar het verduurzamen van onze eigen energiebehoefte, de daarvoor benodigde
eigen ruimtelijke mogelijkheden en onze verantwoordelijkheid in een bovengemeentelijke
opgave.
Een aantal voorbeelden van bovenstaande aanpak worden hieronder beknopt genoemd.
Samen aan de slag: 3x Lokaal
Assen zet in op het realiseren van grootschalige energieopwekking met zoveel mogelijk
lokaal rendement. Dit wordt 3x lokaal genoemd: lokaal opwekken, lokaal gebruiken en lokaal
economisch en financieel voordeel. Dit principe wordt per concrete locatie verder
uitgewerkt met initiatiefnemer(s), omwonenden en lokale energie-initiatieven. De
samenleving wordt meegenomen in de omvang van de opgave, de urgentie en bij de
projecten die al lopen in de energietransitie. Bij het tot stand komen van het Beleidskader
Zonneparken en het Ontwikkelplan Zonnepark Assen Zuid heeft deze wijze van participeren
geresulteerd in een soepel verlopend proces met veel draagvlak.
Energievraagstukken worden regelmatig voorgelegd aan het Stadspanel. Op initiatief van de
gemeente is een adviesgroep van inwoners georganiseerd. Zij worden geraadpleegd bij
bestaande en nieuwe plannen voor zonneparken.
Beleidskader Zonneparken
Het beleidskader Zonneparken (2018) is erop gericht om in 2020 14% hernieuwbare energie
te realiseren. Als voorbereiding zijn een tweetal onderzoeken uitgevoerd: een studie naar de
ruimtelijke verdeling van duurzame energiepotenties en een landschappelijke verkenning.
Een werkgroep bestaande uit inwoners, de Natuur en Milieufederatie Drenthe, de
energiecoöperatie Duurzaam Assen en de gemeente is bij de totstandkoming van het
beleidskader betrokken geweest.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>De gemeente maakt gebruik van de Zonneladder. Deze brengt hiërarchie aan in het
beoordelen van de geschiktheid van locaties voor zonneparken op basis van ruimtelijke
afwegingen. Pas wanneer locaties op een lagere trede van de ladder niet voldoende
beschikbaar of geschikt zijn, komen locaties op een hogere trede in beeld.
De laagste trede is 1: zon-op-daken, zowel bedrijfsdaken als particuliere daken. Door eerst
het aanwezige dak-potentieel te benutten wordt het buitengebied ontzien. Daarna is
dubbelgebruik van ruimte aantrekkelijk, bijvoorbeeld parkeerterreinen of zandwinplassen
(trede 2). Voor grondgebonden initiatieven ligt de focus op de gronden langs wegen, onder
hoogspanningskabels, geluidswallen, zandafgravingen en bijvoorbeeld braakliggende grond
bestemd voor bedrijven (trede 3). Pas daarna komen locaties op agrarische percelen in beeld
(trede 4).
Assen heeft de afgelopen jaren ervaring opgedaan met het realiseren van grootschalige
energieopwekking, in de vorm van zonneparken op bedrijfsterreinen en door dubbel
grondgebruik (treden 1 tot en met 3). We werken daarbij met ruimtelijke studies en
cijfermatige analyses om de energiebehoefte en beschikbare ruimte in kaart te brengen – en
aan elkaar te koppelen. Hierbij verkennen we op voorhand meerdere scenario’s voor
ruimtelijke inpassing en participatie.
Momenteel worden de ruimtelijke mogelijkheden van zonneparken op agrarische percelen
verkend, de hoogste trede (4) op de Zonneladder.
Zonnedaken
In de gemeente is vanwege het verstedelijkte karakter relatief veel dakoppervlak
beschikbaar. Hier liggen kansen voor grootschalige, maar ook kleinschalige
energieopwekking.
Woningeigenaren uit de gemeente Assen konden tot april 2019 een Zonnelening aanvragen.
Hiermee kon voordelig geld worden geleend voor de aanschaf en installatie van
zonnepanelen, zonneboilers en duurzame technologie voor de winning van directe zonne-
energie. Hier is veel gebruik van gemaakt. In 2018 was 15,0% van de woningen in de
gemeente Assen voorzien van zonnepanelen. Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde van
9,2% (Klimaatmonitor 2018). Assen verkent momenteel de mogelijkheden voor inwoners die
vanwege hun financiële situatie niet in aanmerking komen voor leningen.
De gemeente is gestart met een pilot voor zonnedaken bij bedrijven. De gemeente wil
samen met bedrijven en instellingen aan de slag om het aantal grootschalige zonnedaken de
komende jaren uit te breiden – wat de druk op het buitengebied vermindert.
Op het TT-circuit is een deel van de parkeervoorzieningen overdekt met zonnedaken. Het
bestaande parkeerterrein van circa 8 hectare is verduurzaamd en heeft zijn functionaliteit
als parkeerplaats behouden. Dit is een voorbeeld van optimaal ruimtegebruik, namelijk door
dubbel grondverbruik en het koppelen van vraag (elektriciteitsgebruik TT-circuit en
bezoekers) met aanbod (lokale energieopwekking).
Energietuin Zonnepark Assen Zuid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>In Assen wordt één van de eerste Energietuinen van Nederland ontwikkeld. Het wordt een
plek waar het opwekken van hernieuwbare energie samengaat met natuurontwikkeling,
wandelen, spelen en leren. Op deze schaal, met deze mate van professionaliteit en met veel
zeggenschap voor de lokale omgeving is dit een nieuwe aanpak voor een energielandschap
van de toekomst.
Het zonnepark wordt voor 50% eigendom van de lokale omgeving, met als doel de
opbrengsten zo veel mogelijk ten goede te laten komen aan de inwoners van Assen. Samen
met omwonenden is gekeken naar een optimaal landschappelijk ontwerp. De Natuur en
Milieufederatie is betrokken om dat samen met inwoners en lokale en regionale organisaties
verder vorm te geven. De energiecoöperatie Duurzaam Assen is betrokken om invulling te
geven aan het borgen van lokaal rendement voor de inwoners van Assen.
Proeftuin Aardgasvrije wijken
Assen is een van de 27 landelijke Proeftuinen Aardgasvrije wijken. Met financiële
ondersteuning van het Rijk zoekt de gemeente samen met wijkbewoners naar een haalbaar
en betaalbaar alternatief voor aardgas. Eén van de mogelijke scenario’s is een warmtenet.
Aanleiding hiervoor is het type woningen uit de jaren zestig en de wijkgerichte aanpak in de
proeftuin.
Geothermie als energiebron kan een alternatief zijn voor warmte opgewekt met elektriciteit,
bijvoorbeeld afkomstig van zon en wind – en die veel ruimte vraagt. Het is daardoor een
interessant alternatief voor grootschalige energieopwekking in het buitengebied. De
ervaringen in de proeftuin zijn uit het oogpunt van draagvlak, participatie en de koppeling
met bredere wijkopgaven een interessante leerschool. Het kan daardoor een aantrekkelijke
aanpak zijn voor opschaling naar de overige wijken en dorpen in Assen.
1.3 Gemeente Borger-Odoorn
Algemeen
De gemeente Borger-Odoorn heeft eind vorig jaar als input voor de concept RES de
bestaande en onherroepelijk geworden plannen voor Windpark en Zonneakkers aan het
werkbureau RES doen toekomen. Ook is toen duidelijk gemaakt dat er een evaluatie t.a.v.
het beleidskader Zon gaande is en pas daarna weer wordt nagedacht over nieuwe ambities
op dat gebied.
Ambities zijn op dit moment nihil, met uitzondering van het streven om als gemeente naar
de toekomst toe grootschalige zon op daken te promoten bij ondernemers etc. Binnen de
grafische voorstelling van beschikbaar komende en zijnde alternatieve vormen van
energieopwekking staat Borger-Odoorn samen met Aa en Hunze aan de Drentse top. Daarbij
moet het volgende worden vermeld:
    1.     De ontwikkeling top down van het windpark binnen de gemeente levert een forse
           energie bijdrage. Het windpark is tot stand gekomen zonder dat er sprake is van een
           aantoonbaar draagvlak bij omwonenden.
    2.     De ontwikkeling van zonneakker plannen heeft de basis gevonden in een beleidskader
           Zonneoogst 2018-2020. Deze is op interactieve wijze met stakeholders en inwoners van
           Borger-Odoorn tot stand gekomen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>Ruimtebeslag
Bij de plannen om te komen tot het windpark is door de Rijksoverheid zwaar ingezet op
beoordeling door de toenmalige Rijksbouwmeester (R.O. / Landschap). Er is door hem
geconstateerd dat de toen geplande windturbines, met inachtneming van historie van het
gebied en de landelijke alternatieve energieopgave, passend zijn in het veenkoloniale gebied
in Borger-Odoorn.
Bij plannen om te komen tot zonneakkers is een Noordelijk landschapsbureau ingeschakeld
bij alle interactieve sessies met inwoners. Er waren geen gebieden uitgezonderd t.a.v.
plaatsing zonneakkers maar deze werden natuurlijk geselecteerd o.a. door inwoners en ook
stakeholders. Dat is opgenomen in het beleidskader Zonneoogst 2018-2020.
Economische meerwaarde voor gemeenten
Bij de ontwikkeling van het windpark spelen vele economische factoren een rol van
betekening. Voor de windparkexploitanten levert het windpark rendement op. Vele
omwonende worden geconfronteerd met de feitelijke uitvoering van het windpark en
kunnen in economische zin daar geen profijt bij hebben. Veel genoemde economische
punten zijn waardedaling/moeilijker verkoopbaarheid van koopwoningen. Men wordt (nog
niet) gecompenseerd voor de aanwezigheid van de windturbines. Gemeenten kunnen vanuit
de OZB windturbines enige inkomsten genereren, die ook grotendeels door Rijkskorting
teniet worden gedaan. Input in een eventueel Gebiedsfonds vanuit de OZB gelden kan fors
minder zijn door de aangehaalde Rijkskorting.
Bij de beleidsontwikkeling zonneakkers is onvoldoende onderkend dat de inkomsten van de
zonneakkers wegvloeien naar buiten de gemeente gevestigde bedrijven. Slechts incidenteel
gaan bijdragen worden verstrekt aan plaatselijke instanties/verenigingen. Invloed (of gebrek
daaraan) op landelijke of provinciale opdrachten, het effect daarvan op de opgave.
Er is ten aanzien van het windparkplan al aangegeven dat deze top down door de
Rijksoverheid is weggezet. Dat is gebeurd via een Rijks Inpassing Plan. De gemeentelijke
invloed daarbij is minimaal geweest. Het college van burgemeester en wethouders heeft
vanaf het begin ingezet op het in dialoog blijven, teneinde ervoor te zorgen dat draagvlak
zou worden meegenomen in de planbeoordeling.
Het toenmalige beleid van de provincie Drenthe, gericht op planvorming zonneakkers, bleek
niet toegerust op het veelheid van zonneakker plannen, die zich in 2016 gingen ontwikkelen.
De provincie heeft in het gemeentelijke proces van Borger-Odoorn in 2017, om te komen tot
het beleidskader zonneakkers, mee geparticipeerd in advisering en financiering.
1.4 Gemeente Coevorden
In de Duurzaamheidsvisie die in december 2019 door de raad werd vastgesteld is de ambitie
geformuleerd dat Coevorden in 2040 volledig energieneutraal is. In 2026 wil de gemeente
50% energieneutraal zijn ( t.o.v. 25% in 2016).
Windenergie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>Coevorden heeft inmiddels de nodige ervaring opgedaan met wind en zonne-energie. In
Omgevingsvisie Drenthe was het eerste zoekgebied voor windenergie gelegen bij
Coevorden. Vanuit de landelijke taakstelling is samen met de provincie en drie andere
gemeenten de Gebiedsvisie Windenergie opgesteld die in 2013 werd vertaald in de
Structuurvisie Coevorden.
De twee zoekgebieden zijn ingevuld door initiatiefnemers te dwingen in gesprek te gaan met
de bewoners ( bewonersplatforms). De gemeente heeft een coördinerende en faciliterende
rol op zich genomen. Initiatiefnemers hebben samen met de bewoners een eindvoorstel aan
de raad voor gelegd. Het proces ging met vallen en opstaan maar heeft er wel toe geleid dat
er een zekere mate van acceptatie is ontstaan onder de bewoners.
Zonne-energie
Met betrekking tot zonne-energie werd in 2018 de Beleidsregel Zonneparken Coevorden
vastgesteld. In deze beleidsregel is voor zonneparken een maximum gesteld van 100
hectare. Dit aantal is inmiddels gerealiseerd dan wel vergund.
De beleidsregels heeft betrekking op grootschalige zonneparken. Voor kleinschalige
initiatieven wordt er nog wel ruimte geboden.
De gemeente is verder in overleg met Rijkswaterstaat, de Provincie en de gemeenten
Emmen en Hoogeveen om te komen tot realisatie van zonne-energie langs de A37
(Zonneroute A37). Uitgangspunten daarbij zijn onder andere een goede landschappelijke
inpassing en coöperatiemogelijkheden voor omwonenden.
Coevorden heeft de ambitie om grootschalige zon op daken verder te stimuleren. In overleg
met de bedrijven zal aan deze ambitie verder invulling worden gegeven.
Proeftuin aardgasvrije wijken
Samen met bewoners van de kern Dalen wordt een aanvraag voorbereid in het kader van de
proeftuin aardgasvrije wijken. De gemeente wil de ervaringen die Dalen worden opgedaan
meenemen in het proces warmtetransitie voor de rest van de gemeente.
1.5 Gemeente De Wolden
De gemeente De Wolden heeft op 29 september 2016 de Beleidsnotitie Alternatieve
energiebronnen vastgesteld. In deze notitie zijn mogelijkheden voor opwek van duurzame
energie door middel van kleinschalige windturbines en niet-kleinschalige zonne-energie
opgenomen vanuit een gebiedsgerichte benadering. Er is een landschappelijk
ontwikkelingskader (LOK) ontwikkeld waarin de landschappelijke inpassing is vastgelegd. Per
deelgebied uit het LOK worden verschillende voorwaarden gesteld aan landschappelijke
inpassing van grootschalige zonnevelden. Afhankelijk van het landschapstype is de maximaal
toegestane oppervlakte van een zonneveld 2 hectare. Grootschalige zonnevelden worden
alleen toegestaan ten behoeve van Lokale Duurzame Energie-initiatieven
(LDE’s)/energiecoöperaties. De lokale vraag naar energie is voor de gemeente de basis om
mee te werken aan LDE’s, waarbij draagvlak en initiatief vanuit de eigen inwoners belangrijk
is. De gemeente stelt, waar mogelijk, ook daken beschikbaar aan LDE’s.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>Naar aanleiding van de opgaven vanuit de RES en de bredere energietransitie zal de
beleidsnotitie uit 2016 tegen het licht worden gehouden. Vooruitlopend hierop is, kijkend
naar gebiedsspecifieke kenmerken, in het bestemmingsplan waarin een bestaande
zandwinning wordt uitgebreid voor het reeds gewonnen deel de mogelijkheid opgenomen
om een drijvend zonnepark te realiseren. Momenteel wordt ook gekeken naar
mogelijkheden om vrijkomende NAM-locaties te gaan gebruiken voor het aanleggen van
zonnevelden en de opwek van groen gas, zodat de al bestaande infrastructuur benut kan
worden.
1.6 Gemeente Emmen
De gemeente Emmen wil in aanvulling op de huidige opgave de aanleg van grootschalige
zonne-energieprojecten op daken stimuleren. Voor RES 1.0 wil de gemeente uitgaan van 100
hectare extra dakoppervlak tot 2030. In lijn hiermee wil de gemeente het initiatief van
Vereniging Parkmanagement Bedrijven Emmen (VPB) ondersteunen.
De gemeente is verder in overleg met Rijkswaterstaat om te komen tot realisatie van zonne-
energie langs de A37 (Zonneroute A37). Uitgangspunten daarbij zijn onder andere een goede
landschappelijke inpassing en coöperatiemogelijkheden voor omwonenden.
De gemeente Emmen heeft op het gebied van duurzame energie de afgelopen jaren al veel
gedaan. Onder meer op het gebied van windenergie, zonne-energie, grensoverschrijdende
samenwerking, energienetwerken en participatie zijn diverse vernieuwende concepten
ontwikkeld en in uitvoering gebracht. De gemeente Emmen heeft daarmee ook een
bepaalde voorsprong opgebouwd. De gemeente heeft daar nu veel profijt van. Hieronder
staan beknopt enkele vermeldenswaardige zaken.
Windenergie
De gemeente Emmen heeft de opgave voor 95,5 MW aan windenergie zelf ter hand
genomen, in afstemming met de provincie Drenthe. De inzet was en is om hinder en overlast
voor omwonenden zo veel mogelijk te voorkomen, vóór landschappelijke inpassing of
natuur. Daaraan is invulling gegeven door windturbines op zo groot mogelijke afstand tot
woongebieden te positioneren. Uit GIS-analyses bleek dat bij een minimale afstand van 1100
meter tot woongebieden en 500 meter tot solitaire woningen er nog voldoende
zoekgebieden overbleven om invulling te kunnen geven aan de opgave. Deze
uitgangspunten werden in een gemeentebreed gebiedsproces (Windkracht 3) en in de
structuurvisie Emmen, Windenergie (juni 2016) verder uitgewerkt. Uiteindelijk zijn drie
gebieden aangewezen die gecombineerd ook tot het minst aantal gehinderde woningen
binnen 1100 meter leidden. Bij de keuze voor de drie gebieden is ook rekening gehouden
met het voorkomen van insluiting, door als criterium een minimumafstand van vier
kilometer tussen windparken.
Zonneakkers
De gemeente Emmen heeft in de Structuurvisie Emmen, Zonneakkers (december 2015)
grootschalige zonne-energie mogelijk gemaakt op een aantal specifiek begrensde locaties
(bedrijventerreinen, glastuinbouwgebieden) met ruimte voor pilotprojecten bij dorpen en
wijken. Daarbij is ook een motie vanuit de gemeenteraad overgenomen die inzet op de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>ontwikkeling van smart grids in combinatie met zonneakkers en ook gekoppeld aan
zoekgebieden voor windenergie.
Samenwerking met Duitsland (Sereh)
De gemeente Emmen heeft samen met Stadt Haren (D) het initiatief genomen voor het
project Sereh. De ambitie is hier onder meer om energie-uitwisseling op lokaal/regionaal
niveau tussen Nederland en Duitsland mogelijk te maken en daarmee ook bij te dragen aan
de efficiëntie en mogelijkheden van het energiesysteem. Om Sereh van de grond te krijgen,
is met succes gelobbyd bij de Europese Unie. Niet alleen om subsidie los te krijgen, maar ook
om steun te verwerven voor versoepeling van Europese regels voor lokaal/regionaal
grensoverschrijdend transport van en handel in elektriciteit. Voor realisatie van Sereh zijn
nog diverse vervolgstappen noodzakelijk.
GZI Next energy Hub
In het licht van de energietransitieopgave wordt voor de locatie van de voormalige
gaszuiveringsinstallatie (GZI) van de NAM op industrieterrein Bargermeer door diverse
partners gewerkt aan het concept GZI Next Energy Hub. Dit staat in beginsel los van de
gedefinieerde opgaven voor zon en wind, maar door het onderliggende energiesysteem kan
er toch samenhang ontstaan. GZI Next is gebaseerd op drie pijlers:
     •   Het hergebruiken van bestaande aardgasinfrastructuur, zowel pijpleidingen als locaties, voor
         productie en transport van duurzame energie;
     •   Het bieden van een ‘platform’ waar thema’s behorende tot de energietransitie versneld
         kunnen worden;
     •   Helpen van overheden met het invullen van de energietransitie agenda.
Het concept bestaat uit vier onderdelen: groen gas (biogascentrale), groene waterstof, zon
(tien hectare op de locatie zelf) en een field lab. Aanvullend zal worden onderzocht of
Tevens zal worden onderzocht of voormalige gaswinningslocaties kunnen worden gebruikt
voor de winning van aardwarmte (geothermie), om deze warmte vervolgens te
transporteren naar Energy Hub GZI Next of andere gebruikers.
Europees project COBEN
De gemeente Emmen doet mee aan het Europese project COBEN. Het doel van COBEN is om
duurzame energieprojecten zo te ontwikkelen dat de opbrengsten zoveel mogelijk ten goede
van de omwonenden komen. Inwoners worden geholpen of gestimuleerd om zelf een nieuw
initiatief te starten (bijvoorbeeld een dorpscoöperatie) of aan te sluiten op een bestaand
initiatief. COBEN sluit goed aan op het gemeentelijke uitgangspunt om zonneparken ten dele
ten goede te laten komen aan de omgeving, bijvoorbeeld via de oprichting van lokale
energiecoöperaties. Zie voor meer informatie www.Emmengeeftenergie.nl en
www.LokaalOpgewektEmmen.nl.
1.7 Gemeente Hoogeveen
In de gemeente Hoogeveen is voornamelijk ingezet op zonne-energie. Gezien de urgente en
omvangrijke opgave is er met het ‘Aangepast afwegingskader zonne-energie Hoogeveen’ voor
gekozen om een driesporenbeleid te hanteren en gelijktijdig toe te passen. Ook is er een
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>bewuste keuze gemaakt voor het grootschalig en zo compact mogelijk opwekken van zonne-
energie om de ruimte zo efficiënt mogelijk te gebruiken. Hiermee wordt versnippering van
het landschap voorkomen. Daarnaast wordt grote waarde gehecht aan de betrokkenheid
van inwoners bij realisatie van zonneparken. We streven actief naar minimaal 50% deelname
van inwoners in de vorm van dorps-/energiecoöperaties en/of gebiedsfondsen. Vooralsnog
heeft de gemeente geen beleid voor grootschalige windenergie. Dit was tot nu toe niet
relevant, aangezien Hoogeveen geen onderdeel was van het aangewezen zoekgebied voor
windenergie door de provincie. Momenteel is de gemeente bezig met het ontwikkelen van
beleid voor kleinschalige windenergie. Ook wil de gemeente zoveel mogelijk
inwonersinitiatieven op het gebied van duurzame energie opwekking faciliteren.
De gemeente Hoogeveen streeft ernaar om energie-opwek te clusteren. De
transportschaarste en de nodige aanpassing van de elektra infrastructuur heeft grote
(financiële) consequenties. Daarom zal er meer ingezet moeten worden op het clusteren en
het combineren van vraag en aanbod. Ook ziet de gemeente graag dat bronnen en
faciliteiten zo efficiënt mogelijk worden ingezet. We vinden het daarom belangrijk dat we als
regio onderzoeken hoe bronnen en faciliteiten het best inzetbaar zijn. Waarbij samenwerken
en het samen gebruik maken van bronnen centraal moet staan. Het initiatief Zonneroute
A37 is hier een voorbeeld van. Door de zonneroute langs de A37 te realiseren wordt de
ruimte in de drie betrokken gemeenten, waaronder Hoogeveen, zo effectief mogelijk
gebruikt.
De gemeente zou ook extra betekenis willen toekennen aan de productie van groen gas in
de noordelijke regio’s (waterstofgas en biogas ). Het is daarom ook zaak dat hier
ondersteuning voor wordt geboden in de vorm van een subsidie voor gebiedsontwikkeling.
Noord Nederland heeft daarnaast de ambitie om waterstofkoploper van Europa te worden.
In Hoogeveen wordt gewerkt aan het realiseren van een blauwdruk voor woningen die
verwarmd worden met waterstof. De ontwikkeling van deze nieuwe technologieën kan een
positieve invloed op de werkgelegenheid in de regio hebben. Het is daarom zaak om samen
met het onderwijs en het bedrijfsleven in te zetten op deze nieuwe snel ontwikkelende
technologieën. Het Alfa-college speelt hier onder meer op in met de realisatie van een
duurzaamheidscentrum. En ook op het nieuwe Bedrijventerrein Riegmeer bieden we ruimte
voor dergelijke bedrijvigheid.
1.8 Gemeente Meppel
Buitengebied
In Meppel zijn op dit moment beperkt mogelijkheden om (grootschalig) duurzame energie
op te wekken. Zo voorziet het bestemmingsplan buitengebied (waar ook grote
infrastructurele werken binnen vallen) niet in de mogelijkheid om zonnevelden te realiseren
of andere vormen van grootschalige energieopwekking.
Wel wordt nog bestudeerd en onderzocht of er, door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke
kenmerken, kansen kunnen ontstaan voor de opwekking van duurzame energie of opslag
(geldt ook voor binnen de bebouwde kom). Voor de realisatie van hogere windmolens is
maar zeer beperkt ruimte als gevolg van de wettelijke beperkingen die er gelden. De
Laagvliegroute over Meppel is daar een voorbeeld van. Er zou ruimte kunnen ontstaan als de
wettelijke beperkingen zouden worden opgeheven of versoepeld. In dat geval is het mogelijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>om na een integrale afweging van alle belangen in het buitengebied geschikte locaties aan te
wijzen voor de grootschalige duurzame energie opwek.
Het is mogelijk om de beperkingen in de bestemmingsplannen op te heffen, echter dient er
wel aangetoond te worden dat de realisatie van bijv. zonneparken uitvoerbaar zijn. Dat is
momenteel niet goed mogelijk omdat er een terugleverbeperking is door een krapte op het
netwerk van Enexis.
Stedelijk gebied
Grootschalige duurzame energieopwekking op bedrijventerreinen is nu reeds planologisch
mogelijk. De bestemmingsplannen voor de bedrijventerreinen bevatten geen ruimtelijke
beperking hierop. Netwerkcapaciteit kan wel beperkingen met zich mee brengen.
Voor transformatiegebied Noordpoort is een vertrekpuntennotitie opgesteld. En in het
ontwerpbestemmingsplan wordt in het afwegingskader op duurzaamheid gestuurd. Dit
betekent dat voor het verkrijgen van een vergunning hierop moet worden gescoord.
Verder werkt de gemeente Meppel volgens het gedachtegoed van de zonneladderkaart. De
zonneladderkaart dient als instrument om de voorkeur van de locaties vast te stellen.
Gemeente Meppel prefereert zon op dak. Dit wordt gezien als eerste optie om een bijdrage
te leveren aan de energiepotentie-opgave. Vervolgens heeft grondgebonden zonneparken in
stedelijk gebied de voorkeur. De derde trede van de zonneladder is grondgebonden
zonneparken/ -akkers in het buitengebied. Als laatst zijn de gebieden in de zonneladderkaart
aangestipt die ongewenst zijn om zonnepanelen te bevestigen. Het ligt niet voor de hand dat
er zonne-energie opgewekt wordt in het Reestdal. Dit vanwege de ecologische waarden van
het gebied. Het ligt ook niet voor de hand om zonne-energie op te wekken op stedelijk
gebied locaties als pleinen, markten, parken en vaarwater.
Opgepakte initiatieven
In het bestemmingsplan Nieuwveense Landen wordt al rekening gehouden met het feit dat
de wijk energieleverend dient te zijn. Het is echter noodzakelijk om een Chw
bestemmingsplan te maken omdat de huidige RO-wetgeving hier niet voldoende ruimte
voor biedt.
Er wordt bij de rioolwaterzuivering een zonnepark van één hectare aangelegd. Daarnaast is
er bij Rogat op provinciegronden (provinciaal depot) een klein zonnepark aangelegd.
Gemeentelijk vastgoed wordt beschikbaar gesteld voor bijvoorbeeld de aanleg van
zonnepanelen. De gemeente heeft een algemene procedure voor het plaatsen van
zonnepanelen van derden op gemeentelijke daken.
Benodigde vervolgstappen
Wat nu nodig is, is dat de gemeente haar lange termijn doelen moet bepalen en dit moet
vastleggen in beleid. Op basis van dat beleid kan dan een realistisch en door de bevolking
gedragen uitvoeringsprogramma worden opgesteld. Op basis van dat beleid kan Enexis ook
rekenen en tekenen om voldoende teruglevercapaciteit op haar netwerk te realiseren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>1.9 Gemeente Midden-Drenthe
Ambitie en opgave
In de Duurzaamheidsvisie van de gemeente Midden-Drenthe hebben we het volgende
opgenomen over (grootschalige) duurzame energieopwekking om invulling te geven aan
onze energieambities:
    •   Zon-PV op dak stimuleren: 200 TJ in 2050 op dak;
    •   Maximaal 140 ha aan grote zonneparken (352 TJ);
    •   Zonneparkjes tot 2,5 ha en kleine windmolens (tiphoogte 21 m): 100 TJ;
    •   Grote windmolens staan we niet toe in onze gemeente;
    •   1,5% energiebesparing per jaar.
Ruimtelijke inpassing
Uitgangspunt in de Duurzaamheidsvisie is dat we zonneparken (groot en klein) zorgvuldig
willen inpassen. We kijken hierbij in ieder geval naar landschappelijke inpassing, proces
participatie, financiële participatie, ecologie, netinpassing en lokale economische
ontwikkeling. 50% lokaal eigendom is verder een belangrijk uitgangspunt. Daarnaast
hanteren we de zonnelader uit het manifest zonneparken. Voor de grootschalige
zonneparken schrijven we samen met stakeholders een Maatschappelijke Tender uit waarbij
aan de partij die met het beste plan komt de opdracht wordt gegund. Gronden die niet aan
de landbouw worden onttrokken, genieten hierbij de voorkeur. Daarna komen de minder
productieve landbouwgronden en dan pas de productieve landbouwgronden in beeld. Voor
de kleine windmolens en wellicht de kleine zonneparken laten we een facet
bestemmingsplan opstellen zodat wij deze bij recht, onder nader te bepalen voorwaarden,
toe kunnen staan.
Warmtebronnen
Een gedeelte van de restwarmte van FrieslandCampina wordt ingezet voor de verwarming
van een basisschool en een zwembad in Beilen via een warmtenet. Daarnaast beschikt
afvalverwerker Attero over veel groengas en restwarmte die zij graag willen inzetten voor
ruimteverwarming. Met het opstellen van een warmtetransitievisie zullen de
(on)mogelijkheden verder in beeld worden gebracht samen met betrokken stakeholders.
1.10 Gemeente Noordenveld
Natuurlijk samen doen!
De gemeente Noordenveld heeft in 2017 de Omgevingsvisie Noordenveld 2030 vastgesteld.
Deze visie is een koers- en inspiratiedocument. Het vormt een kompas voor investeringen in
het ruimtelijke en sociale domein. De Omgevingsvisie vormt de basis voor het opstellen van
dorps- en gebiedsvisies, ruimtelijke plannen of omgevingsvergunningen waarin wordt
afgeweken van het bestemmingsplan.
De visie is gebouwd op vijf pijlers: Transparant, Leefbaar, Ondernemend, Groen en
Duurzaam. Noordenveld heeft participatie hoog in het vaandel. De kernwaarde ‘Meedoen’ is
daarom geïntegreerd in het verhaal.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>Kernwaarde duurzaam
Gemeente Noordenveld wil klimaatneutraal zijn in 2040. Daarvoor moeten veel gebeuren,
waaronder energie besparen en de energie die we gebruiken duurzaam opwekken. Op dit
moment bestaat 10% van de stroom in Noordenveld uit hernieuwbare energie. In
Noordenveld is dat met name energie uit zonnepanelen op daken. We hebben dus nog een
grote slag te slaan. Als we alleen naar het huidig elektriciteitsverbruik kijken, dan hebben we
elektriciteit uit 125 hectare aan zonneparken (ongeveer 190 voetbalvelden) of circa 14 grote
windmolens nodig. Deze getallen zijn nog zonder de verwarming van onze huizen. Die
verwarming gebeurt grotendeels met aardgas. Als we dit meerekenen, wordt het getal 6x zo
groot.
We staan positief tegenover zonne-akkers, mits goed rekening wordt gehouden met het
landschap en omwonenden. De gemeente ziet op dit moment geen ruimte voor
grootschalige windparken.
Kernwaarde landschap
Met alleen zonnepanelen op daken halen we onze duurzame doelen niet. We ontkomen er
niet aan dat we op zoek moeten naar manieren om energie op te wekken in het
landschap. Dat willen we een op goede en verantwoorde manier doen. We zijn namelijk
zuinig op ons mooie landschap
Noordenveld is Drenthe in een notendop: het kleinschalige esdorpenlandschap, de
veenkoloniën en laagveenontginningen zijn samen met de Koloniën van Weldadigheid hét
visitekaartje van onze gemeente. De beekdalen fungeren als verbindende schakel tussen de
verschillende landschapstypen. Bewoners, toeristen en recreanten waarderen de diversiteit
van het landschap in de gemeente. Hiermee vertegenwoordigt het landschap een
belangrijke economische waarde. Het landschap en haar cultuurhistorisch en archeologisch
erfgoed vormt het casco voor ruimtelijke ontwikkelingen.
De ruimtelijke kenmerken van Noordenveld hebben we vastgelegd in
de Noordenveldse Kwaliteitsgids. Deze kwaliteitsgids bevat per landschapstype en per kern
een beschrijving van kenmerken en een aantal overzichtelijke gidsprincipes. De
geformuleerde gidsprincipes geven aan hoe bij ontwikkelingen omgegaan kan worden met
de aanwezige karakteristieken. De ruimtelijke karakteristiek van een plek is uitgangspunt van
gesprek bij ruimtelijke ontwikkelingen. Gebiedsspecifieke kenmerken zijn daarmee vroeg in
beeld en kunnen initiatieven versterken en kansen bieden voor initiatieven. Zo geeft de gids,
vanuit ruimtelijke kenmerken, richting aan ruimtelijke ontwikkelingen.
Participatie in energieprojecten
Die ruimtelijke ontwikkelingen, waaronder energieprojecten, vinden plaats in de
woonomgeving van onze inwoners. We vinden dat onze inwoners daarom een prominente
plaats en stem moeten krijgen in het ontwerpproces. Bij energieprojecten vinden we het
daarnaast belangrijk dat inwoners meedelen in de opbrengsten van deze projecten.
Het mee-ontwerpen, creëren van maatschappelijk draagvlak en financieel meedelen gaat
niet vanzelf. Daarvoor is het nodig dat er spelregels komen. De gemeente heeft deze
spelregels niet zelf, maar met hulp van inwoners bedacht. Het college heeft hiervoor een
oproep geplaatst voor energieke meedenkers, die met ons over dit onderwerp willen
meedenken. We hebben vervolgens met Natuur- en Milieufederatie Drenthe,
Energiecoöperatie Noordseveld en deze inwoners de spelregels opgesteld en deze
vastgelegd in een concept Beleidskader Energieprojecten in het landschap. Het beleidskader
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>is nu in procedure. Met de Noordenveldse Kwaliteitsgids vormt dit kader na vaststelling het
toetsingskader voor energie-initiatieven. Vanuit perspectief van zuinig en zorgvuldig
ruimtegebruik heeft zon op dak de voorkeur.
Warmte
Verduurzaming van elektriciteit is maar een deel van de energietransitie. We willen ook een
duurzame warmtevoorziening. Eind 2019 hebben we de eerste stappen gezet naar een
Warmtevisie. We zitten op dit moment in de fase van data-analyse en in beeld brengen van
alternatieven voor aardgas per wijk. In de loop van 2020 gaan we met inwoners en bedrijven
in gesprek over deze visie. Eind 2020, begin 2021 is vaststelling door de gemeenteraad
gepland.
Energieke buurten
We beperken ons niet tot het maken van plannen en visies. In twee gebieden zijn we
daadwerkelijk aan de slag gegaan. In het dorp Roderwolde en het westelijk deel van Norg
loopt het project Energieke buurten. Dit project is een wijkgerichte aanpak van de
verduurzaming van Noordenveld. Deze wijkaanpak kent een integrale benadering, waarbij
naast de verduurzaming ook gekeken wordt naar kansen om de sociale cohesie en de
openbare ruimte (o.a. straten, groen en verwijdering asbest) te verbeteren. Streefbeeld van
de wijkvernieuwing is, dat de wijk na de aanpak een duurzame, toekomstbestendige wijk is,
waar het goed en prettig wonen en leven is voor jong en oud. De wijkaanpak kenmerkt zich
door een werkwijze samen met bewoners en Energiecoöperatie Noordseveld. Voor het dorp
Roderwolde stellen we met de inwoners een subsidieaanvraag op in het kader van de
Proeftuinen Aardgasvrije wijken.
1.11 Gemeente Tynaarlo
In de gemeente Tynaarlo zijn twee bijzondere projecten gerealiseerd. De eerste is de, op het
moment van aanleg, grootste drijvende zonnepark van Europa, op de zandwinningsplas bij
Tynaarlo. Een park met een vermogen van ruim 8 MW. Het tweede zonnepark is het eerste
Europese zonnepark op een luchthaven. Dit park heeft een vermogen van bijna 22 MW.
Twee grote parken die bijdragen aan de duurzame ambities van de gemeente. Het zijn
zonneparken op zogenoemde no-regret gronden. Gronden met dubbel landgebruik waar de
oorspronkelijke functie van de locatie niet verloren gaat. Dit laatste is op dit moment het
criterium waaraan projectinitiatieven worden getoetst.
Ten behoeve van toekomstig ruimtelijk beleid wordt onderzocht waar aanvullend ruimte is,
of zou kunnen zijn, voor hernieuwbare energieprojecten. Inwonersbetrokkenheid, financiële
revenuen voor de omgeving, zorgvuldig ruimtegebruik en goede landschappelijke inpassing
zijn daarvoor belangrijke uitgangspunten.
Ondertussen zijn er volop initiatieven gaande in de gemeente. Zo is er de energiecoöperatie
Drentse Aa, die de eerste stappen neemt om een coöperatief zonneproject op te zetten. En
zijn er in de verschillende wijken en dorpen verscheidene duurzaamheidsinitiatieven.
Het maken van zorgvuldige en integrale afwegingen die samenlopen met de ontwikkeling
van de gemeentelijke omgevingsvisie, kosten tijd. De gemeente wil niet dat hierdoor de rem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>komt te staan op initiatieven vanuit de gemeente. Concreet betekent die dat er op dit
moment bijvoorbeeld een ontwerp facet-bestemmingsplan ter inzage ligt waarin ruimte
wordt geboden aan kleine windmolens (ashoogte 15 meter) binnen een agrarisch
bouwperceel of in de directe nabijheid daarvan).
1.12 Gemeente Westerveld
In Westerveld zijn op dit moment nog geen ervaringen opgedaan met exploitatie van
grootschalige hernieuwbare energiebronnen. Wel heeft Westerveld de overtuiging dat de
overheid, inwoners, bedrijven en andere stakeholders elkaar moeten blijven opzoeken en
moeten samenwerken om de transitie tot een succes te maken.
Integrale aanpak
Wethouder Doeven (o.a. duurzaamheid) en wethouder Smidt (o.a. ruimtelijke ordening)
hebben na de ondertekening van de Startnotitie RES de handen ineengeslagen. Een initiatief
voor opwekking van hernieuwbare energie moet uiteraard ook landschappelijk ingepast
worden.
Startbijeenkomsten
De bestuurders hebben tijdens twee startbijeenkomsten de inwoners, ondernemers en
andere belanghebbenden uit Westerveld uitgedaagd om samen met een open vizier te
kijken naar kansen en mogelijkheden in de eigen leefomgeving. Een goede opkomst en zeer
bruikbare input.
De samenvatting is breed gedeeld, waardoor ook inwoners die verhinderd waren de kans
kregen om input aan te leveren.
De grootste opbrengst van de avonden is de grote betrokkenheid en de welwillendheid van
de aanwezigen om in het vervolgproces mee te denken in de vorm van een
werkgroep/klankbordgroep.
De boodschap, “als overheid weten wij het ook niet, denkt u met ons mee”, is met open
armen ontvangen.
Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Tijdens de startbijeenkomsten is duidelijk geworden dat opwek met grote windmolens,
wanneer dit wordt geëxploiteerd, het liefst geclusterd wordt gezien tussen Havelte en
Meppel nabij de A32.
Hierbij is zuinig en meervoudig ruimtegebruik een vereiste. Er liggen onder andere kansen
voor recreatie en toerisme, verkeer en vervoer en werkgelegenheid. Enerzijds is het gebied
de toegangspoort naar het natura-2000 gebied Holtingerveld en anderzijds is het de
verbinding naar de stad Meppel. Ook is het gebied in beeld voor een toekomstige
drinkwaterwinning, een uitermate geschikte functiecombinatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>Andere initiatieven zoals een zonnepark of kleinschalige windturbines van vijftien meter ziet
men het liefste lokaal bij of om het eigen dorp. Hier mag ook best iets minder geclusterd
worden, mits de initiatieven ten goede komen van het eigen dorp (lokaal eigendom).
Combineren van opgaven
Op dit moment zijn er in ieder geval vier transities gaande die goed te combineren zijn en
elkaar raken.
De lineaire economie moet transformeren naar een circulaire economie, waarin
grondstoffen zo goed mogelijk worden gebruikt en hergebruikt. Ook zijn we bezig met een
transitie richting een klimaat robuuste openbare ruimte. Met deze regionale
energiestrategie en de transitievisie warmte zetten we stappen richting een transitie van het
energiesysteem en tot slot zijn we bezig met het verduurzamen van de landbouw en
voedselproductie.
Aan deze transities wordt tegelijkertijd gewerkt richting 2050 en het is niet mogelijk om de
transities los van elkaar te zien.
Westerveld heeft intern een duurzaamheidsoverleg opgezet vanuit de verschillende
vakdisciplines. Eén van de doelen is het integraal oppakken en combineren van de
verschillende transities. Enerzijds draagt dit bij aan integrale samenwerking, anderzijds
proberen we extern ‘participatie moeheid’ hiermee te voorkomen.
Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Er is contact met de netbeheerders over initiatieven die ontstaan. Daarnaast worden
mogelijke kansen samen geïnventariseerd op het gebied van elektriciteit en alternatieven
voor aardgas.
Op dit moment zijn er nog geen geëxploiteerde initiatieven, maar bij concretere projecten
worden vraag en aanbod zo goed mogelijk op elkaar afgestemd.
Daarnaast zijn er ‘nutsoverleggen’ tussen gemeente en de nutsbedrijven, zodat
koppelkansen niet gemist worden. Korte termijn en lange termijn komen hier beide aan bod.
Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Er is een beeldkwaliteitsplan die per landschapstype aangeeft hoe we per landschap het
karakter willen behouden.
Westerveld beschikt over zes verschillende landschapstypen met allen hun eigen specifieke
karakter en typologie. In de afbeelding hieronder zijn de landschapstypen weergegeven.
Op de Essen, welke van oudsher landbouwkundig gebruikt werden wordt bijvoorbeeld niet
gebouwd, de wegdorpen onderscheiden zich door de daarlangs ontstane lintbebouwing.
Daarnaast zijn de ontginningskolonielandschappen de veldgronden landschappen en de
beekdalen met hun openheid en karakteristieke houtopstanden langs de verschillende
kavels beeldbepalend.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>Context
De gemeente Westerveld wil het goede voorbeeld geven. De daken van de panden in
eigendom van de gemeente zullen zo veel mogelijk ingezet worden. Een deel zal hierbij
vallen onder >15KW en een deel onder <15KW.
Hiervan heeft de gemeente al een inventarisatie laten maken. Daarnaast is er een onderzoek
gedaan naar alle maatschappelijke panden in de gemeente.
Qua vigerend beleid in Westerveld hebben we onder andere het
landschapsontwikkelingsplan, APV, visie op de groenstructuur, erfgoedvisie,
natuurbeschermingswet, bestemmingsplannen, beeldkwaliteitsplan, welstandsbeleid
maatschappij van Weldadigheid, welstandsnota en de structuurvisie. In ontwikkeling zijn
onder andere de omgevingsvisie, omgevingsplannen, het duurzaamheidsbeleid en de
samenlevingsagenda’s.
Duurzaamheid is een van de thema’s binnen de omgevingsvisie en de RES krijgt onder
andere een plekje in de visie.
De gemeente wil graag aandacht voor het afvangen van CO2 door landschappelijke
structuren en landschapselementen. Deze vangen in principe meer CO2 op als grotere
aaneengesloten bosgebieden en draagt bij aan het behoud van het karakteristieke
landschap. Dit draagt tevens bij aan de doelen die gesteld zijn om te komen tot duurzamere
vormen van landbouw. Dit past ook in het beleid van de nationale parken nieuwe stijl. Tot
slot zijn er in samenwerking met Meppel en De Wolden nog grote winsten te behalen vanuit
verschillende disciplines in het gebied tussen Havelte, Ruinerwold en Meppel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>1.13 Provincie Drenthe
1. Inleiding
In het Klimaatakkoord (28 juni 2019) is opgenomen dat bij het opstellen van de RES
uitgegaan dient te worden van vier ruimtelijke principes:
    •    Zuinig en zoveel mogelijk meervoudige ruimtegebruik;
    •    Combineren van opgaven;
    •    Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar;
    •    Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken.
2. Beleid zon en wind in Omgevingsvisie en Omgevingsverordening 2018
In de afgelopen jaren zijn in Drenthe veel plannen voor zonneparken en windturbines
gerealiseerd. Daarmee is een flinke eerste stap gezet richting de provinciale ambitie om in
2030 40% hernieuwbare energie op te wekken en om 2050 energieneutraal te zijn. Tevens is
er een slag gemaakt in het ruimtelijk denken over zon en wind.
De ontwikkeling van zonneparken kwam vanaf de tweede helft van 2017 op gang. In totaal
zijn er ruim 30 ruimtelijke plannen voor hernieuwbare energie ter advisering aan de
provincie voorgelegd. De ruimtelijke beleidskaders voor zon- en wind waren zowel bij de
gemeenten als de provincie toentertijd niet altijd even helder. Op 3 oktober 2018 heeft
Provinciale Staten de Omgevingsvisie Drenthe 2018 en de Omgevingsverordening 2018
vastgesteld, met daarin nieuwe ambities en beleidskaders voor zon en wind. Sindsdien
worden deze kaders bij de advisering over de gemeentelijke ruimtelijke plannen betrokken.
De Provincie Drenthe streeft met haar omgevingsbeleid naar ontwikkelingen passend bij de
Drentse kernkwaliteiten, naar zuinig ruimtegebruik en naar leefomgevingskwaliteit.
Zonne-energie
De provincie streeft naar zo veel mogelijk zon op dak, en geeft de voorkeur aan logische
locaties, waar verschillende functies gecombineerd kunnen worden of waar een
meerwaarde gerealiseerd kan worden.
Grondgeboden zon-opstellingen zijn mogelijk als aan de volgende voorwaarden uit de
Omgevingsvisie Drenthe 2018 wordt voldaan:
    •    Er dient sprake te zijn van een combinatie met andere functies en/of het zonnepark moet tot
         meerwaarde leiden voor andere provinciale doelen en belangen;
    •    Het behoud van biodiversiteit en bodemkwaliteit moet worden meegewogen;
    •    Er moet balans zijn tussen zonne-akkers en het landschap. Het plan moet passen in het
         landschap;
    •    Er moet geborgd worden dat locaties na uitgebruikname van installaties terug worden
         gebracht in de oorspronkelijke staat;
    •    Initiatiefnemers moeten een participatieplan opstellen, waarin verschillende maatregelen
         die bijdragen aan participatie worden opgenomen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>Het beleid voor zonne-energie is als volgt vertaald in de provinciale omgevingsverordening:
Artikel 2.24 Zonne-energie
Een ruimtelijk plan kan voorzien in de realisatie van zonne-akkers indien uit het desbetreffende
ruimtelijk plan blijkt dat:
a. dit gebeurt op een wijze die passend is binnen het landschap, en;
b. er sprake is van een combinatie met andere functies, en/of er sprake is van een meerwaarde voor
andere provinciale doelen en belangen.
c. geborgd is dat op de gebruikte locatie de installatie(s) na uit gebruik name worden verwijderd.
Windenergie
De provincie geeft ruimte aan de productie van windenergie op logische locaties, waar het
dynamische en technische karakter van windturbines aansluit bij verwante functies en
overeenstemmen met het karakter van de plek en de omgeving. Denk daarbij aan
bedrijventerreinen en langs hoofdinfrastructuur. Daarnaast zijn er mogelijkheden in
landschappen waar turbines minder waarneembaar of dominant zijn, zoals in bossen en
kleinschalige landschappen.
De provincie streeft ernaar om windturbines in afzonderlijke herkenbare opstellingen te
plaatsen, waarmee het horizonbeslag wordt beperkt. Met een heldere opstelling kan ook
een ruimtelijke structuur benadrukt worden. Een opstelling is herkenbaar als turbines niet
ten opzichte van elkaar interfereren, dus afzonderlijk waarneembaar zijn. Een opstelling kan
over één of meer turbines gaan, dus solitair, een cluster, een lijn of andere herkenbare
vorm.
De provincie vraagt de gemeenten om te borgen dat de gebruikte locaties na
uitgebruikname van de windturbines in de oorspronkelijke staat worden teruggebracht. Aan
de initiatiefnemer wordt de voorwaarde gesteld om een participatieplan op te stellen waarin
verschillende maatregelen die bijdragen aan participatie worden opgenomen.
Het beleid voor windenergie is als volgt in de verordening vertaald:
Artikel 2.22 Windenergie
1. Een ruimtelijk plan kan alleen voorzien in de toepassing van windenergie indien uit het
desbetreffende ruimtelijk plan blijkt dat dit gebeurt op een wijze die passend is binnen het
landschap, waarbij: a.de windturbine(s) op logische locaties komen waar het dynamische en
technische karakter van de turbines aansluit bij verwante functies en, of in landschappen
waar turbines minder waarneembaar of dominant zijn, en/of;
b. er bij windturbines sprake is van een afzonderlijk waarneembare opstelling zodat er geen
tot nauwelijks interferentie tussen de opstellingen ontstaan;
c. geborgd is dat op de gebruikte locatie de installaties(s) na uit gebruik name worden
verwijderd.
2. In afwijking van het bepaalde in lid 1 kan een ruimtelijk plan, wanneer het gaat om kleine
installaties met een ashoogte van maximaal 15 m, voorzien in de toepassing van windenergie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>wanneer uit het desbetreffende plan blijft dat dit gebeurt op een wijze die passend is binnen
het landschap.
Werking van het Provinciale beleid
De provincie heeft de ontwikkeling van hernieuwbare energie van provinciaal belang
benoemd. Dit betekent dat gemeenten alle ruimtelijke plannen voor zon- en wind ter
advisering moet voorleggen. Idealiter doet de gemeente dit in een zo’n vroeg mogelijk
stadium (voorontwerp-fase) zodat het provinciale advies over hoe om te gaan met
provinciale belangen door de initiatiefnemer bij de planontwikkeling betrokken kan worden.
De Provincie zet zowel met haar Programma Energie, met Relatiebeheer Ruimtelijke
Ontwikkeling als met Planadvisering in op een vroegtijdige betrokkenheid.
De provincie heeft op ruim 30 voorgelegde ruimtelijke plannen voor hernieuwbare energie
geadviseerd. Een deel van deze plannen is voorgelegd vóór vaststelling van de
Omgevingsvisie op 3 oktober 2018. Een ander deel is van na die tijd. Bij de advisering over
de ruimtelijke plannen van ná de vaststelling van de Omgevingsvisie 2018, bleek dat de
bedoeling van het beleid voor zonneparken en de regels opgenomen in de
Omgevingsverordening nadere duiding behoeft. Daarom is besloten om en beleidsregel voor
zonneparken te ontwikkelen om meer duidelijkheid te geven over o.a. landschappelijke
inpassing, meerwaarde voor biodiversiteit en participatie. De beleidsregel zon zal in het
voorjaar van 2020 inhoudelijk gereed zijn.
3. Gerealiseerde plannen en ruimtelijke principes Klimaatakkoord
A Zuinig en zo veel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig Ruimtegebruik: zoveel mogelijk zon op dak.
De provincie streeft naar zo veel mogelijk zon op dak maar heeft in de afgelopen jaren
ervaren dat het lastig is om hier met ruimtelijk instrumentarium op te sturen. Met een
Zonnelening worden Drentse inwoners gestimuleerd om te investeren in zonnepanelen op
daken. De hoeveelheid zon op dak neemt, mede daardoor, gestaag toe. Ook initieert de
Provincie met gemeenten een pilot om zon op bedrijfsdaken te stimuleren. Daarnaast zet de
provincie via het IPO in om gunstige voorwaarden voor zon op dak in de voorwaarden voor
SDE-subsidie te integreren.
Meervoudig ruimtegebruik
De provincie stelt bij zonneparken als voorwaarde dat er sprake moet zijn van een
combinatie met andere functies en/of sprake van meerwaarde voor andere provinciale
doelen en belangen. Voor diverse plannen geldt dat ze gecombineerd worden met andere
functies, zoals ontwikkelingen op bedrijventerreinen, op de luchthaven Groninger Airport
Eelde, drijvende zonnepanelen op zandwinplassen, zon op voormalige vuilstort en parkeren
onder zon op het TT-circuit. Ook wordt gewerkt aan een plan voor zon langs de A37. Op
locatie Pottendijk in Emmen wordt ingezet op een combinatie van wind en zon.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Voorbeelden van meervoudig ruimtegebruik met de functie natuur (ontwikkelingen op
gronden met bestemming natuur) en waterberging (ontwikkelingen op gronden die tevens
zijn aangewezen voor waterberging) zijn niet bekend.
Bij ontwikkelingen van zonneparken op landbouwgrond, waarbij het landbouwkundig
gebruik vervalt gedurende het gebruik als zonnepark, is sprake van enkelvoudig
ruimtegebruik.
B. Combineren van opgaven
De provincie stelt bij zonneparken als voorwaarde dat er sprake moet zijn van een
combinatie met andere functies en/of sprake van meerwaarde voor andere provinciale
doelen en belangen. Het combineren van opgaven vraagt om creativiteit en extra inzet van
de initiatiefnemer. Deze moet op zoek naar een optimale balans tussen maximale
stroomproductie en andere opgaven. Ingegeven door de voorwaarden voor SDE-subsidie,
zijn de meeste plannen tot nu toe gericht op het behalen van een zo hoog mogelijke
elektriciteitsproductie per hectare. Daarnaast leent niet iedere locatie zich voor het behalen
van meerwaarde voor andere opgaven/doelen of belangen.
Combinatie met provinciale opgave voor biodiversiteit/natuur
Het behoud en versterken van de biodiversiteit én de ontwikkeling van het Natuurnetwerk
Nederland zijn van provinciaal belang. Meerwaarde voor natuur en biodiversiteit is te
behalen op twee niveaus:
    1.  Meerwaarde op systeemniveau: de ontwikkeling van zonneparken kan meerwaarde opleveren
        voor het functioneren van een ecologisch systeem. Dit kan bijvoorbeeld door met een
        zonnepark in te zetten op het ontwikkelen of versterken van een ecologische verbinding of
        met een zonnepark een bufferzones rond natuurgebieden in te richten.
    2.  Meerwaarde op projectplanniveau: door een deel van het projectgebied ecologisch in te
        richten en te beheren kan op het perceel meerwaarde gecreëerd worden voor biodiversiteit.
In veel ruimtelijke plannen voor de aanleg van zonneparken wordt ingezet op een
meerwaarde voor biodiversiteit op projectniveau. Daarbij wordt verwezen naar het inzaaien
van een bloemrijk mengsel of de ontwikkeling van groen rondom het park. Zonnepark Assen-
Zuid is een voorbeeld van een park waar goed doordacht is hoe de ontwikkeling een
meerwaarde kan opleveren voor biodiversiteit.
Zorgpunten bij de ontwikkeling van zonneparken in relatie tot biodiversiteit/natuur
betreffen o.a. de gevolgen voor de bodembiodiversiteit onder de panelen en het effect van
hekwerken op de doorlaatbaarheid van het landschap voor fauna. Dit laatste vraagstuk
speelt met name rond natuurgebieden.
De effecten van windenergie op natuurwaarden zijn in de uitgevoerde
milieueffectrapportages voor windpark Drentse Monden en Oostermoer en voor windpark
Pottendijk in kaart gebracht. Deze effectstudies zijn betrokken bij het opstellen van de
ruimtelijke plannen voor deze windparken.
Combinatie met provinciale wateropgave
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>De provincie streeft naar een klimaatbestendig watersysteem en stelt doelen voor grond- en
oppervlaktewater. Deze beleidsverantwoordelijkheid is van provinciaal belang. In de
beekdalen worden nieuwe kapitaalintensieve functies alleen toegestaan als er voldaan
worden aan vier voorwaarden:1. er is sprake van een zwaarwegend maatschappelijk belang;
2. er zijn geen alternatieven; 3. de functie vormt op de locatie geen feitelijke belemmering
om in de toekomst de afvoer- en bergingscapaciteit van het regionale watersysteem te
vergroten; 4. het negatieve effect op het watersysteem wordt in het plan gecompenseerd.
De ontwikkeling van hernieuwbare energie kan een meerwaarde opleveren voor
wateropgaven (waterberging, water vasthouden, tegengaan veenoxidatie d.m.v.
peilverhoging, waterkwaliteitsmaatregelen).
In een enkel geval is gekeken naar de mogelijkheid om met een zonnepark veenoxidatie
tegen te gaan, door het grondwaterpeil ter plekke te verhogen. De ligging, omvang en
tijdelijkheid van een zonnepark zijn echter beperkend voor de mogelijkheid om tot
daadwerkelijke waterhuishoudkundige meerwaarde te komen. In de praktijk blijkt het lastig
om voor een relatief klein gebied een grondwaterpeilverhoging te realiseren.
Meerwaarde voor wateropgaven zijn wél denkbaar als zonneparken meeliften in een breder
gebiedsproces, waar water, natuur, landbouw en economische ontwikkelingen samen
komen.
Combinatie met landbouw
De provincie streeft naar voldoende ontwikkelingsmogelijkheden voor landbouw. De
landbouw moet in de provincie voldoende mogelijkheden hebben voor schaalvergroting en
voor de productie van energie.
Windenergie laat zich relatief eenvoudig combineren met een landbouwfunctie. Voor
zonneparken vraagt een combinatie met landbouw om technische aanpassingen, waarbij
concessies moeten worden gedaan aan de dichtheid van het aantal percelen en daarmee de
energieopbrengst. In het buitenland zijn er voorbeelden van zonneparken die gecombineerd
worden met beweiding, met akkerbouw en fruitteelt. Ook zijn er ontwikkelingen met
mobiele installaties, die in afwisseling met strokenteelt ingezet kunnen worden.
Bij enkele plannen voor zonneparken is meerwaarde voor landbouw gezocht in begrazing
met schapen. Dit is door de provincie echter niet beschouwd als landbouwkundig gebruik,
maar gezien als een beheermaatregel.
Een aandacht m.b.t. de landbouwfunctie vormt de zorg voor de bodemkwaliteit. Veel
zonneparken hebben een tijdelijke vergunning, met behoud van de landbouwbestemming.
De provincie richt zich op het behoud en zo nodig op verbetering van de bodemkwaliteit
(duurzaam bodemgebruik). Recent onderzoek heeft uitgewezen dat een zonnepark
negatieve invloed kan hebben op de bodemkwaliteit. Hoewel omtrent de bodemkwaliteit bij
zonneparken nog nader onderzoek moet worden uitgevoerd, vraagt dit aspect om aandacht,
met name als de locatie uiteindelijk weer een landbouwbestemming krijgt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>Combinatie met recreatie
Het verbeteren en vernieuwen van de toeristisch-recreatieve infrastructuur is van
provinciaal belang. In enkele plannen is gekeken naar mogelijkheden voor recreatie. Zo zijn
er plannen voor zonneparken die informatieve en educatieve elementen toevoegen, is er
een plan met een pluk/fruittuin en een plan met een uitkijkpunt.
C. Vraag een aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
In de huidige situatie is de capaciteit van het bestaande elektriciteitsnetwerk bepalend voor
de ontwikkeling van hernieuwbare elektriciteit. Ontwikkelingen die los van dit netwerk
kunnen plaatsvinden en gekoppeld kunnen worden aan direct gebruik zijn voor Drenthe
interessant. Ook ontwikkelingen die het opslaan van hernieuwbare energie, bijvoorbeeld in
de vorm van waterstof, mogelijk maken bieden perspectief.
Op verschillende plekken in Drenthe wordt er gekeken hoe fossiele infrastructuur kan
worden ingezet ten behoeve van hernieuwbare energie-infrastructuur (GZI-Next in Emmen
en Assen Zuid). Ook de inzet van gaswinningslocaties (NAM-locaties) en het gebruik van de
bestaande gasinfrastructuur wordt onderzocht. Ook wordt nagedacht over het ontwikkelen
van energiehubs, waar de opwek van biogas, waterstof, wind- en zonne-energie samenkomt.
Met het project Sereh wordt ingezet op de benutting van hernieuwbare energie die vlak
over de grens in Duitsland wordt geproduceerd.
In de ruimtelijke plannen is tot dusver weinig aandacht voor gevolgen infrastructuur,
netinpassing en systeemintegratie.
D. Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Voor de provincie zijn ontwikkelingen passend bij de Drentse kernkwaliteiten van belang:
het landschap, de cultuurhistorische, archeologische en aardkundige waarden,
natuurwaarden, stilte en duisternis.
Wind en zon hebben effect op de beleving van het Drentse landschap. Vooral als in een
gebied meerdere parken ontstaan. Het is daarom van belang dat parken met zorg worden
ingepast.
In de ruimtelijke plannen zou meer aandacht aan landschappelijke inpassing en
cultuurhistorische onderbouwing besteed kunnen worden, zodat het ontwerp zo goed
mogelijk past bij het omliggende landschap en cultuurhistorische omgevingselementen.
Daarbij moet in de toekomst ook meer aandacht zijn voor landschappelijke samenhang met
andere ontwikkelingen voor hernieuwbare energie in de omgeving.
Wat opvalt is dat coöperaties/dorpsinitiatieven vaak een betere onderbouwing voor
landschap en cultuurhistorie maken en vaker een beeldkwaliteitsplan ontwikkelen, dan
commerciële initiatiefnemers.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>De tijdelijkheid van een zonnepark is in relatie tot landschap en cultuurhistorie een
belangrijk aspect. Cultuurhistorisch ruimtelijke structuren als sloten, zandpaden en
houtwallen/bomenrijen kunnen vaak niet intact blijven. Bij veel plannen worden sloten en
greppels geslecht en grond geëgaliseerd. Dit zijn permanente ingrepen voor een tijdelijk
bestemming. Een goed besef van waarden die daarbij verloren gaan, zou meer aandacht
kunnen krijgen.
Het aantal bodemingrepen bij zon- en windparken en de aanwezige archeologische waarden
en verwachtingen kan archeologisch onderzoek noodzakelijk maken. Het is daarom van
belang dat de impact van alle ingrepen op het bodemarchief inzichtelijk wordt gemaakt,
zodat zorgvuldig omgegaan kan worden met archeologische waarden.
E. Overige aspecten/Leemten in kennis
Om als provincie een goede en volwaardige gesprekspartner te kunnen zijn voor gemeenten
en initiatiefnemers is het van belang om over voldoende kennis te beschikken. De kennis
over de impact van zon- en wind op de ruimtelijke- en de leefomgevingskwaliteit ontwikkelt
zich steeds verder en leidt tot nieuwe inzichten.
Er wordt een leemte in kennis geconstateerd als het gaat om het kunnen beoordelen van
financiële haalbaarheid van initiatieven, en de eventuele gevolgen van aanvullende
voorwaarden voor de haalbaarheid van een business case. Ook is er een leemte in kennis als
het gaat over verzekeringskwesties.
Een ander onderwerp dat nadere uitwerking behoeft is de wijze waarop omwonenden van
een initiatief zo goed mogelijk bij een ontwikkeling betrokken kunnen worden
(procesparticipatie) en hoe met de RES invulling te geven aan het streven naar 50% lokaal
eigenaarschap.
Beleidsopties voor de RES 1.0 gericht op ruimtelijke kwaliteit.
Op basis van de hierboven beschreven reflectie zijn de volgende beleidsopties voor de RES
1.0 geformuleerd:
    •   Met de RES 1.0: Samenwerken aan goede ruimtelijke plannen
             o Het is van belang dat provincie, gemeente, initiatiefnemer en zo nodig andere direct
                belanghebbenden zo vroeg mogelijk aan tafel komen, met als doel te komen tot een
                ruimtelijk plan dat zo goed mogelijk aansluit bij gemeentelijke en provinciale
                ambities, doelen en belangen. Onderstreep dit belang in de RES 1.0;
             o Werk gezamenlijk aan kennisopbouw, kennisoverdracht en inspiratie. Bijvoorbeeld
                door een digitale plek in te richten waar inspirerende voorbeelden en ideeën voor
                landschappelijke inpassing en meerwaarde voor biodiversiteit, recreatie, landbouw,
                water of andere functies en kwaliteiten bij elkaar komen en kennis over financiële-
                en verzekeringsaspecten kan worden gedeeld;
    •   Met de RES 1.0: Sturen op de ruimtelijke kwaliteit van Drenthe
             o Wees met de RES 1.0 duidelijk over locaties waar wind en zon niet, of juist wél,
                gewenst zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>             o   Voorkom met de RES 1.0 enkelvoudig ruimtegebruik zo veel mogelijk. Neem de
                 voorwaarde om te streven naar meerwaarde voor andere functies, belangen of
                 opgaven serieus. Indien op een locatie geen meerwaarde gerealiseerd kan worden,
                 zet dan in op compensatie: het realiseren van meerwaarde voor ruimtelijke kwaliteit
                 elders in de provincie;
             o   Ontwikkel ten behoeve van de RES 1.0 een kansenkaart die zichtbaar maakt op welke
                 locaties in de provincie mogelijkheden liggen voor meervoudig ruimtegebruik en
                 combinatie met opgaven. (NNN-ontwikkeling, ecologische verbindingen,
                 wateropgaven, aanwezigheid minder productieve landbouwgronden veenoxidatie,
                 herstel van oude routes of ontwikkeling landschapselementen en zo mogelijk
                 toekomstige locaties voor woningbouw/bedrijventerreinen). Gemeenten,
                 waterschappen en provincie kunnen deze kansenkaart benutten bij
                 gebiedsprocessen en/of initiatiefnemers hierop uitnodigen;
             o   Streef met de RES 1.0 naar kwalitatief goede landschappelijke inpassing, naar inzet
                 op ontwerpkracht en inzet op het gebruik van 3D-instrumentarium, waarmee beter
                 inzicht in de uiteindelijke verschijningsvorm verkregen kan worden.
             o   Maak in de RES 1.0 afspraken over hoe om te gaan met de locatie na uitgebruik
                 name van een zonnepark: met welke kwaliteit moet een locatie worden opgeleverd
                 en wat betekent dat voor de inrichting en het beheer van het park;
             o   Onderzoek ten behoeve van de RES 1.0 of het clusteren van zon en wind op enkele
                 locaties wenselijk is. Drenthe kent enkele locaties die zich mogelijk goed lenen voor
                 het clusteren van grootschalige productie van hernieuwbare energie, gekoppeld aan
                 het efficiënt gebruik van het energiesysteem;
             o   Zet met de RES 1.0 versterkt in op de mogelijkheden om energiebronnen en
                 energievrager direct aan elkaar te koppelen.
    •    Beleidsopties Provincie Drenthe:
             o Overweeg om provinciegronden in te zetten voor de energietransitie. Overweeg
                 vervolgens om de revenuen in te zetten voor andere provinciale gebiedsopgaven
                 (natuurontwikkeling, buffer tussen landbouw en natuur, landschapsherstel,
                 stikstofvraagstuk, water- en klimaatopgaven, bosstrategie uit klimaatakkoord of
                 stedelijke vraagstukken).
             o Zet als provincie versterkt in op zon op dak, waaronder constructieve verbetering
                 bestaande daken. Zet in op aanpassing van de voorwaarden voor SDE-subsidie,
                 gericht op zuinig ruimtegebruik en combinatie van opgaven.
1.14 Waterschappen
Dit is een gezamenlijke bijdrage vanuit de waterschappen:
    •    Waterschap Noorderzijlvest;
    •    Waterschap Hunze en Aa’s;
    •    Waterschap Drents Overijsselse Delta;
    •    Waterschap Vechtstromen.
De waterschappen hebben een grote opgave om energieneutraal en op termijn
klimaatneutraal te worden. Het ontwikkelen van eigen duurzame energieopwekprojecten
hoort daar bij. We kijken daarbij naar de mogelijkheden die onze eigen terreinen bieden
(zuiveringsterreinen, grotere grond- en wateroppervlakken, dijken), waar nodig mét
omwonenden/maatschappelijke inbedding. Zo ontwikkelen we momenteel diverse
zonneparkjes op de eigen zuiveringsterreinen binnen de Regio Drenthe. Met deze projecten
is sprake van efficiënt ruimtegebruik en directe koppeling van opwek en verbruik.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>Waterschappen hebben een open houding als het gaat om deelname in lokale of regionale
projecten voor opwekking van duurzame energie.
Een aantal Drentse waterschappen zijn voornemens een kaart beschikbaar te stellen met
daarop de assets die kunnen worden ingezet voor de energietransitie, zowel ruimte (terrein,
water) als aquathermie (TEO en TEA). Deze kaart houdt vooralsnog geen rekening met alle
ruimtelijke belemmeringen. We laten ons hierbij leiden door de effecten op de eigen
kerntaken, zoals het functioneren van het watersysteem Maar ook dan zoeken we naar
mogelijkheden, binnen de beperkingen.
Voor het waterschap speelt de afweging om grootschalig of meer decentraal duurzame
energie op te wekken. Die vraag zal naar verwachting per project of kans bestuurlijk worden
afgewogen in goede samenwerking met de gebiedspartners. Op voorhand zien we graag
beleidsmatige ruimte van provincie en gemeenten om op logische plaatsen (bijvoorbeeld bij
gemalen of op zuiveringsterreinen), met gevoel voor ruimtelijke verhoudingen, duurzame
energie te mogen opwekken. Dus ook decentraal, buiten eventuele clustergebieden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>Bijlage 13: Antwoorden vragenlijsten optimaal ruimtegebruik
1.1 Vragenlijst gemeente Aa en Hunze
1.1.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
Het uitgangspunt m.b.t. optimaal ruimtegebruik was de Gebiedsvisie windenergie Drenthe.
De Rijkscoördinatieregeling heeft deze inzet evenwel overruled met haar aanwijzing van 16
windturbines. Met betrekking tot het opwekken van windenergie door middel van
windturbines hebben we ons aandeel geleverd.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Op dit moment wordt een beleidskader uitgewerkt. Initiatieven zullen zeker worden
beoordeeld op zorgvuldig ruimtegebruik.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
De gemeente heeft een beleidskader zonne-energie uitgewerkt, die één deze dagen wordt
vastgesteld. Er is niet gezocht naar locaties; het beleidskader biedt initiatiefnemers
duidelijkheid in welke gevallen de gemeente wil meewerken aan de ruimtelijke procedure.
De gemeente heeft in haar beleidskader zonne-energie een voorkeursvolgorde uitgesproken
en in de bijlage een stroomschema uitgewerkt, die initiatiefnemers kunnen doorlopen. Het
beleidskader is nog niet toegepast.
Clustering
Dit vraagstuk is nog niet aan de orde geweest.
Functiecombinaties
Binnen de beleidskader zonne-energie is aangegeven dat meervoudig ruimtegebruik altijd te
prevaleren is boven extra ruimtebeslag. We hebben nog geen ervaringen met toepassing van
het beleidskader.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
We hebben nog geen ervaringen opgedaan aangaande keuzen die bijdragen aan een
efficiënt energiesysteem.
Benutting warmtebronnen
De enige bron die tot nu toe is benut is WKO. Er zijn ons geen negatieve ervaringen bekend.
De potentie tot het benutten van restwarmte en oppervlaktewater is beperkt in onze
gemeente, maar daar ontstaat wel aandacht voor.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>Eventuele nuttige aanvullingen
Gezien de negatieve ervaringen met de Rijkscoördinatieregeling is draagvlak en participatie
erg belangrijk als het gaat om (grootschalige) opwek. Op dit moment worden zes
dorpsinitiatieven ondersteund die ‘iets met energie’ willen doen. We overwegen ook onze
(recreatieve) ondernemingen en agrariërs meer te faciliteren in hun behoefte om duurzaam
energie op te wekken.
1.1.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Binnen projecten en gebieden is het vrij gebruikelijk om naar meervoudig ruimtegebruik te
kijken, zoals thans bijvoorbeeld ook in de Landschapsvisie Hunzedal wordt uitgewerkt.
Binnen het RES wordt er echter vooralsnog – anders dan met het beleidskader zonne-
energie – niet op gestuurd.
1.1.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
We hebben nog geen ervaringen opgedaan aangaande het combineren van vraag en
aanbod.
1.1.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Het beleid van de gemeente Aa en Hunze is niet zo zeer ingestoken op het benutten van
gebiedsspecifieke kenmerken (de zogeheten energielandschappen), als wel op bescherming
en passende inpassing. In ons beleidskader zonne-energie wordt hier uitgebreid op
ingegaan. We hebben nog geen ervaringen met toepassing van het beleidskader.
1.1.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
Voor zover passend binnen onze beleidskaders zullen we dit type meervoudige
ruimtegebruik gaan faciliteren indien daartoe mogelijkheden ontstaan.
Gemeentelijk omgevingsbeleid
De vraagstelling [refererend aan onder meer leefomgevingskwaliteit, klimaatadaptatie,
transformatie, maatschappelijk draagvlak, economische uitvoerbaarheid] doet een appel
aan de gemeente om binnen alle pijlers van gemeentelijke beleidsvoornemens integraal
aandacht te hebben voor het thema energie(transitie). Op dit moment is de Herijking
Strategische Toekomstvisie 2025 en ons bestuursprogramma richtinggevend.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>De vraagstelling [refererend aan vertaling in of omzetting naar Omgevingsvisie en
Omgevingsplan vanaf 2021] doet een appel aan de gemeente om binnen alle pijlers van
gemeentelijke beleidsvoornemens integraal aandacht te hebben voor het thema
energie(transitie). Op dit moment
Vergunningverlening
De vraagstelling [refererend aan vergunningverlening na invoering Omgevingswet] doet een
appel aan de gemeente om binnen alle pijlers van gemeentelijke beleidsvoornemens
integraal aandacht te hebben voor het thema energie(transitie). Op dit moment is de
Herijking Strategische Toekomstvisie 2025 en ons bestuursprogramma richtinggevend.
M.e.r.
De vraagstelling [refererend aan de verwachte waarde van een m.e.r.] doet een appel aan de
gemeente om binnen alle pijlers van gemeentelijke beleidsvoornemens integraal aandacht
te hebben voor het thema energie(transitie). Op dit moment is de Herijking Strategische
Toekomstvisie 2025 en ons bestuursprogramma richtinggevend.
Regionale doorwerking
De vraagstelling [refererend aan eventuele extra betekenis van o.a. regionale samenwerking
of economische kansen] doet een appel aan de gemeente om binnen alle pijlers van
gemeentelijke beleidsvoornemens integraal aandacht te hebben voor het thema
energie(transitie). Op dit moment is de Herijking Strategische Toekomstvisie 2025 en ons
bestuursprogramma richtinggevend.
1.2 Vragenlijst gemeente Assen
1.2.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
Vooralsnog geen beleid voor windenergie. Dit jaar wordt de Visie energietransitie
geactualiseerd waarin de gemeentebeleid voor windenergie verkent.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Vooralsnog geen beleid voor windenergie. Dit jaar wordt de Visie energietransitie
geactualiseerd waarin de gemeentebeleid voor windenergie verkent.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
De gemeente maakt gebruik van de Zonneladder. Deze brengt hiërarchie aan in het
beoordelen van de geschiktheid van locaties voor zonneparken. We starten op de ladder
met trede 1: zon-op-daken, zowel bedrijfsdaken als particuliere daken. Door eerst het
aanwezige dak-potentieel te benutten wordt het buitengebied ontzien. Daarna is
dubbelgebruik van ruimte aantrekkelijk. Denk aan parkeerterreinen of zandwinplassen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>(trede 2). Voor grondgebonden initiatieven richten wij ons op de gronden langs wegen,
onder hoogspanningskabels, geluidswallen, zandafgravingen en bijvoorbeeld braakliggende
grond bestemd voor bedrijven (trede 3). Pas daarna richten wij ons op agrarische percelen
(trede 4). Momenteel worden de mogelijke scenario’s voor trede 4 verkend.
Bij de realisatie van zonneparken wordt een ruimtelijk inpassingsplan gemaakt.
Clustering
Op basis van een landschappelijke verkenning zijn met het Beleidskader Zonneparken de
eerste locaties voor grootschalige zonneparken aangewezen die nodig zijn voor de
doelstellingen voor 2020.
Functiecombinaties
Algemeen gehanteerd principe in Assen: meervoudig ruimtegebruik en een gebiedsgerichte
benadering. Bijvoorbeeld: op het TT-circuit is een zonnedak gerealiseerd boven een
parkeerterrein (dubbel grondgebruik). De energie wordt benut voor de elektriciteitsvraag
van het circuit en haar bezoekers. Bijvoorbeeld: bij het Zonnepark Assen-Zuid is een
combinatie gemaakt met het ontwikkelen van groene landschapselementen, biodiversiteit
en recreatie (energietuin).
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Een efficiënt energiesysteem is mede afhankelijk van een goede netwerkcapaciteit.
Benutting warmtebronnen
•   Assen werkt aan de Transitievisie Warmte, hierin worden de aanwezige warmtebronnen
    onderzocht.
•   Er wordt onderzoek gedaan naar een WKO-systeem bij het Wilhelmina-ziekenhuis, met mogelijke
    uitbreiding richting kantoren van het Rijksvastgoedbedrijf.
Aanvullingen
Regionale samenwerking
•   Assen is een verstedelijkte gemeente met weinig buitengebied. In dat buitengebied gelden
    voorts wettelijke beperkingen, zoals laagvliegroutes vanwege een vliegveld en militair
    oefenterrein, en een Nationaal Park. Dit beperkt de mogelijkheden voor de grootschalige
    opwekking van energie in het buitengebied.
•   Regionale samenwerking en regie is noodzakelijk om samen met de regio, in het bijzonder
    buurgemeenten, energieprojecten te ontwikkelen. Dit biedt mogelijkheden voor clustering en
    dus schaalvoordelen – en ontziet het Drentse cultuur en natuurlandschap dat over de
    gemeentegrenzen reikt.
•   Drenthe 4.0: de afbouw van de gaswinning heeft impact op de werkgelegenheid in de stad, zowel
    direct als indirect. Het gaat gepaard met een mogelijk omvangrijk verlies aan hoogwaardige
    arbeidsplaatsen. De energietransitie biedt daarvoor ook kansen. Het is zaak om deze te
    optimaliseren. Dit gebeurt in samenwerking met de provincie, medeoverheden en het
    bedrijfsleven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>Economische meerwaarde
•   In Assen zetten we in op het stimuleren en ontwikkelen van bedrijfsmodellen met zoveel
    mogelijk lokaal rendement. We kiezen voor drie keer lokaal: lokaal opwekken, lokaal gebruiken
    en lokaal economisch en financieel voordeel.
•   Lokale bedrijven worden zo goed mogelijk betrokken bij het energievraagstuk, zoals bij het
    Koplopersproject. De gemeente organiseert daarvoor bijeenkomsten met het bedrijfsleven en
    maatschappelijke organisaties. Streven is om de lokale capaciteit zo veel mogelijk te benutten,
    met het oog op werkgelegenheid maar ook om lokale bedrijven kennis en ervaring op te doen.
•   Assen wil de energieopgave aan mobiliteit koppelen en ziet die koppeling ook graag terug in de
    RES Drenthe. De groei van het aantal fossielvrije voertuigen in zowel de particuliere als de
    zakelijke markt heeft effect op de vraag naar (meer) hernieuwbare energie. Dit heeft gevolgen
    voor de infrastructuur (b.v. laadpalen, waterstoftankstations) en werkgelegenheid (b.v.
    omscholing bij autobedrijven).
•       Drenthe 4.0 (zie hiervoor onder Regionale samenwerking).
Maatschappelijke inbedding
•   We vergroten de betrokkenheid van, en het draagvlak onder, onze inwoners voor de
    grootschalige opwekking van energie door vroegtijdig met ze in gesprek te gaan. We nemen de
    samenleving mee in de omvang van de opgave, de urgentie en bij de projecten die al lopen in de
    energietransitie. Bij het tot stand komen van het Beleidskader zonneparken en het
    Ontwikkelplan Zonnepark Assen Zuid heeft deze wijze van participeren geresulteerd in een
    soepel verlopend proces met veel draagvlak. Energievraagstukken leggen we regelmatig voor aan
    het Stadspanel. Bij de inpassing van het Zonnepark Assen Zuid is op initiatief van de gemeente
    een Adviesgroep Zonneparken bestaande uit inwoners ontstaan.
•   In Assen zetten we in op het stimuleren en ontwikkelen van bedrijfsmodellen met zoveel
    mogelijk lokaal rendement. We kiezen voor drie keer lokaal: lokaal opwekken, lokaal gebruiken
    en lokaal economisch en financieel voordeel. Dit principe wordt per concrete locatie verder
    uitgewerkt met de initiatiefnemer(s) en omwonenden. Dit geldt niet alleen voor bestaande
    bouw, maar ook voor nieuwbouw.
•   In de prestatieafspraken met de woningcorporaties is afgesproken de huizenvoorraad te
    verduurzamen. Dit heeft in enkele wijken geleid tot een forse renovatieslag en in enkele gevallen
    complete nieuwbouw om aan de energiedoelstellingen te voldoen.
1.2.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
•   Algemeen gehanteerd principe in Assen: meervoudig ruimtegebruik en een gebiedsgerichte
    benadering.
•   Proeftuin Aardgasvrije wijk: samen met bewoners wordt gekeken naar een haalbaar en
    betaalbaar alternatief voor aardgas.
•   Op het bedrijventerrein Assen-Zuid is gestart met de ontwikkeling van een zonnepark. Hier wordt
    een zogeheten energietuin ontwikkeld, waarbij natuurontwikkeling, biodiversiteit, educatie en
    recreatie gekoppeld worden aan energieopwekking. Doel is om hier kennis en ervaring op te
    doen voor een energielandschap van de toekomst.
1.2.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>Assen voert overleg met de netbeheerders om te werken aan efficiënte oplossingen als het
gaat om het koppelen van grootschalige energieopwekking aan de benodigde infrastructuur.
1.2.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Assen is een verstedelijkte gemeente, middenin een landschap bestaande uit beekdalen,
essen en veldontginningen. Met name in het stedelijke gebied ligt een potentie aan grote
daken die benut kan worden voor grootschalige energieopwekking.
Aan de hand van een tiental deelgebieden zijn de verschillende gebiedsspecifieke
kenmerken geïnventariseerd met daarbij mogelijke denkrichtingen (zie onderstaande kaart
en toelichting).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>1. Nationaal park Drentsche Aa
Het nationaal park Drentsche Aa leent zich niet voor de grootschalige industriële opwekking
van zonne- en/of windenergie. De bijdrage aan de klimaatopgave van dit nationaal park kan
plaatsvinden door maatwerk. Bijvoorbeeld in de woonkernen: kleinschalige erfopstellingen
met zonnepanelen en kleine windmolens om zelfvoorzienendheid met betrekking tot
energie te bewerkstelligen. Bij de toegangspoorten tot het nationaal park kunnen
parkeerterreinen worden voorzien van zonnedaken.
2. Energielandschap Messchenveld
Aan de noordrand is ruimte voor de economische ontwikkeling van Assen gereserveerd.
Messchenveld (en het gebied direct noordelijk daarvan) leent zich voor ontwikkeling naar
een energielandschap. Een deel is bedrijvenpark (trede 3 op de zonneladder), een deel is
agrarisch (trede 4 op de zonneladder). Het energielandschap zou kunnen worden ontwikkeld
in samenhang met een nieuw groen raamwerk voor het toekomstig bedrijvenpark. Op het
moment dat het gebied daadwerkelijk wordt ingevuld met nieuwe bedrijven kan het
profiteren van een landschappelijk raamwerk. Het ligt aan de rand van het stedelijke gebied
waardoor er een koppeling van vraag en aanbod mogelijk is.
3. Zandlandschap rondom Zeijen
Ten noorden van Assen ligt een groot deelgebied wat onderdeel is van een zandlandschap.
Het is een gebied bestaande uit beekdalen, essen en veldontginningen. Hierin liggen onder
andere het dorp Zeijen en het nieuwe bos met de Drentse golfclub. In dit gebied zijn
bescheiden mogelijkheden voor grootschalige energieopwekking.
4. Veenkoloniën-landschap Zeijerveen
In het westen ligt een veenontginningslandschap, een gebied met name in gebruik door de
agrarische sector. Het kenmerkt zich door een rechte verkaveling. Dit deel van de gemeente
biedt mogelijkheden voor meer grootschalige energieopwekking. Daarbij de kanttekening
dat de openheid van dit type landschap leidend is voor de inpassing van grootschalige
energieopwekking.
5. Kloosterveen
De resterende landbouwgronden ten westen van Kloosterveen zijn gereserveerd voor
uitbreiding van een woonwijk en een groencorridor. Hier liggen geen mogelijkheden voor
grootschalige energieopwekking.
6. Natura-2000 gebied en Peelingbos
Dit deelgebied is onderdeel van het Nationaal Natuurnetwerk en onderdeel van de groene
hoofdstructuur van Assen. Door de hoge natuurwaarde en behoud van de landschappelijke
beleving liggen hier geen mogelijkheden voor grootschalige energieopwekking.
7. TT circuit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>Op het TT-circuit is een deel van het parkeerterrein overdekt met zonnedaken. Dit is een
goed voorbeeld van dubbel grondgebruik: het bestaande parkeerterrein van circa 8 hectare
is verduurzaamd en heeft zijn functionaliteit als parkeerplaats behouden.
8. Energietuin Zonnepark Assen Zuid
Bij het zonnepark Assen Zuid wordt gewerkt aan de eerste Energietuin van Nederland. Het
wordt een plek waar het opwekken van duurzame energie samengaat met
natuurontwikkeling, wandelen, spelen en leren. Door te kijken naar alle perspectieven, te
leren van goede voorbeelden en rekening te houden met wet- en regelgeving, komt er
uiteindelijk een definitief ontwerp uit dat past bij deze locatie.
9. Snelweg A28
De snelweg A28 is een belangrijke verkeersader tussen het noorden en de rest van
Nederland. Door de relatie met duurzame mobiliteit te leggen is het denkbaar ook
wegenbermen te benutten voor energieopwekking. Als corridor in een verder overwegend
kleinschalig cultuurlandschap leent het zich voor dubbel grondgebruik door de aanleg van
bijvoorbeeld zonnepanelen geïntegreerd in geluidschermen. De snelweg ligt op korte
afstand van afnemers (woningen, bedrijven) en een trafostation.
10. Bestaande stad
De gemeente Assen werkt samen met organisaties, inwoners en bedrijven aan een optimale
benutting van daken van woningen, bedrijven en organisaties. Volgens een raming van het
NP RES is sprake van een potentie van ongeveer 78 hectare aan grootschalige zonnedaken (>
285 m2). Er zijn nadere verkenningen nodig om de mogelijkheden goed in kaart te brengen
en te kunnen benutten. Daarnaast liggen er kansen voor grootschalige energieopwekking op
onder meer bedrijventerreinen (vrije kavels), boven parkeervoorzieningen (zonnedaken) en
langs wegen (zonnepanelen geïntegreerd in geluidsschermen). Er zijn goede mogelijkheden
voor grootschalige energieopwekking in het stedelijk gebied, maar dit vraagt om een
verzwaring van de netwerkcapaciteit.
1.2.5 Context
Maatschappelijk vastgoed.
•   De gemeente werkt aan de hand van een Masterplan Vastgoed aan het verduurzamen van haar
    eigen vastgoed en eigen gronden. Doelstelling is een klimaatneutrale organisatie in 2030. Andere
    overheden hebben vergelijkbare ambities.
•   De stedelijke kern grenst aan de westzijde aan de A28, waar in samenwerking met grondeigenaar
    RWS mogelijkheden zijn voor de realisatie van zonnepanelen in geluidsschermen (dubbel
    grondgebruik) of windmolens in de berm.
Omgevingsbeleid
•   Er wordt gewerkt aan een gemeentelijke Omgevingsvisie, waarbij het Omgevingsplan wordt
    ingebed. De energieopgave is een van de integrale onderdelen van deze visie.
•   Om te komen tot een ruimtelijk goed afgewogen bijdrage aan de RES wordt gestart met een
    verkennende toepassing van de ruimtelijke principes, om vervolgens steeds concreter te worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>Omgevingswet
•    De vertaling van de RES in de Omgevingsvisie wordt nader uitgewerkt. In de visie zal o.a.
     beschreven worden welke zoekgebieden er zijn voor (grootschalige) opwekking van schone
     energie.
•    De uitwerking van deze zoekgebieden zal op programmaniveau (in het kader van de
     omgevingswet) worden uitgewerkt. Om vervolgens te toetsen aan vigerend (ruimtelijk) beleid en
     planologisch-juridische regels.
•    De uitkomst van de uitwerking van de zoekgebieden en de keuzes die daarin gemaakt worden
     waar opwekking van schone energie wordt toegestaan zal planologische-juridisch worden
     vastgelegd het omgevingsplan.
Vergunningverlening
•    Voor de realisatie grootschalige energie is een omgevingsvergunning nodig. We volgen de
     uitgebreide procedure.
•    We verwachten daarbij planologische belemmeringen (b.v. laagvliegroutes), infrastructurele
     belemmeringen (ontoereikende netcapaciteit) en maatschappelijke weerstand bij procedures die
     vragen om een zorgvuldig communicatie- en participatietraject.
M.e.r.
Voor trede 1 t/m 3 wordt een vrijwillige vormvrije m.e.r.-procedure gehanteerd. De waarde
zit in de samenhang en zorgvuldigheid van deze procedure.
Regionale samenwerking
•    De grensgebieden met naburige gemeenten, de snelweg A28 en het Nationaal Park Drentsche
     Aa.
•    Planologische belemmeringen door harde kaders als laagvliegroutes gelden voor een groter
     gebied dan Assen alleen – en vragen om regionale samenwerking (lobby).
1.3 Vragenlijst gemeente Borger-Odoorn
1.3.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
De rijkoverheid heeft met windexploitanten de locatie bepaald.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
De gemeente Borger-Odoorn maakt deze tot 20 meter hoogte mogelijk op agrarische of
bedrijfspercelen.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
Gemeente heeft e.e.a. interactief vastgelegd in beleidsnota Zonneoogst 2018-2020.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>Clustering
Bij bestaande plannen worden hernieuwbare opweklocaties niet geclusterd.
Functiecombinaties
Bij bestaande plannen worden zon en wind niet gecombineerd met andere functies.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Zijn ruimtelijke keuzen t.a.v. wind en zon gemaakt die bijdragen aan een efficiënt
energiesysteem?
Wat betreft ruimtelijke keuzes die kunnen bijdragen aan een efficiënt energiesysteem: bij
wind is dit een verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid. Bij zon is er sprake van interactie
tussen inwoners/stakeholders en gemeente.
Benutting warmtebronnen
In Borger-Odoorn worden initiatieven ondersteund. Te denken valt aan gasloos bouwen,
gebruik oppervlaktewater, restwarmte etc.
1.3.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Wind en zon zijn twee verschillende dossiers zonder enige combinatie.
1.3.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
Er zijn nog geen concrete voorbeelden voorhanden, maar de gemeente heeft er alle
aandacht voor.
1.3.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Bij zon zijn criteria opgenomen in beleidsplan Zonneoogst 2018-2020.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>1.4 Vragenlijst gemeente Coevorden
1.4.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
In 2010 werd door de provincie in de Omgevingsvisie Drenthe een zoekgebied windenergie
opgenomen. In verband met een door het Rijk opgelegde taakstelling werd in nauwe
samenwerking met de vier gemeenten binnen het zoekgebied een gebiedsvisie windenergie
opgesteld. In deze gebiedsvisie wordt onder meer ingegaan op de aspecten landgebruik
(bepaalt de locaties), ruimtelijke karakteristiek (bepaalt de dichtheid van de turbines) en
gebiedskenmerken (bepalen de opstellingsvorm).
Rekening houdend met dit soort omgevingsaspecten zijn binnen de gemeente Coevorden
twee zoekgebieden aangewezen. Deze zoekgebieden Weijerswold en Europark vormen een
ruimtelijke samenhang met de windparken in Duitsland. De zoekgebieden zijn na het
vaststellen van de gebiedsvisie door vertaald in de Structuurvisie Coevorden ( 2013).
Daarna zijn voor beide windparken bestemmingsplannen vastgesteld in combinatie met een
omgevingsvergunning (gemeentelijke coördinatieregeling).
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Beleid met betrekking tot kleinschalige windenergie is op dit moment in voorbereiding.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
In verband met een toenemend aantal aanvragen om medewerking aan zonneparken werd
in 2018 de Beleidsregel Zonneparken
(https://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/Historie/Coevorden/CVDR61
3258/CVDR613258_1.html ) vastgesteld. Conform de zonneladder wordt hierin de volgende
prioritering aangehouden:
    •   gebouw gebonden (zon op dak);
    •   grondgebonden (zon op maaiveld (binnen stedelijke omgeving);
    •   grondgebonden (buiten stedelijk gebied).
Op de bij de beleidsregel behorende toetsingskaart zijn zoekgebieden aangegeven die
geschikt worden geacht voor zonne-energie. Daarnaast zijn gebieden aangewezen die zijn
uitgesloten voor de realisatie van zonneparken:
    •   de cultuurhistorisch zeer waardevolle gebieden (waaronder de essen);
    •   delen van de beekdalen, met name die delen die ruimtelijk waardevol zijn en een grote
        gaafheid en diversiteit hebben zoals bijvoorbeeld de bovenloop van de Geeserstroom;
    •   gebieden in, naast of in de directe nabijheid van bosgebieden/natuurgebieden (rekening
        houdend met een zone van 250 meter rondom het bosgebied als uitloop en foerageergebied
        voor het wild);
    •   gebieden binnen een zone van ca. 125 meter rondom kernen of recreatieterreinen, om
        ruimtelijk gezien een buffer te creëren tussen zonnepark en kern/recreatieterrein.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>Op basis van de beleidsregel is er ruimte voor 100 ha. aan grootschalige zonneparken.
Clustering
Op dit moment wordt niet gestuurd op clustering van hernieuwbare opweklocaties.
In één geval is er wel sprake van clustering van een windturbine met een zonnepark.
Ten tijde van de vaststelling van de Structuurvisie Coevorden, waarin de zoekgebieden voor
windenergie werden aangewezen en de beleidsregel zonneparken was de problematiek met
betrekking tot aansluitcapaciteit nog niet aan de orde en was uit dien hoofde clustering nog
geen issue.
Functiecombinaties
Zie hiervoor.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Deze keuzen zijn tot nu toe niet gemaakt.
Benutting warmtebronnen
Binnen de gemeente Coevorden is een beperkt aantal warmtebronnen aanwezig. De
vergistingsinstallatie van Bio Energy Coevorden (BEC) kan als een potentiele warmtebron
worden beschouwd in de zin dat zij groen gas produceren. Zelf is deze productielocatie van
BEC geen restwarmtebron. Momenteel is BEC nog bezig met het opschalen van het
productieproces, wanneer de maximale productie capaciteit is bereikt, kan deze installatie
26 miljoen kuub groen gas per jaar produceren. De biovergister van BEC op het Europark in
Coevorden is één van de grootste industriële biovergisters van Nederland en één van de
grotere in West-Europa. De installatie is gebouwd onder de zogeheten SDE-subsidie van de
Nederlandse regering. In totaal kan de vergister 215.000 ton mest en biomassa per jaar
verwerken.
Groen gas van de BEC wordt geleverd aan RENDO en de Gasunie. Deels wordt het groene gas
direct ingevoed in het regionale gasnetwerk van RENDO. Daarnaast wordt groen gas middels
een groengas-booster op 40 bar gebracht zodat het kan worden ingevoerd op het nationale
netwerk van de Gasunie.
De hal met de vergistingsinstallatie is uitgerust met systeem voor het minimaliseren van de
geurhinder, door in het gebouw een lagere luchtdruk te hanteren kunnen de geuren niet uit
het gebouw ontsnappen. Daarnaast wordt de lucht in de hal ook continue afgezogen en
gezuiverd.
1.4.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Zie onder 4A.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>1.4.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
Zie onder 4A.
1.4.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
In dit kader kan worden verwezen naar de Gebiedsvisie Windenergie Drenthe en de
Structuurvisie Coevorden.
1.4.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
Concrete plannen om gronden van gemeente, provincie of rijk in te zetten zijn er niet. Van
de vergunde windturbines staan er drie op gemeentegrond. De gemeente ontvangt hiervoor
jaarlijks een vergoeding.
Gemeentelijk omgevingsbeleid
Met betrekking tot windenergie is het vigerend beleid gericht op de realisatie van de
taakstelling van 40 MW. Deze taakstelling is inmiddels vergund en de laatste turbines zullen
in 2020 worden geplaatst.
In de beleidsregel zonne-energie is een maximum gesteld van 100 ha. Deze oppervlakte is
inmiddels vergund/ aangevraagd.
Eind 2019 werd de duurzaamheidsvisie Coevorden vastgesteld. Als vervolg hierop wordt
gewerkt aan een uitvoeringsprogramma. De uitkomsten hiervan zullen samen met de
uitkomsten van de RES een plek moeten krijgen in het toekomstige omgevingsbeleid
(omgevingsvisie en omgevingsplan).
De resultaten van de RES vormen input voor de op te stellen omgevingsvisie en het op te
stellen omgevingsplan. De omgevingsvisie wordt in de loop van dit jaar opgesteld. Wat het
omgevingsplan betreft wordt er dit jaar een eerste pilot uitgevoerd voor een deel van de
gemeente. Na afloop daarvan stellen we een aanpak op over de wijze waarop we
gemeentebreed het nieuwe omgevingsplan opstellen. Tot die tijd vormen de huidige
bestemmingsplannen en verordeningen het tijdelijke omgevingsplan. Wanneer de RES gered
is en de inhoudelijke resultaten bekend zijn zullen we de afweging maken of we de
regelgeving die hieruit voortvloeit meenemen in de ontwikkeling van het nieuwe
omgevingsplan of dat het nodig is vooruitlopend hierop beleidsregels toe te voegen aan het
tijdelijke omgevingsplan.
Vergunningverlening
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>We hebben als gemeente reeds de nodige ervaringen met energieprojecten. Op dit moment
treffen we nog geen specifieke aanvullende voorbereidingen.
M.e.r.
Deze vraag kunnen we op dit moment nog niet beantwoorden. Dit is afhankelijk van de
inhoud van zowel de RES als de Omgevingsvisie.
Regionale doorwerking, gebiedsontwikkeling
We zijn voornemens in het kader van de Omgevingsvisie een waardenkaart op te stellen die
een basis kan zijn voor de beantwoording van deze vraag.
1.5 Vragenlijst gemeente De Wolden
1.5.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Gemeente De Wolden heeft op 29 september 2016 de beleidsnotitie alternatieve
energiebronnen vastgesteld. In deze notitie zijn mogelijkheden voor opwek van duurzame
energie door middel van kleinschalige windturbines en niet-kleinschalige zonne-energie (met
een max. van 2 hectare, afhankelijk van het landschapstype) opgenomen vanuit een
gebiedsgerichte benadering. Gebieden waar de welstandsnota van toepassing is, zijn
uitgesloten voor de plaatsing van windmolens (n.b. onze gemeente is grotendeels
welstandsvrij). Er is geen voorkeursvolgorde vastgelegd. Verder is een landschappelijk
ontwikkelingskader ontwikkeld waarin de landschappelijke inpassing is vastgelegd.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
Zie beantwoording onder 4A kleinschalige windenergie. Ook hier is geen voorkeursvolgorde.
De beleidsnotitie zal tegen het licht worden gehouden naar aanleiding van de opgaven
vanuit de RES en de bredere energietransitie.
Clustering
Er is geen bewuste clustering. Dergelijke ontwikkelingen hebben zich tot nu toe nog niet
voorgedaan.
1.5.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
In het bestemmingsplan waarin een bestaande zandwinning wordt uitgebreid is voor het
reeds gewonnen deel de mogelijkheid opgenomen om een drijvend zonnepark te realiseren.
Momenteel wordt ook gekeken naar mogelijkheden om vrijkomende NAM-locaties te gaan
gebruiken voor het aanleggen van zonneparken en de opwek van groen gas, zodat de al
bestaande infrastructuur benut kan worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>1.5.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
De lokale vraag naar energie is voor de gemeente de basis om mee te werken aan Lokale
Duurzame Energie-initiatieven (LDE’s). Hiervoor biedt het beleid ook mogelijkheden.
Draagvlak en initiatief vanuit de eigen inwoners is belangrijk.
1.5.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Binnen de gemeente De Wolden is een Landschappelijk Ontwikkelingskader. Hierin is ook
een hoofdstuk opgenomen welke in gaat op de landschappelijke inpassing van alternatieve
energiebronnen.
In een bestemmingsplan voor zandwinning is de mogelijkheid om een drijvend zonnepark te
realiseren op het moment dat de winning (gedeeltelijk) voltooid is.
Er wordt gekeken of de aanleg van zonneparken en de opwek van groen gas op voormalige
NAM-locaties tot de mogelijkheden behoort.
1.5.5 Context
Maatschappelijk vastgoed.
De daken van onze gemeentelijke gebouwen kunnen beschikbaar worden gesteld aan LDE’s.
Gemeentelijk omgevingsbeleid
De gemeente De Wolden gaat een Toekomstvisie maken voor de komende 15-20 jaar. Deze
Toekomstvisie fungeert tevens als Omgevingsvisie volgens de Omgevingswet en bevat
daarnaast de thema’s sociaal, economie en veiligheid. In de periode tot juni 2020 gaan we
verkennen en verzamelen. We leggen in dit traject voortdurend een relatie met de RES
(deelname aan projectgroep). In december 2020 zal de concept Toekomstvisie aan de
gemeenteraad worden aangeboden met de vraag of die vrijgegeven mag worden voor
inspraak. Daarna is er een inspraakperiode in het voorjaar van 2021. In de zomer van 2021
stelt de raad de Toekomstvisie/Omgevingsvisie vast.
Vergunningverlening
Momenteel zijn de voorbereidingen gaande m.b.t. de Omgevingswet. Een projectgroep
neemt alle activiteiten mee. Indien het noodzakelijk is om hiervoor beleid vast te stellen dan
zal dat in de voorbereiding worden meegenomen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>1.6 Vragenlijst gemeente Emmen
1.6.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
De gemeente Emmen heeft de regie genomen over de opgave van 95,5 MW aan
windenergie, in afstemming met de provincie Drenthe. De gemeente heeft voor windenergie
een intensief en uitvoerig gebiedsproces gevoerd. Daaruit is onder andere naar voren
gekomen dat bewoners hinder voorkomen en spreiding van de opgave belangrijke
uitgangspunten vinden. Het college en de gemeenteraad hebben deze uitgangspunten
meegenomen om te bepalen welke gebieden voor windenergie zijn aangewezen. Daaraan is
invulling gegeven door voor windturbines een afstand van minimaal 1100 meter tot
woongebieden aan te houden en minimaal 500 meter tot solitaire woningen Uiteindelijk zijn
drie gebieden aangewezen die gecombineerd ook tot het minst aantal gehinderde woningen
binnen 1100 meter leiden. Bij de keuze voor de drie gebieden is ook rekening gehouden met
het voorkomen van insluiting, door als criterium een minimumafstand van 4 kilometer
tussen windparken.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
De gemeente Emmen zet in op andere vormen van duurzame energie dan windenergie,
buiten de 95,5 MW opgave voor grootschalige windenergie.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
De gemeente Emmen heeft in 2015 de Structuurvisie Emmen, Zonneakkers vastgesteld.
Grootschalige zonne-energie is daarin mogelijk gemaakt op een aantal specifiek begrensde
locaties. Dit zijn enkele langdurige braakliggende (beoogde) bedrijventerreinen, waaronder
tuinbouwgebieden. De gemeente Emmen heeft de samenleving betrokken bij het bepalen
van de ruimtelijke kaders.
De structuurvisie sluit zonneakkers in het agrarisch buitengebied in beginsel uit; de
gemeente Emmen heeft voldoende locaties waar zonneakkers aangelegd kunnen worden en
waar ze een goede functie vervullen. Het kwetsbare buitengebied geeft letterlijk ruimte aan
belangrijke functies als voedselvoorziening en recreatie en toerisme, aan deze functies
wordt prioriteit gegeven. Als uitzondering hierop wil de gemeente wel meewerken aan het
plaatsen van grondgebonden zonnepanelen binnen de grenzen van bouwpercelen van
agrarische en overige bedrijven. Als voorwaarde geldt dat eerst de voor grootschalige
energieopwekking geschikte (bedrijfs-)daken moeten worden gebruikt voor zonne-energie.
Het is eveneens niet wenselijk om in bossen, natuurgebieden, Natura2000-gebieden en de
Ecologische Hoofdstructuur (EHS) zonneakkers toe te staan.
Zonneakkers zijn goed mogelijk op gebieden die “over” zijn. Braakliggende gronden en
hoekjes zijn bruikbaar voor dergelijke pauzefuncties als zonneakkers. De structuurvisie gaat
ervan uit dat een zonneakker ongeveer 20 jaar wordt gebruikt. Andere ontwikkelingen op en
nabij de beoogde locaties mogen niet worden belemmerd. Daarom is vooral gekeken naar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>woongebieden en bedrijventerreinen. Voor heel veel bedrijven staat maatschappelijk en
duurzaam ondernemen hoog in het vaandel. De structuurvisie faciliteert dit voor zowel de
werklocaties als agrarische bedrijven.
De structuurvisie biedt ruimte voor maatschappelijke initiatieven in dorpen en wijken via
pilotprojecten. De structuurvisie beoogt daarmee de leefbaarheid en sociale samenhang in
een dorp of wijk te vergroten. Maatschappelijk draagvlak voor een initiatief van bijvoorbeeld
een dorpscoöperatie, moet in het dorp en door het dorp zelf gevonden worden. De
structuurvisie Emmen, Zonneakkers biedt daar aanknopingspunten voor.
In aanvulling op de structuurvisie Emmen, Zonneakkers wil de gemeente de aanleg van
grootschalige zonne-energieprojecten op daken stimuleren. Voor RES 1.0 wil de gemeente
uitgaan van 100 hectare extra dakoppervlak tot 2030. In lijn hiermee wil de gemeente het
initiatief van Vereniging Parkmanagement Bedrijven Emmen (VPB) ondersteunen.
De gemeente is verder in overleg met Rijkswaterstaat om te komen tot realisatie van zonne-
energie langs de A37 (Zonneroute A37). Uitgangspunten daarbij zijn onder andere een goede
landschappelijke inpassing en coöperatiemogelijkheden voor omwonenden.
Clustering
Voor windenergie is het provinciale ruimtelijke beleid gevolgd: minimaal vijf windturbines
van minimaal 3 MW vermogen per windpark. Er is gekozen voor drie locaties voor
windenergie. De onderbouwing daarvoor is terug te vinden in Hoofdstuk 4 van de
structuurvisie Emmen, Windenergie. De oorspronkelijk wat versnipperde zoeklocatie
Pottendijk is bij de aanwijzing verkleind tot één gebied met het oog op de terugdringing van
het aantal gehinderde omwonenden. Dit heeft meer clustering tot gevolg en werkt door op
de onderlinge afstand tussen de windturbines.
Voor zonne-energie geldt dat er niet gericht (expliciet) geclusterd wordt in de gemeente
Emmen. In de structuurvisie Emmen, Zonneakkers staat: “Drenthe leent zich voor
kleinschalige velden op of aan randen van woon- of werklocaties (tuinbouw) en voor
initiatieven die een iconische uitstraling hebben door ligging of vorm (vuilstorten,
luchthaven, circuits of infrastructurele projecten).” Voor elke aanvraag geldt wel dat
gekeken moet worden naar een specifieke ruimtelijke inpassing binnen de vastgestelde
kaders.
Functiecombinaties
Vrijwel alle voor grootschalige windenergie aangewezen gebieden hebben een agrarische
bestemming. Deze hoofdbestemming blijft met de komst van windenergie intact.
Voor de tot nu toe gerealiseerde zonneakkers geldt dat deze op onbenutte gronden met een
op lange termijn (beoogde) bedrijfs- of glastuinbouwbestemming. Een uitzondering vormt
zonnepark Pottendijk (vergund maar nog niet aangelegd). Deze wordt aangelegd nabij het
hart van geluidsportcentrum Pottendijk, op agrarische grond waarom aan drie zijden al een
hoge aarden wal ligt. Dit zonnepark deelt straks de elektriciteitsaansluiting met windpark
Pottendijk. Het elektriciteitsaanbod van zon en wind is grotendeels complementair,
waardoor dezelfde kabel dubbel gebruikt kan worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>Van echt dubbelgebruik op de locatie zelf is dus geen sprake. Dit kan in de praktijk ook wel
eens lastig blijken, want zonneakkers worden op dit moment standaard met een hoog
hekwerk rondom beveiligd c.q. afgeschermd met het oog op veiligheid en verzekeringen.
Bij de eerder genoemde Zonneroute A37 en het stimuleren van grootschalige zon op daken
is sprake van combinatie van functies (dubbelgebruik).
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
De voor windenergie aangewezen locatie Zwartenbergerg biedt mogelijkheden voor een
innovatief en grensoverschrijdend windenergieproject door aansluiting op het in aan de
overzijde van de grens ontwikkeling zijnde Duits windpark Fehndorf. Daarmee kan een
grensoverschrijdend windpark ontstaan. Via het Project Sereh geven de betrokken Duitse en
Nederlandse overheden daar nu uitvoering aan. De ambitie is hier onder meer om energie-
uitwisseling op lokaal/regionaal niveau tussen Nederland en Duitsland mogelijk te maken en
daarmee ook bij te dragen aan de efficiëntie en mogelijkheden van het energiesysteem. Om
Sereh van de grond te krijgen, is met succes aangeklopt en gelobbyd bij de Europese Unie.
Niet alleen om subsidie los te krijgen, maar ook om steun te verwerven voor versoepeling
van Europese regels voor lokaal/regionaal grensoverschrijdend transport van en handel in
elektriciteit. Voor realisatie van Sereh zijn nog diverse vervolgstappen noodzakelijk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>Bron: hyperlink
In het licht van de energietransitieopgave wordt voor de locatie van de voormalige
gaszuiveringsinstallatie (GZI) van de NAM op industrieterrein Bargermeer door diverse
partners gewerkt aan het concept GZI Next Energy Hub. Dit staat in beginsel los van de
gedefinieerde opgaven voor zon en wind, maar door het onderliggende energiesysteem kan
er toch samenhang ontstaan. GZI Next is gebaseerd op drie pijlers:
    o    Het hergebruiken van bestaande regionale en landelijke aardgasinfrastructuur, zowel
         pijpleidingen als locaties, voor productie en transport van duurzame energie;
    o    Het bieden van een ‘platform’ waar thema’s behorende tot de energietransitie versneld
         kunnen worden;
    o    Helpen van overheden met het invullen van de energietransitie agenda.
Het concept bestaat uit vier onderdelen: groen gas (biogascentrale), groene waterstof, zon
(circa 10 hectare op de locatie zelf) en een field lab. Aanvullend zal worden onderzocht of
Tevens zal worden onderzocht of voormalige gaswinningslocaties kunnen worden gebruikt
voor de winning van aardwarmte (geothermie), om deze warmte vervolgens te
transporteren naar Energy Hub GZI Next, de glastuinbouwgebieden en/of andere gebruikers.
In de structuurvisie Emmen, Zonneakkers wordt expliciet een relatie gelegd tussen lokale
opwekking en lokaal verbruik, als kans om een win-win situatie te creëren, zowel voor de
afnemer als voor de producent.
Voor grondgebonden zonnepanelen in tuinbouwconcentratiegebieden en op bouwpercelen
van agrarische en overige bedrijven (buitengebied) geldt dat de energieopbrengst
aantoonbaar in meerdere mate ten goede moet komen van de bedrijfsvoering. Dus
minimaal 50% van de opbrengst dient in het bedrijf te worden gebruikt. Dit impliceert ook
de bepaling van de omvang van de betreffende zonneakker. In de tuinbouwgebieden mag de
energieafzet ten goede komen van meerdere bedrijven in het gebied. De grondgebonden
zonnepanelen gelden als aanvullende mogelijkheid voor zonnepanelen op dakvlakken van
onder meer bedrijfsgebouwen.
Bij het eerder genoemde stimuleren van grootschalige zon op daken kan sprake zijn van
energiesysteemefficiëntie.
Benutting warmtebronnen
Er wordt gekeken naar hergebruik van restwarmte die afkomstig is van de industrie in
Emmen. Men onderzoekt of restwarmte van Emmtec gebruikt kan worden voor de
opwarming van het nieuwe zwembad Aquarena. Zie ook dit artikel.
In Emmen voorziet de WMD Wildlands van warmte en koude. De WMD benut warmte en
koude uit grondwater, dat ter plekke wordt gewonnen voor drinkwaterproductie, als
duurzame energiebron. WMD Water en Energie heeft een twee warmtenetten aangelegd. In
de zomer kan Wildlands het laagtemperatuurwarmtenet gebruiken om gebouwen mee te
koelen en in de winter om er warmte uit te halen. Warmtepompen verwarmen in de winter
het water tot 40 graden Celsius. Daar waar veel warmte nodig is, voorziet een
hoogtemperatuurwarmtenet het park van groene warmte. Dit wordt opgewekt met
</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>biovergisting. Via een warmtekrachtcentrale wordt tegelijkertijd ook groene stroom voor
eigen gebruik opgewekt.
Voor tuinbouwgebied Erica is in 2009 naar mogelijkheden voor geothermie gekeken. Er is
toestemming verkregen voor een proefboring, maar deze is uiteindelijk niet benut. De
financiële risico’s bleken te groot, met name door het afbreukrisico van een mislukte
grondboring.
In 2019 is in de tuinbouwgebieden opnieuw gezocht naar mogelijkheden voor
geothermische warmte. Dit is mede ingegeven door nieuwe concepten, op basis van
ondiepe boringen( 1500-2000m) en hergebruik van oude NAM putten. Zowel in Erica en
Klazienaveen zijn initiatieven door marktpartijen ingezet. Wordt vervolgd.
1.6.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Eerder zijn energy Hub GZI Next, Sereh en Emmtec al aan de orde geweest. In aanvulling
daarop kan nog verwezen worden naar de Energienota gemeente Emmen 2017-2020:
Emmen geeft Energie.
Big Five:
    1.  Energiebesparing
    2.  De ontwikkeling van windenergie
    3.  Geothermie
    4.  Zonne-energie
    5.  Verbetering van de energie-efficiency en slim ketenbeheer (van warmte)
Inmiddels kunnen daar nu Waterstof en Groen Gas aan worden toegevoegd.
Vanuit de ‘Big Five’ zijn in 2017 drie actielijnen ontwikkeld:
    1. Energiebesparing
    2. Duurzame energie
    3. Energiesysteem 2.0
1.6.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
Zie ook eerder genoemde punten en verwijzingen. De gemeente zoekt enerzijds zelf naar
combinatiemogelijkheden van vraag en aanbod.
In het geval van Sereh heeft de gemeente daar ook zelf initiatief toe genomen en ook bij GZI
Next is de gemeente volop betrokken. Maar deze behoefte kan ook vanuit de markt komen
(kans), of ontstaan vanuit marktwerking (randvoorwaarde voor realisering). De gemeente
Emmen kiest in de regel als basisinsteek dat dergelijke initiatieven (ook) een lokaal profijt
opleveren, waarbij ook naar de verdeling van lusten en lasten moet worden gekeken. Balans
creëren tussen vraag en aanbod heeft dan dus niet alleen een economische of nettechnische
</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>component, maar ook een maatschappelijke. In lijn met de doelstellingen uit de
Omgevingswet, daagt de gemeente Emmen initiatiefnemers uit om tot afspraken met de
omgeving te komen.
Bij de vaststelling van de Structuurvisie Emmen, Zonneakkers heeft de gemeenteraad een
motie behandeld om zonneakkers onderdeel te kunnen laten zijn van een smart grid [met
name] in de zoekgebieden waar windmolens gerealiseerd moeten gaan worden. Deze motie
is destijds overgenomen door het college.
1.6.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Zie ook eerdere opmerkingen en verwijzingen. Het buitengebied (agrarische gronden,
natuurgebieden) is in beginsel uitgesloten voor zonneparken, wegens de economische en
landschappelijke waarde van dit gebied. Daarnaast geeft het buitengebied ruimte aan
functies zoals voedselvoorziening en recreatie en toerisme.
De aanwezige bedrijventerreinen worden als geschikte locaties voor zonneparken ervaren.
Bedrijventerreinen zijn ruimtelijk niet kwetsbaar voor de realisatie van zonneakkers.
Bedrijventerreinen zijn bovendien goed ontsloten. Verder zijn tuinbouwgebieden geschikt
voor zonneakkers. Dit zijn gebieden in transitie. Hier geldt wel dat 50% of meer van de
opgewekte energie ten gunste komt van de eigen bedrijfsvoering van één of meerdere
bedrijven gezamenlijk in de tuinbouwgebieden. Het oorspronkelijke
tuinbouwconcentratiegebied Rundedal, met 180 ha netto uitgeefbare grond, is als gevolg
van verandering in economische omstandigheden en gewijzigd rijksbeleid, niet tot
ontwikkeling gekomen als tuinbouwlocatie.46 ha hiervan kan ontwikkelt worden tot agro
park met energie. In het Rundedal is een zonnepark van 17 ha gerealiseerd. dus een kans
voor de opwekking van duurzame energie of opslag.
1.6.5 Context
Maatschappelijk vastgoed.
Bij de selectie van gebieden voor windenergie (structuurvisie Emmen, windenergie) heeft
grondeigendom geen rol gespeeld. Wel bleek op de locatie Pottendijk een perceel eigendom
te zijn van de gemeente. In het uiteindelijke plan voor windpark Pottendijk zijn op deze
locatie twee windturbines opgenomen. De initiatiefnemer gaat hiervoor een marktconforme
vergoeding betalen aan de gemeente. Deze inkomsten schuift de gemeente door naar het
Windfonds Pottendijk.
De gemeente kan als gevolg van investeringen in windparken rekenen op extra OZB-
inkomsten. Al in de structuurvisie is vastgelegd dat ook deze extra inkomsten worden
ingebracht in het Windfonds. Via Windfonds Pottendijk (en straks ook de windfondsen voor
de andere twee gebieden) kunnen initiatieven in en rondom het windpark vanuit het
Windfonds gesteund worden. Zie de structuurvisie Emmen, Windenergie voor meer
informatie over de windfondsen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre>Bij het initiatief vanuit Rijkswaterstaat voor de Zonneroute A37 worden rijksgronden benut,
daarmee is sprake van inzet van maatschappelijk vastgoed.
Op het meest relevante vigerend beleid is eerder al ingegaan. De gemeentelijke Energienota
wordt overigens binnenkort geactualiseerd. Aanvullend kan nog worden opgemerkt dat
hinder en gezondheid niet alleen hebben doorgewerkt op de selectie van gebieden.
Belangrijke uitkomsten van gebiedsproces Windkracht 3 zijn ook overgenomen in de
Gedragscode Windenergie gemeente Emmen. Onder meer wordt van de initiatiefnemer een
nulmeting verwacht ten aanzien van geluid. De ervaringen bij windpark Drentse
Monden/Oostermoer op dit gebied, ook ten aanzien van laagfrequent geluid, worden daarbij
ook toegepast.
Wat betreft klimaatadaptatie werkt de gemeente Emmen via Samenwerking Noordelijke
Vechtstromen (SNV) samen met de gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden, Hardenberg en
Ommen en waterschap Vechtstromen. Ook waterschap Hunze en Aa’s is betrokken, evenals
de provincies Drenthe en Overijssel. Een meer integrale benadering van de
klimaatadaptatieopgave staat centraal. Niet alleen ten aanzien van concrete projecten of
ambities, maar ook ten aanzien van de wijze waarop deze binnen en buiten de organisaties
tot stand komen. Opgaves voor duurzame energie zijn nog niet concreet betrokken bij
klimaatadaptatie. Via SNV is overigens al wel gekeken naar mogelijkheden voor riothermie.
Economische kansen en uitvoerbaarheid
Voor de regionale economie zijn diverse bedrijfsactiviteiten binnen de gemeente Emmen
van groot belang, waaronder glastuinbouw en in het bijzonder procesindustrie. Deze
activiteiten gaan enerzijds gepaard met een grote energievraag en anderzijds met
significante hoeveelheden restwarmte en teruglevering aan het openbare net door middel
van warmtekrachtkoppelingen (WKK’s).
Wat betreft het effect van windenergie op recreatie en toerisme: dit effect is onderzocht in
het licht van structuurvisie Emmen, Windenergie, zie bijlage 15.
Omgevingswet
Deze aspecten dienen nog nader te worden uitgewerkt. De gemeente Emmen heeft bij de
structuurvisie Emmen, Windenergie (planMER) en bij windpark Pottendijk (projectMER) de
Commissie voor de m.e.r. betrokken. Dit zal naar verwachting ook gebeuren voor de locaties
N34 en Zwartenbergerweg.
Overige zaken
De gemeente Emmen doet mee aan het Europese project COBEN. Het doel van COBEN is om
duurzame energieprojecten zo te ontwikkelen dat de opbrengsten zoveel mogelijk ten goede
van de omwonenden komen. Inwoners worden geholpen of gestimuleerd om zelf een nieuw
initiatief te starten (bijvoorbeeld een dorpscoöperatie) of aan te sluiten op een bestaand
initiatief. Meer informatie op deze websites www.Emmengeeftenergie.nl en
www.lokaalopgewektemmen.nl. Citaat:
“Samen met dorpsgenoten je eigen energie opwekken. In Emmen vinden we het belangrijk
dat inwoners kunnen profiteren van lokaal opgewekte energie. Van zonne-akkers of
zonneparken wordt een deel van de panelen beschikbaar gesteld voor inwoners. Door samen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>met dorpsgenoten een coöperatie te beginnen kun je ook meedoen en besparen op jouw
energierekening. ”
1.7 Vragenlijst gemeente Hoogeveen
1.7.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
De gemeente heeft (vooralsnog) geen beleid voor grootschalige windenergie. Dit was tot nu
toe niet relevant, aangezien Hoogeveen geen onderdeel was van het aangewezen
zoekgebied voor windenergie door de provincie.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
De gemeente is bezig met het ontwikkelen van beleid voor kleinschalige windenergie. Hierbij
wordt mede gekeken naar het beleid zoals dit is opgesteld voor de gemeente De Wolden.
Daarnaast faciliteren we inwonersinitiatieven waar mogelijk. Zo is de gemeente actief aan
het meedenken met een inwonersinitiatief voor windenergie in Hollandscheveld.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
De gemeente Hoogeveen heeft in 2017 een afwegingskader zonne-energie opgesteld. Door
een landschapskundig adviesbureau is voor het opstellen van dit kader berekend hoeveel
hectare aan zonneparken de verschillende, binnen de gemeente te onderscheiden,
landschapstypes, kunnen dragen. Ook zijn sommige landschapstypes volledig uitgesloten
voor de realisatie van een zonnepark. De uitzonderingslocaties zijn: Essen, Beekdalen,
natuurgebieden van Natuur Netwerk Nederland (NNN) en locaties binnen de planologische
komgrenzen van Elim, Fluitenberg, Hollandscheveld, Nieuw Moscou, Nieuweroord,
Nieuwlande, Noordscheschut, Pesse, Stuifzand en Tiendeveen. Binnen de aangewezen
gebieden heeft de gemeente de ontwikkelaars de mogelijkheid gegeven om een locatie voor
te stellen en hiervoor een plan op te maken conform aan de opgestelde kaders
In het eerste beleidskader, opgesteld in 2017, is de zonnelader opgenomen. Echter, in de
praktijk bleek het stapsgewijs doorlopen van de treden van de zonneladder in Hoogeveen
niet uitvoerbaar. In 2019 is mede daarom het aangepast afwegingskader zonne-energie
opgesteld. In dit afwegingskader is gekozen voor een driesporenbeleid. De beleidsinzet en
voorkeur gaan uit naar het zoveel mogelijk benutten van het beschikbare geschikte
dakoppervlak (spoor 1) en bebouwd gebied (spoor 2) voor zonne-energie. Daarnaast wordt
ook ruimte geboden voor de ontwikkeling van zonneparken buiten bebouwd gebied (spoor
3). Gezien de urgente en omvangrijke opgave is er voor gekozen om tegelijk op alle drie
sporen in te zetten.
Voor zonneparken in vrij liggend buitengebied wordt er vanuit gegaan dat maximaal 20%
van het totale oppervlak per landschapstype mag worden benut als zonnepark. Door de raad
is op 7 december besloten voor maximaal 10% van het grondoppervlak per landschapstype
een vergunning af te geven. Na het realiseren van zal er een evaluatie plaatsvinden om
</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>vervolgens de raad de besluitvorming voor de vrijgave van de resterende 10% voor te
leggen.
Het gebrek aan capaciteit van het elektriciteitsnetwerk heeft tot gevolg dat de gemeente
geen vergunning kan verlenen als de ontwikkelaar geen aansluitgarantie en
transportgarantie van de netbeheerder kan overleggen.
Clustering
In de gemeente Hoogeveen zijn tot nu toe geen hernieuwbare opweklocaties geclusterd. Nu
transportschaarste een feit is en de aanpassing van de elektra infra grote (financiële)
consequenties heeft zal hier meer over nagedacht worden. Vanuit ruimtelijk perspectief kan
het ook een overweging zijn om zoveel mogelijk opwekkingstechnieken (zon/wind) te
clusteren.
Functiecombinaties
De gemeente Hoogeveen zet zich in om de natuurwaarden van een opweklocatie te
verhogen. Dit wordt gedaan door middel van het groener maken van de randen van het
zonnepark door het planten van bomen en kruidrijke bloemen en planten. Het groener
maken van de omgeving heeft ook positieve effecten op de biodiversiteit van de locatie.
Idealiter zou de mogelijkheid om zonnepanelen hoger te plaatsen ook een interessante
functiecombinatie zijn. Op deze manier kan er energie worden opgewekt en kan het vee
onder de panelen lopen en grazen. In de praktijk is dit lastig te realiseren, omdat de
omwonenden hogere opstellingen in het landschap minder kunnen waarderen.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Een innovatief voorbeeld van energiesyteemefficiëntie is de ontwikkeling van de
waterstofwijken in Nijstad-Oost en Erflanden. Deze wijken worden ingericht om verwarmd
te worden middels waterstof. Via lokaal opgewekte stroom wordt waterstof gemaakt. De
waterstof wordt opgeslagen op de nabijgelegen NAM locatie.
Ook streeft de gemeente om functiecombinaties te stimuleren. Door bijvoorbeeld de
toepassingen van zonnepanelen op parkeergarages/parkeerpleinen te stimuleren.
In Hoogeveen is daarnaast een bewuste keuze gemaakt voor het grootschalig opwekken van
zonne-energie om versnippering van het landschap te voorkomen. In het aangepast
afwegingskader zonne-energie is als ondergrens een oppervlakte van 10 hectare
opgenomen. Een andere afwegingsfactor die hierbij een rol speelt is dat het bij kleinere
initiatieven lastiger is om de omwonenden financieel te compenseren. De opbrengsten zijn
namelijk in verhouding lager dan bij een groter initiatief. Uiteraard faciliteert de gemeente
kleinere initiatieven wel wanneer hiermee bijvoorbeeld een dorp energieneutraal kan
worden.
Benutting warmtebronnen
In Hoogeveen wordt warmte gewonnen uit de drinkwatervoorziening van de
Reinwaterkelder. Deze warmte wordt gebruikt om een verzorgingshuis, een sportcomplex
</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>en een school te verwarmen en koelen.1 Ook worden twee gemeentelijke gebouwen
middels WKO verwarmd. Het water afkomstig uit de vijver in het Burgemeester Tjalmapark
wordt gebruikt om het Compagniehuis, Raadhuis en De Tamboer te verwarmen. Daarnaast
zijn er nog verscheidene gebouwen die middels WKO verwarmd worden. Zoals de
parkeergarage De Kaap en verscheidene scholen.
Aanvullingen
Regionale samenwerking
In Hoogeveen vinden we het belangrijk dat we als regio onderzoeken hoe bronnen het best
inzetbaar zijn. Waarbij samenwerken en het samen gebruik maken van bronnen centraal
moet staan. Zo zou bijvoorbeeld de warmte van Attero in Midden-Drenthe en het groen gas
van De Wolden voor meerdere gemeenten inzetbaar kunnen zijn. Ook de infrastructuur
regionaal oppakken zou de samenwerking in de regio kunnen versterken. Door bijvoorbeeld
het delen van stations en infrastructuur en het samen gebruik maken van de beschikbare
elektriciteit.
Economische meerwaarde
In de gemeente Hoogeveen is er een grote groep praktijkgerichte beroepsbevolking. De
ontwikkeling van duurzame technologieën zal de werkgelegenheid daarom kunnen
vergroten. Het is daarom zaak om in het onderwijs aandacht te besteden aan deze nieuwe
snel ontwikkelende technologieën. Het Alfa-college is hier al een voorloper in met het
duurzaamheidscentrum dat zij aan het opbouwen zijn. Het duurzaamheidscentrum is een
plek waar praktijk en theorie samenkomt. Leerlingen krijgen hier de kans om met mensen uit
het werkveld samen te werken en te leren.
Daarnaast betrekt de gemeente de ondernemers in Hoogeveen zo goed mogelijk bij de
energietransitie. Zo wordt er binnenkort een bijeenkomst georganiseerd betreffende de
ontwikkelingen van waterstof in Hoogeveen.
Maatschappelijke inbedding
In Hoogeveen hebben we De Smederijen. De Smederijen zijn een samenwerkingsverband
tussen vijf organisaties, namelijk woningcorporaties Domesta en Woonconcept, Stichting
Welzijnswerk, de politie en de gemeente Hoogeveen. De Smederijen zijn ingericht op het
verbeteren van de leefomgeving door inwoners. De Smederijen leveren hierbij
ondersteuning aan de inwoners.
De gemeente is ook actief in het betrekken van de inwoners bij de energietransitie. Zeker
omdat in de aanloop naar de RES 1.0, de input van inwoners essentieel is. Op 14,15 en 16
januari zijn er daarom informatieavonden met het thema Groenemorgen georganiseerd over
de energietransitie, klimaatadaptatie en de warmtetransitie.
1
  Roelof van Echten, het Activum en Jannes van de Sleedenhuis
</pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>In de stad Hoogeveen is de gemeente nog op zoek naar mensen die een energie coöperatie
wil oprichten of onderdeel van willen zijn van. In de dorpen van Hoogeveen zijn al enkele
initiatieven actief bezig om hun dorp energieneutraal te maken. In Pesse, Elim en
Hollandscheveld zijn met dit doel energiecoöperaties opgericht.
1.7.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
De gemeente Hoogeveen is voornemers om de energietransitie te koppelen aan de
aanwezigheid van industrie in Hoogeveen. De beschikbaarheid van duurzame energie in
Hoogeveen heeft een aantrekkende werking op de vestiging van nieuwe bedrijven in
Hoogeveen en kan de werkgelegenheid vergroten. De ontwikkeling van het bedrijventerrein
Riegmeer is hier een uitstekend voorbeeld van. Op dit bedrijventerrein zullen bedrijven die
zich bezig houden met duurzame industrie zich vestigen. De ontwikkeling van Riegmeer
geeft ook de mogelijkheid om de beschikbare energie en warmte zo effectief mogelijk in te
zetten.
Het initiatief Zonneroute A37 van de Rijksoverheid is een voorbeeld van de combinatie van
opgaven. Door de zonneroute langs de A37 te realiseren wordt de ruimte in de drie
betrokken gemeenten, waaronder Hoogeveen, zo effectief mogelijk gebruikt. Ook hebben
de zonnepanelen bij het bebouwd gebied in Hoogeveen een geluid reducerende functie voor
de aangrenzende wijken. De zonneroute is een voorbeeld van regionale samenwerking
tussen de provincie en de gemeenten Emmen, Coevorden en Hoogeveen. Gezamenlijk
pakken de gemeenten de problemen rond de infrastructuur op. Ook zorgt het voor eenheid
in de omgeving; door de vloeiende lijn van de zonneroute die door de drie gemeentes loopt.
De realisatie van zonneparken in Hoogeveen zorgt, naast de opwek van duurzame energie,
ook voor de ontwikkeling van landschap en natuur. De landschappelijke inpassing, zoals
vastgesteld in het Aangepast afwegingskader zonne-energie Hoogeveen, vereist het planten
van struiken of bloemen ter verbetering van de omgeving waar het zonnepark wordt
gerealiseerd. Ook wordt van de initiatiefnemer verlangd dat een blijvende landschappelijke
impuls wordt gerealiseerd.
1.7.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
De gemeente heeft ingezet op het beleidskader zonne-energie. Voor de toekomstige
ontwikkelingen van energieopwekking zijn we voornemens om meer te gaan sturen op de
combinatie van aanbod en vraag.
De waterstofwijk in Hoogeveen is een voorbeeld van de combinatie van vraag en aanbod.
Twee nabij elkaar gelegen wijken, Erflanden en Nijstad-Oost, worden aangesloten op
waterstof. Beide wijken zullen gebruik gaan maken van dezelfde waterstof voorziening op de
NAM locatie. Daarnaast zal de ambitie om lokaal de groene stroom en de waterstof op te
wekken op locatie ook bijdragen bij de combinatie van vraag en aanbod.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>1.7.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
In de gemeente Hoogeveen zijn er een aantal die de keuzes voor duurzame energie kunnen
beïnvloeden. Door laagvliegroutes in Hoogeveen zijn enkele locaties uitgesloten voor het
opwekken van windenergie. Daarnaast heeft de gemeente zelf enkele uitzonderingslocaties
aangewezen. Essen, Beekdalen, natuurgebieden van Natuur Netwerk Nederland (NNN) en
locaties binnen de planologische komgrenzen van de dorpen zijn uitgezonderd voor de
transformatie naar een zonnepark.
De gemeente wil zoveel mogelijk inzetten op de combinatie van functies door rekening te
houden met gebied specifieke kenmerken. Een voorbeeld hiervan is het gebiedsgericht
grondwaterbeheer in Hoogeveen. Door een lange geschiedenis van industrie in Hoogeveen
is de ondergrond op veel plekken verontreinigd. Middels gebiedsgericht grondwaterbeheer
behouden we in Hoogeveen de kwaliteit van het water. Het gebiedsgericht
grondwaterbeheer zou verder uitgebreid kunnen worden door WKO in te zetten. De WKO
zal verontreinigt water onttrekken en hieruit warmte halen. Hierdoor blijft de
drinkwatervoorziening onaangetast. De WKO kan vervolgens de warmte leveren aan
nabijgelegen gebouwen.
1.7.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
Het initiatief zonneroute A37 van de Rijksoverheid is een voorbeeld van het combineren van
opgaven en de regionale samenwerking binnen de energietransitie. Het rijk, de provincie en
de gemeentes werken gezamenlijk aan het project en willen ook allen inzetten om dit
project te realiseren.
De gemeente is bezig om het maatschappelijk vastgoed energieneutraal te maken. Sommige
voorzieningen zijn al ingericht met duurzame alternatieven. Zoals het verwarmen van
gebouwen met WKO en een deel van de stroom duurzaam op te wekken met zonnepanelen
op daken. Wel moet het energieneutraal maken van het maatschappelijk vastgoed nog beter
in kaart gebracht worden. Belangrijk vinden we dat de gemeente een voorbeeldfunctie heeft
en dit daarom ook moet uitdragen.
Omgevingsbeleid
Maatschappelijk draagvlak is in Hoogeveen een belangrijke pijler. Om inwoners van
Hoogeveen de mogelijkheid te geven deel te nemen in zonneparken, stimuleren
we het vormen van dorps-/energiecoöperaties en/of gebiedsfondsen. We streven daarin
actief naar minimaal 50% deelname van inwoners in de vorm van dorps-/energiecoöperaties
en/of gebiedsfondsen.
M.e.r.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>Een m.e.r. proces heeft meerwaarde in het participatie- en het besluitvormingsproces. Door
alternatieven en locaties goed te beoordelen op effecten op leefomgevingskwaliteit, natuur
en landschap en op sociale, economische en maatschappelijke aspecten kan een betere
afweging worden gemaakt in de besluitvorming over de RES Drenthe en vervolgens in de
besluitvorming over ruimtelijke plannen.
Een RES is niet m.e.r.-plichtig, maar ruimtelijke plannen die uit de RES volgen kunnen dat wel
zijn. Om te anticiperen op de ruimtelijke procedures zal bij het opstellen van de RES-Drenthe
daarom zo veel mogelijk aangesloten worden bij de m.e.r.-systematiek. Dit betekent dat er
verschillende alternatieven en locaties voor de productie van hernieuwbare elektriciteit
worden uitgewerkt, dat deze worden beoordeeld op effecten op leefomgevingskwaliteiten,
natuur en landschap, op het energiesysteem, economische en sociaal-maatschappelijke
aspecten en dat op basis daarvan wordt toegewerkt naar een voorkeursalternatief. Dit
vormt input voor de participatie en de besluitvorming over de RES-Drenthe 1.0.
Regionale samenwerking
In het kader van regionale en zelfs Europese samenwerking heeft de ontwikkeling van een
groene waterstofketen in het Noorden van Nederland een extra betekenis. Noord Nederland
heeft de ambitie om waterstofkoploper van Europa te worden. Het Noord-Nederlandse
project Hydrogen Valley is door de Fuel Cells and Hydrogen Joint Undertaking (FCH JU) van
de Europese Commissie geselecteerd voor een subsidie. De subsidieaanvraag is gedaan door
het H2 Energy Applications (in) Valley Environments (for) Netherlands (HEAVENN). Het
HEAVENN project geeft een extra betekenis aan de gemeente Hoogeveen omdat het de hele
waterstofketen omvat en verbindt binnen de noordelijke regio’s. In Hoogeveen wordt
daarom ook gewerkt aan het realiseren van een blauwdruk voor het wonen op waterstof.
Extra betekenis zou de gemeente ook willen toekennen aan de productie van groen gas in de
noordelijke regio’s. Noord Nederland wil een voorloper zijn in de ontwikkelingen betreft
groen gas (waterstof en biogas2). Het is daarom ook zaak dat hier ondersteuning voor wordt
geboden in de vorm van een subsidie voor gebiedsontwikkeling. Het noorden van Nederland
kan hiermee mogelijk de rest van Nederland (Europa) voorzien van groen gas. De
ontwikkeling van een groen gas industrie door de regio’s zelf kan de negatieve connotaties
die men heeft met gas omzetten in iets positiefs.
Ook wil de gemeente graag de nadruk leggen op het behouden van de werkgelegenheid in
het Noorden. De activiteiten van de NAM zullen worden afgebouwd. Het is daarom zaak om
de expertise hier te houden en verder te ontwikkelingen ten behoeve van de nieuwe
technologieën. Het in kaart brengen van de ontwikkelingen die in de toekomst in de regio
ontplooid kunnen worden is daarom zeer belangrijk.
2
  De gemeente wil inzetten op biogas, op de voorwaarden dat het bioafval uit de directe omgeving afkomstig is
en dat het zonder verdringing van de voedselproductie geproduceerd kan worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>1.8 Vragenlijst gemeente Meppel
1.8.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
Hier hebben wij tot op heden nog niet op ingezet. Meppel heeft een relatief klein
buitengebied. Wij wilden bijvoorbeeld geen windmolens in de buurt van woongebied en de
laagvliegroute van defensie (40 meter) bood weinig mogelijkheden. In de aanloop naar de
RES hebben we naar geschikte locaties gezocht. Dit o.b.v. de huidige regelgeving. Interessant
is dat de laagvliegroute weer in intensiever gaat worden gebruikt.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Deze activiteiten zijn uitgesloten in de bestemmingsplannen buitengebied. Meppel heeft
agrarisch gebruik tot op heden geprefereerd boven andere activiteiten.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
Uitgesloten in het bestemmingsplan in agrarische bestemming. Op het dak heeft niks met
ruimtegebruik te maken. Bedrijven kunnen wel voor eigen productie een park(je)
ontwikkelen. Mits ze kunnen aansluiten.
Clustering
Worden er hernieuwbare opweklocaties onderling al dan niet bewust geclusterd in de
gemeente? Op dit moment nog niet. Heel beperkt mogelijk. Zie voorgaande reacties.
Functiecombinaties
Er wordt bij de rioolwaterzuivering een zonnepark van 1ha aangelegd. Daarnaast is er bij
Rogat op provinciegronden (provinciaal depot) een klein zonnepark aangelegd.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Het stedenbouwkundige plan van Nieuwveense Landen heeft een koppeling om de
woningbouw te koppelen met de waterzuivering. Dit is echter niet uitgevoerd en wordt niet
uitgevoerd.
Benutting warmtebronnen
    •   Warmtenet- Ja, Nieuwveense Landen. Biomassacentrale;
    •   Restwarmte - Nee, wel geweest bij zwembad Hesselingen;
    •   WKO- Gemeentehuis, scholencomplex Ezinge, nieuwe ziekenhuis, plus nog een flink aantal
        mee. Aandachtspunt voor de toekomst; interferentieplan.
Eventuele nuttige aanvullingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>Gezien de terugleveringsproblemen is regionale samenwerking zeer belangrijk;
Meppel zal haar duurzaamheidsdoelstellingen niet op eigen grond kunnen realiseren.
Wat betreft lokale economische meerwaarde: onze keuze is eerst lokale ondernemers de
kans te geven voordat dit landelijk wordt geregeld. Voor en door de Meppelers is een
streven van de gemeente.
Maatschappelijke inbedding is prioriteit nummer 1 voor Meppel. Nog belangrijker dan de
opgave zelf.
1.8.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Gecombineerde opgaven voor energietransitie:
     •   Woningbouw Nieuwveense Landen: De wijk dient in zijn totaliteit energieleverend te zijn.
     •   Voor Meppel is regionaal belangrijk, omdat Meppel het niet alleen kan realiseren op haar
         grondgebied.
1.8.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
 Vraag en aanbod zijn alleen nog maar in Nieuwveense Landen gecreëerd.
Als gemeente zijn wij faciliterend en sturend. Het planologisch mogelijk maken van
initiatieven.
1.8.4     Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Wordt bestudeerd en onderzocht. Kan nog niks over worden gemeld.
1.8.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
Gemeentelijk vastgoed wordt beschikbaar gesteld voor bijvoorbeeld aanleg zonnepanelen.
Het waterschap heeft bij de rioolwaterzuivering ook een zonnepark gepland. Provincie heeft
zonnepark bij onderhoudslocatie.
Gemeentelijk omgevingsbeleid
Het huidige vigerend beleid staat niet toe dat er grootschalig duurzame energie wordt
opgewekt in het buitengebied. Grote infrastructurele werken liggen door het buitengebied.
Bij bedrijventerrein is het wel mogelijk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 175 ======================================================================

<pre>Voor transformatiegebied Noordpoort is een vertrekpuntennotitie opgesteld. En in het
ontwerpbestemmingsplan wordt in het afwegingskader op duurzaamheid gestuurd.
Betekent dat voor het verkrijgen van een vergunning hierop moet worden gescoord.
De RES wordt geborgd in de Omgevingsvisie. Het wordt er integraal in opgenomen.
Vergunningverlening
Eerst maken wij beleid. Wat willen wij als gemeente? Dat leggen wij vast in een
Omgevingsplan waarna er vergunningen kunnen worden verleend.
De grootste belemmering is dat de grote initiatieven niet kunnen worden aangesloten. Dit
blijft naar verwachting de aankomende jaren zo.
M.e.r.
Voor de Omgevingsvisie moet er een MER worden doorlopen. Dit is verplicht. Het geeft voor
een deel aan waar de opgaven liggen.
Daarnaast wordt er nu nadrukkelijker naar milieu en andere omgevingsaspecten gekeken. Er
wordt niet alleen meer vanuit economisch perspectief gekeken.
Regionale samenwerking
Is nog niet naar gekeken.
1.9 Vragenlijst gemeente Midden-Drenthe
1.9.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
De gemeente Midden-Drenthe wil geen initiatieven voor grootschalige windenergie
toestaan. Aan de hand van een grondige inventarisatie die in het kader van de
Duurzaamheidsvisie is gedaan, hebben met name inwoners en belangengroepen
aangegeven geen grootschalige windenergie in Midden-Drenthe te willen. Deze lijn is
overgenomen in de Duurzaamheidsvisie.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Midden-Drenthe wil initiatieven voor kleinschalig wind wel toestaan. Hiervoor wordt een
facetbestemmingsplan opgesteld. Hierin zullen ook beleidslijnen voor zuinig en zorgvuldig
ruimtegebruik worden opgenomen. We willen de mogelijkheid bieden om bij alle agrarische
en niet-agrarische bestemmingen in het buitengebied binnen of direct aansluitend aan het
bouwperceel kleine windmolens toe te staan.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 175 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 176 ======================================================================

<pre>Uit de inventarisatie die in het kader van de Duurzaamheidsvisie is uitgevoerd, is gebleken
dat zorgvuldig omgaan met het ruimtegebruik erg belangrijk wordt gevonden. Inwoners,
(agrarische) ondernemers en belangengroepen geven aan dat daken en verweesde gronden
eerst zouden moeten worden benut voordat agrarische gronden worden ingezet voor
grootschalige duurzame energieopwekking. In de Duurzaamheidsvisie hebben we het
volgende opgenomen:
    •   Zon-PV op dak stimuleren: 200 TJ in 2050 op dak
    •   Maximaal 140 ha aan grote zonneparken: 352 TJ
    •   Zonneparkjes tot 2,5 ha en kleine windmolens (tiphoogte 21 m): 100 TJ
Uitgangspunt in de Duurzaamheidsvisie is dat we zonneparken (groot en klein) zorgvuldig
willen inpassen. Initiatiefnemers zoeken samen met omwonenden en relevante stakeholders
naar een optimum, door op elk van de inpassingseisen te streven naar een zo hoog
mogelijke score. Het gaat hierbij om landschappelijke inpassing, proces participatie,
financiële participatie, ecologie, netinpassing en lokale economische ontwikkeling. 50%
lokaal eigendom is verder een belangrijk uitgangspunt.
Verder hanteren we de zonneladder uit het manifest zonneparken. Voor de grootschalige
zonneparken schrijven we een Maatschappelijke Tender uit waarbij we lokale partijen en
inwonersgroepen betrekken om te beoordelen wat de beste plannen zijn. Aan de partij die
met het beste plan komt wordt de opdracht gegund. Gronden die niet aan de landbouw
worden onttrokken, genieten hierbij de voorkeur. Daarna komen de minder productieve
landbouwgronden. Mocht dat niet voldoende zijn, dan komen dan pas de productieve
landbouwgronden in beeld..
Clustering
Hier doen wij op voorhand geen uitspraak over, omdat wij het belangrijker vinden om te
zoeken naar koppelkansen met andere opgaven. Denk aan klimaatadaptatie, buffers rondom
natuurgebieden en de stikstofproblematiek. Deze opgaven liggen op verschillende locaties.
De beschikbare netcapaciteit kan dit weer bemoeilijken. Wij kunnen nu nog niet inschatten
hoe dit uit zal gaan werken. Een goede landschappelijke inpassing is voor ons een logische
randvoorwaarde, zowel bij clustering, als bij diverse kleinere zonneparken.
Functiecombinaties
Het antwoord op de vraag hangt helemaal af van wat de definitie is van functiecombinaties.
Wij hebben twee zonneparken vergund die uiteindelijk bij de rechter terecht zijn gekomen
met deze zelfde vraag. Bij zonnepark Leemdijk hebben wij ons op het standpunt gesteld dat
deze grond oorspronkelijk bedoeld was voor de uitbreiding van het bedrijventerrein, maar
daarvoor niet meer gebruikt zal worden. Nu de grond ‘over’ was, lag het voor de hand daar
een zonnepark te realiseren. Bij het zonnepark Hijken hebben wij ons op het standpunt
gesteld dat hier al sprake was van een energielandschap door de aanwezigheid van
hoogspanningskabels en een groot trafostation. En dat een zonnepark daar goed bij paste en
zelfs een plus zou geven, door de mogelijkheden voor vergroting van de biodiversiteit. En
door de lage maatschappelijke kosten, nu het naast een trafostation komt. In de tender
willen we meer zoeken naar combinaties zoals u die in de Toelichting noemt.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 176 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 177 ======================================================================

<pre>Hoogstwaarschijnlijk zal een aantoonbare relatie tussen opwek en gebruik één van de
toetsingscriteria in de Maatschappelijke Tender worden.
Benutting warmtebronnen
Een gedeelte van de restwarmte van FrieslandCampina wordt ingezet voor de verwarming
van een basisschool en een zwembad in Beilen. Dit gebeurt aan de hand van een klein
warmtenet. Wellicht kan dit warmtenet worden uitgebreid door ook andere gebouwen
hierop aan te sluiten.
Attero levert restwarmte /stoom aan een verwerker van slachtafval op het ETP terrein.
Attero wil graag meer restwarmte aan toekomstige bedrijven op het ETP terrein leveren.
Daarnaast heeft het bedrijf belangstelling om warmte en groengas af te zetten aan
warmtevragers in de omgeving.
Aanvullingen
Wellicht kan in regionaal verband een haalbaarheidsstudie worden gedaan om grote
leveranciers van restwarmte aan te sluiten op één groot restwarmtenet. Dit maakt het
systeem minder kwetsbaar dan wanneer een restwarmtenet gevoed wordt door één
leverancier.
Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Wij zijn dit op het moment in kaart aan het brengen in het kader van het schrijven van de
maatschappelijke tender.
1.9.2 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
Zie antwoord bij vraag 4A.
1.9.3 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
Wij zijn op dit moment de maatschappelijke tender aan het uitwerken, daarin wordt deze
vraag beantwoord. Op dit moment hebben we hier nog geen antwoord op. Het college
neemt op dit moment geen de grondgebonden initiatieven in behandeling. Deze moeten
wachten op de maatschappelijke tender.
1.9.4 Context
Maatschappelijk vastgoed
</pre>

====================================================================== Einde pagina 177 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 178 ======================================================================

<pre>Ook hier hebben wij helaas op dit moment nog geen antwoord op. Dit wordt
geïnventariseerd in het kader van de maatschappelijke tender. We zijn bezig met de
voorbereidingen ervan, maar het besluit om met een tender te gaan werken, valt niet eerder
dan eind maart officieel. Daarom doen wij hier op dit moment nog geen uitspraken over.
Omgevingsbeleid
Naar verwachting stelt de gemeenteraad eind maart de Duurzaamheidsvisie vast, waarin de
keuze gemaakt wordt zoals wij hebben beschreven onder punt 4A_3. Dit is een visie op
hoofdlijnen, die we verder gaan uitwerken in de maatschappelijke tender en in een
paraplubestemmingsplan. Daarnaast werken we op dit moment aan een Omgevingsvisie
voor onze gemeente. We hebben het participatieproces daarvan inmiddels afgerond en zijn
nu toe aan de inhoudelijke uitwerking. Omdat wij voor de Duurzaamheidsvisie ook een
uitgebreid participatieproces hebben doorlopen, zal uit de Omgevingsvisie niet ineens iets
nieuws komen wat betreft duurzame energie.
Omgevingswet
Dat weten we op dit moment nog niet.
Vergunningverlening
Wij starten binnenkort met een ambtelijke werkgroep ‘Vergunningverlening’ die deze
problematiek gaat behandelen. Opvallend is dat de procedures onder de Omgevingswet veel
korter worden en het dus meer aan komt op vooroverleg. Wij hopen dat initiatiefnemers van
zonneparken dit ook zo zullen oppakken, in plaats van dat ze zomaar allerlei aanvragen gaan
indienen. Want los van de wens achter de Omgevingswet: ‘from scratch’ een
omgevingsvergunning verlenen binnen acht weken voor een zonnepark is een utopie. Daar
komt bij dat ons team Vergunningverlening kampt met ondercapaciteit. Als na het afronden
van de maatschappelijke tender de aanvragen voor een vergunning binnen komen,
beschikken wij misschien niet over voldoende capaciteit om ze te behandelen. Dan moeten
we op zoek naar de mogelijkheid om dit extern weg te zetten. Aangezien alle gemeenten op
dit moment in dezelfde vijver aan het vissen zijn, is niet op voorhand gegarandeerd dat dit
gaat lukken.
M.e.r.
De meerwaarde zou kunnen zijn dat het in het kader van een m.e.r. verplicht is om
alternatieven te onderzoeken. Daarmee voorkom je dat de ontwikkelaar alleen het plan dat
voor hem het beste is voorlegt, terwijl er voor de omgeving, het landschap, de natuur, etc.
wellicht betere opties zijn. Een probleem is echter dat wij nog geen concrete initiatieven
hebben en een m.e.r. zal daardoor op dit moment slechts heel algemeen zijn. Wij vragen ons
af of een m.e.r. dan op dit moment wel toegevoegde waarde zal hebben. Bovendien is een
m.e.r.-proces tijdrovend en vrij kostbaar. Wij verwachten dat er geen draagvlak voor zal zijn
binnen ons college. Bij concrete initiatieven is het doorlopen van een m.e.r.-procedure
volgens ons niet af te dwingen. Onze verwachting is dan ook dat een m.e.r. niet aan de orde
zal komen.
Regionale samenwerking
</pre>

====================================================================== Einde pagina 178 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 179 ======================================================================

<pre>Aan maatschappelijk draagvlak wordt veel belang gehecht. In het kader van het opstellen
van de Duurzaamheidsvisie is hieraan ruimschoots aandacht besteed. Voor het proces van
de RES zou dit ook een vereiste moeten zijn.
Verder is de nationale balans van belang. Als RES regio Drenthe leveren we een ruim bod
aan het Klimaatakkoord. Vanzelfsprekend mag je dit ook van een regio verwachten waar
meer ruimte is. Tegelijkertijd mogen we daar ook wat voor terug vragen: b.v. een adequate
/versnelde investering in het energienetwerk door de rijksoverheid om de ambities ook uit
te kunnen voeren.
1.10 Vragenlijst gemeente Noordenveld
1.10.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
In de Omgevingsvisie Noordenveld 2030 (vastgesteld door de gemeenteraad in 2017) staat
onder de kernwaarde Duurzaam dat De gemeente geen ruimte biedt voor grootschalige
windmolenparken. Over een groot gedeelte van Noordenveld ligt een hoogtebeperking
vanuit Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) van 60 meter ten behoeve van de
burgerluchtvaart.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
De gemeente staat positief tegenover kleinschalige windenergie. Er is geen generiek beleid
voor kleinschalige windenergie. Het plaatsen van kleinschalige windmolens is maatwerk.
Daarbij wordt tot nu toe aangesloten bij bestaande bouwvlakken. Via deze lijn zijn in
Noordenveld tot nu toe twee kleinschalige windmolens vergund.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
De gemeente staat positief tegenover de aanleg van zonneakkers, behalve in
natuurgebieden. In andere gebieden geldt maatwerk, rekening houdend met onder meer
cultuurhistorische waarden. Dit staat vastgelegd in de Omgevingsvisie Noordenveld 2030. Er
is nog geen vastgesteld beleid voor zonneakkers. Momenteel zijn de Noordenveldse
Kwaliteitsgids en het Beleidskader ‘Energieprojecten in het landschap’ in procedure. Deze
twee documenten vormen op enig moment het toetsingskader voor energie-initiatieven.
Vanuit perspectief van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik heeft zon op dak de voorkeur.
Clustering
Zie hierboven.
Functiecombinaties
Dubbel ruimtegebruik is één van de elementen in de Noordenveldse kwaliteitsgids en het
beleidskader Energieprojecten. Bij de tot nu toe vergunde zonneprojecten, is dubbel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 179 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 180 ======================================================================

<pre>ruimtegebruik aan de orde. Voorbeelden hiervan zijn het zonnepark bij Zomerbad Peize op
eigen terrein en zonnepark Halo op het terrein van de NAM gasopslag in Langelo (UGS Norg).
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Zie 4A_3. Het ruimtelijk bij elkaar brengen van vraag en aanbod is een onderwerp in het
concept-beleidskader.
Benutting warmtebronnen
Momenteel zijn wij bezig met de voorbereidingen voor de Noordenveldse Warmtevisie. In
dat traject worden aanwezige bronnen in beeld gebracht.
Aanvullingen
Het concept beleidskader Energieprojecten in het landschap is tot stand gekomen via een
werkgroep, waarin inwoners, Energiecoöperatie Noordseveld en Natuur & Milieu Federatie
Drenthe hebben samengewerkt aan deze regels. Na een bijeenkomst voor een bredere
groep inwoners, is het document in procedure gebracht voor vaststelling. Deze vaststelling is
naar verwachting eind tweede kwartaal 2020.
1.10.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
In het Coalitieakkoord 2018-2022 is duurzaamheid een belangrijk onderwerp. Het college zet
in op een voortvarende aanpak van duurzaamheid en de energietransitie. Via een
wijkgerichte benadering wordt planmatig en gestructureerd gewerkt aan het verduurzamen
van straten en wijken. Gestart wordt met twee wijken in Noordenveld en dit wordt
uitgebreid tot 5 gedurende deze bestuursperiode. Dit wordt integraal benaderd, waarbij ook
gekeken wordt naar kansen om de sociale cohesie en de openbare ruimte (o.a. straten,
groen en verwijdering asbest) te verbeteren. Streefbeeld van de wijkvernieuwing is, dat de
wijk na de aanpak een duurzame, toekomstbestendige wijk is, waar het goed en prettig
wonen en leven is voor jong en oud. In Norg-west en Roderwolde is eind 2018 met deze
aanpak gestart.
Ruimtelijke kwaliteit is het perspectief van waaruit gekeken wordt naar ontwikkelingen. Hier
hoort ook een eigentijdse Noordenveldse welstand bij. Het huidige welstandsbeleid is
daarom geëvalueerd. Daarnaast is de Noordenveldse Kwaliteitsgids opgesteld. Het
voorsorteren op de implementatie van de Omgevingswet biedt goede mogelijkheden om
nieuwe ontwikkelingen op dit punt te ondersteunen, afwegingsruimte voor het lokale
bestuur te vergroten, opgaven te combineren, procedures te versnellen, innovaties mogelijk
te maken en blokkades weg te nemen.
1.10.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 180 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 181 ======================================================================

<pre>Zie hierboven. Bij de vergunde zonneprojecten is sprake van een combinatie van vraag en
aanbod. Zomerbad Peize heeft een zonnepark deels voor eigen gebruik, deels voor
naastgelegen postcodes via de postcoderoosregeling. Het zonnepark op bedrijventerrein
Haarveld heeft als uitgangspunt een directe relatie met de omliggende bedrijven.
1.10.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
In de Omgevingsvisie Noordenveld 2030 is vermeld dat Noordenveld bestaat uit een
kleinschalig esdorpenlandschap, veenkoloniën en laagveenontginningen en dat dit samen
met de Koloniën van Weldadigheid het visitekaartje van onze gemeente vormt. Het
cultuurhistorisch erfgoed is bepalend voor het karakter en de identiteit van Noordenveld.
Daarnaast wordt aangegeven dat het landschap en haar cultuurhistorisch en archeologisch
erfgoed het casco vormt voor ruimtelijke ontwikkelingen en dat de verschillende functies in
het landschap, zoals wonen, recreatie, landbouw en natuur, in evenwicht zijn. In De
Noordenveldse Kwaliteitsgids wordt de ruimtelijke karakteristiek van Noordenveld verder
uitgewerkt. De Noordenveldse Kwaliteitsgids bevat per landschapstype en per kern een
aantal overzichtelijke gidsprincipes. De geformuleerde gidsprincipes geven aan hoe bij
ontwikkelingen omgegaan kan worden met de aanwezige karakteristieken. De ruimtelijke
karakteristiek van een plek is uitgangspunt van gesprek bij ruimtelijke ontwikkelingen.
Gebiedsspecifieke kenmerken zijn daarmee vroeg in beeld en kunnen initiatieven versterken
en kansen bieden voor initiatieven.
Vaststelling van De Noordenveldse Kwaliteitsgids wordt verwacht in de eerste helft van
2020.
1.10.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
Noordenveld wil klimaatneutraal zijn in. Dat bereiken we onder meer door energiebesparing
en -opwekking. Dat geldt ook voor onze eigen gebouwen. We zetten in op verduurzaming
van onze energievoorziening en de overgang naar andere manieren van verwarmen. Met
maatschappelijke partners (zoals sportverenigingen, dorpshuizen, enzovoorts) voeren we
gesprekken over de verduurzaming over hun panden en terreinen. Energiecoöperatie
Noordseveld onderzoekt de mogelijkheden om een dekkend netwerk van collectieve
zonnedaken via de postcoderoos-regeling te realiseren.
Omgevingsbeleid
Zie hierboven (Omgevingsvisie Noordenveld 2030, Noordenveldse Kwaliteitsgids,
Beleidskader Energieprojecten in het landschap).
Omgevingswet
De vertaling van energieprojecten in of omzetten naar de omgevingsvisie, het
Omgevingsplan (of andere instrumenten van de Omgevingswet) wordt meegenomen binnen
het project Implementatie Omgevingswet. Op korte termijn werkt Noordenveld niet met
</pre>

====================================================================== Einde pagina 181 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 182 ======================================================================

<pre>zoekgebieden voor duurzame energie. Initiatieven worden beoordeeld op basis van de
Noordenveldse Kwaliteitsgids en het beleidskader Energieprojecten in het landschap.
M.e.r.
Wij hebben nog geen beeld van de verwachte waarde voor onze gemeente van een m.e.r.-
proces voor de RES en/of gemeentelijke Omgevingsvisie (reeds vastgesteld in 2017). Wij zien
meerwaarde in de regionale samenwerking om dit goed uit te zoeken.
Regionale samenwerking
We kennen extra waarde toe aan bovenregionale samenwerking en grensgebieden.
Noordenveld ligt op het kruispunt van drie provincies. Daarnaast zien we meerwaarde in een
regionale samenwerking voor het opzetten, uitwerken en implementeren van een
programma Zon op dak.
1.11 Vragenlijst gemeente Tynaarlo
1.11.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
N.v.t. In het vingerende gemeentelijke beleid is geen ruimte voor grootschalige windenergie.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Op dit moment ligt een ontwerp facet-bestemmingsplan ter inzage waarin ruimte wordt
geboden aan kleine windmolens (ashoogte 15 meter) binnen een agrarisch bouwperceel of
in de directe nabijheid daarvan).
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
De gemeente heeft geen voorkeursvolgorde vastgesteld maar gaat uit van dubbel
ruimtegebruik. Wanneer een zonnepanelenveld gerealiseerd wordt ten behoeve van een
woonfunctie (kleinschalig) dan is het streven om dit zoveel mogelijk te realiseren binnen de
contouren van de woonbestemming. Het bestemming Buitengebied maakt het via afwijking
mogelijk om (binnen bepaalde bestemmingen) tot 2.000 m2 aan grondoppervlak aan
zonnepanelen te realiseren.
Functiecombinaties
Aan de twee zonneparken die in Tynaarlo zijn gerealiseerd, is ruimte geboden omdat er
sprake is van dubbel landgebruik. De eerste is gesitueerd op een zandwinningsplas in
Tynaarlo (8,4 MW), de tweede op Groningen Airport Eelde (21,9 MW). Voor de twee in de
gemeente gevestigde biovergisters geldt dat deze een agrarische bestemming hebben en dat
de mestvergisting wordt gecombineerd met een melkveehouderij. In hoofdzaak dient mest
van het eigen bedrijf verwerkt te worden. Verkeersbewegingen zijn de kritische factor bij
deze bedrijvigheid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 182 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 183 ======================================================================

<pre>Benutting warmtebronnen
Op dit moment wekken we in Tynaarlo ongeveer 60 TJ per jaar op uit biomassa reststromen.
De realistische potentie is ingeschat op 100-300 TJ per jaar. Voor geothermie is de
realistische potentie ingeschat op 60-200 TJ per jaar. Overige (grootschalige)
warmtebronnen hebben we momenteel niet in beeld.
1.11.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
De mogelijke combinatie met andere opgaven onderzoeken we in de ontwikkeling van
toekomstig ruimtelijk beleid.
1.11.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder transport
infrastructuur te worden aangelegd.
De mogelijke combinatie van vraag en aanbod onderzoeken we in de ontwikkeling van
toekomstig ruimtelijk beleid.
1.11.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
De mogelijke aansluiting bij gebiedsspecifieke kenmerken onderzoeken we in de
ontwikkeling van toekomstig ruimtelijk beleid.
1.11.5 Context
Maatschappelijk vastgoed.
Dit onderzoeken we in de ontwikkeling van toekomstig ruimtelijk beleid.
Omgevingsbeleid
Op dit moment wordt er in het beleid, behalve voor kleinschalige windmolens en dubbel
landgebruik, geen ruimte geboden aan inpassing van zon en wind. Welke ruimte we gaan
bieden onderzoeken we in het te ontwikkelen van toekomstig ruimtelijk beleid. De
omgevingsvisie is momenteel in ontwikkeling.
Omgevingswet
Op dit moment is de omgevingsvisie in ontwikkeling, en zal duidelijk worden hoe de
gemeente Tynaarlo de RES in 2021 wil vertalen in of omzetten naar de omgevingsvisie.
Regionale samenwerking.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 183 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 184 ======================================================================

<pre>In Tynaarlo gaan we uit van onze eigen ambitie binnen de mogelijkheden en beperkingen die
wij hebben. Zo hebben we beperkte mogelijkheden voor grootschalige windenergie in
verband met de aanvliegroutes van Groningen Airport. Daarnaast is een groot gebied
aangemerkt als Nationaal Park Drentse Aa, waarbinnen wij beperkte mogelijkheden zien.
1.12 Vragenlijst gemeente Westerveld
1.12.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige windenergie
(tiphoogte 50m en hoger)
Op dit moment wordt er in de gemeente Westerveld geen elektriciteit opgewekt met grote
windmolens. Wel zijn er twee startbijeenkomsten georganiseerd met de inwoners,
ondernemers en andere belanghebbenden.
Op het gebied van grote windmolens werd tijdens de bijeenkomsten onder andere duidelijk
dat er mogelijkheden zijn in het gebied tussen Havelte en Meppel nabij de A32 (Meppel-
Leeuwarden). Wel onder strikte (rand)voorwaarden, waarvan lokaal eigendom er eentje is.
Zorgvuldig en waar mogelijk meervoudig ruimtegebruik moet het uitgangspunt zijn.
WMD heeft onder andere plannen om in dit gebied een drinkwaterwinning te openen in de
(nabije) toekomst. Drinkwaterwinning en hernieuwbare energie zijn uitermate geschikt om
te combineren.
Daarnaast is dit gebied de entree voor het Holtingerveld. Anderzijds is het ook de verbinding
met de stad Meppel. Hier liggen dus ook koppelkansen voor verkeer en vervoer, recreatie en
toerisme, werkgelegenheid, verbinding met de regio Zwolle, et cetera.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige windenergie
(tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Op dit moment zijn er nog geen mogelijkheden in Westerveld voor de exploitatie van
kleinschalige windenergie. Wel is de gemeente bezig met het opstellen van een
facetbestemmingsplan kleinschalige hernieuwbare energiebronnen. Met dit ruimtelijk plan
wordt, naast de kleine windturbines, ook de kleinschalige opwek van zonne-energie op land
mogelijk gemaakt. Hierbij is een goede landschappelijke inpassing een voorwaarde.
Meervoudig ruimtegebruik wordt uiteraard waar mogelijk toegepast en de uitgangspunten
worden integraal intern en extern verzameld en uitgewerkt.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-energie
(>15kW opgesteld vermogen)
Op dit moment is er geen specifiek beleid op het gebied van niet-kleinschalige opwek van
zonne-energie.
Op de twee startbijeenkomsten is besproken dat zon op dak in eerste instantie de voorkeur
heeft.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 184 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 185 ======================================================================

<pre>Mocht zon op land noodzakelijk zijn dan is een goede landschappelijke inpassing en
zorgvuldig/meervoudig ruimtegebruik uitgangspunt (herstel coulisselandschap).
Zonneparken in de natuur hebben ook geen voorkeur hoewel dit mogelijk wel tot een
verdienmodel zou kunnen leiden voor het onderhoud van de gebieden en de daarin liggende
voorzieningen. Tot slot is lokaal eigendom uitgangspunt.
Clustering
Tijdens de startbijeenkomsten is gebleken dat clustering van grootschalige opwek met
windenergie, als dit geëxploiteerd gaat worden, het meest wenselijk is nabij de A32 tussen
Havelte en Meppel. Hierin moet ook de samenwerking met gemeente de Wolden en Meppel
opgestart worden.
Andere initiatieven, zoals kleinschalige turbines, exploiteren inwoners en coöperaties liever
lokaal en op kleine schaal bij/rond het eigen dorp. Hierbij kan gedacht worden aan drie of
vier kleine windturbines van vijftien meter bij voorkeur geclusterd op agrarische gronden
voor het eigen energieverbruik en dat van omwonenden.
Functiecombinaties
Op dit moment zijn er nog geen geëxploiteerde initiatieven. Wel is er bijvoorbeeld een
initiatief voor een postcoderoosproject op een schoolgebouw vanuit de lokale
energiecoöperatie. Bij dit project kunnen inwoners die geen zonnepanelen op het eigen dak
kunnen of willen plaatsen mee-participeren.
Aanvullend is er tijdens de startbijeenkomsten aangegeven dat er naar functiecombinaties
gezocht moet worden wanneer mogelijk. Bijvoorbeeld zonnepanelen op een overdekt
parkeerterrein.
Zoals hierboven aangegeven is (drink)waterwinning en hernieuwbare energie ook een zeer
geschikte functiecombinatie.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Ruimtelijke keuzes ten aanzien van energiesysteemefficiëntie zijn nog niet gemaakt, maar
worden uiteraard meegenomen in de RES. Het streven is een hoge efficiëntie en zo min
mogelijk transport.
Benutting warmtebronnen
Op dit moment worden onder andere WKO installaties toegepast in de gemeente. Een
voorbeeld hiervan zijn de koloniewoningen in Frederiksoord.
In Westerveld is alleen kleinschalige bedrijvigheid aanwezig. Er is geen grootschalige
restwarmte vanuit industrie. Ook is Westerveld een zeer uitgestrekte gemeente, waar de
woningen relatief ver uit elkaar staan. Wel zijn er mogelijkheden bij de
rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) in Dieverbrug.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 185 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 186 ======================================================================

<pre>1.12.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
Op dit moment zijn er in ieder geval vier transities gaande die goed te combineren zijn en
elkaar raken.
De lineaire economie moet transformeren naar een circulaire economie, waarin
grondstoffen zo goed mogelijk worden gebruikt en hergebruikt. Ook zijn we bezig met een
transitie richting een klimaat robuuste openbare ruimte. Met deze strategie en de
transitievisie warmte zetten we stappen richting een transitie van het energiesysteem en tot
slot zijn we bezig met het verduurzamen van de landbouw en voedselproductie.
Aan deze transities wordt tegelijkertijd gewerkt richting 2050 en het is niet mogelijk om de
transities los van elkaar te zien.
Westerveld heeft intern een duurzaamheidsoverleg opgezet vanuit de verschillende
vakdisciplines. Eén van de doelen is het integraal oppakken en combineren van de
verschillende transities. Enerzijds draagt dit bij aan integrale samenwerking, anderzijds
proberen we extern ‘participatie moeheid’ hiermee te voorkomen.
1.12.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
Er is contact met de netbeheerders over initiatieven die ontstaan. Daarnaast worden
mogelijke kansen samen geïnventariseerd op het gebied van elektriciteit en alternatieven
voor aardgas.
Op dit moment zijn er nog geen geëxploiteerde initiatieven, maar bij concretere projecten
worden vraag en aanbod zo goed mogelijk op elkaar afgestemd.
Daarnaast zijn er ‘nutsoverleggen’ tussen gemeente en de nutsbedrijven, zodat
koppelkansen niet gemist worden. Korte termijn en lange termijn komen hier beide aan bod.
1.12.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke landschappelijke kenmerken kunnen kansen
ontstaan voor de opwekking van duurzame energie of opslag
Er is een beeldkwaliteitsplan opgesteld in 2010 die per landschapstype aangeeft hoe we per
landschapstype de karakteristieke kenmerken willen behouden.
Westerveld beschikt over zes verschillende landschapstypen met allen hun eigen specifieke
karakter en typologie. In de afbeelding hieronder zijn de landschapstypen weergegeven.
Op de Essen, welke van oudsher landbouwkundig gebruikt werden wordt bijvoorbeeld niet
gebouwd, de wegdorpen onderscheiden zich door de daarlangs ontstane lintbebouwing.
Daarnaast zijn de ontginningskolonielandschappen de veldgronden landschappen en de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 186 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 187 ======================================================================

<pre>beekdalen met hun openheid en karakteristieke houtopstanden langs de verschillende
kavels beeldbepalend.
1.12.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
De gemeente Westerveld wil het goede voorbeeld geven. De daken van de panden in
eigendom van de gemeente zullen, wanneer deze geschikt zijn, ingezet worden. Een deel zal
hierbij vallen onder >15KW en een deel onder <15KW.
Hiervan heeft de gemeente al een inventarisatie laten maken. Daarnaast is er een onderzoek
gedaan naar alle maatschappelijke panden in de gemeente.
Ruimtelijk beleid
    •   Landschapsontwikkelingsplan;
    •   Algemene Plaatselijke Verordening;
    •   Visie op de groenstructuur;
    •   Erfgoedvisie;
    •   Natuurbeschermingswet;
    •   Bestemmingsplannen;
    •   Beeldkwaliteitsplan;
    •   Welstandsbeleid maatschappij van Weldadigheid;
    •   Welstandsnota;
    •   Structuurvisie.
In ontwikkeling:
    •   Omgevingsvisie;
    •   Omgevingsplannen;
    •   Duurzaamheidsbeleid;
    •   Samenlevingsagenda.
Omgevingswet
In 2021 zijn we met de omgevingsvisie bezig. De omgevingsvisie is een dynamisch geheel,
duurzaamheid is één van de thema’s en de RES krijgt onder andere een plekje in de visie.
Vergunningverlening
De onduidelijkheid tussen vergunningverlening en stikstof is een aandachtspunt.
De gemeente bereid zich in algemeenheid voor op de komst van de omgevingswet en
vergunningverlening voor dit thema vraagt een zelfde soort inrichting van het proces
omgevingswet.
M.e.r.
De meerwaarde van een m.e.r. is afhankelijk van de uitkomsten uit de RES. Op basis daarvan
kunnen we kijken naar maatwerk of een generiek m.e.r –proces.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 187 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 188 ======================================================================

<pre>Regionale samenwerking
De gemeente wil graag aandacht voor het afvangen van CO2 door landschappelijke
structuren en landschapselementen. Deze vangen in principe meer CO2 op als grotere
aaneengesloten bosgebieden en draagt bij aan het behoud van het karakteristieke
landschap. Dit draagt tevens bij aan de doelen die gesteld zijn om te komen tot duurzamere
vormen van landbouw. Dit past ook in het beleid van de nationale parken nieuwe stijl;
In samenwerking met Meppel en De Wolden zijn er nog grote winsten te behalen vanuit
verschillende disciplines in het gebied tussen Havelte, Ruinerwold en Meppel.
1.13 Vragenlijst Waterschappen
1.13.1 Zuinig en zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van grootschalige
windenergie (tiphoogte 50m en hoger)
De waterschappen houden vooralsnog de optie open om op eigen grond grootschalige
windenergie te ontwikkelen of te laten. Technisch kan het ook op onze primaire en
secundaire keringen. Wij hebben eigendommen hiervoor beschikbaar. De ruimte die we zelf
niet nodig hebben, bijvoorbeeld voor de eigen energie- en klimaatdoelstellingen, kunnen we
aanbieden aan derden.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van kleinschalige
windenergie (tiphoogte tot 15 of 25 meter)
Het waterschap verkent de mogelijkheden om op eigen grond, bij eigen en bestaande EAN-
Het waterschap verkent de mogelijkheden om op eigen grond, bij eigen en bestaande EAN-
aansluitingen (bijvoorbeeld gemalen, zuiveringen), kleinschalige windenergie te ontwikkelen.
Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik ten aanzien van niet-kleinschalige zonne-
energie (>15kW opgesteld vermogen)
De waterschappen ontwikkelen op diverse zuiveringsterreinen in Drenthe niet-kleinschalige
zonnevelden. Omdat dit geheel binnen de afgebakende eigen terreinen van het waterschap
ligt, gaan we maximaal zuinig en zorgvuldig om met de ruimte. Mocht het zo zijn dat deze
gronden op termijn ingezet moeten worden voor zuiveringstaken, bijvoorbeeld een vierde
trap/verwijdering microverontreinigingen, dan krijgt dat voorrang. Toch is in de tussentijd de
grond zinvol benut.
Clustering
Niet van toepassing. Voor de waterschappen speelt de afweging om grootschalig of meer
decentraal duurzame energie op te wekken. Die vraag zal naar verwachting per project of
kans worden afgewogen met het bestuur. Op voorhand zien we graag beleidsmatige ruimte
van provincie en gemeenten om op logische plaatsen (bijvoorbeeld bij gemalen of op
zuiveringsterreinen) ), met gevoel voor ruimtelijke verhoudingen, duurzame energie te
mogen opwekken. Dus ook decentraal, buiten eventuele clustergebieden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 188 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 189 ======================================================================

<pre>Functiecombinaties
Het plaatsen van zonnepanelen op de zuiveringsterreinen is een heel duidelijke keuze voor
combinatie van opwek en verbruik, gebruik makende van de beschikbare “overhoeken” op
onze zuiveringsterreinen. Het rendement is voor ons het grootst als we zo veel mogelijk
“gelijktijdig verbruik” hebben, achter dezelfde netaansluiting. We overwegen dit ook, in
kleinere vorm, voor andere decentrale locaties, bijvoorbeeld gemalen.
Ruimtelijke energiesysteemefficiëntie
Zie onder 4A.
Benutting warmtebronnen
Waterschappen benutten op meerdere locaties de vrijkomende warmte van haar WKK-
installaties op zuiveringsterreinen.
Warmte uit influent en effluent (TEA) en oppervlaktewater (TEO) is in ruime mate aanwezig,
maar wordt (nog) niet benut. Wel is er op verschillende Drentsche locaties interesse getoond
in met name TEO.
Betekenis van regionale samenwerking
De waterschappen werken binnen de waterketens per definitie samen met alle gemeenten
in het beheergebied. Voor ons zou het heel natuurlijk zijn om ook de samenwerking op te
zoeken voor de opwek van duurzame energie op onze gronden en wateren en/of de levering
van warmte uit onze assets.
In de basis kiezen wij voor maatschappelijke inbedding, waar nodig. Waterschappen hebben
vanwege hun eigen doelstellingen (als enige) een uitzonderingspositie op het streven naar
50% lokaal eigendom, zoals beschreven in het klimaatakkoord. Dit betekent dat we ook
duurzame energie ontwikkelen die niet maatschappelijk ingebed wordt vanwege
bijvoorbeeld de afwezigheid van omwonenden: dergelijke plannen kunnen we ontwikkelen
voor onszelf, voor eigen opbrengsten. Waarbij het natuurlijk wel zo is dat de opbrengsten
die wij uit dergelijke projecten ontvangen, niet als belasting bij de ingelanden hoeft te
worden opgehaald; er is vanuit dat oogpunt altijd sprake van maatschappelijke inbedding.
1.13.2 Combineren van opgaven
Door opgaven te combineren vergroten betrokkenen hun slagkracht
De waterschappen verkennen graag met regionale partners de mogelijkheden voor het
combineren van opgaven of het bundelen van de opgave met de bestaande infrastructuur
(assets) van de waterschappen.
1.13.3 Vraag en aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar
Het combineren van vraag en aanbod heeft diverse voordelen. Zo hoeft minder
transport infrastructuur te worden aangelegd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 189 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 190 ======================================================================

<pre>Zie onder 4A.
1.13.4 Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
Door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken kunnen kansen ontstaan voor de
opwekking van duurzame energie of opslag
We zoeken als waterschap de kansen die er zijn. We hebben oog voor eventuele ruimtelijke
belemmeringen vanuit landschap, ecologie et cetera. We laten ons hierbij leiden door de
effecten op de eigen kerntaken, bijvoorbeeld veiligheid. Maar ook dan zoeken we naar
mogelijkheden, binnen eventuele beperkingen.
De maatschappelijke relatie met omwonenden staat voor ons centraal. We willen goede
buren zijn, het afstemmen van plannen voor opwek of opslag met de omgeving (indien
aanwezig) is voor ons een uitgangspunt.
1.13.5 Context
Maatschappelijk vastgoed
De waterschappen formuleren randvoorwaarden waarbinnen relevante assets kunnen
worden ingezet t.b.v. de partners in de RES, om zo maatschappelijk ruimte te bieden aan de
energietransitie.
Ruimtelijk beleid
De waterschappen hebben geen eigen ruimtelijk beleid, wel grote opgaven voor de opwek
van duurzame energie. We zoeken daar graag de samenwerking, zodat ook onze opgaven
uitgevoerd kúnnen worden. Hiertoe werken we aan een Blauwe OmgevingsVisie (BOVI) en
Watervisie, als interactiedocumenten vanuit het waterschap met de GOVI’s en POVI.
Vergunningverlening
De waterschappen werken momenteel diverse documenten ter voorbereiding op de nieuwe
Omgevingswet. In de instrumenten, waaronder de waterschapsverordening, moet onder
andere worden verankerd hoe en onder welke voorwaarden we eventueel gronden,
wateren of ons zuiveringssysteem willen inzetten als fysieke ruimte voor opwek van
duurzame energie en/of voor aquathermie door derden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 190 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 191 ======================================================================

<pre>DOORREKENING CONCEPT RES
Drenthe
Enexis Netbeheer
N.V. RENDO
Netbeheer Nederland
Maart 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 191 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 192 ======================================================================

<pre>OVER DIT DOCUMENT
Doel
Dit document bevat de beschrijving van de impact van regionale plannen op de energie-infrastructuur.
Indien meerdere scenario’s worden aangeleverd biedt het tevens inzicht in de verschillen. De Regionale
Energiestrategie (RES) regio Drenthe heeft ervoor gekozen 10 scenario’s aan te leveren. Deze informatie
kan gebruikt worden om de ingediende scenario’s verder te optimaliseren.
Het opstellen van een Regionale Energiestrategie (RES) is geen doel op zich. Het uiteindelijke doel is het
realiseren van het doel uit het Klimaatakkoord. Op 28 juni 2019 heeft het kabinet het Klimaatakkoord
gepubliceerd. Het is de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs (2015). Het
ontwerp van het Klimaatakkoord uit december 2018 bevat een samenhangend pakket aan maatregelen dat moet
resulteren in een CO2-reductie van tenminste 49% in 2030 ten opzichte van het jaar 1990. In het Klimaatakkoord
staat de landelijke opgave aan grootschalige hernieuwbare opwek van elektriciteit met wind en zon, deze opgave
is 35 TWh in 2030.
Bij het maken van het Klimaatakkoord waren verschillende zogenoemde sectortafels betrokken. Parallel aan de
landelijke onderhandelingen aan de sectortafels, is Nederland opgedeeld in 30 klimaatregio’s op initiatief van
gemeenten, provincies en waterschappen. Elke gemeente, provincie en ook waterschap werkt op dit moment
binnen deze regio’s samen met stakeholders, waaronder de netbeheerder, aan een RES. De RES is een
instrument om gezamenlijk te komen tot keuzes voor besparing, de opwekking van duurzame elektriciteit, de
warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de daarvoor benodigde opslag en energie infrastructuur.
De RES-regio's hebben de opgave gekregen om in 2030 gezamenlijk 35 TWh aan duurzame elektriciteit op te
wekken. Dit document geeft inzicht in de impact van het RES-bod op de energie-infrastructuur. Enexis en
RENDO geven hiermee een indicatie van de netimpact van de verschillende scenario’s op drie aspecten:
     de tijd die het kost om uitbreidingen te realiseren,
     de extra ruimte die nodig is voor nieuwe infrastructuur en
     de maatschappelijke kosten die gemaakt worden om eventuele knelpunten op te lossen.
                                                                                                               2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 192 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 193 ======================================================================

<pre>OVER DIT DOCUMENT
Leeswijzer
Dit document begint met een overzicht met de ‘Conclusies & samenvatting’.
De vier secties daarna bevatten alle inhoudelijke informatie over de regio Drenthe, het bod en de netimpact:
Sectie 2 ‘Regio in beeld’ geeft een overzicht van de regio Drenthe; geografisch en wat betreft de energie-
infrastructuur.
Sectie 3 ‘Aangeleverde gegevens’ bevat een samenvatting van de aangeleverde gegevens, zoals ze door NP
RES uitgevraagd zijn en zoals de RES Drenthe deze bij Enexis en RENDO aangeleverd heeft.
Sectie 4 ‘Impact regionaal bod’ geeft de resultaten van de doorrekening uitgevoerd door Enexis in afstemming
met RENDO. De netimpact van de verschillende scenario’s wordt inzichtelijk gemaakt door knelpunten op de kaart
aan te geven. Vervolgens wordt er een indicatie gegeven van de impact van mogelijke oplossingsrichtingen ten
aanzien van kosten, ruimte en tijd.
Sectie 5 ‘Aanbevelingen’ presenteert een aantal aandachtspunten die door de RES-regio meegenomen kunnen
worden voor hun RES-bod. Deze aanbevelingen zijn bedoeld als discussiebron, omdat deze doorrekening slechts
een eerste stap is en nog geen integraal beeld geeft.
Ten slotte wordt nog wat verdiepende informatie gegeven in de laatste sectie ‘Verdieping & bijlagen’.
                                                                                                               3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 193 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 194 ======================================================================

<pre>INHOUD
1. Conclusies & samenvatting
2. Regio in beeld
3. Aangeleverde gegevens
4. Impact regionaal bod
5. Aanbevelingen
6. Verdieping & bijlagen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 194 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 195 ======================================================================

<pre>1. CONCLUSIES & SAMENVATTING</pre>

====================================================================== Einde pagina 195 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 196 ======================================================================

<pre>CONCLUSIES & SAMENVATTING
Beschrijving van situatie                                                                                   Aanbevelingen
De RES-regio Drenthe heeft het RES bod met Enexis en RENDO gedeeld. Enexis heeft in                               Het verschil in huidig opgesteld vermogen en in de concept RES veronderstelde vermogens
afstemming met RENDO de scenario’s voor grootschalige opwek doorgerekend en de netimpact                           dat wordt geconstateerd, wijst erop dat marktpartijen aanmerkelijk meer plannen voor
hiervan bepaald. Hierbij is specifiek gekeken naar de impact op de HS/MS-stations.                                 duurzame energieproductie hebben dan de RES partners voorzien. In dit document is het
                                                                                                                   door de RES-regio ingevulde vermogen in 2030 geïnterpreteerd als een totaal opgesteld
                                                                                                                   vermogen. Aangenomen wordt immers, dat de RES ambitie leidend is voor het bestemmen
                                                                                                                   en vergunnen van duurzame energie projecten.
Conclusies
                                                                                                                  Bovenstaande punt leidt ook tot de conclusie dat de netbeheerders hun investeringen beter
Enexis en RENDO zien in de energienetten duidelijk meer opgesteld vermogen dan door de RES-                        niet op ontwikkelingen in de markt kunnen baseren. Het feit dat de initiatieven van
regio Drenthe in basisjaar 2019 wordt opgegeven. Het vermogen wat door RES-regio Drenthe                           marktpartijen verschillen van de ambitie van de RES-regio, zou kunnen leiden tot
wordt opgegeven voor het zichtjaar 2025 komt overeen met wat volgens Enexis nu al in bedrijf is of                 overbodige investeringen, als marktaanvragen vervolgens niet kunnen worden vergund op
waarvoor een opdracht tot aansluiting is gegeven.                                                                  grond van RES ambities.
Het feit dat de RES ambitie voor 2025 vergelijkbaar is met de huidige plannen van marktpartijen,                  Er zijn verschillende plannen om binnen de regio een aantal nieuwe stations te plaatsen. Er
heeft tot gevolg dat de capaciteitsknelpunten voor het realiseren van de RES ambitie zich later                    worden momenteel gesprekken gevoerd over mogelijke oplossingen. Als hier
voordoen dan voor het realiseren van de bij Enexis bekende plannen van de marktpartijen. Het                       overeenstemming over is bereikt, kan het nog zeker 6 - 8 jaar duren voordat een eventueel
expliciet formuleren en vastleggen van de RES ambitie verlicht dus de druk op de netcapaciteit en                  nieuw station gerealiseerd is. Daarom wordt aanbevolen hier voor de langere termijn
vermindert de schaarste.                                                                                           rekening te houden met de locatie en capaciteit van het eventuele nieuwe station. Hierbij
In alle aangeleverde scenario’s zien we bij diverse stations vóór 2030 knelpunten ontstaan. Om                     dient ook rekening te worden gehouden met het ruimtebeslag zowel bovengronds als
deze knelpunten op te lossen dienen er 10 HS/MS stations uitgebreid te worden en dienen er 5                       ondergronds. Het dringende advies van Enexis en RENDO aan overheden is om het
nieuwe stations bij te komen.                                                                                      bestemmen en vergunnen van de initiatieven voor duurzame energieproductie gelijk op te
                                                                                                                   laten lopen met de realisatie van de daarvoor benodigde infrastructuur.
       Hierbij moet rekening gehouden worden met individuele doorlooptijden van 6 - 8 jaar voor
        nieuwe HS/MS-stations en van 4 - 6 jaar voor uitbreidingen van bestaande stations.                        Het is belangrijk de plannen in de RES-regio goed af te stemmen qua timing en locatie. Het
       Voor de realisatie van 5 nieuwe HS/MS-stations is 7.5 tot 20 hectare aan ruimte nodig.                     kiezen van een andere locatie voor grootschalige opwek kan een groot verschil maken wat
        Daarnaast zal er nog ruimte nodig zijn om bestaande HS/MS-stations uit te breiden.                         betreft de impact op het net en de investeringsbehoefte per station. Hierbij dienen
                                                                                                                   mogelijkheden om (toekomstige) projecten te clusteren of eventueel te koppelen aan een
       Voor de aangeleverde scenario’s zullen de maatschappelijke kosten tussen de 205 en 221
                                                                                                                   ander aansluitpunt goed bekeken te worden.
        miljoen euro liggen. Dit is exclusief de kosten die TenneT maakt.
                                                                                                            Zie de sectie ‘Aanbevelingen’ voor een aantal aanvullende, algemene aandachtspunten. Deze zijn
                                                                                                            niet specifiek voor de RES Drenthe, maar moeten zeker ook in acht genomen worden.
* Voor uitleg termen en afkortingen zie: https://www.regionale-energiestrategie.nl/documenten/HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=1305951                                                                           6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 196 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 197 ======================================================================

<pre>2. REGIO IN BEELD</pre>

====================================================================== Einde pagina 197 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 198 ======================================================================

<pre>REGIO IN BEELD
Drenthe
De RES-regio Drenthe bestaat op dit moment
uit 12 gemeenten:
     Aa en Hunze
     Assen
     Borger-Odoorn
     Coevorden
     De Wolden
     Emmen
     Hoogeveen
     Meppel
     Midden-Drenthe
     Noordenveld
     Tynaarlo
     Westerveld
                                           8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 198 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 199 ======================================================================

<pre>REGIO IN BEELD
Drenthe - De energie-infrastructuur in de RES-regio
              Elektriciteit*                                                         Gas                                                  Warmte(netten)
              12 HS/MS-stations binnen de RES-regio.                                 36 gasontvangststations binnen de RES-regio.         In de doorrekening van dit
              11 HS/MS-stations net buiten of op de regiogrenzen,                                                                         concept bod, is er nog niet
                                                                                     In de doorrekening van dit concept bod, is de impact
              deze stations hebben een deel van het                                                                                       gekeken naar de impact van
                                                                                     op het gasnet niet bepaald, omdat de back-up
              verzorgingsgebied in Drenthe liggen, deze zijn dus                                                                          eventuele toekomstige
                                                                                     gegevenssets ten tijde van de doorrekening nog niet
              voor een deel meegenomen in deze doorrekening.                                                                              warmtenetten in de regio
                                                                                     beschikbaar waren.
                                                                                                                                          Drenthe op de elektriciteits- en
              Deze 23 stations zijn in de afbeelding hieronder                       Bij een volgende doorrekening kan dit ook
                                                                                                                                          gasnetten.
              weergegeven, net zoals de                                              meegenomen worden, waaronder aspecten rondom
              hoogspanningsverbindingen tussen deze stations.                        groen gas.
* Voor gedetailleerde kaart transportnet TenneT, zie sectie ‘Verdieping & Bijlagen’.                                                                                       9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 199 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 200 ======================================================================

<pre>REGIO IN BEELD
Noordelijk Enexis en RENDO
gebied - Transportschaarste
 Op het kaartje is te zien waar in het noordelijk Enexisgebied, inclusief
  RENDO- en Coteq-gebieden, momenteel schaarste is op ons energienet.
 Op dit moment zijn er 48 HS/MS-stations in dit gebied waar nog maar
  beperkt of geen transportcapaciteit voor teruglevering beschikbaar is. Dit
  betekent dat we mogelijk niet alle aanvragen voor teruglevering kunnen
  honoreren.
       In regio Drenthe is er alleen nog zeer beperkte transportcapaciteit voor
        teruglevering beschikbaar op de stations Assen Zeijerveen en
        Coevorden.
 De informatie op deze kaart is een indicatie, hier kunnen geen rechten aan
  worden ontleend. De kaarten worden regelmatig geactualiseerd, maar
  specifieke situaties in ons net kunnen afwijken van wat u op de kaart ziet.
 Voor de actuele situatie en meer informatie over transportschaarste wordt
  verwezen naar: https://www.enexis.nl/zakelijk/duurzaam/beperkte-
  capaciteit/gebieden-met-schaarste
  Voor meer informatie over de transportcapaciteit in RENDO-gebied:
  https://www.rendonetwerken.nl/aansluitingen/nieuwe-aansluiting/congestie-
  hoogeveen/
                                                                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 200 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 201 ======================================================================

<pre>3. AANGELEVERDE GEGEVENS</pre>

====================================================================== Einde pagina 201 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 202 ======================================================================

<pre>       AANGELEVERDE GEGEVENS
       Door RES-regio Drenthe en NP RES
       Om een inschatting te kunnen maken van de impact van het regionale bod zijn data nodig over het energie aanbod, de energievraag en de energie infrastructuur. Informatie
       over de energie infrastructuur is afkomstig van Enexis, RENDO, Gasunie en TenneT. Informatie over het energie aanbod en de energievraag is gebaseerd op de door u
       aangeleverde gegevens, zie onderstaande tabel. Waar u geen informatie heeft aangeleverd, maken we gebruik van de back-up gegevenssets van NP RES. Naarmate de
       RES vordert worden er meer back-up files meegenomen. Hier onder een overzicht van wat is meegenomen in de doorrekening.
                                          Aanbod                                                                                    Vraag
            Elektriciteit           Wind op land                         ✓                          Elektriciteit         Nieuwbouw woningen                       
                                    Grootschalige zonnevelden            ✓                                                Nieuwbouw utiliteit                      
                                    Grootschalig gebouw-gebonden zon     ✓                                                Bestaande utiliteit                      
                                    Kleinschalige zon (<15 kWp)                                                          Elektrisch vervoer                       
                                    Overige duurzame opwek                                                               Landbouw/glastuinbouw                    
                                                                                                                          Datacenters                              
                                                                                                                          Industrie                                
            Gas                     Groengas                                                       Gas                   Utiliteit                                
                                                                                                                          Industrie                                
                                                                                                                          Landbouw/glastuinbouw                    
                                                                                                                          Vervoer                                  
            Waterstof               Waterstof                                                      Waterstof             Totale vraag                             
✓ Data aangeleverd door RES-regio  Data gebruikt uit back-up gegevens set  Data niet aangeleverd door RES-regio en niet gebruikt in de doorrekening                           12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 202 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 203 ======================================================================

<pre>AANGELEVERDE GEGEVENS
Beschrijving scenario’s
                                                                                                         Aangeleverde scenario’s
                                                                         De regio heeft 10 scenario’s aangeleverd.
                                                                      2025                                                                                 2030
Scenario 1: 100% zon (voorkeur* RES)                                                                                        Ambitie gemeenten vervuld met zon, gelijke spreiding binnen gemeenten
Scenario 2: 100% zon Noord                                         Door RES (h)erkende projecten in elke                  Ambitie gemeenten vervuld met zon, in noorden van gemeenten gerealiseerd
Scenario 3: 100% zon Zuid                                                                                                  Ambitie gemeenten vervuld met zon, in zuiden van gemeenten gerealiseerd
                                                                gemeente (gerealiseerd, vergund of lopende
Scenario 4: 100% zon Oost                                                                                                  Ambitie gemeenten vervuld met zon, in oosten van gemeenten gerealiseerd
Scenario 5: 100% zon West                                                                                                  Ambitie gemeenten vervuld met zon, in westen van gemeenten gerealiseerd
Scenario 6: 50% wind 50% zon                                                                                         Ambitie gemeenten vervuld met 50% zon, 50% wind, gelijke spreiding binnen gemeenten
Scenario 7: 50% wind 50% zon Noord                               vergunningsprocedure: realisatie en pijplijn      Ambitie gemeenten vervuld met 50% zon, 50% wind, in noorden van gemeenten gerealiseerd
Scenario 8: 50% wind 50% zon Zuid                                                                                  Ambitie gemeenten vervuld met 50% zon, 50% wind, in zuiden van gemeenten gerealiseerd
                                                                                projecten)
Scenario 9: 50% wind 50% zon Oost                                                                                  Ambitie gemeenten vervuld met 50% zon, 50% wind, in oosten van gemeenten gerealiseerd
Scenario 10: 50% wind 50% zon West                                                                                 Ambitie gemeenten vervuld met 50% zon, 50% wind, in westen van gemeenten gerealiseerd
* Richting TenneT gecommuniceerd als voorkeursscenario vanuit RES-Drenthe                                                                                                                                   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 203 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 204 ======================================================================

<pre>AANGELEVERDE GEGEVENS
Samenvatting scenario’s
                                                                                             Grootschalige                   Grootschalig gebouw-
                                                       Wind op land                                                                               Totaal
                                                                                              zonnevelden                       gebonden zon
Alle scenario's gelijk (jaar)                                MW                                     MW                               MW            GW
Huidig opgesteld (2019) *                                     21                                    102                               51           0.17
Pijplijn (2025)                                              313                                    824                              302           1.44
Per scenario (2030)                                          MW                                     MW                               MW            GW
1: 100% zon (voorkeur RES)                                   343                                    1343                             1028          2.71
2: 100% zon Noord                                            343                                    1341                             1028          2.71
3: 100% zon Zuid                                             343                                    1341                             1028          2.71
4: 100% zon Oost                                             343                                    1341                             1028          2.71
5: 100% zon West                                             343                                    1341                             1028          2.71
6: 50% wind 50% zon                                          380                                    1245                             1005          2.63
7: 50% wind 50% zon Noord                                    380                                    1244                             1010          2.63
8: 50% wind 50% zon Zuid                                     380                                    1244                             1010          2.63
9: 50% wind 50% zon Oost                                     380                                    1244                             1010          2.63
10: 50% wind 50% zon West                                    380                                    1244                             1010          2.63
Een uitgebreide omschrijving van de aangeleverde gegevens per scenario (met opgesteld vermogen per HS/MS station) is te vinden in sectie ‘Verdieping &
Bijlagen’.
* Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de volgende sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                             14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 204 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 205 ======================================================================

<pre>AANGELEVERDE GEGEVENS
Samenvatting scenario’s per station - Grafiekbeeld
                    450
                    400
                    350
RES-bod 2030 [MW]
                    300
                    250
                    200                                                                                        Scenario 1 Grootschalig gebouwgebonden zon
                                                                                                               Scenario 1 Grootschalige zonnevelden
                    150
                                                                                                               Scenario 1 Wind
                    100                                                                                        Minimum/Maximum totaalbod overige scenario's
                     50
                      0
In deze grafiek zijn de opgestelde vermogens in 2030 volgens voorkeursscenario 1 per HS/MS station zichtbaar, uitgesplitst per categorie. Er is ook een
minimum en maximum van het totaalbod per station voor de overige scenario’s weergegeven. Een uitgebreide omschrijving van de aangeleverde gegevens
per scenario is te vinden in sectie ‘Verdieping & Bijlagen’.
                                                                                                                                                              15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 205 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 206 ======================================================================

<pre>4. IMPACT REGIONAAL BOD</pre>

====================================================================== Einde pagina 206 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 207 ======================================================================

<pre>IMPACT REGIONAAL BOD
Werkwijze bepaling netimpact
 Bij het bepalen van de impact van grootschalige opwek op het net, is er op dit moment gefocust op de impact op de HS/MS-stations. Hierbij zijn de
  plannen van de omliggende RES-regio’s nog niet meegenomen, terwijl deze ook een impact kunnen hebben op de HS/MS-stations in en rondom de
  regio Drenthe. Uiteraard zullen we in een later stadium het Noordelijk Enexis gebied, te weten Groningen, Drenthe en Overijssel, als geheel beschouwen
  om daarin gezamenlijk slimme keuzes te maken ten aanzien van netuitbreiding.
 Alleen de impact van de extra opwek, zoals voorgesteld in het RES-bod, is doorgerekend; 2019 is hierbij gebruikt als het nul-scenario waarvoor de
  gegevens ook zijn aangeleverd door de RES-regio. Deze gegevens wijken af van het nul-scenario dat door CE Delft en Generation.Energy in opdracht
  van NP RES is aangeleverd. Meer informatie over de basisgegevens voor 2019 is gegeven in de ‘Verdieping & Bijlagen’.
 De indicatie van de impact is beoordeeld vanuit het huidig wettelijk kader. Voorgestelde wijzigingen of maatregelen voor het creëren van extra wettelijke
  ruimte zijn hierin nog niet meegenomen. Deze kunnen wel helpen om de realisatie van de ambities te mogelijk te maken of te versnellen. Meer
  informatie over deze maatregelen en hoe deze bij kunnen dragen kunt u vinden via:
  https://www.netbeheernederland.nl/_upload/Files/Postition_paper_rondetafel_netcapaciteit_28_november_2019_162.pdf
 Het bestaand opgesteld vermogen wordt meegenomen om het totaal opgesteld vermogen vast te stellen. Hiermee wordt door PBL berekend of het
  nationale doel om tenminste 35 TWh grootschalig hernieuwbaar op land in 2030 gerealiseerd te hebben, wordt gehaald.
 Bij het bepalen van de impact van grootschalige opwek, wordt er gekeken waar en wanneer knelpunten optreden op de HS/MS-stations. Hiertoe zijn de
  aangeleverde gegevens geprojecteerd op het HS/MS-station van welke de plannen in het verzorgingsgebied liggen. Om in de energievraag en het
  energie-aanbod richting 2030 te kunnen voorzien, moeten deze knelpunten opgelost worden. Het is van belang om Enexis, RENDO en Tennet te blijven
  betrekken in dit proces, om samen tot oplossingen te komen.
 Bij het bepalen van de impact van het RES-bod is enkel gekeken naar de informatie in de aangeleverde scenario’s. Dit kan verschillen met interne
  informatie waarmee Enexis of RENDO haar Investeringsplan bepaalt. Voor meer informatie over dit punt, zie de sectie ‘Verdieping en Bijlagen’.
 In alle scenario’s krijgt een aantal stations voor 2030 een probleem, doordat hierop meer opwek geprojecteerd wordt dan capaciteit beschikbaar is. Om
  dit op te lossen dienen enkele stations uitgebreid te worden. Hierna wordt de impact van de verschillende scenario’s besproken.
                                                                                                                                                            17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 207 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 208 ======================================================================

<pre>  IMPACT REGIONAAL BOD
  Indicatie impact Scenario 1
  Op basis van aangeleverde gegevens
  In de afbeelding is weergegeven of en wanneer er knelpunten ontstaan bij HS/MS-
  stations. Uitgangspunt is hierbij de door de RES-regio Drenthe aangeleverde
  gegevens.
  De hier weergegeven kaart schetst een totaal ander beeld dan de schaarstekaart
  weergegeven in de sectie ‘Regio in beeld’. Belangrijke constateringen ten opzichte van
  het RES-bod zijn:
        Enexis en RENDO zien in de netten duidelijk meer opgesteld vermogen dan
         door de RES-regio Drenthe in basisjaar 2019 wordt opgegeven.
        Het vermogen wat door RES-regio Drenthe wordt opgegeven voor het zichtjaar
         2025 komt overeen met wat volgens Enexis en RENDO nu al in bedrijf is of
         waarvoor een opdracht tot aansluiting is gegeven.
        Voor stations buiten de regio Drenthe is in dit overzicht alleen de impact van het
         RES-bod van de regio Drenthe meegenomen. Voor al deze stations geldt dat de
         hier aangegeven knelpunten (en oplossingen) sterk afhankelijk zijn van de
         biedingen van aangrenzende RES-regio’s.
  Om de knelpunten in het net op te lossen dienen het merendeel van de stations
  uitgebreid te worden en enkele nieuwe stations gebouwd te worden. De indicatie van
  de impact hiervan is beschreven in onderstaande tabel.
                                 #           €                                  m2
Uitbreiding HS/MS-
                                 10          80 – 96 miljoen                    x                                        Geen knelpunt verwacht vanuit RES Drenthe 6 stations
station
                                                                                                                         Knelpunt verwacht na 2025                 4 stations
Nieuw HS/MS-station              5           ~25 miljoen per station            75.000-200.000
                                                                                                                         Knelpunt verwacht in 2025 of eerder       9 stations
Alternatieve oplossingen         x           x                                  x                                        Er is nu een knelpunt                     0 stations
Totaal                                       205 – 221 miljoen                                                           Geen impact vanuit RES Drenthe            3 stations
  Voor de cellen met een x is het niet mogelijk een indicatie te geven, hiervoor is de afhankelijk van de plannen van TenneT te groot.                                        18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 208 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 209 ======================================================================

<pre>  IMPACT REGIONAAL BOD
  Indicatie impact Scenario 1
  Op basis van huidige netsituatie
  Op deze afbeelding wordt nogmaals weergegeven welke knelpunten ontstaan bij
  HS/MS-stations. Anders dan op de vorige pagina is hierbij het uitgangspunt de huidige
  netsituatie.
        De hier weergegeven kaart schetst het beeld op basis van het opgestelde
         vermogend dat volgens Enexis en RENDO nu al in bedrijf is of waarvoor een
         opdracht tot aansluiting is gegeven.
        Voor zichtjaren 2025 en 2030 zijn de opgegeven vermogens van de RES-regio
         Drenthe gebruikt.
        Ook in dit overzicht is alleen de impact van het RES-bod van de regio Drenthe
         meegenomen.
        Het belangrijkste verschil is dat er volgens deze kaart op een groot aantal
         stations nu al een knelpunt is.
  De uitbreidingsbehoeften van de stations in RES-regio Drenthe (zie onderstaande
  tabel) zijn gelijk, knelpunten doen zich al eerder in de tijd voor.
                                 #           €                                  m2
Uitbreiding HS/MS-
                                 10          80 – 96 miljoen                    x                                        Geen knelpunt verwacht              0 stations
station
                                                                                                                         Knelpunt verwacht na 2025           0 stations
Nieuw HS/MS-station              5           ~25 miljoen per station            75.000-200.000
                                                                                                                         Knelpunt verwacht in 2025 of eerder 5 stations
Alternatieve oplossingen         x           x                                  x                                        Er is nu een knelpunt               14 stations
Totaal                                       205 – 221 miljoen                                                           Geen impact vanuit RES Drenthe      3 stations
  Voor de cellen met een x is het niet mogelijk een indicatie te geven, hiervoor is de afhankelijk van de plannen van TenneT te groot.                                   19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 209 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 210 ======================================================================

<pre>IMPACT REGIONAAL BOD
Indicatie impact scenario’s
 Het feit dat de RES ambitie voor 2025 vergelijkbaar is met de huidige plannen van marktpartijen, heeft tot gevolg dat de
  capaciteitsknelpunten voor het realiseren van de RES ambitie zich later voordoen dan voor het realiseren van de bij Enexis
  bekende plannen van de marktpartijen. Het expliciet formuleren en vastleggen van de RES ambitie verlicht dus de druk op de
  netcapaciteit en vermindert de schaarste.
 Op de vorige pagina’s is alleen de impact weergegeven van Scenario 1. Dit komt omdat er weinig onderscheid is in totaalbod
  tussen de verschillende scenario’s.
     In het huidige bod heeft ieder scenario een soortgelijk ambitieniveau. Voor ieder scenario geldt nagenoeg dezelfde
       geprojecteerde opwek
     Omdat het merendeel van de stations in de regio Drenthe kampt met schaarste, dienen voor ieder scenario dezelfde stations
       uitgebreid te worden. Alle scenario’s geven hiermee hetzelfde kaartbeeld en dezelfde totale uitbreidingsbehoefte.
 Hoewel voor ieder scenario dezelfde stations uitgebreid dienen te worden, verschilt de mate van uitbreidingen wel per scenario. De
  scenario’s verschillen dus wel onderling in de uitbreidingsbehoefte per station. Het kiezen van een andere locatie voor grootschalige
  opwek kan een groot verschil maken wat betreft de impact op het net en de investeringsbehoefte per station.
 De (op de vorige pagina’s) aangegeven knelpunten gelden voor de limieten van Enexis en/of RENDO. In veel gevallen wordt op
  deze stations ook een limiet bereikt in het hoogspanningsnet van TenneT. Enexis, RENDO en TenneT trachten gezamenlijk tot
  oplossingen te komen voor het gehele noordelijke deel van ons netwerk. De komende jaren worden hier aanzienlijke aanpassingen
  aan verwacht.
                                                                                                                                        20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 210 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 211 ======================================================================

<pre> IMPACT REGIONAAL BOD
 Indicatie impact scenario’s op huidige stations
 Onderstaande figuur geeft een indicatie van hoe het RES-bod zich verhoudt tot de huidige situatie op de HS/MS-stations in Drenthe.
 In de figuur is gevisualiseerd welk deel van de vermogens in het RES-bod direct aan te sluiten is op bestaande infrastructuur en
 hoeveel er aan te sluiten is na uitbreiding van huidige stations.
 Hierbij gaat het om het totaal (cumulatief) opgestelde vermogen wat door de RES-regio is aangegeven voor het jaar 2030, dus inclusief
 huidig opgesteld vermogen.
 Ook voor deze weergave geldt dat er geen onderscheid is tussen de verschillende scenario’s op HS/MS niveau.
Alle scenario’s
                             40 % aan te sluiten op bestaande infrastructuur of al in bedrijf              35% met uitbreiding huidige stations 25% met nieuwe stations
                             Binnen 4 jaar                                                                 4 – 6 jaar*                          6 – 8 jaar*
   * Dit is een indicatie van de doorlooptijd voor het uitbreiden of oprichten van één station, zie volgende slide.                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 211 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 212 ======================================================================

<pre>IMPACT REGIONAAL BOD
Vergelijking impact scenario: tijd
Hiernaast is weergeven welke individuele doorlooptijden verwacht kunnen worden bij het
realiseren van een nieuw HS/MS-station en bij het uitbreiden van een bestaand HS/MS-
station.
Belangrijk hierbij is het woord ‘individueel’. Deze indicatie van doorlooptijden voor
individuele projecten moet gezien worden als de doorlooptijd, als ware dit het enige
project dat door Enexis of RENDO uitgevoerd wordt. Natuurlijk zal er in werkelijkheid
grote onderlinge afhankelijkheid zijn tussen projecten en is de doorlooptijd onder andere
afhankelijk van de beschikbaarheid van technisch personeel en materieel.
                                                                                             Nieuw      6-8 jaar
Het werkpakketten van Enexis en RENDO lopen op door de energietransitie; in 2020
verwachten we een stijging van bijna 50% ten opzichte van 2015. Het uitvoeren van het
                                                                                          HS/MS-station
toenemende werkpakket in combinatie met een tekort aan technisch personeel, vormt een
uitdaging voor de netbeheerders. We zullen slim en efficiënt moeten werken, om zo ook
het uitvoeren van het werkpakket voor 2020 haalbaar te maken. Het versnellen van de
energietransitie blijft één van onze prioriteiten.
                                                                                           Uitbreiding  4-6 jaar
De doorlooptijd is ook afhankelijk van vergunningstrajecten; denk aan het wijzigen van
een bestemmingsplan voor bijvoorbeeld bomenkap, het plaatsen van nieuwe gebouwen
                                                                                          HS/MS-station
en dergelijke, ten behoeve van de uitbreiding van HS/MS-stations.
Realiseert u zich ook dat los van de plannen die door de RES-regio’s gemaakt worden, de
energiemarkt in beweging is. Zo kunnen projectontwikkelaars met initiatieven komen die -
mits vergund - mogelijk de gepresenteerde situatie op de stations verandert.
Het delen van plannen en afstemmen van initiatieven, om zo een bepaalde fasering te
realiseren, is hierbij cruciaal om het gewenste resultaat voor 2030 te bereiken.
                                                                                                                 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 212 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 213 ======================================================================

<pre>IMPACT REGIONAAL BOD
Impact scenario: ruimte
In de figuur rechts wordt een overzicht gegeven van de extra ruimte die nodig is voor
nieuwe infrastructuur, behorende bij de aangeleverde scenario’s. Op HS/MS niveau is er                        Ruimte
geen onderscheid tussen de benodigde ruimtebehoefte voor de verschillende scenario’s.                   250
De hier weergegeven indicatie geldt voor alle scenario’s.
Hierbij is op dit moment alleen de benodigde ruimte voor eventuele nieuwe HS/MS-                        200
stations weergegeven. Wat betreft het ruimtebeslag van uitbreidingen van bestaande
HS/MS-stations, deze kunnen merendeels op de huidige grond worden uitgevoerd.
Daarna dient er per station gekeken te worden wat de eventuele vervolg oplossing is. Dit                150
                                                                                            × 1000 m2
zal meestal uitwijken naar een andere locatie zijn. Dat betekent een ander station of een
nieuw station dat bijgebouwd wordt.
                                                                                                        100
Belangrijk is dat het bouwen en uitbreiden van stations in goed overleg met onder andere
TenneT gedaan moet worden.
                                                                                                         50
De aanpassingen aan de netinfrastructuur vergen sowieso ruimte, zowel boven- als
ondergronds. Te denken valt hierbij aan kabel- en leidingstroken en ruimte voor stations.
In dit kader willen we meegeven dat het in de meeste gevallen niet verstandig is om de
                                                                                                          0
ruimte direct aangrenzend aan stations te gebruiken voor het plaatsen van zonnepanelen.
                                                                                                               Alle scenario's
Bij uitbreidingen van stations is deze ruimte mogelijkerwijs nodig, bijvoorbeeld om extra
kabeltracés te kunnen realiseren. Het vergeven van deze ruimte, aan bijvoorbeeld zon-
initiatieven, kan daarom een beperkend effect hebben op de uitbreidingsmogelijkheden
van een station.
                                                                                                                                 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 213 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 214 ======================================================================

<pre>IMPACT REGIONAAL BOD
Impact scenario: kosten
In de figuur rechts wordt een indicatie gegeven van de maatschappelijke kosten, behorend
bij de aangeleverde scenario’s. Op HS/MS niveau is er geen onderscheid tussen de                              Kosten
maatschappelijke kosten van de verschillende scenario’s. De hier weergegeven kosten
                                                                                                        225
gelden voor alle scenario’s.
Hierbij zijn alleen de investeringskosten aan de Enexis- en/of RENDO-kant van het
                                                                                                        220
HS/MS-station meegenomen. TenneT zal ook kosten moeten maken bij bijvoorbeeld het
uitbreiden van een HS/MS-station. Daarnaast zijn er nog kosten voor de aanpassingen
aan de midden- en laagspanningsnetten, meer hierover in de sectie ‘Verdieping &
                                                                                                        215
Bijlagen’.
                                                                                            Miljoen €
We willen u er ook graag op wijzen dat Enexis een wettelijke verplichting heeft om elke 2
                                                                                                        210
jaar haar investeringsplannen in te dienen bij de toezichthouder ACM (Autoriteit
Consument en Markt). In die plannen staat zo concreet mogelijk welke investeringen
Enexis gaat doen en op welke verwachtingen die zijn gebaseerd.
                                                                                                        205
Meer informatie vindt u hierover via: https://www.enexis.nl/over-ons/wat-bieden-
we/documenten-en-publicaties/jaarverslagen-en-investeringsplannen
                                                                                                        200
                                                                                                        195
                                                                                                               Alle scenario's
                                                                                                                                 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 214 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 215 ======================================================================

<pre>IMPACT REGIONAAL BOD
Sectoranalyse
We streven ernaar een integraal beeld te geven van de impact van het regionale bod. In volgende doorrekeningen (RES 1.0) willen we per sector duiden wat de grootste
belemmeringen zijn voor de regio Drenthe. Zoals eerder aangegeven, hebben we ons voor de doorrekening van dit concept bod beperkt tot de impactbepaling van
grootschalige opwek op onze HS/MS-stations. Deze pagina mag dus gezien worden als een vooruitwijzing naar de terugkoppeling die we bij een volgende doorrekening
wensen te geven. We zijn hierbij ook afhankelijk van de informatie vanuit de RES-regio.
Landbouw                                                                                 Mobiliteit
Industrie                                                                                Gebouwde omgeving
                                                                                                                                                                     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 215 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 216 ======================================================================

<pre>5. AANBEVELINGEN
                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 216 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 217 ======================================================================

<pre>AANBEVELINGEN
Belangrijke overwegingen om mee te nemen
 De RES-regio Drenthe heeft ervoor gekozen een eigen basisjaar op te leveren voor het RES-bod. Enexis en RENDO zien grote verschillen tussen dit
  basisjaar en de actuele situatie.
       Enexis en RENDO zien in de netten duidelijk meer opgesteld vermogen dan door de RES-regio Drenthe in basisjaar 2019 wordt opgegeven.
       Het vermogen wat door RES-regio Drenthe wordt opgegeven voor het zichtjaar 2025 komt overeen met wat volgens Enexis nu al in bedrijf is of
        waarvoor een opdracht tot aansluiting is gegeven.
 Het verschil in huidig opgesteld vermogen en in de concept RES veronderstelde vermogens dat wordt geconstateerd, wijst erop dat marktpartijen
  aanmerkelijk meer plannen voor duurzame energieproductie hebben dan de RES partners voorzien. In dit document is het door de RES-regio ingevulde
  vermogen in 2030 geïnterpreteerd als een totaal opgesteld vermogen. Aangenomen wordt immers, dat de RES ambitie leidend is voor het bestemmen
  en vergunnen van duurzame energie projecten.
 Bovenstaande punt leidt ook tot de conclusie dat de netbeheerders hun investeringen beter niet op ontwikkelingen in de markt kunnen baseren. Het feit
  dat de initiatieven van marktpartijen verschillen van de ambitie van de RES-regio, zou kunnen leiden tot overbodige investeringen, als marktaanvragen
  vervolgens niet kunnen worden vergund op grond van RES ambities.
 Er zijn verschillende plannen om binnen de regio een aantal nieuwe stations te plaatsen. Er worden momenteel gesprekken gevoerd over mogelijke
  oplossingen. Als hier overeenstemming over is bereikt, kan het nog zeker 6 - 8 jaar duren voordat een eventueel nieuw station gerealiseerd is. Daarom
  wordt aanbevolen hier voor de langere termijn rekening te houden met de locatie en capaciteit van het eventuele nieuwe station. Hierbij dient ook
  rekening te worden gehouden met het ruimtebeslag zowel bovengronds als ondergronds. Het dringende advies van Enexis en RENDO aan overheden is
  om het bestemmen en vergunnen van de initiatieven voor duurzame energieproductie gelijk op te laten lopen met de realisatie van de daarvoor
  benodigde infrastructuur.
 Het is belangrijk de plannen in de RES-regio goed af te stemmen qua timing en locatie. Het kiezen van een andere locatie voor grootschalige opwek kan
  een groot verschil maken wat betreft de impact op het net en de investeringsbehoefte per station. Hierbij dienen mogelijkheden om (toekomstige)
  projecten te clusteren of eventueel te koppelen aan een ander aansluitpunt goed bekeken te worden.
                                                                                                                                                        27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 217 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 218 ======================================================================

<pre>AANBEVELINGEN
Algemene aandachtspunten
 Zoals in de Zonneladder wordt aanbevolen, is het goed eerst de mogelijkheden van zon op dak te onderzoeken. Een deel van de opgewekte elektriciteit, wordt dan
  namelijk lokaal al verbruikt, waardoor een kleiner deel op het (bestaande) net terechtkomt. Toch is het wel van belang te realiseren dat er juist daar waar veel klanten
  op het laagspanningsnet zijn aangesloten, de ontwikkeling van kleinschalige opwek uit zon (op dak) grote impact kan hebben op de daadwerkelijk beschikbare
  netcapaciteit.
 Het is slim meerdere windturbines en grotere zonnevelden rond één locatie te clusteren. Kies hiervoor een locatie in de buurt van een bestaand of gepland HS/MS-
  station, of in de buurt van een locatie met een hoge elektriciteitsvraag. We zien liever één groot cluster, dan een verspreiding van projecten, omdat zo hoge
  netinvesteringen worden voorkomen. Hierbij helpt het ook om zon- en windprojecten te combineren. Het cluster van projecten kan direct aangesloten worden op een
  HS/MS-station. Op deze manier houden we ruimte vrij op de netten met lagere spanningsniveaus, voor bijvoorbeeld zon op dak en nieuwbouwwijken.
 Het is aan te bevelen stations in binnensteden te ontlasten, daar waar het aankomt op windparken en grote zonnevelden. De aanpassingen aan de netinfrastructuur
  vergen veel ruimte, zowel boven- als ondergronds. Te denken valt hierbij aan kabel- en leidingstroken en ruimte voor stations. Deze ruimte is er vaak niet bij stations
  in binnensteden. Daarbij is het nodig om de beschikbare capaciteit op deze stations vrij te houden voor de opwek uit zon op dak.
 Het is in de meeste gevallen niet verstandig om de ruimte direct aangrenzend aan stations te gebruiken voor het plaatsen van zonnepanelen. Bij uitbreidingen van
  stations is deze ruimte mogelijkerwijs nodig, bijvoorbeeld om extra kabeltracés te kunnen realiseren. Het vergeven van deze ruimte, aan bijvoorbeeld zon-initiatieven,
  kan daarom een beperkend effect hebben op de uitbreidingsmogelijkheden van een station.
 De verwachting is dat het ook nodig zal zijn om de stations in ons midden- en laagspanningsnet uit te breiden, welke veelal in woonwijken staan. Het is daarom aan te
  bevelen het ‘snippergroen’ rond deze stations te behouden, om zo de uitbreidmogelijkheden van deze stations niet te beperken.
 Het is gewenst om afspraken te maken met betrekking tot het vergeven van vergunningen voor zowel projecten als de bijbehorende infrastructuur. Hierbij wordt het
  aanbevolen enkel vergunningen voor projecten uit te geven wanneer er ook vergunningen voor de daarvoor benodigde infrastructuur uitgegeven worden. Enexis en
  RENDO opteren ervoor om het bestemmen en vergunnen van de initiatieven voor duurzame energieproductie gelijk op te laten lopen met de realisatie van de
  daarvoor benodigde infrastructuur.
 Onderling overleg en afstemming is essentieel om het RES-bod te behalen. Stem initiatieven voor opwek af met Enexis, RENDO, TenneT, tussen de partijen
  betrokken bij de formulering van het RES-bod, met buur-RES-regio’s en binnen gemeenten, waarbij er samen gezocht wordt naar mogelijkheden en oplossingen. Ga
  samen op zoek naar de juiste vorm van samenwerking. Samen maken we de plannen concreet, gaan we op zoek naar passende locaties en programmeren we de
  plannen in de tijd. Dit voorkomt verkeerde investeringen in het net.
                                                                                                                                                                           28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 218 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 219 ======================================================================

<pre>DISCLAIMER
 DISCLAIMER
 Dit document is met veel zorg samengesteld. Het geeft een indicatie van de impact van de regionale plannen voor de energie-infrastructuur. De vertaalslag naar concrete
 aanpassingen en oplossingen vergt verdere uitwerking.
 Het is van belang een aantal zaken in acht te nemen bij het lezen van dit document:
       Aan de informatie in dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Enexis Netbeheer B.V. (hierna: Enexis) en N.V. RENDO (hierna: RENDO) geven met het delen van deze informatie
        geen advies, maar een zo goed mogelijke duiding vanuit beschikbare informatie. Ook kan niets in dit document worden gezien als het geven van een positieve transportindicatie.
       De doorrekening is uitgevoerd op basis van de huidige beschikbare informatie. Het moet daarom worden gezien als een momentopname.
       Voor de doorrekening zijn gegevens gebruikt die door de Regionale Energiestrategie (RES)-regio zijn aangeleverd. In deze doorrekening is alleen de impact van grootschalige opwek bepaald:
        wind op land, grootschalige zonnevelden en grootschalig gebouw-gebonden zon, op basis van de daarvoor ingevulde formulieren. Voor de impact van kleinschalige opwek zijn de back-up
        gegevens voor de groei van kleinschalige zon meegenomen zoals beschikbaar gemaakt door het NP RES.
       Bij het bepalen van de knelpunten is gekeken of er voldoende capaciteit is op de stations, niet naar de aansluitmogelijkheden. Dus het kan blijken dat er aanvullende netinvesteringen nodig zijn en
        dat de impact op de ruimte groter is.
       Bij het bepalen van de impact van grootschalige opwek op het net, is er op dit moment gefocust op de impact op de HS/MS-stations in en nabij Drenthe. Hierbij zijn de plannen van de omliggende
        RES-regio’s niet meegenomen, terwijl deze ook een impact kunnen hebben op de HS/MS-stations in en rondom de regio Drenthe.
       Naast de plannen van de omliggende RES-regio’s, zullen ook de plannen van TenneT hun weerslag hebben op de mogelijkheden op de HS/MS-stations. TenneT heeft aangegeven de netimpact
        van de RES-biedingen in de eerste helft van 2020 door te rekenen. De RES Drenthe mag hiervoor één scenario aanleveren. De uitkomst daarvan is in dit document dus nog niet meegenomen. Te
        zijner tijd kan met de informatie van deze doorrekening het RES-bod verder aangescherpt worden.
       Uiteindelijk is TenneT de doorslaggevende partij bij het bouwen van nieuwe stations. Dus zonder goed overleg en samenwerking met TenneT kan er door Enexis en/of RENDO geen nieuw station
        geplaatst worden.
       Dit document bevat een indicatie van de effecten van het RES-bod op drie aspecten: tijd, ruimte en kosten. Bij de terugkoppeling op het aspect tijd is alleen rekening gehouden met de individuele
        projectdoorlooptijden, terwijl hierbij veel onderlinge afhankelijkheden bestaan. Ook hier zullen de plannen van omliggende RES-regio’s en TenneT van invloed zijn op de tijd die nodig is om het
        RES-bod te realiseren. In dit document is hier nog geen rekening mee gehouden.
                                                                                                                                                                                                             29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 219 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 220 ======================================================================

<pre>6. VERDIEPING & BIJLAGEN</pre>

====================================================================== Einde pagina 220 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 221 ======================================================================

<pre>VERDIEPING & BIJLAGEN
TenneT transportnet 2017 (omgeving Drenthe)
                                            Bron: https://www.tennet.eu/nl/bedrijf/nieuws-en-pers/pers/netkaarten/
                                                                                                                31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 221 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 222 ======================================================================

<pre>VERDIEPING & BIJLAGEN
Basisgegevens 2019 - Wind op land
De opwek van elektriciteit uit windenergie is op buurtniveau en OS-niveau berekend en weergegeven in MWpiek.
Data
        Opgesteld vermogen in kW(piek) uit ‘Analysekaarten NP RES – versie 2.0’, bron: windstats.nl* (februari 2019).
Rekenmethode
        Het opgesteld vermogen van alle windturbines (op februari 2019) is bekend. Het individuele opgestelde vermogen per turbine is op CBS-
         buurt en OS-niveau gesommeerd.
* https://windstats.nl/statistieken/
Bron verantwoording basisgegevens: Back-up Data Doorrekening RES Netbeheerders, Verantwoording Bronnen en Methoden, Versie 1.0 – 29 Oktober 2019 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 222 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 223 ======================================================================

<pre>VERDIEPING & BIJLAGEN
Basisgegevens 2019 - Grootschalige zonnevelden
De huidige opwek van grootschalig niet-gebouw-gebonden zon-PV is in kWpiek per CBS-buurt en in MWpiek op OS-niveau geleverd.
Data
        Vermogen geregistreerde zonnepanelen in veld- of drijvende opstelling per gemeente (indeling 2019) van het CBS* (2018);
        Vermogen veldopstelling zon-PV (> 15kWp) in bedrijf (t/m december 2018) uit de dataset van de SDE(+)-projecten in beheer, peildatum 5
         augustus 2019, van de website van RVO**;
        Verkenning locatie zonneparken voor ‘Analysekaarten NP RES – versie 2.0’.
Rekenmethodes
        Op basis van inventarisatie van bestaande zonneparken in het kader van NP RES (versie 2.0) en de zon-PV SDE(+)-projecten met
         veldopstelling tot en met december 2018 zijn alle zonnevelden geografisch geprojecteerd. Alle veldopstellingen zijn in ieder geval in de
         goede woonplaats of nauwkeuriger geprojecteerd. Vervolgens zijn deze locaties gesommeerd op CBS-buurt en OS-niveau. En ten slotte zijn
         de totalen per gemeente vergeleken met de CBS-data. Opvallend is dat een aantal projecten in de CBS-data niet aan de juiste gemeente is
         toegekend. De toewijzing van locaties aan alle veldopstellingen is in onze analyse nauwkeuriger dan in de factsheet staat vermeldt.
         Landelijk is het totaal opgestelde vermogen hetzelfde.
* https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84518NED/table?dl=1DE74
** https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/stimulering-duurzame-energieproductie/feiten-en-cijfers/feiten-en-cijfers-sde-algemeen
Bron verantwoording basisgegevens: Back-up Data Doorrekening RES Netbeheerders, Verantwoording Bronnen en Methoden, Versie 1.0 – 29 Oktober 2019  33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 223 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 224 ======================================================================

<pre>VERDIEPING & BIJLAGEN
Basisgegevens 2019 - Grootschalig gebouw-gebonden zon
De huidige opwek van grootschalig gebouw-gebonden zon-PV is in kWpiek per CBS-buurt geleverd.
Data
        Vermogen geregistreerde zonnepanelen bedrijven per gemeente (indeling 2019) van het CBS* (2018);
        Vermogen zon-PV (> 15kWp) in bedrijf (t/m december 2018) uit de dataset van de SDE(+)-projecten in beheer, peildatum 5 augustus 2019,
         van de website van RVO**;
        Te benutten dakoppervlak voor zon-PV uit ‘Analysekaarten NP RES – versie 2.0’.
Rekenmethodes
        Net als in de ‘Factsheet Zon-PV en wind op land’*** is aangenomen dat alle grootschalige zon-PV opstellingen bedrijfsaansluitingen zijn.
         Ook is aangenomen dat alle zon-PV projecten zijn gerealiseerd met SDE+ subsidie.
        Eerste zijn alle zon-PV projecten groter dan 15 kWpiek uit de SDE(+)-projecten op de kaart geprojecteerd. Vervolgens zijn deze locaties
         geografisch aan de CBS-buurten (indeling 2018) gekoppeld en ter controle gesommeerd op gemeenteniveau (2018). De op
         gemeenteniveau gesommeerde vermogens bleken structureel lager te zijn dan de vermogens uit de CBS cijfers. Het verschil aan vermogen
         is op basis van nog beschikbaar dakoppervlak bij bedrijven verdeeld op CBS-buurtniveau. Hierbij is dezelfde methodiek gehanteerd als
         beschreven in kleinschalig zon, maar dan voor alle bedrijven (niet woningen). Het kan zijn dat de werkelijkheid in sommige buurten
         overschat of onderschat is.
* https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84518NED/table?dl=1DE74
** https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/stimulering-duurzame-energieproductie/feiten-en-cijfers/feiten-en-cijfers-sde-algemeen
*** https://regionale-energiestrategie.nl/bibliotheek+nieuw/analysekaarten+factsheets/default.aspx
Bron verantwoording basisgegevens: Back-up Data Doorrekening RES Netbeheerders, Verantwoording Bronnen en Methoden, Versie 1.0 – 29 Oktober 2019  34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 224 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 225 ======================================================================

<pre>VERDIEPING & BIJLAGEN
RES-bod en Investeringsplannen
 Voor het Investeringsplan 2020 wordt er door Enexis gekeken naar concrete plannen die volgen uit interne
  informatiestromen. Daarop aanvullend wordt informatie uit de RES biedingen meegenomen. RENDO hanteert een
  vergelijkbare werkwijze.
 In het Investeringsplan 2020 zijn de plannen uit de RES’en beperkt meegenomen, om twee redenen:
     Onzekerheid: Op dit moment is het nog onzeker hoe deze ambitie zich gaat ontwikkelen. Daarbij is het bod nog niet door de
      besluitvormingsprocessen heen, waardoor het nog niet definitief is.
     Timing: Het Investeringsplan-proces was al ruim van start toen de RES invulformulieren werden ingediend.
 Hierdoor kan een verschil ontstaan in de beoogde investeringen en oplossingsrichtingen, die worden
  gecommuniceerd in deze netimpact rapportage en het Investeringsplan 2020.
                                                                                                                                35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 225 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 226 ======================================================================

<pre>VERDIEPING & BIJLAGEN
Inzicht investeringen overige netvlakken
▪ In dit document is gefocust op een kwantitatieve indicatie van de   Indicatieve investeringen in elektriciteitsnetten
  investeringen die op HS/MS-niveau nodig zijn om de beoogde          per netvlak in verschillende fictieve scenario’s
  plannen voor duurzame opwek te faciliteren.
▪ Deze investeringen beslaan uiteindelijk maar een deel van de
  totale werkzaamheden die netbeheerders uit moeten voeren om
  de ontwikkelingen in de energietransitie te helpen realiseren.
▪ Een volledig beeld van de netimpact van een bepaald scenario
  kan gegeven worden mits integrale informatie over verschillende
  sectoren beschikbaar is.
▪ De figuur op deze sheet is bedoeld om een indicatie te geven                                                          HS/MS
  van de investeringslast die in de overige netvlakken te                                                               MS
  verwachten is, en hoe die zich kan verhouden tot de impact op
                                                                                                                        MS/LS
  HS/MS-niveau.
                                                                                                                        LS
▪ Dit figuur is puur indicatief en is niet gebaseerd op de scenario’s
  die zijn aangeleverd door de RES-regio. Het dient als voorbeeld,
  om inzicht te geven in hoe de kosten voor HS/MS-stations, waar
  in dit document op gefocust wordt, zich ongeveer verhouden tot
  de investeringskosten op de andere netvlakken.
                                                                       Scenario X      Scenario Y      Scenario Z
                                                                                                                              36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 226 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 227 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 1: 100% zon - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                        MW                                            MW                          MW
Bargermeer                                                            21                                             53                          66
Beilen                                                                 0                                           160                          131
Coevorden                                                             21                                           192                          107
Dedemsvaart                                                            0                                              8                           5
Emmen Weerdinge                                                       50                                           128                           81
Gasselte Kraanlanden                                                  35                                             46                          51
Hoogeveen                                                              0                                           277                          131
Kropswolde                                                             0                                              1                           4
Klazienaveen Zwet                                                     24                                             20                          36
Marsdijk                                                               0                                             48                          78
Meppel                                                                30                                             27                          73
Musselkanaal Zandberg                                                 35                                             19                           7
Stadskanaal                                                           70                                           151                           11
Steenwijk                                                              0                                             11                          20
Veendam                                                               35                                              6                          15
Veenoord                                                               0                                             27                          60
Vierverlaten                                                           0                                              2                           2
Vierverlaten 20 kV                                                     0                                             20                          25
Zeijerveen                                                             0                                             45                          75
Totaal RES-bod                                                       322                                          1241                          977
Bestaand opgesteld vermogen*                                          21                                           102                           51
TOTAAL                                                               343                                          1343                         1028
  Scenario 1 is het voorkeursscenario vanuit RES-Drenthe, ook richting TenneT gecommuniceerd.
                                                                                                                                                                 37
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’
</pre>

====================================================================== Einde pagina 227 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 228 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 2: 100% zon Noord - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              83                         111
Beilen                                                                0                                            165                          138
Coevorden                                                            21                                            147                           43
Dedemsvaart                                                           0                                               0                           0
Emmen Weerdinge                                                      50                                            159                          130
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              49                          54
Hoogeveen                                                             0                                            275                          130
Kropswolde                                                            0                                               0                           2
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              19                          35
Marsdijk                                                              0                                              44                          70
Meppel                                                               30                                              32                          54
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              21                          12
Stadskanaal                                                          70                                            151                           16
Steenwijk                                                             0                                               2                          36
Veendam                                                              35                                               8                          21
Veenoord                                                              0                                               5                          22
Vierverlaten                                                          0                                               4                           4
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                              34                          38
Zeijerveen                                                            0                                              41                          63
Totaal RES-bod                                                      322                                           1239                          977
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              343                                           1341                         1028
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 228 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 229 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 3: 100% zon Zuid - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              34                          36
Beilen                                                                0                                            152                          125
Coevorden                                                            21                                            220                          146
Dedemsvaart                                                           0                                              15                          10
Emmen Weerdinge                                                      50                                            101                           39
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              42                          48
Hoogeveen                                                             0                                            276                          127
Kropswolde                                                            0                                               2                           7
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              21                          38
Marsdijk                                                              0                                              53                          90
Meppel                                                               30                                              23                          75
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              18                           0
Stadskanaal                                                          70                                            151                            5
Steenwijk                                                             0                                              23                          24
Veendam                                                              35                                               3                           7
Veenoord                                                              0                                              51                         101
Vierverlaten                                                          0                                               0                           0
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                               5                          10
Zeijerveen                                                            0                                              51                          88
Totaal RES-bod                                                      322                                           1239                          977
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              343                                           1341                         1028
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 229 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 230 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 4: 100% zon Oost - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              54                          64
Beilen                                                                0                                            173                          137
Coevorden                                                            21                                            178                           86
Dedemsvaart                                                           0                                              15                          10
Emmen Weerdinge                                                      50                                            136                           95
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              48                          48
Hoogeveen                                                             0                                            289                          132
Kropswolde                                                            0                                               1                           5
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              28                          52
Marsdijk                                                              0                                              45                          95
Meppel                                                               30                                              17                          74
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              21                          11
Stadskanaal                                                          70                                            151                           15
Steenwijk                                                             0                                               3                           7
Veendam                                                              35                                               8                          20
Veenoord                                                              0                                              28                          59
Vierverlaten                                                          0                                               7                           7
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                              23                          28
Zeijerveen                                                            0                                              15                          31
Totaal RES-bod                                                      322                                           1239                          977
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              343                                           1341                         1028
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 230 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 231 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 5: 100% zon West - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              52                          67
Beilen                                                                0                                            155                          134
Coevorden                                                            21                                            208                          131
Dedemsvaart                                                           0                                               0                           0
Emmen Weerdinge                                                      50                                            118                           64
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              42                          54
Hoogeveen                                                             0                                            272                          132
Kropswolde                                                            0                                               0                           2
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              10                          19
Marsdijk                                                              0                                              57                          63
Meppel                                                               30                                              38                          73
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              18                           0
Stadskanaal                                                          70                                            151                            2
Steenwijk                                                             0                                              13                          29
Veendam                                                              35                                               0                           0
Veenoord                                                              0                                              26                          60
Vierverlaten                                                          0                                               0                           0
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                              18                          23
Zeijerveen                                                            0                                              60                         122
Totaal RES-bod                                                      322                                           1239                          977
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              343                                           1341                         1028
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 231 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 232 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 6: 50% wind 50% zon - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              53                          66
Beilen                                                                5                                            132                          126
Coevorden                                                            24                                            191                          107
Dedemsvaart                                                           0                                               4                           5
Emmen Weerdinge                                                      53                                            128                           81
Gasselte Kraanlanden                                                 36                                              46                          51
Hoogeveen                                                             2                                            250                          131
Kropswolde                                                            0                                               1                           4
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              20                          36
Marsdijk                                                              0                                              48                          78
Meppel                                                               37                                              16                          73
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              19                           7
Stadskanaal                                                          70                                            151                           11
Steenwijk                                                             2                                               5                          20
Veendam                                                              35                                               6                          15
Veenoord                                                              0                                              27                          60
Vierverlaten                                                          0                                               1                           1
Vierverlaten 20 kV                                                    3                                              11                          16
Zeijerveen                                                           10                                              34                          66
Totaal RES-bod                                                      356                                           1143                          954
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              378                                           1245                         1005
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 232 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 233 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 7: 50% wind 50% zon Noord - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              83                         111
Beilen                                                                7                                            133                          138
Coevorden                                                            21                                            147                           43
Dedemsvaart                                                           0                                               0                           0
Emmen Weerdinge                                                      50                                            159                          130
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              49                          54
Hoogeveen                                                             3                                            246                          130
Kropswolde                                                            0                                               0                           2
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              19                          35
Marsdijk                                                              0                                              44                          70
Meppel                                                               40                                              18                          54
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              21                          12
Stadskanaal                                                          70                                            151                           16
Steenwijk                                                             0                                               1                          36
Veendam                                                              35                                               8                          21
Veenoord                                                              0                                               5                          22
Vierverlaten                                                          0                                               2                           2
Vierverlaten 20 kV                                                   12                                              18                          23
Zeijerveen                                                            5                                              36                          62
Totaal RES-bod                                                      358                                           1142                          959
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              380                                           1244                         1010
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 233 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 234 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 8: 50% wind 50% zon Zuid - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              34                          36
Beilen                                                                0                                            129                          125
Coevorden                                                            21                                            218                          146
Dedemsvaart                                                           0                                               8                          10
Emmen Weerdinge                                                      60                                            101                           39
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              42                          48
Hoogeveen                                                             0                                            251                          127
Kropswolde                                                            0                                               2                           7
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              21                          38
Marsdijk                                                              0                                              53                          90
Meppel                                                               37                                              14                          75
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              18                           0
Stadskanaal                                                          70                                            151                            5
Steenwijk                                                             0                                              11                          24
Veendam                                                              35                                               3                           7
Veenoord                                                              0                                              51                         101
Vierverlaten                                                          0                                               0                           0
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                               4                           9
Zeijerveen                                                           12                                              32                          70
Totaal RES-bod                                                      351                                           1142                          959
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              372                                           1244                         1010
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 234 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 235 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 9: 50% wind 50% zon Oost - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              54                          64
Beilen                                                                7                                            140                          137
Coevorden                                                            31                                            177                           86
Dedemsvaart                                                           0                                               8                          10
Emmen Weerdinge                                                      50                                            136                           95
Gasselte Kraanlanden                                                 40                                              48                          48
Hoogeveen                                                             3                                            259                          132
Kropswolde                                                            0                                               1                           5
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              28                          52
Marsdijk                                                              0                                              45                          95
Meppel                                                               30                                              11                          74
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              21                          11
Stadskanaal                                                          70                                            151                           15
Steenwijk                                                             0                                               2                           7
Veendam                                                              35                                               8                          20
Veenoord                                                              0                                              28                          59
Vierverlaten                                                          0                                               3                           3
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                              13                          18
Zeijerveen                                                           12                                              10                          26
Totaal RES-bod                                                      358                                           1142                          959
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              380                                           1244                         1010
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 235 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 236 ======================================================================

<pre> VERDIEPING & BIJLAGEN
 Aangeleverde gegevens: Scenario 10: 50% wind 50% zon West - 2030
                                                               Wind op land                           Grootschalige zonnevelden Grootschalig gebouw-gebonden zon
HS/MS STATION                                                       MW                                             MW                          MW
Bargermeer                                                           21                                              52                          67
Beilen                                                                5                                            129                          134
Coevorden                                                            21                                            208                          131
Dedemsvaart                                                           0                                               0                           0
Emmen Weerdinge                                                      50                                            118                           64
Gasselte Kraanlanden                                                 35                                              42                          54
Hoogeveen                                                             3                                            247                          132
Kropswolde                                                            0                                               0                           2
Klazienaveen Zwet                                                    24                                              10                          19
Marsdijk                                                              0                                              57                          63
Meppel                                                               40                                              22                          73
Musselkanaal Zandberg                                                35                                              18                           0
Stadskanaal                                                          70                                            151                            2
Steenwijk                                                             7                                               6                          29
Veendam                                                              35                                               0                           0
Veenoord                                                              0                                              26                          60
Vierverlaten                                                          0                                               0                           0
Vierverlaten 20 kV                                                    0                                              11                          15
Zeijerveen                                                           12                                              46                         112
Totaal RES-bod                                                      358                                           1142                          959
Bestaand opgesteld vermogen*                                         21                                            102                           51
TOTAAL                                                              380                                           1244                         1010
 * Volgens opgave RES-regio. Zie voor toelichting op ‘bestaand opgesteld vermogen’ de sectie: ‘Impact Regionaal Bod’                                             46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 236 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 237 ======================================================================

<pre>DURZA,

N
Netbeheer

Nederland AREN DO

ar

ENEXIS

NETBEHEER

</pre>

====================================================================== Einde pagina 237 =================================================================

<br><br>