<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Regionale
Energiestrategie
Twente 1.0

Bijlagenboek
bij definitief ontwerp




                         1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Samen
de stap
maken




   De RES Twente 1.0 is gerealiseerd in opdracht van de Twentse gemeenten,
   waterschappen Vechtstromen, provincie Overijssel en de stuurgroep RES Twente.


   Datum: 18 mei 2021




                                                                                   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>INHOUDSPOPGAVE




Bijlage 1. Moties en reacties voorlopig ontwerp RES Twente             1


Bijlage 2. Afwegingskader                                             27


Bijlage 3. Monitor                                                    29


Bijlage 4. Energiebesparing                                           32


Bijlage 5. Systeemefficientie                                         34


Bijlage 6. Ruimtelijke kwaliteit                                      40


Bijlage 7. Duurzame opwek elektriciteit                               44


Bijlage 8. Gebouwde omgeving (warmte)                                 48


Bijlage 9. Twentse Energie Agenda                                     57


Bijlage 10. Maatschappelijke acceptatie                               60


Begrippenlijst		                                                      67




De bijlagen zijn ook beschikbaar via www.energiestrategietwente.nl.




                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Bijlage 1. Moties en reacties voorlopig ontwerp RES Twente
De stuurgroep RES Twente heeft het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0 als advies rechtstreeks doorgeleid voor vaststelling
naar de Colleges van Burgemeester & Wethouders van de Twentse gemeenten, het Dagelijks Bestuur van het waterschap
Vechtstromen en het College van Gedeputeerde Staten van provincie Overijssel. De stuurgroep heeft hen gevraagd om het
voorlopig ontwerp RES Twente 1.0 voor te leggen aan de gemeenteraden, Algemeen Bestuur van waterschap Vechtstromen en
Provinciale Staten.


De Initiatiefgroep RES Twente, die bestaat uit linking pins vanuit de   Op hoofdlijnen zijn de belangrijkste aandachtspunten benoemd:
14 gemeenteraden, PS en het AB en heeft voorgesteld om de RES
                                                                          • Samenwerken met de omgeving;
Twente 1.0 in twee stappen te behandelen in de volksvertegenwoor-
                                                                          • Aandacht voor energiebesparing;
digende gremia. Dit advies heeft de stuurgroep overgenomen:
                                                                          • Zon op dak als eerste en belangrijke optie;
  • In maart/april 2021 is het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0          • Terughoudendheid windenergie;
    ‘opiniërend’ behandeld in raden, PS en AB. Hierop kan invloed            - Aandacht voor de volksgezondheid;
    worden uitgeoefend door bijvoorbeeld moties aan te nemen in           • Aandacht voor communicatie en participatie; ook lokaal;
    de raden, PS en AB.                                                      - Aandacht voor (een vorm van) burgerfora;
                                                                          • Aandacht voor de juiste berekening van het bod;
2. RODE DRAAD MOTIES EN REACTIES                                          • Aandacht voor innovatie;
In de periode januari tot en met april 2021 hebben diverse Q&A            • Voldoende financiële middelen.
sessies plaatsgevonden om vragen van volksvertegenwoordigers te
beantwoorden. Begin mei 2021 zijn van de bestuurders en de volks-       Daarnaast heeft de RES Twente ook diverse reacties van
vertegenwoordigers diverse moties en reacties ontvangen. Deze zijn      belanghebbenden ontvangen. De wijze waarop de reacties
beantwoord en bijgevoegd in deze bijlage. De matrix wordt ook op        zijn verwerkt, is in mei 2021 beschikbaar op
www.energiestrategietwente.nl geplaatst.                                www.energiestrategietwente.nl.




                                                                                        Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0   1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Thematische matrix Voorlopig Ontwerp RES 1.0
Deel 1 moties & beantwoording onderverdeeld per thema Deel 2 reactie op college en raadsvoorstellen




                Moties (M)            Kernpunt                                 Thema                 Reflectie
                of Opinie (O)


                                                                         Twentse Energie Agenda


                O Opiniërend          Innovatie speelt een belangrijke rol,    Twentse Energie       De RES 1.0 gaat uit van bestaande gevalideerde
Almelo          oordeel gehele raad   welke andere betere technieken           Agenda                technieken. De ontwikkelingen in de techniek
                                      heeft de toekomst te bieden?                                   gaan razendsnel. Daarom werken we met de
                                      Kunnen we deze technieken                                      Energie Agenda. Als er nieuwe, betere technieken
                                      inzetten bij de RES 2.0 e.v?                                   komen dan houden we de mogelijkheid open die
                                                                                                     zodra het mogelijk is, in te wisselen.

Dinkelland      M Nieuwe en           Nieuwe en bestaande (bijvoorbeeld        Twentse Energie       De RES 1.0 gaat uit van bestaande gevalideerde
                bestaande             zonnefolie) technieken en                Agenda                technieken. De ontwikkelingen in de techniek
                technieken de         technologieën bij te laten dragen                              gaan razendsnel. Daarom werken we met de
                ruimte geven"         aan de doelstellingen                                          Energie Agenda. Als er nieuwe, betere technieken
                                                                                                     komen dan houden we de mogelijkheid open die
                                                                                                     zodra het mogelijk is, in te wisselen.

                M Financiële          Het proces vraagt veel tijd en           Twentse Energie       Een onderdeel van de Twentse Energie Agenda
Dinkelland      middelen voor         capaciteit. Gevraagd wordt aan het       Agenda /onderdeel     is de lobby. Op hoofdlijnen staat aangegeven
                gemeentelijke         rijk of de provincie Overijssel extra    lobby                 wat nodig is vanuit Rijk en Provincie om de RES
                capaciteit            financiële middelen                                            tot een succes te maken. Voldoende financiële
                                                                                                     middelen zijn daar een voorwaarde voor

Dinkelland      M. gevolgen voor de   Onderzoek uitvoeren mbt de               Twentse Energie       Er is inmiddels zowel bestuurlijk (via de
                volksgezondheid       gevolgen voor de                         Agenda                commissie publieke gezondheid) als ambtelijk
                                      volksgezondheid en het milieu                                  (via de programmamanager RES) contact met
                                                                                                     de GGD over de volksgezondheid in relatie tot
                                                                                                     grootschalige opwek

                CDA                   - Innovatie                                                   -V
                                                                                                       oor innovatie en participatie is veel aandacht
Enschede
                                      - Geen windturbines, maar zon op                               in de RES 1.0. Belang van draagvlak wordt
                                        dak                                                           onderkend.
                                      - niet in kwetsbare landschappen,                             -W
                                                                                                       indenergie op land is nodig met het oog op
                                        op vruchtbare landbouwgrond                                   stabiliteit van ons energiesysteem en om de
                                      - betrek inwoners tijdig, werk aan                             kosten beheersbaar te houden
                                        draagvlak"                                                   -D
                                                                                                       e meest kwetsbare landschappen worden al
                                                                                                      beschermd via provinciaal beleid of regelgeving

Enschede        O DPE                 1. Communiceer beter tot hoever de      Grootschalige opwek   1. Het scheppen van valse verwachtingen is
                Burgerparticipatie       invloed de bewoner reikt.             Twentse Energie          inderdaad uit den boze.
                & innovatieve         2. Gebruik het woord klimaat niet,      agenda Participatie   2. Woord- en taalgebruik kan per doelgroep
                technieken                maar heb het over het tegengaan                                verschillen.
                                          van milieuproblemen.                                       3. W e zien daarbij geen taak weggelegd voor
                                                                                                         lokale overheden.




                                      3. Controleer milieu- vriendelijkheid                         4. Onderzoek naar nieuwe, innovatieve
                                         van producten die worden                                       oplossingen zijn onderdeel van de Twentse
                                         ingezet.                                                      Energie Agenda.
                                      4. Inspelen op te verwachten
                                         toekomstige duurzame
                                         innovaties.




                                                                                                                                                         2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>           O Burger Belangen   - Verplichting bij gebouweigenaren /     Twentse Energie       Zon op dak: vanuit de RES-Twente wordt
Enschede   Lobby                 nieuwbouw zon op dak;                   Agenda                ambtelijk deelgenomen in de landelijke
                               - Oplossing zoeken voor                                        werkgroep zon op dak. In deze werkgroep
                                 verzekeraars die zon op dak niet                              wordt gesproken over een verplichting en de
                                 mogelijk maken                                                casuïstiek van verzekeraars bij zon op dak. Er
                               - Versnelling in netcapaciteit                                  is veelvuldig overleg, ook op stuurgroep niveau
                               - Voldoende financiële middelen                                 met netbeheerders over de versnelling van het
                               - Balans betaalbaarheid groene en                              netwerk. Voldoende financiële middelen is een
                                 grijze stroom grootverbruikers                                lobby onderwerp o.a. via de VNG
                               - Innovatie en bredere energiemix                               Het energieverbruik van grootverbruikers is
                                                                                               onderdeel van het Klimaatakkoord maar géén
                                                                                               onderdeel van de RES zelf. We gaan wel met
                                                                                               het bedrijfsleven via de Twente Board in contact
                                                                                               over de RES. Innovatie en bredere energiemix is
                                                                                               onderdeel van de Twentse Energie Agenda

           D66, PvdA, DENK,    1. We zijn voor clustering en                                  1. We zullen elkaar op die samenwerking moeten
Enschede
           CU                     bijstelling van verhouding zon/                              aanspreken. Wanneer die onvoldoende van de
                                  wind. Maar hoe borgen we dat                                 grond komt, kan de provincie interveniëren.
                                  iedere gemeente zich daarvoor                                2. Bij subregionale uitwerking van plannen
                                  inzet?                                                          en zoekgebieden kan dit soelaas bieden.
                               2. Gebruik digitale interactieve kaart                            Op Twentse schaal zien we daar geen
                                   van Twente als hulpmiddel                                      toepassingsmogelijkheden voor.
                               3. Duurzaamheid moet voor                                      3. D
                                                                                                   at maakt onderdeel uit van de
                                  iedereen betaalbaar zijn.                                       lobby richting het Rijk.
                               4. Stel een Tukkerforum in en geef                             4. Dit maakt onderdeel uit van de in
                                   jongeren een stem.                                             de RES beschreven aanpak.
                               5. Zorg voor meer samenwerking                                 5. Zie het antwoord onder 1.
                                  en actie.

Enschede   Groen Links         1. Optimale verhouding wind/                                   1. Op zichzelf is dat juist.
                                  zon moeten we op Twentse                                     2. Bij subregionale uitwerking van plannen
                                  schaal zien te bereiken. Op                                     en zoekgebieden kan dit soelaas bieden.
                                  lokaal/ subregionaal niveau                                     Op Twentse schaal zien we daar geen
                                  kunnen uitzonderingen worden                                    toepassingsmogelijkheden voor.
                                  toegestaan.                                                  3. D
                                                                                                   at maakt onderdeel uit van de lobby richting
                               2. Gebruik digitale interactive kaart                             het Rijk.
                                   van Twente als hulpmiddel                                   4. Dit maakt onderdeel uit van de in de RES
                               3. Duurzaamheid moet voor                                          beschreven aanpak.
                                   iedereen betaalbaar zijn.                                   5. Zie het antwoord onder 1.
                               4. Stel een Tukkerforum in en geef
                                   jongeren een stem.
                               5. Zorg voor meer samenwerking
                                   en actie.


Enschede   PVV                 1. Plaats geen windturbines en                                 1. Besluit over inzet kernenergie wordt op
                                  leg geen zonnepanelen op                                        nationaal niveau genomen. Bouw van
                                  landbouwgrond, maar zet in op                                   kerncentrales zal in ieder geval niet op korte
                                  kernenergie.                                                    termijn bijdragen aan de energietransitie.
                               2. Sluit woningen niet van het                                    Alternatieven in de vorm van zonne- en
                                   aardgas af.                                                    windenergie zijn daarom nodig.
                                                                                               2. Op nationaal niveau is tot een nadere koers
                                                                                                   besloten.

           O SP                1. Lobby voor meer middelen bij Rijk.     Grootschalige opwek   1. Dit maakt onderdeel uit van onze lobby-
Enschede
                                                                                                  agenda.
                                                                                               2. De RES Twente moet hieraan bijdragen.




                                                                                                  Regionale Energiestrategie Twente 1.0            3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>           grootschalige       2. Zorg voor oplossing aansluitings-    Twentse Energie       3. D at is op de eerste plaats aan de gemeente
           opwek                   en transportproblemen                Agenda                    Enschede.
                                   elektriciteit.                       Communicatie en       4. Besluit over verwijdering gasleidingen
                               3. Enschede draagt niet bij aan het     participatie              wordt niet bij de RES Twente genomen.
                                   verschil aan wegwerken van het                             5. Dat is ter beoordeling van de gemeente
                                   tekort aan 142 GWh.                                            Enschede.
                               4. Behoud na beëindigen                                       6. W indparken op zee kunnen niet meetellen
                                   gaslevering de bestaande                                       in de RES Twente 1.0.
                                   gasleidingen.                                              7. Kwetsbare landschappen worden in veel
                               5. Bewoners met zonnepanelen                                     gevallen beschermd door provinciaal beleid/
                                   moeten kunnen bijdragen aan                                   regelgeving. Maar voor de in dit verband te
                                   de klimaatdoelstellingen van                                  maken keuzes beschikken gemeenten
                                   Enschede.                                                     ook over beleidsvrijheid.
                               6. Participeer in windparken in zee,                          8. D it laatste punt wordt nadrukkelijk in de RES
                                   zodat er geen windturbines in                                  Twente uitgedragen.
                                   Twente nodig zijn.
                               7. Zo min mogelijk zonnepanelen
                                  in de natuur en/of op
                                  landbouwgrond.
                               8. Betrek bewoners vanaf het begin.

Enschede   O VVD               1. Geef innovatie een kans.              Grootschalige opwek   1. De RES Twente geeft innovatie een kans.
           zon op dak          2. Benut zoveel mogelijk zon op dak.     Twentse Energie       2. De RES Twente bevat een voorkeursvolgorde
                               3. Ontzie het buitengebied.              Agenda                   voor hernieuwbare opwek. Zon op dak staat
                               4. Benut overcapaciteit duurzame                                  daarbij met stip op 1.
                                    energie Duitsland.                                        3. A ls we voor 1,5 TWh aan elektriciteit willen
                               5. Zet uitfasering aardgas                                        bijdragen kunnen we niet zonder opwek in het
                                   op lager pitje.                                                landelijk gebied.
                               6. Omarm kernenergie.                                          4. Lobby vanuit Twente/Losser heeft er toe geleid
                               7. Wens om verhouding zon/                                        dat Losser met het ministerie in gesprek is over
                                   wind te wijzigen, wordt niet                                   grensoverschrijdende energieprojecten. Vanuit
                                   onderschreven. Lobby bij Rijk                                  de RES volgen we deze ontwikkelingen.
                                   voor:                                                          5. Op nationaal niveau werden andere keuzes
                                   - regelgeving die leidt tot daken                             gemaakt.
                                     voor utiliteit waarop altijd                             6. K euze over kernenergie wordt op nationaal
                                     zonnepanelen kunnen worden                                   niveau gemaakt.
                                     gelegd;                                                  7. Het merendeel van de partners die betrokken
                               - pas subsidieregelingen aan;                                    zijn bij de totstandkoming van de RES Twente
                               - overleg met verzekeraars                                       voelt daar wel voor. Vanuit Twente lobbyen we
                               - maak innovatiepot voor                                         al richting het Rijk voor betere regelgeving en
                                 particuliere initiatieven                                       meer middelen. Uw suggesties sluiten hierbij
                               - voorkom dat corporaties niet                                   aan.
                                 worden gedupeerd door almaar
                                 zwaardere eisen aan SDE-
                                 subsidies.

Enschede   O Enschede Anders   1. Schrijf tekst op B1-niveau.           Communicatie en       1. De inzet is er op gericht om de RES Twente, tov
           Participatie        2. Betrek alsnog inwoners. Leg          participatie             het voorontwerp, bondiger en toegankelijker
           Grootschalige           voorontwerp RES ter visie.           Twentse Energie          te maken.
           opwek               3. RES is een ambitiedocument,          Agenda                2. Voorbereiding van de RES Twente vraagt zowel
                                   geen verdrag.                                                  op regionaal als op lokaal niveau afstemming
                               4. Hanteer Handreiking                                            met samenleving. Op het regionale niveau
                                   zonnevelden van provincie                                      heeft afstemming plaatsgevonden met
                                   Overijssel.                                                    stakeholders. Interactie met inwoners dient
                               5. Ga uit van een reëel                                           plaats te vinden vanuit de gemeenten bij de
                                   benuttingspercentage van de                                    voorbereiding van besluitvorming over lokaal
                                   daken.                                                         beleid/lokale projecten.
                               6. Voeg energiebesparing als                                  3. D e RES Twente bestaat uit bestuurlijke
                                   thema toe.                                                     afspraken, die tot een inspannings-verplichting
                               7. Energievisie vormt kader voor                                  leiden voor de deelnemende partners.
                                  inbreng in RES Twente.




                                                                                                                                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                 8. Lobby voor extra middelen                              4. In de RES Twente verwijzen we naar de
                                    bij Rijk.                                                   Handreiking zonnevelden van de provincie
                                 9. Hou ruimte vrij voor innovatie.                             Overijssel.
                                 10. Respecteer het                                        5. Gemeenten ramen de bijdrage vanuit zon op
                                      coulissenlandschap.                                      dak zelf.
                                                                                            6. E nergiebesparing zal onderdeel uit maken van
                                                                                                de RES Twente 1.0.
                                                                                            7. Dat is aan de gemeente Enschede.
                                                                                            8. W e lobbyen al voor meer middelen en betere
                                                                                                regelgeving. Uw pleidooi sluit hierbij aan.
                                                                                            9. I n de RES Twente houden we rekening met
                                                                                                nieuwe technologische ontwikkelingen.
                                                                                            10. Ruimtelijke kwaliteit is een belangrijk
                                                                                                  aandachtspunt binnen de RES Twente.

Enschede      O Groep Versteeg   1. Behoud kwaliteit van het             Twentse Energie   1. Die wens onderschrijven we. Hoe u binnen de
              Grootschalige         landschap                             Agenda/              gegeven kaders tot belangenafweging komt, is
              opwek              2. Zorg voor uniformiteit van           Communicatie en      aan de Enschedese raad.
                                     windturbines bij plaatsing langs     participatie      2. Verrommeling van het landschap door
                                     wegen/waterwegen.                                          interferentie van windconcepten moet
                                 3. Zorg voor Innovatie agenda.                                 inderdaad worden voorkomen. Dit vraagt om
                                 4. Laat verhouding zon/wind los.                               onderlinge afstemming van windprojecten.
                                 5. Participatie via burgerfora                             3. B innen de RES Twente is innovatie een
                                 6. Lobby voor grensoverschrijdende                            belangrijk onderwerp.
                                     energie- uitwisseling                                  4. Het merendeel van de partners die betrokken
                                 7. Zorg er voor dat zon op dak altijd                         zijn bij de totstandkoming van de RES Twente
                                     kan worden teruggeleverd aan                               voelt daar wel voor.
                                     het net.                                               5. De RES Twente voorziet hier in.
                                 8. Onderzoek financiële                                   6. L obby vanuit Twente/Losser heeft er toe geleid
                                     haalbaarheid opslag energie bij                            dat Losser met het ministerie in gesprek is over
                                     boeren.                                                    grensoverschrijdende energieprojecten. Vanuit
                                 9. Investeer in wind op zee.                                   de RES volgen we deze ontwikkelingen.
                                                                                            7. Netbeheerders hebben een aansluitverplichting
                                                                                                en mogen bij de aansluiting van klanten niet
                                                                                                discrimineren.
                                                                                            8. W e zien daar geen rol voor de
                                                                                                stuurgroep RES weggelegd.
                                                                                            9. O p zee gerealiseerde windprojecten
                                                                                                tellen niet mee bij de RES Twente.


Haaksbergen   M Opslag en        De definitieve RES meer aandacht         Twentse Energie   De RES 1.0 gaat uit van bestaande
              transport van      gegeven moet worden aan opslag           Agenda            gevalideerde technieken. Op dit moment zijn de
              energie            en transport van energie                                   ontwikkelingen van opslag en transport nog niet
                                                                                            zover dat ze breed inzetbaar zijn. Het is echter
                                                                                            wel een belangrijke ontwikkeling die we willen
                                                                                            volgen en zodra het kan ook in gaan zetten.
                                                                                            Er komt een onderzoekstafel voor de nieuwe
                                                                                            technieken. Hiervoor gaan we samenwerken met
                                                                                            het bedrijfsleven, de kennisinstellingen en de
                                                                                            Twente Board.

Haaksbergen   M Kernfusie met    De ontwikkelingen m.b.t. het             Twentse Energie   Nieuwe innovatieve technieken waaronder
              thorium            project Kernfusie met thorium in         Agenda            kernfusie en thorium zijn onderdeel van de
                                 Frankrijk nog meer proactief onder                         Twentse Energie Agenda / onderzoekstafel.
                                 de aandacht te brengen van de                              We doen dit samen met de kennisinstellingen.
                                 regionale en landelijke politiek.                          Mogelijk komt uit deze tafel tzt een voorstel
                                                                                            om deze technieken via lobby actief onder de
                                                                                            aandacht te brengen.




                                                                                                                                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>              O Lokaal              het (snel) zorgen voor een regionale   Twentse Energie   Nieuwe innovatieve technieken waaronder
Hellendoorn   Hellendoorn Opslag    oplossing van transport en opslag      Agenda            regionale oplossing van transport en opslag van
                                    van energie                                              energie zijn onderdeel van de Twentse Energie
                                                                                             Agenda / onderzoekstafel. We doen dit samen
                                                                                             met de kennisinstellingen. We hebben niet in de
                                                                                             hand hoe snel deze technieken zich ontwikkelen.


Hellendoorn   O Lokaal              meer duidelijkheid moet komen          Twentse Energie   Er is inmiddels zowel bestuurlijk (via de
              Hellendoorn           over                                   Agenda            commissie publieke gezondheid) als ambtelijk
              Gezondheidsrisico’s   gezondheidsrisico’s in relatie tot                       (via de programmamanager RES) contact met
                                    windturbines                                             de GGD over de volksgezondheid in relatie
                                                                                             tot grootschalige opwek. In samenwerking
                                                                                             met de GGD en onder de vlag van de Twentse
                                                                                             Energie Agenda wordt een bijeenkomst hierover
                                                                                             georganiseerd. In deze bijeenkomst wordt tevens
                                                                                             nagedacht over een Twents onderzoek naar de
                                                                                             volksgezondheid ter aanvulling op de landelijke
                                                                                             onderzoeken (o.a. van het RIVM)

Hellendoorn   O CDA nieuwe          Nieuwe technische ontwikkelingen       Twentse Energie   Nieuwe innovatieve technieken zijn
              technologie           zullen door de stuurgroep goed         Agenda            onderdeel van de Twentse Energie Agenda /
                                    gemonitord moeten worden               Monitoring        onderzoekstafel. We doen dit samen met de
                                                                                             kennisinstellingen.
                                                                                             In de stuurgroep heeft namens het onderwijs
                                                                                             en de kennisinstellingen de UT zitting. In de
                                                                                             monitor zelf van RES maakt de voortgang van de
                                                                                             innovatieve technieken nu geen onderdeel uit,
                                                                                             mogelijk verandert dit in de toekomst.

Hellendoorn   O VVD innovatie       innovatiekracht niet mogen             Twentse Energie   Nieuwe innovatieve technieken zijn
                                    onderschatten                          Agenda            onderdeel van de Twentse Energie Agenda /
                                                                                             onderzoekstafel. We doen dit samen met de
                                                                                             kennisinstellingen

Hellendoorn   O D66                 Samenhang is vereist met               Twentse Energie   In onze doelen staat dat we de RES 1.0 uitvoeren
              Koppelkansen met      vraagstukken over stikstof,            Agenda            samen met de omgeving. De samenhang met
              andere transities     bedrijfsbeëindiging van agrariërs,                       andere grote opgaven wordt daarin geborgd.
                                    agrariërs die op slot zitten rondom                      Verder zijn de koppelkansen ook een onderdeel
                                    Natura2000, biodiversiteit, het                          van de Twentse Energie Agenda.
                                    planten van bomen en vele andere
                                    thema’s die allemaal, ergens in de
                                    toekomst, aanspraak zullen maken
                                    op landbouwgrond. Een meer
                                    integrale aanpak van deze thema’s
                                    is essentieel om geen concurrentie
                                    en uitsluiting van en tussen deze
                                    thema’s te krijgen in de toekomst

Hengelo       O raadbreed           De energietransitie biedt kansen       Twentse Energie   In onze doelen staat dat we de RES 1.0 uitvoeren
              Koppelkansen          voor Twente door de verbinding         Agenda            samen met de omgeving. De samenhang met
              met andere            te leggen met de economie. Leg                           andere grote opgaven wordt daarin geborgd.
              transities            de verbinding met andere grote                           Verder zijn de koppelkansen ook een onderdeel
                                    maatschappelijke opgaven.                                van de Twentse Energie Agenda.




              O raadbreed           Blijf innovatie goed in de gaten       Twentse Energie   Nieuwe innovatieve technieken zijn
Hengelo       innovatie             houden, maar werk met de               Agenda            onderdeel van de Twentse Energie Agenda /
                                    technieken van nu                                        onderzoekstafel. We doen dit samen met de
                                                                                             kennisinstellingen




                                                                                                                                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Losser       M. innovatie agenda     een innovatieagenda voor                Twentse Energie      Nieuwe innovatieve technieken zijn
                                     duurzame opwek van elektriciteit        Agenda               onderdeel van de Twentse Energie Agenda /
                                     op land, voor warmte en voor                                 onderzoekstafel. We doen dit samen met de
                                     energiebesparing op te nemen in de                           kennisinstellingen.
                                     RES Twente 1.0 (en de opvolgende                             Energiebesparing is ook een onderdeel van de
                                     versies van de RES)                                          Twentse Energie Agenda.


Oldenzaal    M Innovatie             nieuwe technieken en                    Twentse Energie      Nieuwe innovatieve technieken zijn onderdeel
                                     technologieën ruim de kans willen       Agenda               van de Twentse Energie Agenda /
                                     geven om de doelstellingen van de                            onderzoekstafel. We doen dit samen met de
                                     RES te realiseren                                            kennisinstellingen

Oldenzaal    M Financiële            dit proces veel tijd en capaciteit      Twentse Energie      Voldoende financiële middelen is een lobby
             middelen voor           vraagt van de organisatie en            Agenda /             onderwerp o.a. via de VNG
             gemeentelijke           dat hiervoor door het Rijk of de        lobby
             capaciteit              provincie Overijssel extra financiële
                                     middelen voor beschikbaar gesteld
                                     moeten worden;

Oldenzaal    M. volksgezondheid      dat er nog veel onderzoek moet          Twentse Energie      Er is inmiddels zowel bestuurlijk (via de
             en milieu               worden uitgevoerd met betrekking        Agenda               commissie publieke gezondheid) als ambtelijk
                                     tot de gevolgen van het opwekken                             (via de programmamanager RES) contact met
                                     van duurzame energie voor de                                 de GGD over de volksgezondheid in relatie
                                     volksgezondheid en het mileu                                 tot grootschalige opwek. In samenwerking
                                                                                                  met de GGD en onder de vlag van de Twentse
                                                                                                  Energie Agenda wordt een bijeenkomst hierover
                                                                                                  georganiseerd. In deze bijeenkomst wordt tevens
                                                                                                  nagedacht over een Twents onderzoek naar de
                                                                                                  volksgezondheid ter aanvulling op de landelijke
                                                                                                  onderzoeken (o.a. van het RIVM)

Provincie    M digitaal platform /   Een digitaal platform op te richten     Twentse Energie      Er zijn in Twente gesprekken met de LEIT en
Overijssel   grensoverschrijden-     waar alle duurzaamheidsplannen          Agenda               NMO om een digitaal overzicht te maken van
             de samenwerking         van de gemeenten inzichtelijk zijn      Communicatie en      alle duurzaamheidsplannen. In de monitor van
                                     voor inwoners. In IPO verband           participatie         de RES staan per gemeente welke projecten in
                                     aan te dringen dit in andere                                 de pijplijn zitten. Op lokaal en (sub)regionaal
                                     provincies op te richten Pro actief                          niveau informeren we elkaar over grootschalige
                                     te informeren bij plannen voor                               projecten. Het ligt in de lijn dit ook te doen tussen
                                     aanleg zonnevelden of plaatsing                              de gemeenten die aan de grenzen van Overijssel
                                     windmolens aan de grenzen van                                liggen. De RES-Twente is en regionaal document
                                     Overijssel                                                   is daarmee een onderdeel van de provincie maar
                                                                                                  meer ook niet.

             M Circulair             In de RES 1.0 een aparte paragraaf      Twentse Energie      Onderdeel van de Twentse Energie Agenda zijn
Provincie
             ondernemen              op te nemen over het duurzaam           Agenda               de koppelkansen en verdienmodellen. In dit
Overijssel
                                     gebruik van materialen en circulair                          onderdeel wordt specifiek ook aandacht gegeven
                                     ondernemen.                                                  aan het gebruik van duurzame materialen en
                                                                                                  circulair ondernemen

             M Aanvullende           noodzaak tot extra financiële           Twentse Energie      Voldoende financiële middelen is een lobby
Tubbergen    financiële              middelen actief in te brengen bij de    Agenda /lobby        onderwerp o.a. via de VNG
             middelen                stuurgroep RES en zich ervoor in te
                                     zetten dat dit wordt meegenomen
                                     bij de formulering van het
                                     definitieve ontwerp RES 1.0;




                                                                                          Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0              7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                 Duurzame opwerk elektriciteit


              M Samenwerking      Op regioschaal tot een plan             Duurzame opwek         Op regionale schaal maken we een koers om 1,5
Borne         Twentse             van aanpak voor de plaatsing            elektriciteit          TWh op te wekken. De zoekgebieden zelf worden
              gemeenten           van windturbines te komen. En                                  subregionaal afgestemd met partners, regionale
              bij plaatsing       hangende dit traject in de RES                                 belanghebbenden en inwoners. Via deze
              windmolens          Twente 1.0 nog geen definitieve                                werkwijze worden de juiste keuzes gemaakt mbt
                                  locaties voor windturbines aan te                              de ruimtelijke kwaliteit en de systeemefficiëntie.
                                  wijzen                                                         Inmiddels is er een project gestart voor
                                                                                                 grootschalige opwek langs de A35; een 1e stap
                                                                                                 in de ontwikkeling van grootschalige opwek
                                                                                                 langs bestaande infrastructuur Gemeenten
                                                                                                 hebben zoekgebieden voor grootschalige opwek
                                                                                                 bekend gemaakt. Gemeenten volgen daarin hun
                                                                                                 eigen werkwijze en tempo. Er is een werkkaart
                                                                                                 openbaar maar die maakt geen deel uit van het
                                                                                                 definitief ontwerp.

                                                                         Regionale koers


Borne         M Aanscherping      Een aanscherping van de                 Regionale koers        We streven naar minimaal 50% lokaal eigendom.
              lokaal              inhoud van het begrip lokaal                                   Het vormgeven van lokaal eigendom vindt op
              eigendom            eigendom te komen, zodat                                       lokaal niveau plaats.
                                  inwoners beter begrijpen welke                                 Samen met de LEI heeft de RES-Twente een plan
                                  mogelijkheden zij krijgen om te                                van aanpak gerealiseerd als handreiking naar
                                  participeren in het eigendom                                   de gemeenten. Het plan van aanpak voor lokaal
                                  van duurzame opwekprojecten                                    eigendom is een bijlage bij het definitief ontwerp.
                                  en zodat initiatiefnemers                                      De maatschappelijke acceptatie is één van de
                                  duidelijkheid krijgen aan                                      vier pijlers van het afwegingskader. De; aanpak
                                  welke participatievoorschriften                                en verantwoording hiervan is opgenomen in een
                                  projecten dienen te voldoen. En                                bijlage.
                                  deze participatievoorschriften
                                  bij voorkeur in een regionaal
                                  afwegingskader op te nemen.

              M Zon op dak en     Prioriteit geven aan het stimuleren     Grootschalige opwek    Zon op dak: vanuit de RES-Twente wordt
Dinkelland    isolatie            van zon op dak en isolatie door o.a.    Regionale koers        ambtelijk deelgenomen in de landelijke
                                  het opstellen van bijvoorbeeld een                             werkgroep zon op dak. Het heeft dus onze
                                  stimuleringsprogramma                                          prioriteit. De RES heeft zelf geen middelen
                                                                                                 uitgezonderd een budget voor de regionale
                                                                                                 organisatie zelf. Het staat de gemeenten vrij om
                                                                                                 in hun eigen lokale beleid middelen, zoals een
                                                                                                 stimuleringsprogramma, vrij te maken.

              M In de RES 1.0     De mogelijkheid te onderzoeken          Regionale Koers        We erkennen dat er meer aandacht moet komen
Haaksbergen
              afspraken           voor inwonersfora en daarbij aan        Communicatie en        voor het betrekken van inwoners en we gaan
              over inwonersfora   de provincie Overijssel (studio Vers    participatie           gemeenten hierbij ondersteunen. Als regionaal
              op te nemen         Bestuur) te vragen om hiervoor                                 uitgangspunt stelt de RES dat de vervolgstappen
                                  kennis en middelen ter beschikking                             in samenwerking met de omgeving moeten
                                  te stellen.                                                    worden gerealiseerd.




                                                                                                 Burgerfora kunnen daar zeker toe bijdragen en
                                                                                                 zullen we indien gewenst binnen de subregionale
                                                                                                 samenwerking inzetten.




                                                                                                                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>              M Lokaal eigendom    Eigendomsverdeling van aanvraag        Regionale koers        We streven naar minimaal 50% lokaal eigendom.
Haaksbergen   gestimuleerd kan     tot en met realisatie, tot in ieder                           Het vormgeven van lokaal eigendom vindt op
              worden;              geval 2050 te monitoren                                       lokaal niveau plaats. Samen met de LEI heeft de
                                                                                                 RES-Twente een plan van aanpak gerealiseerd als
                                                                                                 handreiking naar de gemeenten. Het monitoren
                                                                                                 van het lokaal eigendom is opgenomen in de
                                                                                                 handreiking en wordt onderdeel van de monitor
                                                                                                 RES-Twente. Het plan van aanpak voor lokaal
                                                                                                 eigendom is een bijlage bij het definitief ontwerp.
                                                                                                 De monitor RES-Twente is te bereiken via deze
                                                                                                 link. Hier zal een toevoeging komen voor de
                                                                                                 monitoring lokaal eigendom.


              M Communicatie en    In de definitieve RES (nog) meer       Regionale koers        We streven naar een gebiedsgerichte en
Haaksbergen
              participatie         aandacht gegeven moet worden                                  grensontkennende aanpak. Voorafgaand
                                   aan communicatie en participatie op                           aan de start van participatietrajecten maken
                                   zowel regionaal als lokaal niveau                             buurgemeenten afspraken over het betrekken
                                                                                                 van inwoners. De verbinding tussen regionaal
                                                                                                 en subergionaal communiceren én het
                                                                                                 intergemeentelijk denken is belangrijk. Het
                                                                                                 ambtelijke coördinatieteam zal hiervoor pro
                                                                                                 actief een steunstructuur op te zetten. Deze
                                                                                                 steunstructuur wordt uitgewerkt los van de
                                                                                                 vaststelling van het definitief ontwerp.

              O VVD subregionale   groot voorstander zijn om              Regionale koers /      We stimuleren de samenwerking tussen
Hellendoorn
              samenwerking         onze buurgemeenten (ook als die        Doelen                 gemeenten via de subregionale afstemming.
                                   niet onder de RES Twente vallen)                              Op lokaal en (sub)regionaal niveau informeren
                                   actief te benaderen en mee te                                 we elkaar over grootschalige projecten. Het ligt in
                                   nemen in eventuele plannen                                    de lijn dit ook te doen tussen de gemeenten die
                                                                                                 aan de grenzen van Overijssel liggen.

Hellendoorn   O D66 regionale      Uitdrukkelijk van gemeenten te         Regionale koers        We stimuleren de samenwerking tussen
              samenwerking         eisen om plannen in groter verband                            gemeenten via de subregionale afstemming.
                                   op te stellen dan alleen binnen                               Op lokaal en (sub)regionaal niveau informeren
                                   hun gemeente of zelfs binnen                                  we elkaar over grootschalige projecten. Het ligt in
                                   werkgroepen in gemeenten                                      de lijn dit ook te doen tussen de gemeenten die
                                                                                                 aan de grenzen van Overijssel liggen. Kortom, we
                                                                                                 streven naar optimale subregionale afstemming
                                                                                                 maar we kunnen het niet afdwingen.

              O D66 Regie op het   Strikt bewaken van het                 Regionale koers        De hoekpunten van het afwegingskader zijn de
Hellendoorn   afwegingskader       afwegingskader (de vier                                       rode draad in de RES 1.0. De stuurgroep houdt
                                   hoekpunten).                                                  een vinger aan de pols bij het bewaken van het
                                                                                                 afwegingskader maar zij respecteert de lokale
                                                                                                 autonomie van gemeenten.

              O D66 lokaal         50% lokaal eigendom niet als           Regionale koers        In het onderdeel Doelen / samen met de
Hellendoorn   eigendom             ambitie laten staan, zoals                                    omgeving staat inmiddels dat Lokale Energie
                                   in het stuk staat, maar als minimale                          Initiatieven (LEI) als vertegenwoordiging
                                   eis vastleggen                                                inwoners en partner voor de vormgeving van
                                                                                                 minimaal 50% lokaal eigendom bij grootschalige
                                                                                                 opwek elektriciteit en de warmtetransitie. Op weg
                                                                                                 naar de RES Twente 2.0. borgen de gemeenten
                                                                                                 dit in hun duurzaamheidsbeleid.

Hengelo       O raadbreed energie Energie besparen                        Regionale koers        Energiebesparing is een onderdeel van de
              besparen                                                                           Twentse Energie Agenda.




                                                                                         Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0            9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                 Lokaal (mede)        Lokaal (mede-)eigenaarschap            Regionale koers          In het onderdeel Doelen / samen met de
Hof van Twente   eigenaarschap        van duurzame energieprojecten                                   omgeving staat inmiddels dat Lokale Energie
                                      heeft de voorkeur boven volledig                                Initiatieven (LEI) als vertegenwoordiging
                                      commerciële projecten. De                                       inwoners en partner voor de vormgeving van
                                      schijnbaar harde eis van 50%                                    minimaal 50% lokaal eigendom bij grootschalige
                                      lokaal eigendom zoals genoemd in                                opwek elektriciteit en de warmtetransitie. Op weg
                                      het voorlopig Ontwerp RES vindt                                 naar de RES Twente 2.0. borgen de gemeenten
                                      de raad te ver gaan. Dit zou het                                dit in hun duurzaamheidsbeleid. Wanneer
                                      realiseren van het bod onnodig in                               de raad van de Hof van Twente dit dus té ver
                                      de weg kunnen staan.                                            vindt gaan, kunnen ze het borgen in hun eigen
                                                                                                      duurzaamheidsbeleid.




Losser           M. energiebesparing Aan te dringen in de RES                Regionale koers          Energiebesparing is een onderdeel van de
                                     een groter deel in te ruimen                                     Twentse Energie Agenda. Buiten de RES
                                     voor mogelijke besparingen                                       om zijn gemeenten aan de slag met het
                                     en de effecten daarvan op het                                    duurzaamheidsloket en hebben zij een aanbod
                                     energieverbruik.                                                 voor voorlichting over verduurzaming van de
                                     In te zetten op besparingen op                                   huizen van particuliere wooneigenaren. Via
                                     Twentse schaal met Twentse                                       het duurzaamheidsloket worden ook Twentse
                                     campagnes.                                                       campagnes opgezet. Vanuit de regionale
                                                                                                      communicatie RES zal een verbinding worden
                                                                                                      gelegd.

Losser           M. communicatie      Extra en meer in ‘verleid-termen’ te   Communicatie en          Energiebesparing is een onderdeel van de
                 overbesparing        communiceren over eerlijke             participatie Regionale   Twentse Energie Agenda.
                                      besparings- en duurzaamheids-          koers                    Onderzocht wordt in samenspraak met de
                                      stimulansen, Te verkennen                                       communicatie adviseurs hoe een voorlichting
                                      of en welke extra prikkels                                      over duurzaamheidsstimulansen vorm kan
                                      kunnen helpen om de grootste                                    krijgen.
                                      bezwaren bij het treffen van
                                      duurzaamheidsmaatregelen
                                      weg te nemen



Losser           M. zon op dak /      er ook voor kleine, potentiële         Grootschalige opwek      Zon op dak: vanuit de RES-Twente wordt
                 zonneladder          initiatieven in het kader              Regionale koers          ambtelijk deelgenomen in de landelijke
                                      van de energietransitie een                                     werkgroep zon op dak. Het heeft dus onze
                                      aansluiting voor duurzame opwek                                 prioriteit.
                                      ter beschikking komt;                                           We starten met een MER procedure waarin
                                      de ‘zonneladder’ correct kan                                    vroegtijdig informatie over de ruimtelijke
                                      worden uitgevoerd; in te verlenen                               keuzes uit de RES 1.0 in beeld worden gebracht.
                                      bouwvergunningen wordt                                          Via lokaal beleid kan geborgd worden dat de
                                      opgenomen dat de dakconstructie                                 zonneladder en de bouwvergunningen worden
                                      geschikt dient te zijn                                          aangepast.
                                      voor de bevestiging van
                                      zonnepanelen




Oldenzaal        M Monitoring van     alle cijfermatige uitgangspunten die   Regionale koers          De cijfermatige uitgangspunten zijn
                 uitgangspunten       ten grondslag hebben gelegen aan                                doorberekend door het regionale coördinatieteam
                                      de RES 1.0 als open data te                                     en zijn als bijlage opgenomen in het definitief

                                      publiceren met bronvermeldingen                                 ontwerp. Dit definitief ontwerp is openbaar en
                                      en handleiding, zodat inwoners                                  dus te raadplegen voor inwoners.
                                      meer mogelijkheden krijgen om te
                                      participeren bij de totstandkoming
                                      van de RES 2.0;




                                                                                                                                                        10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>              M landschappelijke   in 2023 te komen tot een RES 2.0       Grootschalige opwek    Bij onze doelen staat aangegeven dat we samen
Tubbergen     inpassing            met zo min mogelijk landschap          Regionale koers        met de omgeving uitvoering geven aan de RES
                                   ontsierende windturbines;                                     1.0. Eén van de opdrachten van de RES is om een
                                                                                                 regionale aanpak om elektriciteit duurzaam op te
                                                                                                 wekken met wind- en zonne-energie.

Tubbergen     M besluit locaties   om voor de vaststelling van de RES    Grootschalige opwek     De gemeenten hebben eigen lokale autonomie
              wind                 2.0 in 2023 nog geen definitieve      Regionale koers         met betrekking tot het vaststellen van hun
                                   besluiten te nemen m.b.t. de locaties                         lokale duurzaamheidsvisie. Echter, wanneer een
                                   van eventuele windturbines                                    projectontwikkelaar een aanvraag indient voor
                                                                                                 een windpark van tenminste 5MW maar niet
                                                                                                 meer dan 100MW dan is de provincie bevoegd
                                                                                                 gezag conform art. 9e Elektriciteitswet. In de
                                                                                                 nieuwe Energiewet wordt dit waarschijnlijk
                                                                                                 opgehoogd naar minimaal 15 MW



                                                                  Communicatie en participatie


              M communiceren       Inzetten op creëren van                Communicatie en        We streven naar een gebiedsgerichte en
Dinkelland    met inwoners         draagvlak waarbij inwoners ruime       participatie           grensontkennende aanpak. Voorafgaand
                                   mogelijkheden krijgen om te                                   aan de start van participatietrajecten maken
                                   participeren                                                  buurgemeenten afspraken over het betrekken
                                                                                                 van inwoners. Regionaal bieden wij de
                                                                                                 gemeenten hiervoor ondersteuning aan. De
                                                                                                 gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor
                                                                                                 het communiceren met de eigen inwoners. De
                                                                                                 verbinding tussen regionaal en subergionaal
                                                                                                 communiceren én het communiceren tussen
                                                                                                 een gemeente en haar inwoners is belangrijk.
                                                                                                 Het ambtelijke coördinatieteam zal hiervoor
                                                                                                 pro actief een steunstructuur op te zetten. Deze
                                                                                                 steunstructuur wordt uitgewerkt los van de
                                                                                                 vaststelling van het definitief ontwerp.

              M In de RES 1.0      De mogelijkheid te onderzoeken         Regionale Koers        We erkennen dat er meer aandacht moet komen
Haaksbergen   afspraken            voor inwonersfora en daarbij aan       Communicatie en        voor het betrekken van inwoners en we gaan
              over inwonersfora    de provincie Overijssel (studio Vers   participatie           gemeenten hierbij ondersteunen. Als regionaal
              op te nemen          Bestuur) te vragen om hiervoor                                uitgangspunt stelt de RES dat de vervolgstappen
                                   kennis en middelen ter beschikking                            in samenwerking met de omgeving moeten
                                   te stellen.                                                   worden gerealiseerd. Burgerfora kunnen daar
                                                                                                 zeker toe bijdragen en zullen we indien gewenst
                                                                                                 binnen de subregionale samenwerking inzetten.

              O Lokaal             Vasthouden aan de mening en            Communicatie en        We erkennen dat er meer aandacht moet komen
Hellendoorn
              Hellendoorn          inbreng van onze inwoners en           participatie           voor het betrekken van inwoners en we gaan
              Participatie         werkgroepen en ze bij verdere                                 gemeenten hierbij ondersteunen. Als regionaal
                                   uitwerkingen van de RES Twente                                uitgangspunt stelt de RES dat de vervolgstappen
                                   ook daadwerkelijk betrekken                                   in samenwerking met de omgeving moeten
                                                                                                 worden gerealiseerd. Echter, de samenwerking
                                                                                                 met inwoners is het primaat van de gemeenten
                                                                                                 zelf.




                                                                                        Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                 O VVD participatie   Extreem belangrijk dat onze              Communicatie en   We erkennen dat er meer aandacht moet komen
Hellendoorn                           inwoners, de burgers en bedrijven        participatie      voor het betrekken van inwoners en we gaan
                                      in onze gemeente, de tijd krijgen om                       gemeenten hierbij ondersteunen. Als regionaal
                                      deze transitie te dragen. Dit proces                       uitgangspunt stelt de RES dat de vervolgstappen
                                      vergt tijd.                                                in samenwerking met de omgeving moeten
                                                                                                 worden gerealiseerd. Echter, de samenwerking
                                                                                                 met inwoners is het primaat van de gemeenten
                                                                                                 zelf. De planning van de RES is afgesproken in het
                                                                                                 Klimaatakkoord. Dit akkoord is afgesloten tussen
                                                                                                 het Rijk enerzijds en de koepelorganisaties VNG,
                                                                                                 IPO en Unie van Waterschappen. In dit akkoord
                                                                                                 staat de planning en wij, vanuit de RES-Twente,
                                                                                                 houden ons daaraan.


                 Z D66 participatie   Twents burgerforum of                    Communicatie en   In onze doelen staat aangegeven dat
Hellendoorn                           inwonersforum wordt opgezet              participatie      we samenwerken met de omgeving. Via
                                      die goed geïnformeerd kan                                  communicatie en participatie gaan we aan
                                      adviseren in een echte Twentse                             de slag met burgerfora. We gaan regionaal
                                      aanpak voor haalbaar en realistisch                        hiermee aan de slag zodat gemeenten hiervan
                                      energiebeleid.                                             gebruik kunnen maken maar we gaan geen
                                                                                                 ondersteuning bieden voor lokale burgerfora.


                 M visualiseren       Samen met aangrenzende                   Communicatie en   In februari 2021 is een motie door provinciale
Hengelo          gevolgen             gemeenten en Provincie                   participatie      staten aangenomen om de energietranstie te
                 energietransitie     zorg te dragen voor zorgvuldige                            visualiseren. Het ambtelijk coördinatieteam
                                      communicatie over de gevolgen                              heeft inmiddels contact gelegd met de provincie
                                      van de energietransitie en                                 om ook in Twente uitvoering te geven aan deze
                                      de visualisatie; Hengelose                                 motie. Gekeken wordt of Twentse ondernemers
                                      ondernemers die gespecialiseerd                            hierbij betrokken kunnen worden
                                      zijn in dergelijke visualisaties te
                                      betrekken bij deze processen.

                 O raadbreed          Onderzoek bijvoorbeeld de                Communicatie en   We erkennen dat er meer aandacht moet komen
Hengelo          participatie         mogelijkheden voor het                   participatie      voor het betrekken van inwoners en we gaan
                                      inzetten van een burgenpanel                               gemeenten hierbij ondersteunen. Als regionaal
                                                                                                 uitgangspunt stelt de RES dat de vervolgstappen
                                                                                                 in samenwerking met de omgeving moeten
                                                                                                 worden gerealiseerd. Burgerfora kunnen daar
                                                                                                 zeker toe bijdragen en zullen we indien gewenst
                                                                                                 binnen de subregionale samenwerking inzetten.

                 Participatie als     betrokkenheid via procesparticipatie     Communicatie en   In onze doelen staat aangegeven dat we
Hof van Twente
                 voorwaarde           (meedenken over de realisatie)           participatie      samenwerken met de omgeving. We werken
                 voor duurzame        en projectparticipatie (delen in                           hierbij ook subregionaal en grensontkennend
                 energieprojecten     de voordelen) zijn voor de raad                            samen. Gemeenten kunnen via het eigen
                                      belangrijke voorwaarden voor                               lokale beleid betrokkenheid bij de lokale
                                      duurzame energieprojecten;                                 procesparticipatie en projectparticipatie van
                                                                                                 de raad regelen. Op regionaal en subregionaal
                                                                                                 niveau kan dit in afstemming met de partners.

Losser           M. participatie en   vóór 1 juni a.s. met een participatie-   Communicatie en   Het definitief ontwerp RES 1.0 is een
                 communicatieplan     en communicatieplan te komen dat         Participatie      regionaal document. Regionaal is er een
                                      beschrijft wanneer en hoe                                  ondersteuningsstructuur voor de participatie
                                      onze inwoners concreet betrokken                           en communicatie in de gemeenten zelf.
                                      worden bij de diverse onderdelen                           Communicatie en participatie voor de eigen
                                      van het energietransitieproces en                          inwoners wordt gedaan door de gemeente zelf.
                                      geïnformeerd worden over in ieder                          Bij onze doelen staat aangegeven dat we de RES
                                      geval de omvang van de opgave,                             1.0 uit voeren samen met de omgeving. Dat doen
                                      de keuzes die voorliggen en de                             we op regionaal niveau en wij ondersteunen de
                                      mogelijkheden voor participatie bij                        gemeenten op lokaal niveau. Het primaat voor
                                      de verschillende beleidsonderdelen                         deze motie ligt bij de gemeente Losser zelf maar
                                                                                                 er kan wel regionaal ondersteuning gevraagd
                                                                                                 worden




                                                                                                                                                   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>             M. communicatie          Extra en meer in ‘verleid-termen’ te   Communicatie en          Energiebesparing is een onderdeel van de
Losser       over besparing           communiceren over eerlijke             participatie Regionale   Twentse Energie Agenda. Buiten de RES
                                      besparings- en                         koers                    om zijn gemeenten aan de slag met het
                                      duurzaamheidsstimulansen,                                       duurzaamheidsloket en hebben zij een aanbod
                                      Te verkennen of en welke extra                                  voor voorlichting over verduurzaming van de
                                      prikkels kunnen helpen om de                                    huizen van particuliere wooneigenaren. Via
                                      grootste bezwaren bij het treffen                               het duurzaamheidsloket worden ook Twentse
                                      van duurzaamheidsmaatregelen                                    campagnes opgezet. Vanuit de regionale
                                      weg te nemen                                                    communicatie RES zal een verbinding worden
                                                                                                      gelegd.


             M Draagvlak onder        Intensief willen communiceren          Communicatie en          Het definitief ontwerp RES 1.0 is een
Oldenzaal    inwoners                 en draagvlak creëren samen             participatie             regionaal document. Regionaal is er een
                                      met onze inwoners, waarbij                                      ondersteuningsstructuur voor de participatie en
                                      inwoners ruime mogelijkheden                                    communicatie in de gemeenten zelf.
                                      krijgen te participeren binnen de                               Communicatie en participatie voor de eigen
                                      energietransitie;                                               inwoners wordt gedaan door de gemeente zelf.
                                                                                                      De Lokale Energie Initiatieven (LEI) als
                                                                                                      vertegenwoordiging inwoners en partner
                                                                                                      voor de vormgeving van minimaal 50% lokaal
                                                                                                      eigendom bij grootschalige opwek elektriciteit
                                                                                                      en de warmtetransitie. Op weg naar de RES
                                                                                                      Twente 2.0. borgen de gemeenten dit in hun
                                                                                                      duurzaamheidsbeleid. Bij onze doelen staat
                                                                                                      aangegeven dat we de RES 1.0 uit voeren samen
                                                                                                      met de omgeving. Dat doen we op regionaal
                                                                                                      niveau en wij ondersteunen de gemeenten op
                                                                                                      lokaal niveau. Wanneer Oldenzaal intensief wil
                                                                                                      communiceren en draagvlak wil creëren bij haar
                                                                                                      eigen inwoners kan zij dit zelf uiteraard doen.
                                                                                                      Regionaal kan hiervoor ondersteuning gevraagd
                                                                                                      worden

             Een digitaal plat-       Een digitaal platform op te richten    Twentse                  Er zijn in Twente gesprekken met de LEIT en
Provincie
             form op te richten       waar alle duurzaamheidsplannen         Energie Agenda           NMO om een digitaal overzicht te maken van alle
Overijssel   waar alle duur-          van de gemeenten inzichtelijk zijn     Communicatie en          duurzaamheidsplannen. In de monitor van de
             zaamheidsplannen         voor inwoners. In IPO verband aan      participatie             RES staan per gemeente welke projecten in de
             van de gemeenten         te dringen dit in andere provincies                             pijplijn zitten.
             inzichtelijk zijn voor   op te richten
             inwoners.
             In IPO verband aan
             te dringen dit in
             andere provincies
             op te richten


                                      Pro actief te informeren bij                                    Op lokaal en (sub)regionaal niveau informeren
                                      plannen voor aanleg zonnevelden                                 we elkaar over grootschalige projecten. Het ligt
                                      of plaatsing windmolens aan de                                  in de lijn dit ook te doen tussen de gemeenten
                                      grenzen van Overijssel                                          die aan de grenzen van Overijssel liggen. De RES-
                                                                                                      Twente is en regionaal document is daarmee een
                                                                                                      onderdeel van de provincie maar meer ook niet.
                                                                                                      Via subregionale afstemming informeren wij de
                                                                                                      buurgemeenten, ook aan de andere kant van de
                                                                                                      provincie grenzen.




                                                                                            Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0          13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Provincie    M Ondersteuning      Tools en menskracht beschikbaar te      Communicatie en   Vanuit de RES-Twente hebben we meerdere
Overijssel   gemeenten            stellen zodat kennis van inwoners       participatie      stakeholdersbijeenkomsten georganiseerd om
                                  maximaal wordt benut;                                     dat beschikbare kennis te benutten. Die lijn
                                  Daarbij het model van                                     zetten we door in de Twentse Energie Agenda
                                  inwonersforums uit te werken                              waar we de kennis van inwoners gaan gebruiken
                                  en beschikbar te stellen aan                              daar waar het mogelijk is. Via communicatie en
                                  gemeenten                                                 participatie gaan we aan de slag met burgerfora.
                                  Waar nodig hiervoor aanvullende                           We gaan regionaal hiermee aan de slag zodat
                                  afspraken op te nemen                                     gemeenten hiervan gebruik kunnen maken maar
                                                                                            we gaan geen ondersteuning bieden voor lokale
                                                                                            burgerfora.
                                                                                            Er loopt een lobby via de VNG naar het Rijk om
                                                                                            extra financiële middelen te verkrijgen voor
                                                                                            menskracht en tools.

Tubbergen    M Communicatie en    Vóór 1 juli 2021 een RES                Communicatie en   Het definitief ontwerp RES 1.0 is een
             participatieplan     communicatie- en                        participatie      regionaal document. Regionaal is er een
                                  participatieplan op te stellen dat                        ondersteuningsstructuur voor de participatie en
                                  beschrijft wanneer en hoe onze                            communicatie in de gemeenten zelf.
                                  inwoners concreet betrokken                               Communicatie en participatie voor de eigen
                                  worden bij het proces (ter uitvoering                     inwoners wordt gedaan door de gemeente zelf.
                                  van de) RES Twente 1.0 en deze te                         Bij onze doelen staat aangegeven dat we de RES
                                  delen met de raad                                         1.0 uit voeren samen met de omgeving. Dat doen
                                                                                            we op regionaal niveau en wij ondersteunen de
                                                                                            gemeenten op lokaal niveau. Wanneer Tubbergen
                                                                                            wil communiceren met haar eigen inwoners en
                                                                                            daarvoor een communicatie en participatieplan
                                                                                            wil maken, kan zij dit zelf uiteraard doen.
                                                                                            Regionaal kan hiervoor ondersteuning
                                                                                            gevraagd worden of kan geput worden uit het
                                                                                            participatieplan. regionale communicatie en

Twenterand   M Procesafspraken    Participatie, ruimte en                 Communicatie en   De procesafspraken uit het definitief
             RES 1.0              systeemefficiëntie vragen alle om       participatie      ontwerp RES 1.0 hebben alle betrekking
                                  langjarige aandacht, ook in het                           op de periode tussen de RES 1.0 en 2.0.
                                  kader van de samenhang, integrale
                                  afweging en afstemming met alle
                                  sectoren. Het is in de voorliggende
                                  documenten niet altijd duidelijk
                                  of de procesafspraken betrekking
                                  hebben op de periode tot aan de
                                  RES Twente 1.0, of doorlopen in de
                                  periode daarna.

Wierden      M besluit over het   voorwaarde van haalbaarheid en          Communicatie en   Het doel is om een haalbare, schaalbare
             voorlopig            een vroegtijdige participatie en        participatie      en betaalbare RES 1.0 op te stellen. Op
             ontwerp mbt          communicatie met inwoners, om te                          regionaal niveau hebben wij aandacht voor
             haalbaarheid         komen tot de RES Twente 1.0.                              communicatie en participatie. Onderdeel hiervan
                                                                                            is een steunstructuur voor de gemeenten. De
                                                                                            gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de
                                                                                            communicatie naar hun eigen inwoners.




                                                                                                                                              14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                          Grootschalige opwek

              M Zon op dak en      Prioriteit geven aan het stimuleren       Grootschalige opwek   De opdracht van de RES 1.0 is om een regionale
Dinkelland    isolatie             van zon op dak en isolatie door o.a.      Regionale koers       aanpak te realiseren om elektriciteit duurzaam
                                   het opstellen van bijvoorbeeld een                              op te wekken met wind- en zonne-energie. Zon
                                   stimuleringsprogramma                                           op dak is hiervan een onderdeel en isolatie is
                                                                                                   een onderdeel van de warmtetransitie en loopt
                                                                                                   ook via de Twentse Energie Agenda. Alleen met
                                                                                                   zon op dak en isolaties is het niet mogelijk om
                                                                                                   de doelstellingen van de RES 1.0 te halen. Zie
                                                                                                   hiervoor de situatieschets en onze doelen.


Dinkelland    M Grootschalige      De gemeente zal vooralsnog geen           Grootschalige opwek   De gemeenten hebben eigen lokale autonomie
              wind en              grootschalige windturbines en                                   met betrekking tot het vaststellen van hun
              zonnevelden          zonnevelden op haar grondgebied                                 lokale duurzaamheidsvisie. Echter, wanneer een
                                   toestaan                                                        projectontwikkelaar een aanvraag indient voor
                                                                                                   een windpark van tenminste 5MW maar niet
                                                                                                   meer dan 100MW dan is de provincie bevoegd
                                                                                                   gezag conform art. 9e Elektriciteitswet. In de
                                                                                                   nieuwe Energiewet wordt dit waarschijnlijk
                                                                                                   opgehoogd naar minimaal 15 MW

Dinkelland    M Evenwichtige       Het uitgangspunt moet het eigen           Grootschalige opwek   De RES-Twente is een regionaal document
              verdeling            verbruik zijn tov het twentse                                   waar de gemeenten, provincie en waterschap
              van de               verbruik                                                        zich gezamenlijk hebben verbonden aan de
              grootschalige                                                                        ambitie om 1,5 TWh te realiseren. Omdat het
              opwek                                                                                een regionaal document is, gaat het ook uit
                                                                                                   van het totale verbruik in Twente en is het niet
                                                                                                   toegespitst op de individuele gemeenten

              M Bod heeft second   Het bod moet worden onderworpen           Grootschalige opwek   Het bod is doorgerekend door de ambtelijke
Dinkelland    opinion              aan een deskundige en                                           deskundigen van het coördinatieteam RES-
              nodig                onafhankelijke second opinion en                                Twente. Indien de gemeente Dinkelland een
                                   getoetst aan wetenschappelijke                                  onafhankelijke second opinion wenst, getoetst
                                   onderzoeksresultaten van o.a. prof.                             aan wetenschappelijke onderzoeksresultaten
                                   Martien Visser                                                  kan zij dit uiteraard zelf doen en bekostigen. Het
                                                                                                   is dan aan de gemeente zelf of zij dit regionaal
                                                                                                   wil delen.


Dinkelland    M Windbeleid NOT     Besluitvorming gehele traject van         Grootschalige opwek   De gemeenten hebben eigen lokale autonomie
              gemeenten            windbeleid NOT gemeenten bij                                    met betrekking tot het vaststellen van hun
                                   de vaststelling van de RES 2.0                                  lokale duurzaamheidsvisie. Echter, wanneer een
                                   Hierover zorgvuldig communiceren                                projectontwikkelaar een aanvraag indient voor
                                   met de inwoners en indieners van                                een windpark van tenminste 5MW maar niet
                                   zienswijzen                                                     meer dan 100MW dan is de provincie bevoegd
                                                                                                   gezag conform art. 9e Elektriciteitswet. In de
                                                                                                   nieuwe Energiewet wordt dit waarschijnlijk
                                                                                                   opgehoogd naar minimaal 15 MW


Hellendoorn   O Lokaal             vasthouden aan 71 GWh en geen             Grootschalige opwek   De opdracht van de RES 1.0 is om een regionale
              Hellendoorn          107 GWh leveren richting Twente                                 aanpak te realiseren om elektriciteit duurzaam
              ambitieniveau        tot 2030. Daarbij willen we geen                                op te wekken met wind- en zonne-energie. Zon
                                   windmolens maar de zonneladder                                  op dak is hiervan een onderdeel evenals de
                                   (onze inwoners hebben gesproken).                               zonneladder. Alleen met zon op dak is het niet
                                                                                                   mogelijk om de doelstellingen van de RES 1.0
                                                                                                   te halen. Zie hiervoor de situatieschets en onze
                                                                                                   doelen.




                                                                                           Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0           15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>              O VVD ruimtelijke    De verglazing van ons landschap       Grootschalige opwek   Er is veelvuldig overleg, ook op stuurgroep niveau
Hellendoorn   kwaliteit            is wat ons betreft een hele slechte                         met netbeheerders over de versnelling van het
                                   zaak, zeker nu zonneparken ook                              netwerk. Dit is een bekend én erkend probleem
                                   in onze gemeente al tot gevolg                              maar de oplossing vergt tijd omdat hiervoor
                                   hebben dat er geen ruimte meer                              (ingrijpende) aanpassingen in het netwerk
                                   is op het netwerk voor zon op                               moeten gebeuren. Voldoende netcapaciteit is
                                   daken, ondernemers moeten de                                onderdeel van onze doelen. We gaan met de
                                   SDE teruggeven omdat ze niet                                netbeheerders een investeringsplan maken om
                                   aangesloten worden.                                         het energienet aan te passen en inefficiënte
                                                                                               keuzes na 2030 te voorkomen.

              O D66 Hoogte bod     60/40 verdeling wind/zon als          Grootschalige opwek   In de huidige plannen bestaat de opgewekte
Hellendoorn                        minimumeis en niet als                                      energie in 2030 voor 60% uit zonne-energie
                                   wens. Daarnaast is het verstandig                           en voor 40% uit windenergie in Twente. Vanuit
                                   om het huidige opwektekort van 142                          systeemefficiëntie is wenselijk om de verhouding
                                   GWh in de regio vast te leggen als                          tussen wind- en zonne-energie om te buigen van
                                   opwek door windturbines.                                    40/60 naar 60/40, omdat:
                                                                                               - b ij deze verhouding tussen zonne- en
                                                                                                  windenergie wordt de energie-infrastructuur
                                                                                                  efficiënter benut en hoeft er minder te worden
                                                                                                  geïnvesteerd;
                                                                                               - e r minder subsidie hoeft te worden
                                                                                                  uitgetrokken voor het dekken van de
                                                                                                  onrendabele top (de kostprijs van windenergie
                                                                                                 is lager dan die van zonne-energie);
                                                                                               - d
                                                                                                  it bijdraagt aan de stabiliteit van ons
                                                                                                 energiesysteem;
                                                                                               - h
                                                                                                  et opwekken van windenergie beter
                                                                                                 gecombineerd kan worden met agrarisch
                                                                                                 grondgebruik.
                                                                                                 Alleen als de partners hier gezamenlijke
                                                                                                 afspraken over maken kan er een specificatie
                                                                                                 komen hoe het huidige opwektekort wordt
                                                                                                 opgelost


Hellendoorn   O D66 duurzame       50% duurzame opwek van                Grootschalige opwek   Op dit moment is het uitgangspunt om 1,5 TWh
              opwek                elektrische energie automatisch                             op te wekken via duurzame energie. In de RES
                                   mee te laten lopen met de                                   2.0 e.v zullen we dit uitgangspunt indien nodig
                                   elektriciteitsvraag van dat moment                          actualiseren, mogelijk conform deze opinie.


              O raadbreed          Windturbines zoveel mogelijk          Grootschalige opwek   Gemeenten hebben zelf de zoekgebieden voor
Hengelo       clustering van       clusteren in gebieden die                                   grootschalige opwek bekend gemaakt. Zij kennen
              grootschalige wind   daarvoor geschikt zijn en                                   de eigen lokale situatie immers het beste De
                                   langs hoofdinfrastructuur. Ook                              zoekgebieden worden subregionaal afgestemd
                                   bedrijfsterreinen zijn geschikte                            met de partners, regionale belanghebbenden en
                                   gebieden voor windturbines                                  de inwoners uit deze subregio. Deze afstemming
                                                                                               is van belang om de juiste keuzes te maken
                                                                                               in het kader van de ruimtelijke kwaliteit en
                                                                                               systeemefficiëntie.

              O raadbreed          De energievoorziening goed vorm       Grootschalige opwek   Een innovatie en bredere energiemix is onderdeel
Hengelo
              energiemix           geven en te werken aan een goede                            van de Twentse Energie Agenda. Aandacht
                                   energiemix. Heb daarbij aandacht                            voor het landschap is onderdeel van het
                                   voor het karakteristieke landschap.                         afwegingskader

              O raadbreed          de wens is besproken om de            Grootschalige opwek   Het is heel goed dat de gemeente Hengelo wil
Hengelo       verhoging bod        bijdrage van de gemeente Hengelo                            uitzoeken of zij haar bijdrage aan het regionale
                                   aan de elektriciteitsopwek te                               bod voor electriciteitsopwek kan verhogen. Dit is
                                   verhogen                                                    een goed signaal in de regionale samenwerking.
                                                                                               Wij zullen de eventuele uitkomsten van het
                                                                                               onderzoek meenemen in de RES 2.0




                                                                                                                                                   16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                 M Laatste deel bod   de raad wil de vrijheid houden om     Grootschalige opwek   De RES-Twente is een regionale opgave waarin
Hof van Twente   realiseren met       de laatste 27% van het bod voor                             de 14 gemeenten, provincie en waterschap
                 zonne energie        2030 volledig te realiseren met                             samen afstemmen op regionaal niveau. Los
                                      zonne-energie                                               daarvan kan de raad van Hof van Twente in zijn
                                                                                                  eigen, lokale beleid vast laten leggen om de
                                                                                                  vrijheid te nemen om de laatste 27% van het
                                                                                                  bod te realiseren met zonne-energie. Als de raad
                                                                                                  dit wil op regionale schaal, zal zij daarover zelf
                                                                                                  overeenstemming moeten zoeken met de overige
                                                                                                  13 gemeenteraden, provinciale staten en het
                                                                                                  algemeen bestuur van het Waterschap

                 M zoekgebieden       de raad wijst voor de RES 1.0 geen    Grootschalige opwek   Het is aan de raad zelf hoe zij binnen hun eigen
Hof van Twente   grootschalige        zoekgebieden aan, wat niet wil                              gemeente om willen gaan met zoekgebieden. Via
                 opwek                zeggen dat Hof van Twente, zoals                            de gemeentegrens-overschrijdende subregionale
                                      ook is aangegeven in de Routekaart,                         afstemming wordt de gemeente betrokken bij
                                      projecten met windenergie uitsluit                          mogelijke zoekgebieden aan de gemeentegrens.
                                                                                                  Het helpt de regionale opgave dat de gemeente
                                                                                                  projecten met windenergie niet uitsluit


Losser           M Rekenmodel bod     het Rijk te verzoeken het huidige     Grootschalige opwek   Het doel van 1,5 TWh is in de concept RES 0.1
                                      doel (het harde getal van 1,5 TWh                           afgesproken met de colleges, gedeputeerde
                                      voor de regio Twente) richting                              staten en het AB van het Waterschap. Het Rijk
                                      de RES 2.0 weer om te zetten                                heeft in het Klimaatakkoord afgesproken om
                                      naar het percentage duurzame                                landelijk 35 TWh op te wekken verdeeld over de
                                      opwek ten opzichte van het                                  RES-regio’s.
                                      elektriciteitsverbruik;                                     Wanneer de gemeenteraad van Losser nu
                                                                                                  richting de RES 2.0 een ander rekenmodel
                                                                                                  voorstaat, kan zij dit zelf voorleggen aan de
                                                                                                  andere 13 gemeenteraden, provinciale staten en
                                                                                                  het AB van het Waterschap.


                 M. samenwerking      samen met de NOT gemeenten            Grootschalige opwek   De RES 1.0 is een regionaal document waarin
Losser
                 NOT-gemeenten        een bod uit te brengen, als NOT                             zowel regionaal als subregionaal wordt samen
                 mbt RES-Twente       gemeenten onderling ook heldere                             gewerkt. De NOT samenwerking is bekend binnen
                                      afspraken maken hoe om                                      dit regionale kader. Echter, als er behoefte is aan
                                      te gaan met de te betrachten                                afspraken binnen deze samenwerking dat valt dit
                                      onderlinge loyaliteit en eventueel                          buiten de scope van de RES
                                      ‘compensatie-verplichtingen’ aan de
                                      orde te stellen.

Losser           M. zon op dak /      er ook voor kleine, potentiële        Grootschalige opwek   Zon op dak: vanuit de RES-Twente wordt
                 zonneladder          initiatieven in het kader van de      Regionale koers       ambtelijk deelgenomen in de landelijke
                                      energietransitie een aansluiting                            werkgroep zon op dak. Het heeft dus onze
                                      voor duurzame opwek ter                                     prioriteit.
                                      beschikking komt;

                                      de ‘zonneladder’ correct kan                                We starten met een MER procedure waarin
                                      worden uitgevoerd; in te verlenen                           vroegtijdig informatie over de ruimtelijke
                                      bouwvergunningen wordt                                      keuzes uit de RES 1.0 in beeld worden gebracht.
                                      opgenomen dat de dakconstructie                             Via lokaal beleid kan geborgd worden dat de
                                      geschikt dient te zijn voor de                              zonneladder en de bouwvergunningen worden
                                      bevestiging van zonnepanelen                                aangepast.

Losser           M verhouding zon/    het optimale verhoudingsgetal         Grootschalige opwek   In samenspraak met de netbeheerders is
                 wind                 zon/wind als de zoekgebieden                                gekozen voor de verhouding wind/zon van
                                      in de RES Twente 1.0 te duiden                              60/40.
                                      als deskundigenadviezen of
                                      referentiemodellen,




                                                                                                                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>             M grootschalige     A1 infrastructuur een zonneveld       Grootschalige opwek   Er loopt inmiddels een project met de titel RES
Losser       opwek langs         geplaatst kan worden                                        bouwsteen langs Rijkswegen. Dit gaat ook
             infrastructuur                                                                  over de verkenning van de zonpotentie. Het
                                                                                             project en de resultaten van het project worden
                                                                                             meegenomen in de RES 1.0; 2.0 e.v

Losser       Amendement mbt      Akkoord te gaan met het gewijzigde    Grootschalige opwek   Het gewijzigde bod van de NOT gemeenten is
             gewijzigd           bod van de Noordoost Twentse                                inmiddels doorgevoerd. Het is nu nog niet bekend
             bod                 gemeenten van 225 GWh en de                                 hoe het verschil tussen de huidige biedingen en
                                 stuurgroep van de RES Twente te                             de ambitie wordt ingevuld
                                 verzoeken het gewijzigde bod in
                                 de definitieve RES Twente 1.0 te
                                 wijzigen




             M. risico mbt       grootschalige zonnevelden en          Grootschalige opwek   In de Twentse Energie Agenda is de MER
Oldenzaal    grootschalige       windmolens zijn niet rendabel                               opgenomen. Het uiteindelijke milieueffectrapport
             zonnevelden         zonder een substantiële bijdrage                            (MER) dient als input voor besluiten die in
                                 middels subsidies van de overheid;                          RES Twente 2.0 vastgelegd worden en voor
                                 hierdoor ontstaat het risico dat                            de onderbouwing van ruimtelijke plannen en
                                 dit bedrijven aantrekt met een                              vergunningen (die MER- plichtig zijn). Ook kan
                                 dubieuze of criminele achtergrond                           het gedegen onderzoek uit de MER worden
                                 om landeigenaren te bewegen                                 gebruikt als onderbouwing om besluiten te
                                 hun land beschikbaar te stellen                             nemen in de RES Twente 2.0. Daarmee kan (ten
                                 voor zonnevelden of windmolens                              dele) voorkomen worden dat bedrijven met een
                                 zonder ook te hebben voor de                                dubieuze of criminele achtergrond zich mengen
                                 omgeving Verzoek is duidelijke                              in de Twentse energie transitie.
                                 waarborgen en maatregelen op te
                                 nemen als onderdeel van de RES
                                 Twente 1.0 om organisaties met
                                 dubieuze achtergronden waarvan
                                 de achtergrond of de herkomst van
                                 geïnvesteerde gelden onduidelijk is
                                 te weren bij investeringsprojecten
                                 in grootschalige zonnevelden en
                                 windmolens

Oldenzaal    M. zon op dak       maximaal inzetten op zon op dak en    Grootschalige opwek   Vanuit de RES-Twente wordt ambtelijk
                                 hiermee proberen zoveel mogelijk                            deelgenomen in de landelijke werkgroep zon
                                 van de RES doelstellingen te                                op dak. We hebben dit mede gedaan om zo de
                                 realiseren                                                  huidige barrières van zon op dak landelijk onder
                                                                                             de aandacht te brengen en oplossingsrichtingen
                                                                                             hiervoor uit te werken. Daarnaast is er ook de
                                                                                             zonneladder die hierbij een hulpmiddel is.


             M energievraag en   De koppeling tussen energievraag      Grootschalige opwek   De opwek van elektriciteit in relatie tot de
Provincie    energie             en energieopwek als belangrijk                              omgeving is een onderdeel van de Twentse
             opwek               afwegingscriterium bij het                                  Energie Agenda. Hiervoor komt een werkgroep
                                 definiëren van                                              die



Overijssel                       Custers en het zoeken naar optimale                         een verdiepingsslag maakt hoe en waar
                                 locaties in te brengen in het RES                           energieprojecten landschappelijk kunnen worden
                                 proces                                                      ingepast. Hierbij is haalbaar, betaalbaar en
                                                                                             schaalbaar een belangrijke randvoorwaarde

             M windmolens/       Te komen tot een handreiking          Grootschalige opwek   Wanneer de provincie in gezamenlijkheid met
Provincie    turbines en                                                                     de beide RESsen een provinciale windladder
Overijssel   een windladder                                                                  wil ontwikkelen, zullen wij onze medewerking
                                                                                             daaraan verlenen. We zullen dit doen binnen het
                                                                                             kader van de Twentse Energie Agenda




                                                                                                                                                18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>            M. Zon op dak        het stimuleren van zon op dak bij   Grootschalige opwek   Vanuit de RES-Twente wordt ambtelijk
Tubbergen                        particulieren en bedrijven;                               deelgenomen in de landelijkewerkgroep zon
                                                                                           op dak. We hebben dit mede gedaan om zo de
                                                                                           huidige barrières van zon op dak landelijk onder
                                                                                           de aandacht te brengen en oplossingsrichtingen
                                                                                           hiervoor uit te werken. Daarnaast is er ook de
                                                                                           zonneladder die hierbij een hulpmiddel is.

Tubbergen   M. Infrastructuur    Twents verband onderzoek te         Grootschalige opwek   Er loopt inmiddels een project met de titel RES
                                 verrichten naar de                                        bouwsteen langs Rijkswegen. Dit gaat ook
                                 mogelijkheden van het plaatsen                            over de verkenning van de zonpotentie. Het
                                 van zonnepanelen en windturbines                          project en de resultaten van het project worden
                                 langs snelwegen (A1 – A35);                               meegenomen in de RES 1.0; 2.0 e.v


            M                    )nderzoek te verrichten naar        Grootschalige opwek   Lokaal kan altijd aanvullend onderzoek
Tubbergen   bedrijventerreinen   mogelijkheden van plaatsing van                           verricht worden naar de mogelijkheden van de
                                 zonnepanelen en windmolens op                             plaatsing van zonnepanelen en windmolens
                                 bedrijventerreinen                                        op bedrijventerreinen. Regionaal kan bij de
                                                                                           gemeentegrens-overschrijdende samenwerking
                                                                                           dit onderzoek betrokken worden daar waar
                                                                                           een bedrijventerrein aan de grens met een of
                                                                                           meerdere gemeenten ligt.1

            M. windmolens        Onderzoek te verrichten naar        Grootschalige opwek   Er lopen inmiddels gesprekken tussen de
Tubbergen   langs de             mogelijkheden van plaatsing van                           gemeente Losser, Bad Bentheim én het ministerie
            duitse grens         windmolens/turbines langs de                              van EZ om een grensoverschrijdend energie
                                 landsgrens met Duitsland (waar                            park op te zetten. Op basis van deze ervaringen
                                 ook al Duitse windmolens/turbines                         kan er mogelijk op meer locaties langs de grens
                                 staan);                                                   in samenspraak met de Duitse buurgemeenten
                                                                                           gezocht worden naar locaties voor plaatsing
                                                                                           van windmolens/turbines. Via de lobby van de
                                                                                           Twentse Energie Agenda zijn we actief mbt de
                                                                                           grensoverschrijdende opwek van energie.


Tubbergen   M landschappelijke   In 2023 te komen tot een RES 2.0    Grootschalige opwek   De opdracht is om een regionale aanpak om
            inpassing            met zo min mogelijk                 Regionale koers       elektriciteit duurzaam op te wekken met wind-
                                 landschap ontsierende                                     en zonne-energie. Alleen door bewezen én
                                 windturbines;                                             gecertificeerde technieken kan windenergie
                                                                                           vervangen worden. Nieuwe technieken worden
                                                                                           onderzocht in de onderzoekstafel van de Twentse
                                                                                           Energie Agenda. Het is echter niet realistisch dat
                                                                                           deze technieken al in 2023 grootschalig uitgerold
                                                                                           kunnen worden. Vandaar dat we in samenspraak
                                                                                           met de omgeving op zoek gaan naar de juiste
                                                                                           zoekgebieden voor grootschalige opwek van
                                                                                           windenergie.

            M besluit locaties   Om voor de vaststelling van de RES Grootschalige opwek    De gemeenten hebben eigen lokale autonomie
Tubbergen   wind                 2.0 in 2023 nog geen definitieve      Regionale koers     met betrekking tot het vaststellen van hun
                                 besluiten te nemen m.b.t. de locaties                     lokale duurzaamheidsvisie. Echter, wanneer een
                                 van eventuele windturbines                                projectontwikkelaar een aanvraag indient voor
                                                                                           een windpark van tenminste 5MW maar niet
                                                                                           meer dan 100MW dan is de provincie bevoegd
                                                                                           gezag conform art. 9e Elektriciteitswet. In de
                                                                                           nieuwe Energiewet wordt dit waarschijnlijk
                                                                                           opgehoogd naar minimaal 15 MW.




                                                                                   Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>             M berekening bod     Rijk te verzoeken het huidige           Grootschalige opwek   Het doel van 1,5 TWh is in de concept RES 0.1
Tubbergen                         doel (het harde getal van 1,5                                 afgesproken met de colleges, gedeputeerde
                                  TWh in de regio Twente) richting                              staten en het AB van het Waterschap. Het Rijk
                                  de RES 2.0 weer om te zetten                                  heeft in het Klimaatakkoord afgesproken om
                                  naar het percentage duurzame                                  landelijk 35 TWh op te wekken verdeeld over
                                  opwek ten opzichte van het                                    de RES-regio’s. Wanneer de gemeenteraad van
                                  elektriciteitsverbruik;                                       Tubbergen nu richting de RES 2.0 een ander
                                                                                                rekenmodel voorstaat, kan zij dit zelf voorleggen
                                                                                                aan de andere 13 gemeenteraden, provinciale
                                                                                                staten en het AB van het Waterschap.

             M Hoogte regionaal   Het standpunt kenbaar te maken          Grootschalige opwek   In het bestuurlijke regionale gesprek over het
Tubbergen
             bod                  dat het resterende deel tot invulling                         invullen van de ambitie kunnen de bestuurders
                                  van de ambitie van 1,5 Twh                                    hier onderling overeenstemming over krijgen.
                                  duurzame opwek van elektriciteit in                           Het bestuurlijke gesprek wordt ambtelijk
                                  Twente in eerste instantie ingevuld                           ondersteund
                                  dient te worden door de gemeenten
                                  die nu relatief de laagste ambitie
                                  hebben

Tubbergen    M Netbeheerders      Netbeheerders tot maximale inzet        Grootschalige opwek   De netbeheerders zijn lid van de stuurgroep
                                  op te roepen om initiatieven voor                             RES-Twente. Zij onderkennen het probleem
                                  duurzame opwek te faciliteren                                 van de netwerkschaarste maar zij kunnen
                                                                                                dit alleen oplossen wanneer zij tijdig en
                                                                                                duidelijke zoeklocaties van gemeenten krijgen.
                                                                                                De investeringen die gemoeid gaan met
                                                                                                het oplossen van de netwerkschaarste zijn
                                                                                                dusdanig hoog en omvattend dat hierover goede
                                                                                                afstemming moet zijn tussen de netbeheerders
                                                                                                en de gemeenten.

Twenterand   M                    Er is een wens tot                      Grootschalige opwek   Om minimaal 1,5 TWh te kunnen realiseren, is
             Overprogrammering    overprogrammering. De raad wil                                overprogrammering van plannen nodig, zodat
             van het bod          duidelijk maken dat het wat hen                               we rekening houden met mogelijke uitval van
                                  betreft niet een verhoging van het                            projecten in de planning. Ervaring leert dat circa
                                  bod betekent maar het mogelijk                                30% van geplande projecten komen te vervallen.
                                  opstarten van meer projecten
                                  richting de RES 2.0 omdat ze niet
                                  allemaal de eindstreep halen.
                                  Verzoek is een verduidelijking op
                                  dit punt:

             M. verhouding zon    De afweging echter blijven bezien       Grootschalige opwek   De hoekpunten van he afwegingskader komen
Twenterand
             / wind               vanuit álle 4 hoekpunten, ook                                 terug als rode draad in de regionale koers voor de
                                  vanuit ruimtelijke kwaliteit en                               RES Twente 1.0.
                                  maatschappelijk draagvlak


             M besluit over       De gemeente Wierden start een           Grootschalige opwek   Het is goed dat de gemeente Wierden haar
Wierden      onderzoek            onderzoek naar mogelijkheden voor                             eigen onderzoek start, zeker ook in het kader
             windenergie          inzet van windenergie binnen of                               van de maatschappelijke kosten. De regionale
                                  buiten de gemeentegrenzen.                                    organisatie RES is op verzoek bereid om de
                                  Bij bovenstaande beslispunten                                 gemeente Wierden hierbij te ondersteunen
                                  gelden de volgende voorwaarden:                               of samen met hen de juiste deskundigen te
                                  a. Gemeentelijk afwegingskader                                betrekken
                                  grootschalige duurzame
                                  energieopwekking is leidend.
                                  b. Er moet voldoende draagvlak zijn
                                  bij de inwoners.




                                                                                                                                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                             Monitoring

                 M open data         Alle cijfermatige uitgangspunten       Monitoring         De cijfermatige uitgangspunten zijn
Dinkelland
                                     als open data publiceren met                              doorberekend door het regionale coördinatieteam
                                     bronvermelding                                            en zijn als bijlage opgenomen in het definitief
                                                                                               ontwerp. Dit definitief ontwerp is openbaar en
                                                                                               dus te raadplegen voor inwoners.

                 O CDA Monitoring    De gemeenten een halfjaarlijkse        Monitoring         Er is inmiddels een Twentse monitor, die is te
Hellendoorn                          evaluatie houden. Graag                                   vinden op de website van de energiestrategie
                                     voortvarend beginnen en regionaal                         Twente. De monitor kent twee jaarlijks een
                                     na 2 jaar een evaluatie met de                            update.
                                     stand van zaken op dat moment.
                                     Dit om een goede indicatie van de
                                     voortgang in de diverse gemeenten
                                     te krijgen en ook van elkaar te
                                     kunnen leren.
                                     Nieuwe omstandigheden die het
                                     speelveld veranderen dienen scherp
                                     gemonitord te worden


                                                                           Warmtetransitie


                 O raadbreed         warmtetransitie is het belangrijk      Warmte transitie   Gemeenten stellen uiterlijk eind 2021 een
Hengelo          warmtetransitie     dat die haalbaar en betaalbaar                            Transitievisie Warmte (TVW) vast. Hierin
                                     aandacht hebben voor de                                   wordt een doorkijk gegeven naar welke wijken
                                     keuzevrijheid                                             per gemeente in 2030 en in 2050 naar een
                                                                                               alternatieve warmtevoorziening kunnen
                                                                                               overstappen.

Tubbergen        M Energie bedrijf   in te spannen een gemeentelijk         Warmte transitie   Voor het stedelijk gebied realiseren we een
                                     energiebedrijf op te zetten waarbij                       regionaal Warmtenet Twente door bestaande
                                     opbrengsten uit duurzame energie                          warmtenetten te verbinden en onderzoeken we
                                     ten goede komen aan de inwoners                           de mogelijkheden voor uitbreiding met nieuwe
                                     van de gemeente Tubbergen                                 warmtenetten. Het stedelijk gebied betreft de
                                                                                               gemeenten Almelo, Borne, Enschede, Hengelo,
                                                                                               Oldenzaal en mogelijk ook Haaksbergen. De
                                                                                               gemeente Tubbergen kan de ervaringen van het
                                                                                               regionaal warmtenet en de daarbij behorende
                                                                                               intentieovereenkomst gebruiken als input
                                                                                               voor het opzetten van een eigen gemeentelijk
                                                                                               energiebedrijf


                                                                           Twentse doelen


                 M strategisch       de raad beschouwt de                   Twentse doelen     De RES 1.0 is een regionale opgave
Hof van Twente   koersdocument       RES als een strategisch                                   in de vorm van een niet vrijblijvende
                                     koersdocument waarvoor een                                inspanningsverplichting.
                                     inspanningsverplichting wordt
                                     aangegaan;

                                                                           Nog niet bepaald


Twenterand       M verduidelijking   Verzoek om een begrippenlijst          Bijlage            Er komt een begrippenlijst in de bijlage
                 termen              op te nemen




                                                                                                                                                21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Deel 2 Reacties op Collega en Raadsvoorstellen


             Collegevoorstel    Kernpunt dat reflectie behoeft                       Reflectie                                 Verwerking in definitief
             (C) of                                                                                                            ontwerp
             Raadvoorstel (R)

             Collegevoorstel    1. D
                                    e Duurzame energieladder is                     1. D e ambitie van Almelo is             Ambitie Almelo is verwerkt
Almelo
                                   het beleidskader voor duurzame                        meegenomen in het voorlopig           bij grootschalige opwek Zon
                                   energieopwekking in Almelo. De ambitie zoals          ontwerp en is terug te vinden in de   op dak is onderdeel van de
                                   beschreven in de Duurzame energieladder               monitor;                              Twentse Energie Agenda; Het
                                   vormt de bijdrage van Almelo aan de RES               2. Overprogrammering is nodig         standpunt van Almelo inzake
                                   Twente 1.0, namelijk 157 gigawattuur.                 omdat niet alle projecten uit de      het regionaal warmtenet is op
                                2. Overprogrammering in de planfase is                  planfase ook richting uitvoering      regionaal niveau onderdeel
                                    mogelijk maar kan niet tot meer realisatie           gaan. Overprogrammering is een        van de regionale structuur
                                    van zon op land of windenergie leiden, omdat         regionaal vraagstuk en vraagt dus     warmte
                                    in de duurzame energieladder een maximum             ook om regionale afstemming
                                    aantal is beschreven.                            3. Zon op dak wordt door alle partners
                                3. Z on op dak wordt juist gestimuleerd en kent        zoveel mogelijk gestimuleerd. We
                                    daarom geen maximum.                                maken ambtelijk ook deel uit van
                                4. W ij zien een regionaal warmtenet als een           de landelijke werkgroep Zon op dak
                                    kans om hoge temperatuur restwarmte                 zodat we ‘dicht bij het vuur zitten’
                                    beschikbaar te stellen aan inwoners                 en ook onze lobby punten goed
                                    van Almelo. Echter, we kijken kritisch              kunnen inbrengen;
                                    naar rollen en verantwoordelijkheden             4. In de verdere uitwerking van de
                                    die wij als gemeente hebben, maar                    RES 1.0 en richting de RES 2.0
                                    ook die de initiatiefnemers hebben. Wij              kunnen alle betrokken partijen
                                    zijn aandeelhouder van twee van de                   bij het regionaal warmtenet in
                                    initiatiefnemers, wat overigens niet geldt           afstemming met elkaar afspraken
                                    voor alle betrokken gemeenten. Of wij                hierover maken. D
                                    een intentieovereenkomst gaan tekenen,
                                    hebben wij nog in beraad vanwege onze
                                    aandeelhoudersposities in relatie tot
                                    investeringen in een dergelijk regionaal
                                    warmtenet


             Raadsvoorstel      1. D
                                    e Energievisie Borne maakt gebruik van          1. Het is een mooie samenwerking         De Bornse ambties zijn
Borne
                                   en bouwt voort op de uitgangspunten van              dat de Energievisie van Borne          onderdeel van het regionale
                                   de RES. Met name voor de zoekgebieden                gebruik maakt en voortbouwt op de      bod. Gesprekken over
                                   voor zon en wind is gebruik gemaakt van de           uitgangspunten van de RES;             compensatie zullen regionaal
                                   hoekpunten van het afwegingskader uit de          2. Er zullen op regionaal niveau         worden afgestemd onder
                                   RES;                                                  gesprekken plaatsvinden om te         begeleiding van de stuurgroep
                                2. D e oproep om bij een eventueel extra beroep         bespreken of het nodig is om          RES-Twente.
                                    op een gemeente meer bij te dragen, er               enige compensatie te geven aan
                                    sprake moet zijn van                                 gemeenten die een extra bijdrage
                                    enige compensatie, is nog niet concreet in het       doen. Dit wordt betrokken bij de
                                    voorlopig ontwerp uitgewerkt                         uitvoering van de RES 1.0 en wordt
                                                                                         mogelijk meegenomen bij de RES
                                                                                         2.0.



             College voorstel   1. W
                                    e begrijpen dat onze inwoners zorgen            1. De zorgen van de inwoners zijn        In de RES 1.0 is een onderdeel
Dinkelland                         hebben, bijvoorbeeld als het gaat                    terecht. Vanuit de regionale RES-      opgenomen over
                                   om het unieke landschap. Bovendien                   organisatie zullen wij gemeenten       communicatie en participatie.
                                   worden inwoners en ondernemers ook                   ondersteunen met tools en
                                   geconfronteerd met andere maatschappelijke           hulpmiddelen om op lokaal niveau
                                   opgaven, zoals het verbeteren van de                 het participatieproces met de
                                   biodiversiteit, verduurzaming van de                 inwoners vorm te geven. Een
                                   landbouw en                                          deel van dit participatieproces zal
                                   klimaatadaptatie;                                    waarschijnlijk op subregionaal
                                                                                        niveau plaatsvinden. Ook daarbij
                                                                                        zal de regionale RES-organisatie
                                                                                        binnen haar mogelijkheden
                                                                                        ondersteuning geven aan de
                                                                                        betreffende gemeenten.



                                                                                                                                                            22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Enschede      Brief aan de raad   1. A
                                      llereerst merken we op dat we in de           1. Terecht dat Enschede stelt dat er     De financiering van de
                                     Energievisie weliswaar hebben uitgewerkt,          voldoende middelen moeten              uitvoering van de RES is
                                     hoe we onze energiedoelstelling denken             komen voor het verwezenlijken van      een lobby dossier en wordt
                                     te verwezenlijken. Maar om voortgang te            de doelstellingen. Hiervoor is een     vermeld bij de Twentse
                                     kunnen boeken zullen er na de vaststelling         lobby gestart vanuit de VNG.           Energie Agenda De stuurgroep
                                     van de Energievisie wel voldoende financiële       De aansluitings- en                    zal ervoor zorg dragen dat op
                                     middelen voor de uitvoering van de plannen         transportproblemen hebben onze         regionaal niveau gesprekken
                                     beschikbaar moeten komen en zullen                 aandacht. Er is veelvuldig overleg,    worden gevoerd om het
                                     aansluitings-en transportproblemen op het          ook op stuurgroep niveau met           verschil tussen de ambitie
                                     elektriciteitsnet voortvarend moeten worden        netbeheerders over uitbreiding en      en het bod te overbruggen;
                                     aangepakt.                                         verzwaring van het netwerk;            In de RES 1.0 is een
                                  2. E en verschil bestaat tussen de in regionaal   2. Het is juist dat er een verschil      onderdeel opgenomen over
                                      verband vastgestelde ambitie (1500 GWh)            bestaat. We gaan bij de uitvoering    communicatie en participatie.
                                      en de som van biedingen van de Twentse             van de RES 1.0 regionaal met alle
                                      gemeenten (1358 GWh); mogelijkheden om             partners in gesprek om dit verschil
                                      het tekort aan te vullen tto 1500 GWh zien         op te lossen.
                                      wij niet.                                      3. We streven op het niveau van de
                                  3. D e maatschappelijke kosten kunnen met 100         regio Twente een verhouding zon –
                                      miljoen euro dalen, als we die verhouding          wind van 40 – 60 na. Lokaal kan de
                                      zon/wind richting 40/60 weten om te buigen.        verhouding tussen geproduceerde
                                                                                         zonne- en windenergie verschillen.
                                                                                         We communiceren hierover goed
                                                                                         met de betrokken partners en
                                                                                         inwoners.


                                  De maatschappelijke wenselijkheid daarvan onderschrijven wij; mogelijkheden om daar
                                  ook in Enschede aan bij te dragen, zien wij echter niet.


Haaksbergen   Raadsvoorstel       1. Elke gemeente is verantwoordelijk voor de      1. Het is terecht dat de gemeenten       De Haaksbergse bijdrage is
                                     eigen bijdrage in Gwh. Keuzes voor zon of          zelf de keuzes maken voor hun          onderdeel van het regionale
                                     wind worden gemaakt op lokaal niveau. De           eigen bijdrage maar zij stemmen dit    bod
                                     Beleidsregels zonnevelden worden op 31 maart       op regionaal óf subregionaal niveau    De warmtetransitie is
                                                                                        met elkaar af;                         onderdeel van de RES 1.0
                                     2021 door de gemeenteraad van Haaksbergen
                                                                                     2. De warmtetransitie heeft een
                                     besproken. Na de zomer van 2021 zullen wij
                                                                                         iets andere dynamiek dan de
                                     samen met de raad het gesprek voeren over
                                                                                         grootschalige opwek maar is niet
                                     windenergie. Het college en gemeenteraad            minder belangrijk. Gemeenten
                                     van Haaksbergen nemen hierover de juridisch         stellen uiterlijk eind 2021 een
                                     bindende beslissingen;                              Transitievisie Warmte (TVW) vast.
                                  2. Onze ambitie is om steeds meer wijken              Hierin wordt een doorkijk gegeven
                                      duurzaam te verwarmen, zonder gebruik              naar welke wijken per gemeente
                                      van fossiele brandstoffen. Belangrijkste           in 2030 en in 2050 naar een
                                      uitgangspunt hierbij is dat het haalbaar           alternatieve warmtevoorziening
                                      en betaalbaar is. Warmte is vaak nog een           kunnen overstappen.
                                      onderbelicht onderwerp landelijk in de RES-
                                      sen. In Twente is dit opgepakt door de opzet
                                      voor de Regionale Structuur Warmte op te
                                      nemen in het voorlopig ontwerp RES Twente
                                      1.0. Twee coalities (regionaal warmtenet en
                                      biogas/groengas) werken dit verder uit.



Hellendoorn   College besluit     Het college van Hellendoorn heeft ingestemd met het voorlopig ontwerp en heeft hierbij
                                  geen speciale aandachtspunten vermeld. Naar aanleiding van de bespreking in een
                                  debatronde in de raad zijn opinies ingediend die zijn behandeld in het 1e deel van de
                                  matrix

Hengelo       College en          Naar aanleiding van het raadsadvies heeft de gemeenteraad van Hengelo tijdens een
              raadsadvies         politieke markt het voorlopig ontwerp besproken. De resultaten van deze bespreking zijn
                                  behandeld bij onderdeel 1 van deze matrix.




                                                                                                Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0           23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Hof van   Een raadsbrief       1. H
                                   et voorlopig ontwerp is na ontvangst vanuit   1. Het voorlopig ontwerp is de          De raadsbrief van de Hof van
Twente                            de stuurgroep RES direct doorgeleid naar u         samenvatting van alle voorgaande      Twente is zeer uitgebreid.
                                  als Raad. Het document is noch regionaal op        besprekingen en documenten            De input van de raadsbrief
                                  bestuurlijk niveau inhoudelijk besproken noch      (o.a. concept RES 0.1) op regionaal   is terug te vinden op alle
                                  door ons college. Daarmee is het voorlopig         niveau. In afstemming met de          onderdelen van het definitief
                                  ontwerp nog geen door de regio bestuurders         initiatiefgroep RES-Twente, waar      ontwerp RES 1.0.
                                  en het college gedragen document;                  ook de gemeente Hof van Twente
                                                                                     in is vertegenwoordigd, is ervoor
                                                                                     gekozen om een voorlopig ontwerp
                                                                                     meningsvormend voor te leggen
                                                                                     aan de raden, staten en AB van
                                                                                     het Waterschap en deze input te
                                                                                     verwerken in het definitief ontwerp
                                                                                     RES 1.0.

          2. W e hebben geen garantie dat al onze reacties worden verwerkt in    2. De RES 1.0 is een regionaal document waarbij wij zoveel mogelijk
              definitieve versie RES Twente 1.0. Hierdoor is er een kans op een       alle lokale meningen en opinies verwerken. Het is niet mogelijk om
              niet regionaal gedragen definitieve RES Twente 1.0;                     toe te zeggen dat alle meningen en opinies van één van de partners
          3. Ons advies aan de RES organisatie is om in de nieuwe versie een         1 op 1 worden overgenomen. Hiervoor is altijd regionale afstemming
             opschoning te doen door doubleringen eruit te halen, hoofdzaken          nodig. Wel is er de toezegging van de stuurgroep RES-Twente dat
             van bijzaken te scheiden, een publieksvriendelijke schrijfstijl en       alle ingebrachte moties en opinies van de volksvertegenwoordigers
             een logische opbouw te hanteren. Ook is een publieksvriendelijke         zorgvuldig worden beantwoord en daar waar het kan worden
             versie naast de uitgewerkte RES Twente 1.0 aan te bevelen zodat          ingebracht in het definitief ontwerp RES 1.0;
             het voor inwoners duidelijk is wat RES traject is, welke opgave      3. Het advies om een opschoning te doen en hoofdzaken van bijzaken
             hier ligt en wat de impact van de gekozen strategieën is op hun          te scheiden wordt overgenomen. Het definitief ontwerp RES 1.0
             leefomgeving.                                                            is een koersdocument op hoofdlijnen en werkt met bijlagen die
          4. Ons voorstel is om de stap van voorlopig                                voortkomen uit het voorlopig ontwerp RES 1.0. We werken aan
              ontwerp naar definitieve RES Twente 1.0 te gebruiken voor een           publieksvriendelijke informatie over de RES op regionaal niveau. Op
              aanscherping van de vorm en leesbaarheid van het document,              lokaal niveau zijn de gemeenten aan zet om hun inwoners goed te
              aandachtspunten voor het traject naar de RES2.0, en deze                informeren;
              inhoudelijke uitwerking onderdeel te maken van RES2.0;              4. We hebben inmiddels de vorm van het definitief ontwerp RES
          5. Landschappelijke waarde en natuur wordt meermalen genoemd               1.0 aangescherpt, naar ons idee is dit een verbetering;
              maar hier is geen strategie op ontwikkeld. Hoe we hiermee           5. In de RES Twente 2.0 zijn regionale uitgangspunten voor ruimtelijke
              omgaan als regio blijft onduidelijk waardoor de inhoud zoals het        kwaliteit uitgewerkt in lokaal ruimtelijk beleid als eerste stap naar
              nu geformuleerd is weinig toevoegt;                                     vergunningverlening in 2025. De provinciale omgevingsvisie is
          6. De keuze om voor klimaatneutraal te gaan zou beter onderbouwd           leidend als regionaal kader voor ruimtelijke kwaliteit. Op (sub)
              moeten worden en door alle RES partijen gedragen moeten zijn.           regionaal niveau stemmen partners, regionale belanghebbenden en
          7. Naar verwachting komt in de definitieve RES Twente 1.0 een              een vertegenwoordiging van de Twentse samenleving met elkaar af;
            regiokaart te staan waarop zoekgebieden zijn geduid. Hof van          6. De stuurgroep heeft bewust de keuze gemaakt voor de term
            Twente werkt niet met zoekgebieden voor zonnevelden en                    ‘mogelijk klimaatneutraal’ ipv energieneutraal. Dit laatste is meer
                                                                                      dan lastig voor een regio;
            windmolens. Echter bieden we indien met grote betrokkenheid
                                                                                  7. Er komt in het definitief ontwerp RES 1.0 géén regiokaart te staan
            van inwoners overal de mogelijkheid aan, binnen wettelijke
                                                                                     met zoekgebieden. ER is alleen digitaal een werkkaart beschikbaar
            kaders;
                                                                                     met zoekgebieden. Input voor deze kaart is de informatie die de
          8. De Transitie Visie Warmte (TVW) is een lokale
                                                                                     gemeenten zelf aanleveren.
            verantwoordelijkheid. Onze TVW is in Q4 2021 gereed, dit mag          8. We zullen dit in de taartdiagram opnemen;
            opgenomen worden in de taartdiagram;                                  9. Het is de eigen lokale autonomie hoe de Hof van Twente om wil
          9. Het uitgangspunt is dat projecten worden ontwikkeld door of in          gaan met lokaal eigenaarschap;
            ieder geval met inwoners. Hoe zij hiervan profiteren is aan de        10. De gemeenten hebben eigen lokale autonomie met betrekking tot
            inwoners. Wanneer zij tevreden zijn met de afspraken is dat voor           het vaststellen van hun lokale windbeleid. Echter, wanneer een
            Hof van Twente voldoende. Dit hoeft geen 50% eigenaarschap                 projectontwikkelaar een aanvraag indient voor een windpark van
            te zijn. Daarmee is het geen uitgangspunt maar een streven;                tenminste 5MW maar niet meer dan 100MW dan is de provincie
          10. Ook wind is mogelijk in onze gemeente wanneer het een                   bevoegd gezag conform art. 9e Elektriciteitswet. In de nieuwe
                                                                                       Energiewet wordt dit waarschijnlijk opgehoogd naar minimaal 15
             gedragen plan is waar inwoners actief bij betrokken zijn;
                                                                                       MW;
          11. Financiële participatie wordt alleen genoemd als de 50%
                                                                                  11. Het vormgeven van lokaal eigendom vindt op lokaal niveau plaats.
            eigenaarschap. Een duidelijke toelichting op onderscheid
                                                                                       Belanghebbenden en volksvertegenwoordigers hebben kenbaar
            beleids-, proces- en financiële participatie is wenselijk. En van
                                                                                       gemaakt dat het wenselijk is om regionaal te werken met dezelfde
            daaruit een toelichting op wat de strategie van de regio is op al          uitgangspunten. Samen met een vertegenwoordig
            deze vormen;




24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>             12. De RES organisatie wil tussen voorlopig ontwerp en definitieve
                RES1.0 de inhoud verder uitwerken. Er komen namelijk reacties
                van alle 14 gemeenten, de waterschappen en de provincie. Dit
                betekent een verschil in inhoud tussen voorlopig ontwerp en
                de definitieve versie waar er geen ruimte is voor bestuurlijke
                reactie op de definitieve versie. Hierdoor kan er inhoud in de
                eindversie staan die niet regionaal gedragen wordt;
             13. Maatschappelijke acceptatie en ruimtelijke kwaliteit worden
                minimaal meegenomen in de RES wat het risico meebrengt voor
                de haalbaarheid van de strategie en de kracht en identiteit van
                de gemeente bij realisatie

Losser       Het collegebesluit   1. L osser heeft andere gemeenten altijd voor       1. In de diverse regionale overleggen     Het standpunt van het college
             van Losser              gehouden dat wij ons deel inbrengen, maar            op bestuurlijk niveau heeft de          kan ingebracht worden bij
                                     dat anderen ook naar vermogen moeten                 gemeente Losser dit standpunt           de regionale overleggen.
                                     bijdragen;                                           ingebracht en zij kan dit uiteraard     De versnelling van het
                                  2. D  e noordoost Twentse gemeenten vragen             blijven doen;                           netwerk is onderdeel van de
                                       samen om extra ruimte te reserveren op          2. Er is veelvuldig overleg, ook          grootschalige opwek
                                       het elektriciteitsnetwerk om mogelijke               op stuurgroep niveau met
                                       toekomstige initiatieven die naar verwachting        netbeheerders over de versnelling
                                       gaan ontstaan, te kunnen aansluiten. Vanuit          van het netwerk
                                       de RES organisatie is aangegeven dat men
                                       meewerkt aan deze oplossing en dat dit
                                       wordt vertaald in de definitieve RES 1.0

             Collegevoorstel      Het collegebesluit van Oldenzaal
Oldenzaal
                                  1. C ommitment uit te spreken voor de realisatie van de RES Twente 1.0 als strategisch koersdocument;
                                  2. C ommitment uit te spreken over de gezamenlijke ambitie van de 14 Twentse gemeenten,
                                       waterschappen en provincie:
                                      a. S  amen willen we in 2030 in Twente 1,5 Terawattuur (Twh) duurzaam elektriciteit opwekken met een
                                           combinatie van wind- en zonne-energie, waarbij elke gemeente zelf verantwoordelijk is voor de eigen
                                           bijdrage in Gwh. Hierbij is overprogrammering in de planfase mogelijk nodig, vanwege te verwachten
                                           planuitval (op basis van ervaring is dat 30%);
                                      b. D e uitwerking van de Regionale Structuur Warmte voor Twente;
                                  3. A  kkoord te gaan met de (proces)afspraken om te komen tot de RES Twente 1.0.
                                       Deze afspraken zijn bijgevoegd in bijlage 1;
                                  4. E  ventuele reacties op het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0 kenbaar te maken aan de secretaris
                                       van de stuurgroep RES Twente;
                                  5. H  et voorlopig ontwerp RES Twente 1.0 en het bijgevoegde raadsvoorstel voor te leggen aan de gemeenteraad;
                                  6. A  kkoord te gaan met het gewijzigde bod van de Noordoost Twentse gemeenten van 225 GWh en de Raad voor te
                                       stellen hiermee akkoord te gaan.

             Statenvoorstel       1. W
                                      ij constateren dat de door u van belang         1. Het is goed om te lezen op de juiste   De inbreng van de provincie is
Provincie
                                     geachte punten en onze inzet terug komen in          manier gevolg is gegeven aan de         terug te vinden in alle
Overijssel                           het voorlopig onderwerp van de RES Twente;           door de provinciale staten van          onderdelen van het definitief
                                  2. I n de fase van RES 1.0 naar RES 2.0 werken         belang geachte punten en de inzet       ontwerp
                                      wij met de RES-partners de vier hoekpunten          van gedeputeerde staten;
                                      verder uit. Ontstaan er gedurende het            2. Dit is juist
                                      proces nieuwe inzichten die vertaling
                                      vragen in Omgevingsbeleid, dan wordt dat
                                      via reguliere weg bij de herziening van de
                                      Omgevingsvisie
                                      meegenomen.




                                                                                                   Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0          25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>             Collegevoorstel   1. W
                                   e begrijpen dat onze inwoners zorgen          De zorgen van de inwoners zijn              Grootschalige opwek
Tubbergen                         hebben, bijvoorbeeld als het gaat om het        terecht. Vanuit de regionale RES-
                                                                                  organisatie zullen wij gemeenten
                                                                                  ondersteunen met tools en

                               unieke landschap. Bovendien worden inwoners        hulpmiddelen om op lokaal niveau
                               en ondernemers ook geconfronteerd met              het participatieproces met de
                               andere maatschappelijke opgaven, zoals het         inwoners vorm te geven. Een
                               verbeteren van de biodiversiteit, verduurzaming    deel van dit participatieproces zal
                               van de landbouw en                                 waarschijnlijk op subregionaal niveau
                               klimaatadaptatie;                                  plaatsvinden. Ook daarbij zal de
                                                                                  regionale RES-organisatie binnen
                                                                                  haar mogelijkheden ondersteuning
                                                                                  geven aan de betreffende gemeenten


             Raadsvoorstel     1. E
                                   en belangrijke onzekerheid is de capaciteit   1. Dit is een juiste constatering. Er is    Grootschalige opwek
Twenterand
                                  van het elektriciteitsnetwerk en de             veelvuldig overleg, ook op stuurgroep
                                  toepassing van het afwegingskader               niveau met netbeheerders over de
                                                                                  versnelling van het netwerk

Wierden      Raadsbesluit      1. D
                                   e raad van de gemeente Wierden stemt niet     1. U
                                                                                      iteraard heeft de raad van Wierden     Grootschalige opwek
                                  in met overprogrammering in de planfase en         zeggenschap over haar eigen bod.
                                  houdt daarmee vast aan het gedane bod van          Echter de overprogrammering
                                  56 GWh van de gemeente Wierden;                    betreft het regionale bod. Bij het
                               2. D e gemeente Wierden start een                    regionale bod ligt het primaat bij
                                   onderzoek naar mogelijkheden voor inzet           de 14 gemeenten, provincie en
                                   van windenergie binnen of buiten de               waterschap gezamenlijk;
                                   gemeentegrenzen.                               2. D e regionale organisatie kan
                               3. B ij bovenstaande beslispunten gelden              indien nodig de gemeente Wierden
                                   de volgende voorwaarden: Gemeentelijk              ondersteunen bij het onderzoek
                                   afwegingskader grootschalige duurzame              naar de mogelijkheden voor de inzet
                                   energieopwekking is leidend.                       van windenergie binnen of buiten
                               4. E r moet voldoende draagvlak zijn bij de           de gemeentegrenzen;
                                   inwoners                                       3. Het is aan de gemeente zelf welke
                               5. D e gemeente Wierden kiest ervoor om bij de        beslispunten zij hierbij wil hanteren
                                   realisatie van het gedane bod te starten met
                                   zonne-energie en deze raadsperiode niet in
                                   te zetten op grote windmolens;
                               6. D e gemeente Wierden hanteert in
                                   RES Twente 1.0 deze raadsperiode
                                   geen zoekgebieden, het vastgestelde
                                   afwegingskader is leidend




                                                                                                                                                    26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>2
Langs de A35 en A1 en op verschillende bedrijventerreinen zijn zoekgebieden aangedragen. Hierdoor ontstaat een ruimtelijk beeld van bakens die aansluit op
het landschappelijke patroon en de bestaande infrastructuur. Met het Rijksprogramma OER (Opwekking Energie Rijksgronden) streeft het Rijk naar optimale
inzet van Rijksgronden voor het opwekken van energie via zon en wind. Eén van de huidige pilotprojecten is de Duurzaamheidsroute A35.

                                                                                                                                                        27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Bijlage 2. Afwegingskader

1. AFWEGINGSKADER RES TWENTE                                             • Systeemefficiëntie: we willen een haalbare en betaalbare
In de periode op weg naar de RES Twente 1.0 is rekening gehouden           RES Twente en zoeken naar efficiënte oplossingen,
met de ruimtelijke kwaliteit, systeemefficiëntie en maatschappelijke       zodat we een zo hoog mogelijk rendement bereiken,
acceptatie. Deze hoekpunten komen terug in de regionale koers voor         tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. Dat
de RES Twente 1.0.                                                         kan bijvoorbeeld door te kiezen voor een evenwichtige
                                                                           mix van wind- en zonne-energie en de energieopwek te
Aanvullend op het koersdocument geven we in deze bijlage een               bundelen en clusteren en het optimaal gebruik maken
nadere toelichting op de uitgangspunten in het afwegingskader:             van beschikbare lokale warmtebronnen. Daarbij hoort
  • Bod: het kwantitatieve bod voor duurzame opwek                        ook een totale systeemefficiëntie voor warmte vanuit
    elektriciteit in 2030 van 1,5 TWh en het ontwikkelen van een           verschillende schaalniveaus om onomkeerbare keuzes
    warmteregio in Twente is verder geconcretiseerd (bronnen               en effecten te voorkomen. Daarvoor is de wisselwerking
    voor opwekken duurzame energie, aantallen, (zoek)locaties,             tussen de Regionale Structuur Warmte en de
    aanpak ontwikkeling warmteregio). Met betrekking tot                   Transitievisie Warmte van essentieel belang.
    de warmteopgave, benut Twente in 2030 de beschikbare                 • Maatschappelijke acceptatie: we betrekken onze
    duurzame lokale en bovenlokale warmtebronnen. Er zijn                  samenleving via lokale en regionale participatie. Ook
    twee coalities gestart met een verkenning onder welke                  werken we aan het vormgeven van minimaal 50%
    randvoorwaarden deze ingezet kunnen worden om woningen                 lokaal eigendom, dit draagt bij aan de maatschappelijke
    en gebouwen in Twente te verwarmen. De technisch                       acceptatie om duurzame energie op te wekken.
    economische haalbaarheid wordt op basis van een ontwerp                Initiatieven van onderaf dragen bij aan het stimuleren van
    van de warmte-infrastructuur in de RES Twente 2.0 verder               warmteinitiatieven en het ontwikkelen van Twente tot
    uitgewerkt.                                                            warmteregio.
  • Ruimtelijke kwaliteit: we houden rekening met de
    mogelijkheden van het landschap en leggen verbinding met
    andere verduurzamingsopgaven en opgaven die invloed
    hebben op de ruimtelijke kwaliteit (integrale aanpak).




                                                                               RUIM
                                                     E                             TE
                                                 T                                   LIJ
                                              EN                                         KE
                                         W
                                                                                                   KW
                                    T




                                                                     R       AF W
                                 ES




                                                   TE
                                                         IT        DE            EG
                                                           KA
                                                                                                     AL




                                                 CI
                               DR




                                                                                   IN
                                                         GS
                                                                                                            ITE
                                              EG RI
                             BO


                                          AFW KT




                                                              TE
                                            WA IN




                                                                                      GS
                                            E




                                                                                                              IT
                                         EL


                                                     RM




                                                                                        KA
                                                                                            DE
                                                                                              R




                                                                                                             M
                                                                                          AF
                                           ER




                                                                                                               A
                                                                                             W
                                                    D




                                                                                                                 A
                                                 KA




                                                                                              EG




                                                                                                                  T SCH
                                                S




                                                                                                IN




                                                                                   GS
                                              G
                              IT




                                                                 IN                  KA
                                                               EG
                                  TE




                                                                                                                        A




                                                              W              DE
                                                            F                  R
                                                                                                          PP




                                                          A
                               IVI




                                                                                                             E
                                      T




                                                                                                     LI




                                                                                                  JK
                                    EC




                                          F            F                                     AC      E
                                                  E NE                       CE
                                                                               PTA
                                                 T
                                              KOS                                 TIE



                                                                                                         Regionale Energiestrategie Twente 1.0   28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3
RES Twente wil zon op dak zoveel mogelijk benutten. Om zon op dak nog beter te kunnen benutten én te zorgen dat het betaalbaar is, moeten
oplossingsrichtingen worden gezocht voor uitbreiding van het net, bundeling van projecten en teruglevering. Op zaterdag 24 oktober 2020 opende
Anneke Raven, burgemeester van Hellendoorn, de eerste zonne-energie ‘Postcoderoos’ in Haarle. Dit coöperatieve zonnepanelen-project op het dak van de
CAVV Zuid-Oost Salland gaat 25 huishoudens en twee agrarische bedrijven in Haarle van duurzame elektriciteit voorzien. De postcoderoos is een initiatief
van het mengvoerbedrijf Zuid-Oost Salland, in samenwerking met de Coöperatie Hellendoorn op Rozen en de werkgroep Haarle Energie Neutraal van het
Plaatselijk Belang Haarle.

                                                                                                                                                           29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Bijlage 3. Monitor

1. INLEIDING MONITOR                                                                                                                      Zo ontstaat een goed beeld van de voortgang en wat er in Twente
Monitoring is van cruciaal belang om zicht te krijgen op het verloop                                                                      nog gerealiseerd moet worden om duurzaam energie op te wekken
van de energietransitie in Twente. De Twentse monitor heeft de                                                                            of wat er nodig is om energie te besparen. Zo wordt het aanbod en
stand van zaken in kaart gebracht op het gebied van energieverbruik                                                                       het toekomstig verbruik van elektriciteit en warmte in balans ge-
van woningen en bedrijven, de duurzame energieopwekking, het                                                                              bracht. In mei 2021 vindt een actualisatieslag plaats van de monitor
gasverbruik van woningen en bedrijven, de productie van warmte en                                                                         op basis van een nieuwe gespreksronde. In juni 2021 komen de
biogas/groengas en de aanleg van een stedelijk warmtenet en een                                                                           meest actuele cijfers beschikbaar op de website.
biogasnetwerk. De monitor van de RES Twente is online beschikbaar
via www.energiestrategietwente.nl/monitor. Het is een monitor                                                                             Monitoring lokale plan- en beleidsvorming
die tot stand is gekomen in samenwerking met Kennispunt Twente,                                                                           Alle Twentse gemeenten zijn bezig om hun plannen richting de
op basis van cijfers vanuit het CBS, RVO, Klimaatmonitor, netbe-                                                                          RES 1.0 te concretiseren, maar het tempo en de werkwijze verschillen
heerders etc. Belangrijk voor de totstandkoming van de monitor zijn                                                                       per gemeente. Dat betekent dat de huidige stand van zaken
ook de gehouden monitoringsgesprekken met de veertien Twentse                                                                             verschillende snelheden laat zien. We zien dat er veel projecten
gemeenten.                                                                                                                                in de pijplijn zitten en dat er hard gewerkt wordt aan plan- en
                                                                                                                                          beleidsvorming om de uitvoering van projecten in gemeenten
                                                                                                                                          mogelijk te maken.




                                                                                                                                                                Energievisie:        Warmtevisie:
      Energievisie:    Warmtevisie:                   Energievisie        Warmtevisie:                      Energievisie:      Warmtevisie:                                                                            Energievisie:        Warmtevisie:
                                                                                                                                                                2021 (Q1, Q2)          TVW:
        Zon: Ja          TVW: Ja                       (concept):         TVW: Q2 2021                         Zon: Ja          TVW: Ja                                                                                   Zon: Ja             WTV:
                                                                                                                                                                   NvU: Ja            Q3 2021
        Wind: Ja      WUP’s: opstarten                   Zon: ja           WUP’s: ntb                     Wind (concept): Ja   WUP’s: Ja (7)                 Zon/wind (concept):                                        Wind: Nee            Q4 2021
                                                                                                                                                                                     WUP’s: ntb
     Zoekgebieden:     met 3 wijken                     Wind: Ja                                         Zoekgebieden wind:                                           Ja                                          Uitsluitingsgebieden:       WUP’s:
         Ja (2)                                      Kansenkaarten:                                             Ja (7)                                         Zoekgebieden:                                                 Ja                ntb
                                                           Ja                                                                                                         Ja

            Omgevingsvisie:                                  Omgevingsvisie:                                        Omgevingsvisie:                                       Omgevingsvisie:                                     Omgevingsvisie:
                   Ja                                           2023/2024                                                2021                                     volgt na vaststelling energievisie                                ntb
          Omgevingsverordening:                            Omgevingsverordening:                                  Omgevingsverordening:                               Omgevingsverordening:                                 Omgevingsverordening:
             in ontwikkeling                                       ntb                                                    ntb                                                    ntb                                                ntb



                Almelo                                            Borne                                          Noordoost Twente                                           Enschede                                        Haaksbergen




                                                                                Energievisie:
                       Energievisie:      Warmtevisie:                           uitwerking         Warmtevisie:
                                                                                                                                       Energievisie:         Warmtevisie:                            Energievisie:       Warmtevisie:
                          Zon: ja          TVW: ja                               omgevings-       TVW (kaders): Ja
                                                                                                                                   Zon: Ja (handreiking)      TVW: ntb                           Zon: ja (max 50 ha)        TVW:
                        Wind: nee        WUP’s: Q1 2022                      programma volgt (vaststelling raad in
                                                                               Zon/wind: Nee      2021 Q4/2022 Q1)                 Wind: Lokaal initiatief   WUP’s: ntb                                 Wind:          in ontwikkeling
                       Uitsluitings-
                       gebieden: Ja                                          Zoeklocaties: ja (6)   WUP’s: Ja (2)                   Zoekgebieden: nvt                                              in ontwikkeling        (Q3 2021)
                      Gebiedsproces                                              omgevings                                              Per project                                                Zoekgebieden:          WUP’s: ntb
                         leidend                                                buitengebied                                             naar raad                                                       Nee

                             Omgevingsvisie:                                              Omgevingsvisie:                                      Omgevingsvisie:                                              Omgevingsvisie:
                                                                                     Ja, voor buitengebied met
                                2021/2022                                                                                                            ntb                                                          ntb
                                                                                     zoekgebieden wind en zon
                           Omgevingsverordening:                                     Omgevingsverordening: ntb                               Omgevingsverordening:                                        Omgevingsverordening:
                                   ntb                                                                                                               ntb                                                          ntb



                             Hellendoorn                                                  Hengelo                                         Hof van Twente                                                Rijssen Holten




                                                                                                                                                                      Energievisie:        Warmtevisie:
                                                  Energievisie:       Warmtevisie:                                                                                       Zon: Ja           WUP’s: ntb
                                                     Zon: ja            TVW: in                                                                                        Wind: Nee
                                                   Wind: nee          ontwikkeling                                                                               Uitsluitingsgebieden:
                                                 Zoekgebieden:         (Q3 2021)                                                                                            Ja
                                                      Ja (1)           WUP’s: ntb


                                                        Omgevingsvisie:                                                                                                       Omgevingsvisie:
                                                      ntb (kernen in 2021,                                                                                                       ntb (2022)
                                                      buitengebied 2022)                                                                                                    Omgevingsverordening:
                                                     Omgevingsverordening:                                                                                                           ntb
                                                               ntb



                                                          Twenterand                                                                                                               Wierden

                                                                                                                                                                                                                                          Stand van zaken mei 2021




                                                                                                                                                                                                                                                                 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Monitoring duurzame opwek elektriciteit                                Thema’s rondom de energietranstie in de monitor
De monitor geeft een zo actueel mogelijk beeld van het verbruik        Omdat de energietransitie niet op zichzelf staat, maar raakt aan
en de besparing van elektriciteit en warmte in Twente, maar            diverse andere vakgebieden en daarmee een sterke wisselwerking
ook de stand van zaken ten aanzien van het realiseren van onze         kent, worden er themanummers ontwikkeld door vakspecialisten
doelen voor het opwekken van elektriciteit en de warmtetransitie       rondom bijvoorbeeld arbeidsmarkt en onderwijs, mobiliteit en
kunnen worden gevolgd. De monitor geeft inzicht in de cijfers          opslag en circulaire landbouw. Het themanummer Mobiliteit zal in
per gemeente en voor Twente als geheel. We mogen in Twente             het voorjaar 2021 voor het eerst uitkomen. Mede op initiatief van
trots zijn op de voortvarende manier waarop we de processen            de Universiteit Twente is er een Human Capital Agenda voor de
inrichten. Zo timmeren we flink aan de weg met de beleidsvorming,      energietransitie ontwikkeld. In deze Human Capital Agenda werken
participatie- en besluitvormingsprocessen om onze plannen voor         het ROC, hogeschool Saxion én de Universiteit samen om het on-
duurzame opwek en de warmtetransitie te realiseren. Hierbij wordt      derwijs te faciliteren voor de nieuwe banen die gaan ontstaan in de
opgemerkt dat elke gemeente zijn eigen (tijds)pad kiest en gebruik     energietransitie. De samenhang en nieuwe ontwikkelingen op deze
kan maken van goede voorbeelden van de andere gemeenten. In            beleidsterreinen worden via de themanummers gekoppeld aan de
Twente leren we van elkaar en helpen we elkaar waar het mogelijk       monitor in 2021.
is (Noaberschap). Verschil in tempo is mede afhankelijk van de
beschikbare ambtelijke capaciteit voor deze enorme transitie-          Doorontwikkeling monitor
opgave, wat voor met name de kleinere gemeenten een uitdaging          De cijfers voor de duurzame opwekking op (grootschalige) daken
blijkt.                                                                behoeft nog een actualisatieslag voor 2019/2020. Dit wordt gedaan
                                                                       aan de hand van luchtfoto’s vanuit het project “zonnedakje” van de
De monitor die online staat is bedoeld om actueel inzicht te geven     provincie Overijssel. Verwacht wordt dat een veel hoger percentage
aan bestuurders, raadsleden, vakambtenaren en professionals.           dakoppervlak (> 300m2) momenteel al is belegd met zonnepanelen
Halfjaarlijks wordt de monitor bijgewerkt nadat er weer een nieuwe     in de Twentse gemeenten. Ook moet het onderdeel warmte nog
gespreksronde heeft plaatsgevonden met alle veertien gemeenten.        verder worden uitgewerkt naar aanleiding van de ontwikkeling van
Deze gespreksronden vinden plaats in april en november, waarna         de warmtetransitievisies van gemeenten. Dit gebeurt in samenwer-
in juni en december de aangepaste monitor kan worden gepresen-         king met de energie-atlas vanuit de VNG. Deze wordt ondere andere
teerd. Hiervan wordt ook een eenvoudige samenvatting gegeven           aangevuld met een vlekkenkaart waarop per wijk wordt aangegeven
aan inwoners en media.                                                 voor welke vervangende warmtebron gekozen wordt om het aardgas
                                                                       in de toekomst te vervangen.
Monitoring warmte
De werkgroep monitoring werkt ook aan het monitoren van de
ontwikkeling van Twente tot warmteregio. Als eind 2021 de Transi-
tievisies Warmte en de wijkuitvoeringsplannen gereed zijn, zal de
monitor ook een actueel beeld laten zien op gemeenteniveau van
welke wijken worden aangesloten op welke warmtebronnen. Het
tijdspad van de RES Twente 1.0 (oplevering juli 2021), inclsusief de
Regionale Structuur Warmte en de Transitievisies Warmte (opleve-
ring eind 2021) lopen hierbij niet geheel parallel. De warmtevraag
brengen we in kaart op basis van het huidig verbruik. Deze gegevens
worden jaarlijks geactualiseerd in de monitor.




                                                                                                                                             31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>4
In gemeente Hengelo zijn zonnepanelen op het Twentebad geplaatst. Het Twentebad is goed op weg om aardgasvrij te worden.

                                                                                                                           32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Bijlage 4. Energiebesparing


1. INLEIDING ENERGIEBESPARING                                               Energie besparen voor warmteopgave
Een eerste stap in de energietransitie is en blijft de energiebe-           Naast de overschakeling op duurzame warmtebronnen is het essen-
sparing. Want, wat we niet verbruiken, hoeven we ook niet op te             tieel om woningen beter te isoleren en de warmtevraag te beperken.
wekken. Op verzoek van volksvertegenwoordigers hebben we hier               Woningbouwcorporaties en veel inwoners van Twente zijn al bewust
meer nadruk op gelegd in het koersdocument en daar een procesaf-            bezig met het verduurzamen van gebouwen. Bijvoorbeeld door op
spraak over opgenomen. Daarnaast is als afspraak opgenomen in               zoek te gaan naar energiebesparingsopties voor hun eigen woning
het koersdocument dat we inzetten op meer bewustwording als het             of bedrijf. Zo ervaren veel huiseigenaren in Twente al de voordelen
gaat om de wisselwerking tussen elektriciteit en warmte.                    van een geïsoleerd huis en kunnen woningeigenaren met zonnepa-
                                                                            nelen in hun eigen energiebehoefte voorzien. Om deze trend ook in
Aanvullend op het koersdocument geven we in deze bijlage de                 de toekomst vast te houden moet dit gestimuleerd worden. Twentse
aandachtspunten weer:                                                       gemeenten werken daarom samen in een gezamenlijk energieloket
                                                                            van Overijsselse gemeenten en bundelen de krachten en kennis om
Energie besparen voor elektriciteitsopgave                                  energiebesparing te stimuleren. Inwoners krijgen advies op maat om
Zelf energie opwekken of gebouwen verduurzamen is iets waar veel            energie te besparen en duurzame maatregelen te treffen.
inwoners van Twente en woningcorporaties al bewust mee bezig
zijn. Bijvoorbeeld door in hun eigen woning of in hun eigen bedrijf         Lokale Energie Iniatiatieven (LEI) kunnen een belangrijke
op zoek te gaan naar kansen en mogelijkheden. Alhoewel zon op               rol vervullen bij het vormgeven van lokale zelfstandige
dak geen energiebesparing is, ervaren veel huiseigenaren in Twente          warmtenetwerken in een woonwijk en de realisatie van
al de voordelen van een goed geïsoleerd huis of zon op dak. Met             kleinschalige warmte- en biogas-/ groengasinstallaties.
hun eigen zonnepanelen dragen ze bij aan het terugbrengen van de
CO2-emissie. Niet alleen de CO2-reductie is een voordeel, steeds meer       Wisselwerking elektriciteit en warmte
woningeigenaren met zonnepanelen kunnen in hun eigen ener-                  Duurzame opwek van elektriciteit en de warmtetransitie zijn niet
giebehoefte voorzien. De financiële voordelen van verduurzaming             los van elkaar te zien. Het elektrificeren van de warmtevraag heeft
kennen ze daarom ook.                                                       een directe impact op de hoeveelheid opweklocaties voor duurzame
                                                                            elektriciteit. Met andere woorden, het risico om veel in te zetten
Het is belangrijk dat we deze trend vasthouden en zoveel mogelijk           op elektrificatie vergroot de uitdagingen om de duurzame opwek
woningeigenaren motiveren om te verduurzamen. Voor Twente is                gerealiseerd te krijgen. Hierbij is de ruimtelijke kwaliteit een belang-
dit extra van belang vanwege het grote aandeel woningen in het              rijke afweging, evenals de impact op de elektriciteitsnetwerken en
buitengebied. Al deze vormen van verduurzaming helpen bij de                hiermee de maatschappelijke betaalbaarheid. Twente heeft unieke
energietransitie. Zon op dak bij particulieren wordt in Twente dan          kansen om een warmteregio te ontwikkelen waarin diverse bronnen
ook gestimuleerd en aangejaagd door gemeenten. In opdracht van              worden toegepast. Door dit optimaal te doen is de impact op het
gemeenten geven lokale energieloketten inwoners advies op maat              totale energiesysteem het kleinst en kunnen maatschappelijke
om energie te besparen en duurzame maatregelen te nemen. Ook                middelen zo efficiënt en effectief mogelijk worden ingezet. Daarom
bedrijven investeren nu al in de duurzame opwek van elektriciteit           moet er maximaal worden ingezet op het benutten van beschikbare
en energiebesparing of ze denken erover na. De energietransitie             duurzame warmtebronnen en infrastructurele netwerken. Om onze
bestaat niet alleen uit grootschalige initiatieven, iedereen kan wat        regio haalbaar en betaalbaar aardgasvrij te verwarmen is hierbij
bijdragen. Al deze initiatieven in het eigen huis en in het eigen bedrijf   het uitgangspunt te voorkomen dat bronnen onbenut blijven of
staan niet beschreven in deze RES, maar helpen zeker mee aan de             gemeenten aanspraak maken op dezelfde bronnen in de Transitie-
opgave waar Twente voor staat.                                              visies Warmte, is het belangrijk hier nu al regionaal afspraken over
                                                                            te maken, zodat de belangen van iedere inwoner zo goed mogelijk
                                                                            geborgd zijn.




                                                                                                                                                   33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>5
    34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Bijlage 5. Systeemefficientie

1. INLEIDING SYSTEEMEFFICIËNTIE                                             • Clustering: bronnen voor het opwekken van elektriciteit willen
De maatschappelijke kosten voor de energietransitie, het ruimtebe-             we bij voorkeur clusteren in het landschap.
slag en de benodigde tijd in de uitvoering zijn fors. Door in te zetten        - Bij kleine zonnevelden (< 10 ha) worden kabels deels onbenut
op systeemefficiëntie zijn besparingen mogelijk. Met de adviezen                en zijn netaansluitkosten relatief hoog. De grotere projecten
ten aanzien van de systeemefficiëntie kan een RES-regio sturen op               worden aangesloten op stations met grotere capaciteit, waar-
keuzes die bijdragen aan een uitvoerbare en betaalbare RES.                     door er minder verzwaringen nodig zijn, kabels beter worden
                                                                                benut en de kosten lager zijn.
Voor een efficiënt energiesysteem moet onder andere vraag en                • Bundeling van bronnen: de opwek van zonne-energie en
aanbod van energie op elkaar zijn afgestemd. Ook moet worden                   windenergie bij elkaar.
nagedacht over de energie-infrastructuur, betaalbaarheid, inpas-               - betere benutting kabels en aansluitkosten lager.
baarheid, uitvoerbaarheid en planning van het systeem.                      • Efficiëntie en kostenbesparing transport: vraag en aanbod
                                                                               dichtbij elkaar.
In het kader van een haalbaar, betaalbare en schaalbare RES Twente,            -We benutten dezelfde infrastructuur voor zowel vraag als
is in het koersdocument aandacht gevraagd voor het realiseren van               aanbod. Bovendien betekent weinig transport ook dat minder
een efficiënt energiesysteem, de resultaten van de impactanalyse,               uitbreidingen nodig zijn.
uitbreiding van netcapaciteit en meer bewustwording over de                    -D
                                                                                  uurzame opwek nabij een netwerkstation is vanuit
benodigde investering en maatschappelijke kosten. Daarnaast is                  systeemefficientie kostenbesparend.
binnen de Twentse Energie Agenda aandacht gevraagd voor de                  • Benutting bestaande aansluit- en transportcapaciteit.
behandeling van aanvragen bij netbeheerders.
                                                                          3. DOORREKENING VAN HET BOD
In aanvulling op de toelichting in het koersdocument is aandacht          Enexis, Coteq en TenneT hebben in januari 2021 in beeld gebracht
besteed aan:                                                              waaruit de gevolgen bestaan van de in de RES 1.0 gemaakte keuzes.
  • Uitgangspunten systeemefficiëntie                                     De nieuwe inzichten uit de RES Twente 1.0 helpen, nu we de feiten
  • Doorrekening van het bod RES Twente                                   beter kennen, om beter samen te werken en constructief het overleg
  • Efficiëntie van het Twentse bod                                       aan te gaan waar ontwikkelingen gefaciliteerd kunnen worden, en
  • Systeemstudie Overijssel                                              waar met welke prioriteit uitbreidingen gedaan kunnen en moeten
                                                                          worden. Zowel door Enexis en Coteq als TenneT. Dit zal ook een
2. UITGANGSPUNTEN SYSTEEMEFFICIËNTIE                                      goede basis vormen voor het integraal plannen. Op weg naar RES
De energietransitie vraagt om een uitbreiding en verzwaring van           Twente 2.0 gaan samen aan de slag om de locaties voor grootscha-
onze elektriciteitsnetten, om aanpassing van gasnetten en de aanleg       lige opwek en uitbreidingen van infrastructuur, te concretiseren en
van warmtenetten. Het is van belang dat de keuzes en afspraken die        realisaties te plannen in de tijd.
we maken in de RES 1.0 haalbaar zijn en bijdragen aan een efficiënt
energiesysteem. Dit betekent onder andere dat vraag en aanbod van         Conclusies voor systeemefficiëntie
energie op elkaar moeten zijn afgestemd. Ook moet worden nage-            1. U
                                                                              it een vooranalyse van alternatieve scenario’s die in het najaar
dacht over de energie-infrastructuur, betaalbaarheid, inpasbaarheid,        van 2020 is uitgevoerd door de netbeheerders is gebleken dat het
uitvoerbaarheid en planning van het systeem.                                aantal uitbreidingen significant kan verminderen met het verschui-
                                                                            ven van de verhouding wind/zon van 40/60 richting 60/40.
Vanuit het oogpunt van systeemefficiëntie draaien we                      2. U
                                                                              it dezelfde vooranalyse blijkt ook dat het optimaal benutten van
in Twente aan de volgende knoppen:                                          bestaande en nieuwe capaciteit die ontstaat door uitbreidingen
  • Energiemix: voor het realiseren van onze ambities (1,5 TWh in          ook het aantal uitbreidingen kan verminderen. Dit kan gedaan
    2030) is een combinatie nodig van zonne- en windenergie                 worden door de locaties voor duurzame opwek af te stemmen op
     - Zonne-energie vereist hogere kosten voor transport, en             stations met capaciteit of waar uitbreidingen gepland staan.
      50% hogere productiekosten per kWh. Elke vervanging van
      zonne-energie door windenergie levert een voordeel op in het        Aanbeveling voor uitvoering/proces
      kader van de invulling van het hoekpunt kosteneffectiviteit/        1. E
                                                                              en volledig beeld van de locaties van duurzame opwek is van
      systeemefficiëntie.                                                   groot belang voor het bepalen van de netimpact en het plannen
     - Bestaande en nieuwe aansluit- en transportcapaciteit                van de juiste investeringen. Hoe concreter en zekerder de locaties
      benutten. Clusteren is doorgaans efficiënt.                           voor duurzame opwek worden, hoe beter deze opgenomen kunnen
                                                                            worden in de investeringsplannen van de netbeheerders.




                                                                                                                                                  35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>2. E
    en uitvoerbare RES vraagt ook om integraal plannen van ontwik-         De analyse maakt inzichtelijk wat de impact is van het RES-bod op
  kelingen in de tijd. Uitbreiding van de energie-infrastructuur kent       de investeringen in de energie-infrastructuur. De benodigde aanpas-
  langere doorlooptijden dan de ontwikkeling van duurzame opwek.            singen zijn een indicator voor het hoekpunt systeemefficiëntie in het
  Het is belangrijk om in gezamenlijkheid te bepalen waar gestart           afwegingskader. De netimpactanalyse beperkt zich tot de impact voor
  moet worden met uitbreidingen van de energie-infrastructuur.              de netbeheerders. Overige maatschappelijke kosten en impact, zoals
3. Het tijdig starten met benodigde planprocedures voor de ener-           SDE-subsidies, zijn hierin niet meegenomen.
  gie-infrastructuur en onderzoeken hoe planprocedures versneld
  kunnen worden kan de impact op de haalbaarheid vergroten.                 We geven hier een korte samenvatting van de uitkomsten van de
  Hiermee kunnen de doorlooptijden van benodigde uitbreidingen              netimpactanalyse (netimpactrapportage RES 1.0 Twente, februari
  verkort worden.                                                           2021).
4. Tussen het RES-bod en aanvragen uit de markt bestaat een
  verschil in fasering. Marktpartijen lijken nu al meer plannen voor        Samenvatting resultaten
  duurzame energieproductie te hebben dan door de RES-regio                 Uit de resultaten blijkt dat er op een groot aantal elektriciteitsstati-
  wordt voorzien. Het is belangrijk om deze met elkaar in lijn te           ons uitbreidingen nodig zijn om het RES-bod te kunnen realiseren.
  brengen om zo meer helderheid te scheppen over welke uitbrei-             Uit de analyse blijkt echter ook dat er geen nieuw HS/MS-station
  dingen wanneer nodig zijn en welke plannen beter inpasbaar zijn.          nodig is, dit zijn de stations die voor de verbinding zorgen tussen het
  Het is ook belangrijk dat we afspraken maken hoe we omgaan                hoogspanningsnet van TenneT en de distributienetten van Coteq en
  met afwijkingen in de marktontwikkelingen ten opzichte van het            Enexis. In algemene zin vragen uitbreidingen minder uitvoeringstijd
  RES bod.                                                                  dan het bouwen van een nieuw station. Voor het peiljaar 2025 is een
5. Het is in de meeste gevallen verstandig om de ruimte direct             inschatting gemaakt welk aandeel van het RES-bod gerealiseerd zal
  aangrenzend aan stations vrij te houden voor netuitbreidingen.            zijn, we zien dat hierin een verschil zit met de ontwikkelingen uit de
  Bij uitbreidingen van stations is deze ruimte mogelijkerwijs nodig,       markt op dit moment.
  bijvoorbeeld om extra kabeltracés te kunnen realiseren. Het verge-
  ven van deze ruimte kan daarom een beperkend effect hebben op             In Twente zijn 16 HS/MS-stations (in de analyse is ook station Raalte
  de uitbreidingsmogelijkheden van een station.                             buiten Twente meegenomen). Op vier van deze stations is nu al een
6. D
    e tijd om stations te bouwen/uit te breiden loopt niet synchroon       knelpunt door huidig aangesloten of al in opdracht gegeven aan te
  met het aansluiten van duurzame initiatieven. De netbeheerders            sluiten duurzame opwekinitiatieven. Vanuit de netimpactanalyse
  opteren ervoor om het bestemmen en vergunnen van de initia-               van de RES Twente 1.0 wordt op nog eens twaalf stations een knel-
  tieven voor duurzame energieproductie gelijk op te laten lopen            punt verwacht, waarvan drie stations voor 2025 al voor een knelpunt
  met de realisatie van de daarvoor benodigde infrastructuur. Neem          kunnen zorgen en voor negen stations tussen 2025 en 2030. Op één
  uitbreiding en aanleg van energie-infrastructuur, ten behoeve             station wordt geen knelpunt verwacht op basis van het RES 1.0 bod.
  van de energietransitie, mee in omgevingsvisies en -plannen van           De knelpunten zijn een gevolg van beperkte capaciteit op de HS/
  gemeenten.                                                                MS-stations en/of op het hoogspanningsnet van TenneT.


Doorrekening van het bod
Als onderdeel van de RES Twente 1.0 heeft de regio haar ambities
met betrekking tot duurzame opwek gedeeld met de netbeheerders.
Op basis van de aangeleverde gegevens hebben Enexis Netbeheer
en Coteq Netbeheer de impact van de plannen op de noodzakelijke
investeringen in de energie-infrastructuur bepaald. Om een juiste
inschatting van de netimpact te maken, hebben we gebruik gemaakt
van een integrale doorrekening, waarbij ook rekening is gehou-
den met de toekomstige ontwikkelingen in de vraag naar en het
aanbod van elektriciteit in andere sectoren. Er is in beeld gebracht
waar knelpunten ontstaan in de energie-infrastructuur en welke
netinvesteringen nodig zijn om de ambities in de RES Twente 1.0 te
realiseren. De RES Twente 1.0 geeft zo richting aan de investerings-
plannen van Enexis en Coteq, die tweejaarlijks worden herijkt. Een
aantal uitbreidingen dat nodig is om het RES-bod van Twente te
faciliteren is reeds opgenomen in de huidige investeringsplannen en         Figuur: Kaart met hoog- en middelspanningsstations en aanduiding
in voorbereiding.   1                                                       waar een knelpunt wordt verwacht.


1. Dit betekent niet dat benodigde investeringen voor de RES 1.0 ook uitgevoerd worden, op dit moment zijn de investeringen klantvraag gedreven. In
gezamenlijk verband wordt met de netbeheerders momenteel onderzocht hoe we zo goed mogelijk pro-actieve investeringen voor de RES kunnen plannen.



                                                                                                                                                       36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Om de knelpunten die ontstaan door het RES-bod op te lossen, zijn          heid van de plannen met betrekking tot duurzame opwekking. De
investeringen door Enexis, Coteq en TenneT nodig. Op veertien van          netbeheerders kunnen daardoor enkel een indicatieve inschatting
de vijftien HS/MS-stations in Twente zijn uitbreidingen benodigd en        van MS- en LS-kosten maken. Ook de kosten per uitbreiding van een
mogelijk om het RES-bod te faciliteren. Van deze knelpunten wordt          station zijn locatie- en situatieafhankelijk. Het toepassen van keuzes
er maar één veroorzaakt door de vraagontwikkeling. De andere uit-          voor systeemefficiënte is nog niet meegenomen in deze bandbreed-
breidingen zijn noodzakelijk om de duurzame opwek aan te kunnen            te. In de analyse is voor TenneT gekeken naar de impact en de beno-
sluiten. Voor deze stations geldt als voorwaarde dat de beschikbare        digde netaanpassingen. Er is echter nog geen uitspraak gedaan voor
capaciteit op het net van Enexis en Coteq pas volledig benut kan           de benodigde ruimte, kosten en tijd. De investeringen die TenneT
worden na uitbreiding van het hoogspanningsnet van TenneT.                 moet doen voor het uitbreiden van de hoogspanningsnetten komen
                                                                           nog bovenop de eerdergenoemde bandbreedte. (zie figuur 1)
De uitbreiding van een HS/MS-station is een tijdsintensief project,
de doorlooptijd is tussen de vier en zes jaar. Deze indicatie voor indi-   Huidig geplande uitbreidingen
viduele projecten moet gezien worden als de doorlooptijd, als ware         Er zijn binnen de regio Twente al verschillende plannen voor
dit het enige project dat door de netbeheerder uitgevoerd wordt.           uitbreidingen door Enexis, Coteq en TenneT. In figuur 3 zijn de
Natuurlijk zal er in werkelijkheid grote onderlinge afhankelijkheid        stations weergegeven waar reeds opdracht is gegeven voor
zijn tussen projecten en is de doorlooptijd onder andere afhankelijk       uitbreidingen voor 2025 door Enexis en Coteq. Voor de stations
van de beschikbaarheid van technisch personeel en materieel. De            Losser en Tubbergen zijn de reeds geplande uitbreidingen
netbeheerders schatten in dat de benodigde uitbreidingen haalbaar          voldoende om het RES-bod aan te sluiten. Hier zijn (op basis van
zijn voor 2030, indien de RES-plannen tijdig voldoende concreetheid        het RES-bod) geen verdere uitbreidingen door Enexis benodigd.
en zekerheid bieden om over te kunnen gaan tot investering. Voor           Voor de uitbreidingen op de stations Almelo Mosterdpot, Enschede
de tijdige uitvoering van het RES-bod is het daarom essentieel om          Wesselerbrink, Vroomshoop en Raalte geldt dat ze aansluiting van
continue afstemming te hebben tussen netbeheerder, gemeenten en            een deel van het RES-bod mogelijk maken. Op deze stations zijn
provincie.                                                                 hiernaast nog verdere uitbreidingen door Enexis, Coteq én Tennet
                                                                           nodig om knelpunten op te lossen.
De impact op de ruimte lijkt uit de impactanalyse beperkt. Bij de
uitwerking van uitbreidingen kan echter blijken dat door omstan-           Het RES-bod past op veel van de stations met de in uitvoering zijnde
digheden in boven- en/of ondergrond toch nog ruimte gezocht moet           netverzwaringen en aanpassingen van TenneT. De uitbreidingen die
worden om de uitbreidingen mogelijk te maken.                              reeds door TenneT gepland staan worden weergegeven in figuur 4.
                                                                           Enkel de opgave rondom Tubbergen en Vroomshoop kan met het
De indicatieve kosten voor Enexis en Coteq, ten behoeve van netin-         huidige netwerk van TenneT niet gefaciliteerd worden. Hiervoor zijn
vesteringen voor de realisatie van het RES-bod 1.0, wordt geschat          opwaarderingen nodig op de bestaande hoogspanningslijnen tussen
tussen de 200 en 300 miljoen euro, zie figuur 2. De bandbreedte van        Almelo, Vroomshoop en Tubbergen. De verwachting is dat deze
deze kostenschatting ontstaat door de onzekerheid in de concreet-          opwaarderingen door TenneT gerealiseerd kunnen zijn voor 2030.




                                                                                                                                               37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Verbetermogelijkheden en aanbevelingen                                   Samen met de netbeheerders zijn de belangrijkste factoren bepaald
Vanuit de impactanalyse doen de netbeheerders een aantal aanbe-          waarmee lokale en regionale keuzes de systeemefficiënte en de
velingen aan de RES Twente, om de uitvoerbaarheid van het bod in         maatschappelijke kosten beïnvloeden:
de RES Twente 1.0 te verhogen en de maatschappelijke kosten te
verlagen. Zie figuur.                                                      • de verhouding zon – wind;
                                                                           • de mate waarin gebruik wordt gemaakt van de bestaande
4. EFFICIËNTIE VAN HET TWENTSE BOD                                           aansluit- en transportcapaciteit;
Er zijn verschillende manieren om naar (systeem)efficiëntie te kijken.     • de afstand tussen een productielocatie hernieuwbare
Voor de scope van de RES waar we onder meer gezamenlijk keuzes               elektriciteit en het aansluitpunt op het elektriciteitsnet;
en afspraken maken over waar we hoeveel elektriciteit willen opwek-        • mate waarin projecten worden geclusterd.
ken met welke techniek, gaat het er vooral om of deze hoeveelheid
elektriciteit efficiënt opgewekt en getransporteerd kan worden naar      In Twente bedraagt de verhouding tussen de elektriciteitsproductie
de afnemers. Voor onze afweging kijken we naar de maatschappe-           door windturbines en zonnepanelen nu 40/60, terwijl
lijke kosten die nodig zijn om ons bod in 2030 te realiseren. Deze       elektriciteitsproductie uit zon voor het netwerk ongeveer een factor
kosten dragen we als maatschappij en worden (via energiebelasting        3 minder efficiënt is (duurder is) dan windenergie. Als het aandeel
en tarieven van de netbeheerders) naar onze burgers en bedrijven         wind met 20% toeneemt (dus van 40% wind naar 60% wind), dan
doorberekend. Vanuit onze maatschappelijke verantwoordelijkheid          dalen de maatschappelijke kosten naar schatting met ruim € 100
hebben wij deze meegenomen in onze afweging tussen de verschil-          mln. Hiervan betreft € 24 mln de kosten voor de netverzwaring
lende hoekpunten uit ons afwegingskader. Door de complexiteit van        (of het benutten van huidige capaciteit) en het aansluiten van de
de materie is een deel van de beschikbare keuzes vereenvoudigd           initiatieven hierop (bij aanname van gemiddelde afstand van 5 km).
weergegeven, de kosten zullen sterk afhangen van de toekomstige          De rest betreft de verstrekte SDE-subsidie over de looptijd van 15
ontwikkelingen.                                                          jaar. Dat is 75% van de meerkosten.




                                                                                                                                               38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Hier zijn dus mogelijkheden blijven liggen om kosten te besparen.        De systeemstudie heeft de volgende inzichten opgeleverd die in
Uit de analyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)             gedachten gehouden kunnen worden bij de formulering van de
blijkt dat de Twentse energiemix niet afwijkt van het landelijke         Twentse RES 1.0.
beeld en dat de maatschappelijke kostenefficiëntie nog sterk kan           • Voorkom mogelijk onnodige netverzwaringen: gezien
verbeteren.                                                                  de onzekere toekomst is het relatief spijtvrij als we
                                                                             capaciteitsuitbreidingen ten behoeve van (liefst
Uit de doorrekening van Enexis blijkt dat de ambitie uit de RES              geconcentreerde) grootschalige opwek eerst overwegen voor
Twente 1.0 gerealiseerd kan worden door de beschikbare aansluit-             rond Hoogspanning (HS)/Middenspanning (MS)-stations die
en transportcapaciteit uit te breiden. De investeringen voor het             vanuit de lange termijn vraagontwikkeling ook verzwaard
uitbreiden van de capaciteit zijn groot, maar we hebben geen nieuw           moeten worden.
station nodig en dat is in de meeste regio’s wel het geval. Er is in       • Pas op met een ambitieniveau: de keuze om lokaal/regionaal
Twente nog vrije capaciteit die geen investeringen vergt. Inefficiënte       de eigen elektriciteitsvraag zelf op te wekken heeft grote
keuzes in de RES Twente 1.0 maken het realiseren van meer duurza-            impact op infrastructuur (je importeert en exporteert nog steeds
me elektriciteit na 2030 duurder.                                            veel). Formuleer een ambitie met een verstandige verhouding
                                                                             in relatie tot verwachte vraag en beschikbare infra voor
Bij de voorbereiding van de RES Twente 1.0 is geïnventariseerd waar          elektriciteit.
reeds hernieuwbare elektriciteit wordt opgewekt en waar die pro-           • Maak verstandige keuzes met betrekking tot de energiemix:
jecten in voorbereiding zijn. Daarbij is ook gekeken naar de voorbe-         een groot aandeel zon vraagt relatief veel netverzwaring.
reiding van ruimtelijk beleid door gemeenten. En dat levert een zeer         Dezelfde hoeveelheid elektriciteit is met wind op te wekken
divers beeld op.                                                             met veel minder netverzwaring, waardoor zowel de tijdige
                                                                             realisatie als de betaalbaarheid sterk verbeteren. Mede doordat
Sommige gemeenten tellen al meerdere zonnevelden. In andere                  het aandeel zon in elektriciteitsproductie groot is, is er veel
gemeenten is de aanwijzing van locaties voor de realisatie van               onbalans tussen aanbod en vraag en is er dus sprake van veel
zonnevelden nog onderwerp van een participatieproces, terwijl er             uitwisseling van elektriciteit met de omgeving.
ook gemeenten zijn die ruimtelijk beleid aan het voorbereiden zijn.        • Daarnaast kunnen er afspraken met bedrijven gemaakt worden
Dit maakt het niet eenvoudig om eenduidige conclusies voor heel              die veel energie verbruiken of grote pieken in het verbruik
Twente te kunnen trekken. Wat wel kan worden geconstateerd, is               veroorzaken om kortdurend een deel van die energievraag
dat er in Twente geen sprake is van grootschalige concentratie van           uit te schakelen.
productiefaciliteiten voor zonne- en windenergie. In Twente kunnen
kostenvoordelen worden behaald als projectlocaties meer worden
geclusterd.

5. SYSTEEMSTUDIE OVERIJSSEL
Eind 2020 zijn de resultaten beschikbaar gesteld van een
systeemstudie waarin vier toekomstscenario’s voor het
energiesysteem in Overijssel in 2050 uitgewerkt. De systeemstudie
voor Overijssel heeft laten zien dat de voornaamste uitdagingen
voor de infrastructuur in Overijssel liggen op het gebied van
het elektriciteitsnet. Bij een stevige ambitie op de opwek van
hernieuwbare elektriciteit (die vanwege weersafhankelijkheid
een vrij grillig opwekpatroon heeft) neemt de vraag naar
transportcapaciteit substantieel toe. Dit vraagt veel meer uitbreiding
van de transportcapaciteit dan de verwachte sterke stijging van
de vraag naar elektriciteit als gevolg van de elektrificatie bij onder
andere de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de
industrie en de verduurzaming van de mobiliteit. De systeemstudie
laat ook zien dat er nog een groot aantal onzekerheden zijn die de
toekomst kunnen beïnvloeden (wat wordt de rol van waterstof?
Kiezen we voor zelfvoorzienendheid en zo ja op welke schaal?).




                                                                                          Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0   39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>6
                                                                     “
                                                                     “De RES Twente is een bouwsteen
                                                                     voor de gemeentelijke en provinciale
                                                                     omgevingsvisie.”




Twente is een regio met een unieke combinatie van stad en platteland. Buiten het stedelijk gebied van Enschede, Hengelo en Almelo is Twente een streek
met grote landschappelijke kwaliteiten: het Twentse coulissenlandschap staat bekend als één van de mooiste landschappen van Nederland. Het kenmerkt
zich door afwisseling en een verscheidenheid aan oude hoeven en essen, hoogveenontginningen met esdorpen, jonge heide- en veenontginningen en
een stedenband. Ook heeft Twente relatief veel Natura 2000-gebieden waar het herstel van biodiversiteit om specifieke aandacht vraagt. Een waardevol
landschap waar we zorgvuldig mee omgaan.

                                                                                                                                                         40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlage 6. Ruimtelijke kwaliteit

                                                                       De opwekking van windenergie wordt grotendeels in clusters van
1. RUIMTELIJKE KWALITEIT IN HET AFWEGINGSKADER
                                                                       twee à drie turbines gerealiseerd. Dit voorkomt ruimtelijke versnip-
Ruimtelijke kwaliteit is de mate waarin bij ontwikkelingen tegemoet
                                                                       pering en verrommeling. Bij zoeklocaties nabij gemeentegrenzen
wordt gekomen aan de gebruikswaarde, belevingswaarde en
                                                                       wordt rekening gehouden met behoud van de ruimtelijke kwaliteit
toekomstwaarde van gebouwen en/of gronden. De ruimtelijke
                                                                       door samenwerking tussen de betreffende gemeenten.
implicaties van de energietransitie kunnen groot zijn. Het
meest zichtbare onderdeel vormt de opwekking van elektriciteit
                                                                       Met het Rijksprogramma OER (Opwekking Energie Rijksgronden)
met wind en zon. We houden rekening met de mogelijkheden
                                                                       streeft het Rijk naar optimale inzet van Rijksgronden voor het
van het landschap en leggen verbinding met andere
                                                                       opwekken van energie via zon en wind. Eén van de huidige
verduurzamingsopgaven en opgaven die invloed hebben op de
                                                                       pilotprojecten is de Duurzaamheidsroute A35.
ruimtelijke kwaliteit (integrale aanpak).


Aangezien energieprojecten effect hebben op de omgeving en
meestal gemeentegrensoverschrijdend zijn, kiezen we regionaal
voor een aantal uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit, die in
lokaal beleid worden vertaald. In het koersdocument van de RES
Twente 1.0 zijn de regionale ruimtelijke uitgangspunten opgenomen
die in elk geval worden aangehouden bij de uitwerking van de
plannen voor zonne- en windenergie ten behoeve van de ruimtelijke
kwaliteit van onze leefomgeving. Ook is benadrukt dat we binnen
de RES Twente subregionaal en gebiedsgericht gaan samenwerken.
Hier betrekken we een vertegenwoordiging van verschillende
regionale belanghebbenden en de Twentse samenleving bij. Zo
                                                                       De A35 pilot is genoemd in de bouwsteen opwek langs Rijkswegen
geven we verschillende perspectieven ruimte om mee te denken.
                                                                       in de concept-RES en bevindt zich in de verkenningsfase. In deze
Aan de hand van visualisaties brengen we grensoverschrijdend
                                                                       fase onderzoeken we of het haalbaar is de rijksgronden langs het
in beeld wat de energieprojecten betekenen voor onze omgeving
                                                                       traject A35/N35 beschikbaar te stellen voor opwekken van duurzame
en hoe ze zich tot elkaar verhouden. Een gezamenlijk regionaal
                                                                       elektriciteit door zonne-energie. Er wordt onder andere gekeken naar
kader voor ruimtelijke kwaliteit wordt geborgd in de provinciale
                                                                       de financiële haalbaarheid, de verkeersveiligheid, landschappelijke
omgevingsvisie, waar de RES Twente als bouwsteen aan bijdraagt.
                                                                       inpassing, ecologie en de impact op het elektriciteitsnetwerk.
                                                                       Inbreng van de omgeving speelt hierbij een belangrijke rol. Elke
Kleinschalige landschappen
                                                                       partij binnen dit pilotproject levert de nodige expertise. Combinatie
Ten aanzien van zoekgebieden worden kwetsbare kleinschalige
                                                                       van zon en wind wordt niet uitgesloten. De initiatiefnemers
landschappen gemeentegrensoverschrijdend ontzien. Aan de
                                                                       van het project Duurzaamheidsroute A35 zijn Rijkswaterstaat,
randen van het Nationaal Landschap Noordoost Twente worden
                                                                       Rijksvastgoedbedrijf, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland,
wel windturbines voorzien. Het gaat daarbij om locaties waar de
                                                                       de gemeenten Almelo, Borne, Enschede, Hellendoorn, Hengelo en
specifieke landschappelijke kenmerken van het Nationaal Landschap
                                                                       Wierden, provincie Overijssel, Enexis en waterschap Vechtstromen.
Noordoost Twente minder nadrukkelijk zichtbaar zijn. Vooral de
grootschalige landschappen, zoals de veenontginningsgebieden,
                                                                       Na de verkenning hopen we op een goed beeld van de
bieden vanuit landschappelijk oogpunt mogelijkheden voor
                                                                       mogelijkheden voor het opwekken van zonne-energie langs en in
windenergie, volgens de landschapsdeskundigen van HNS.
                                                                       de midden- en/of zijbermen en/of op- en afritten van de A35 en
                                                                       de N35. Deze gronden zijn in bezit van de Rijksoverheid. Ook zal
Opwekken van energie langs Rijkswegen met wind en zon
                                                                       worden gekeken naar de mogelijkheden om percelen die direct
De hoofdinfrastructuur A1 en A35, N35, N36 en de N18 loopt door
                                                                       grenzen aan de A35 of de N35 voor energie-opwek te ontwikkelen.
het karakteristieke landschap. Langs (A35 en A1) en op verschillende
                                                                       Dit kunnen gronden in eigendom van de gemeente zijn, maar ook
bedrijventerreinen zijn zoekgebieden aangedragen. Hierdoor
                                                                       van particulieren. De leerervaringen van de verkenning kunnen
ontstaat een ruimtelijk beeld van bakens die aansluit op het
                                                                       ook bij andere locaties in het hele land worden toegepast. Want dit
landschappelijke patroon en de bestaande infrastructuur. Die bakens
                                                                       pilotproject is één van de tien projecten van het pilotprogramma
markeren verschillende kernen en hebben onderling voldoende
                                                                       Hernieuwbare energie op Rijksgrond.
afstand waardoor ze herkenbaar zijn als markeringspunt.




                                                                                                                                               41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Er liggen ook voor energie-opwek via zon en wind kansen langs         Een zwerm van enkele windmolens (minimaal 5 en maximaal 16
de overige Rijkswegen, alleen valt dit buiten de scoop van het        turbines) verspreid en random geplaatst in een bosgebied (minimaal
pilotproject. Daarvoor is al een ruimtelijke visie uitgewerkt in de   100 ha) waarbij de turbines onderdeel zijn van bosomvorming en
concept-RES. Vanuit subregionale samenwerking verkennen               verjonging.
gemeenten de mogelijkheden.
                                                                      Toe te passen in grote bosgebieden die vernieuwd worden, weinig
ONTWERPPRINCIPES VOOR OVERIJSSEL
                                                                      natuurwaarde kennen of aanplant van grote stukken nieuw bos.
Het rapport ‘Energie-opwekking in de landschappen van Overijssel’
                                                                      De windturbines zijn onderdeel van het boslandschap.
beschrijft energieconcepten voor zonnevelden en windturbines
voor de landschappen die in Overijssel voorkomen. Volgens
HNS-landschapsarchitecten zijn er in Overijsel 4 windconcepten
denkbaar, namelijk:




Windbaken                                                             Windlijn




Eén tot maximaal drie windturbines om een locatie te markeren die     Minimaal 5, maar idealiter minimaal 6 windturbines
het waard is gemarkeerd te worden. Toe te passen bij:                 in een strakke lijnopstelling. Toe te passen in:
   • bedrijventerreinen en stadsranden                                  • grootschalige jonge heide- en broekontginningen
   • knooppunten van infrastructuur                                    • hoogveenontginning en veenkoloniaallandschap



Windcluster                                                           Windbos




                                                                      Een zwerm van enkele windmolens (minimaal 5 en maximaal 16
                                                                      turbines) verspreid en random geplaatst in een bosgebied (minimaal
                                                                      100 ha) waarbij de turbines onderdeel zijn van bosomvorming en
                                                                      verjonging.
Minimaal 8 en maximaal 16 windturbines in strak grid of
versprongen gridopstelling. Toe te passen in:
                                                                      Toe te passen in grote bosgebieden die vernieuwd worden, weinig
  • grootschalige jonge heide- en broekontginningen                   natuurwaarde kennen of aanplant van grote stukken nieuw bos.
  • hoogveenontginning en veenkoloniaallandschap                      De windturbines zijn onderdeel van het boslandschap.




                                                                                                                                        42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Het rapport beschrijft verder enkele algemene ontwerpregels voor      energielandschappen. Een energielandschap betreft een
de plaatsing van windturbines, te weten:                              grootschalige transformatie van een gebied om daar energie op
1. De turbines binnen een ruimtelijk concept zijn identiek.           te wekken. Dit bestaat uit zon- en windenergie. Daarnaast wordt
2. S
    tuur per gebied op één windconcept en voorkom interferentie      er geïnvesteerd in andere maatschappelijke doelen bijvoorbeeld
  van concepten. Stelregel is dat tussen elk windconcept een          het ontwikkeling van grootschalige nieuwe groenstructuren,
  ruimte van 8 kilometer ‘open’ gehouden moet worden voordat het      natuurontwikkeling, waterdoelen of verduurzaming van landbouw.
  volgende windconcept wordt ingezet.                                 Omdat hier sprake is van een transformatie van het landschap is een
3. De inpassing en ruimtebeleving van een windconcept en relatie     uitgebreid gebiedsproces noodzakelijk.
  met andere windconcepten in de omgeving dienen altijd 3D getest
  te worden.                                                          Er zijn twee soorten ontwikkelingen denkbaar. De transformatie
                                                                      van een gebied of de transformatie langs een lijnvormige structuur
Ontwikkeling van energielandschappen
                                                                      in een gebied (denk aan een watergang, lint of groenstructuur).
Het advies van HNS geeft naast de aanbevelingen voor windlocaties
                                                                      Beide worden hieronder toegelicht.
ook aanbevelingen mee voor de eventuele ontwikkeling van




Gebiedsontwikkeling                                                   Structuurontwikkeling




Ontwerpprincipes:                                                     Ontwerpprincipes:
  • In een groter gebied (minimaal 100 ha) wordt via                   • Er wordt via gebiedsvernieuwing een energielandschap langs
     gebiedsvernieuwing een energielandschap ontwikkeld                    een grootschalige (nieuwe) landschapsstructuur ontwikkeld.
     met eigen kwaliteiten.                                             • De nieuwe landschapssstructuur heeft hoge ecologische,
  • De ontwikkeling van zon en wind gaat gepaard met grootschalige        landschappelijke, hydrologische of recreatieve waarden,
     gebiedsvernieuwing: grootschalige nieuwe landschapsstructuren         zowel tijdens als na opheffen van de energieproductiefunctie.
     (recreatief en ecologisch) worden toegevoegd en lokale opgaves        Hiermee worden meerdere gebiedsdoelen gerealiseerd.
     zoals waterberging of biodiversiteit worden meegekoppeld.          • Via een gebiedsproces wordt de structuur bepaald, via
  • De windturbines kennen een helder ruimtelijk concept                  ruilverkaveling gerealiseerd.
     van lijnen of cluster (zie windlijn of windcluster).               • De windturbines kennen een heldere lijnstructuur (zie windlijn).
  • Zonnevelden worden grootschalig opgezet.                           • Zonnevelden worden grootschalig opgezet. Monofunctionaliteit
     Monofunctionaliteit moet worden voorkomen.                            moet worden voorkomen: er is veel aandacht voor
  • Alle bewoners van het gebied profiteren maximaal,                     bodemkwaliteit om bodemdegradatie te voorkomen, alsmede
     ook financieel. Mogelijk worden bewoners uitgekocht.                  focus op doelen voor biodiversiteit, waterdoelen als berging en
  • Een uitgebreid gebiedsproces is een voorwaarde.                        kwaliteit, landschapsontwikkeling en recreatie. Zoveel mogelijk
                                                                           wordt landbouw rond de velden ingepast.
Toe te passen in grootschalige jonge veldontginningen en in             • Alle bewoners van het gebied profiteren maximaal.
grootschalige hoogveenontginningen en veenkoloniaal                     • Mogelijk worden bewoners uitgekocht.
landschap.                                                              • Een uitgebreid gebiedsproces is een voorwaarde.




                                                                                                                                           43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>7                                                        “
                                                         “RES Twente combineert
                                                         duurzame opwek met
                                                         andere opgaven.”




In 2030 willen waterschappen energieneutraal zijn. Nu produceren waterschappen minimaal 40% van het eigen energieverbruik zelf. In totaal heeft het
waterschap Vechtstromen 9 zonneparken met in totaal 20.000 zonnepanelen gebouwd bij de rioolwaterzuiveringen in 2020. Hiermee wordt ruim de helft
van de energie duurzaam opgewekt om het afvalwater van 805.000 inwoners en bedrijven te zuiveren. Ook wordt rekening gehouden met biodiversiteit door
het aanleggen van groenstroken en het inzaaien van de velden onder de zonnepanelen met bloemrijke grasmengsels.

                                                                                                                                                      44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Bijlage 7. Duurzame opwek elektriciteit

1. INLEIDING DUURZAME OPWEK ELEKTRICITEIT                           2. UITGANGSPUNTEN DUURZAME OPWEK ELEKTRICITEIT
In totaal is aan de regio’s in Nederland gevraagd om 35 TWh         De gezamenlijke uitgangspunten voor duurzame opwek
duurzaam op te wekken met wind en zonne-energie op land in 2030.    elektriciteit zijn:
Daarnaast wordt via andere initiatieven gewerkt aan zon op daken      • Het bod per gemeente in GWh is een zwaarwegende
van woningen (7 TWh) en wind op zee (49 TWh). Het Planbureau             inspanningsverplichting. De opbrengst in GWh is leidend. Bij
voor de Leefomgeving (PBL) heeft berekend dat de optelsom van            alternatieve invulling van het bod, is het dringende verzoek
de concept RES-sen leidt tot een duurzame opwek van elektriciteit        om rekening te houden met de gewenste verschuiving in de
in 2030 met een bandbreedte van 31,2 tot 45,7 TWh. Of het doel           verhouding wind/zon van 40/60 naar 60/40 in verband met de
van 35 TWh wordt gehaald, is nog geen gegeven gezien diverse             maatschappelijke kosten.
onzekerheden.                                                         • Zon op dak heeft de eerste voorkeur. Binnen de
                                                                         randvoorwaarden van het Nationaal Klimaatakkoord wordt
In het koersdocument van de RES Twente 1.0 zijn procesafspraken          zon op dak (> 300 vierkante meter/meer dan 15 KW opgesteld
opgenomen over de gezamenlijke ambitie met 1,5 TWh als                   vermogen) meegerekend binnen de RES. Met alleen zon op dak
ondergrens, de verschuiving van de verhouding wind/zon richting          kunnen we onze doelen niet halen.
60/40 en het voorstel om de zoekgebieden op weg naar RES Twente       • Volgens de analysekaarten 2.0 van de NP RES een maximum
2.0 subregionaal af te stemmen. Daarnaast is aandacht besteed            van 30% van het totaal aan daken wordt ingeschat als realistich
aan de reacties vanuit de omgeving en de voorkeursvolgorde die we        voor opwek van zonneenergie.
gebruiken in het vervolgproces als uitgangspunt.                      • Als landelijk in 2030 meer dan 7 TWh aan energie wordt
                                                                         opgewekt uit kleinschalig zonneinstallaties op daken (<15 KW
Aanvullend op het koersdocument geven we in deze bijlage                 opgesteld vermogen), kan dit worden meegerekend in het
de aandachtspunten weer die zijn gewijzigd en geactualiseerd             regionale bod. Vooralsnog nemen we dit niet mee in de RES
waar nodig:                                                              1.0. In de RES 2.0 en daaropvolgend zal een inschatting worden
  • Uitgangspunten duurzame opwek elektriciteit                          gegeven of en hoeveel dit kan bijdragen aan het bod.
  • Tussenstand duurzame opwek elektriciteit Twente                   • Het waait in Nederland vaker dan dat de zon schijnt. De
    - Stand van zaken lokaal beleid voor wind en zonneenergie            effectieve (jaar)opbrengst van een windturbine is daarom groter
  • Gemeentegrensoverschrijdende samenwerking                            dan die van zonnepanelen.
  • Aandachtspunten duurzame opwek elektriciteit                      • Windturbines zijn veel zichtbaarder in het landschap (ook
                                                                         van ver) en dat roept reacties op in de omgeving. Wij houden
                                                                         rekening met behoud van de landschappelijke kwaliteit. In het
                                                                         proces is veel aandacht voor landschappelijke inpassing, zowel
                                                                         bij zonnevelden als windturbines.
                                                                      • Spreiding van kleinschalige opweklocaties voor zonne en
                                                                         windenergie is niet wenselijk als we de kwaliteiten van het
                                                                         Twentse landschap zoveel mogelijk willen behouden, maar ook
                                                                         niet voor een haalbaar en betaalbaar energienetwerk.
                                                                      • Als een bestaand netwerkstation nog over aansluit en
      “Door gemeentegrensoverschrijdende                                 transportcapaciteit beschikt, dan is het wenselijk in de nabijheid
                                                                         van dat station zoekgebieden voor zonne en windenergie
      samenwerking ontstaan nieuwe                                       aan te wijzen. Dat is niet alleen goed voor de rentabiliteit van
      mogelijkheden voor een meer optimale                               energieprojecten die daar kunnen worden gerealiseerd, omdat
                                                                         de aansluitkosten laag kunnen blijven, maar het voorkomt
      verhouding tussen wind en zon                                      ook dat de netbeheerder onnodig in een verzwaring van het
      van 60-40%.”                                                       elektriciteitsnet hoeft te investeren.




                                                                                      Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0    45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>  • Bij het vinden van de zoeklocaties voor windturbines houden         worden. 142 GWh komt overeen met circa 14 windturbines van 3 MW.
    we rekening met de afstand tot kwetsbare objecten, zoals             Op weg naar de RES Twente 2.0 is het wenselijk voor besparing van
    woningen. Hiervoor volgen we de nationale normen en wet              maatschappelijke kosten en ruimte (grondbeslag) om de verhouding
    en regelgeving. Buurgemeenten betrekken we vroegtijdig               te verschuiven richting 60% wind en 40% zonne-energie.
    bij planvorming in zoekgebieden nabij gemeentegrenzen.
    In dat geval pakken we financiële participatie ook                   Twence draagt op dit moment met zonneprojecten bij aan de
    gemeentegrensoverschrijdend op.                                      doelstelling (42 GWh). In de toekomst gaat Twence mogelijk inzetten
                                                                         op windprojecten. In 2030 gaan de gemeenten in totaal 1358 GWh
3. TUSSENSTAND DUURZAME OPWEK ELEKTRICITEIT TWENTE                       (=1,358 TWh) aan duurzame energie opwekken. Dat is inclusief de
We hebben gezamenlijk afgesproken dat we in Twente 1,5 TWh in            bijdrage van Twence.
2030 duurzaam willen opwekken. In totaal gaat het om:
In het huidige bod is de duurzame opwek elektriciteit als                Om minimaal 1,5 TWh te kunnen realiseren, is overprogrammering
volgt verdeeld:                                                          van plannen nodig, zodat we rekening houden met mogelijke uitval
  • 382 ha zon op dak (> 15 KWp)                                         van projecten in de planning. Ervaring leert dat circa 30% van
  • 688 ha zonnevelden                                                   geplande projecten komen te vervallen.
  • 39 windturbines
                                                                         Stand van zaken lokaal beleid voor wind- en zonne-energie
De mix kan na oplevering van de RES Twente 1.0 nog schuiven.             Voor de meeste gemeenten geldt dat er inmiddels ruimtelijk beleid
Op dit moment zijn er geen ambities om dorpsprojecten te                 voor het opwekken van zonne-energie is vastgesteld, in concept
realiseren. Dat was in de concept RES Twente nog wel het geval.          beschikbaar is, of wordt geactualiseerd. Uit de verschillende
Dorpsprojecten blijven een mogelijkheid, als dit lokaal wordt            beleidsvisies blijkt dat de Twentse gemeenten de ruimtelijke
opgenomen in het beleid.                                                 kwaliteit van de leefomgeving serieus nemen. Zo is de ruimtelijke
                                                                         kwaliteit van het landschap vrijwel altijd in belangrijke mate
De gemeenten dragen ieder bij aan de totale opgave van 1,5 TWh.          bepalend of een aanvraag kan worden gehonoreerd.
Om aan 1500 GWh te voldoen zal nog 142 GWh gevonden moeten               Ook voor windenergie geldt dat de meeste gemeenten al ruimtelijk




   Zonne- en windenergie per maand (2014)
       100


        90


        80


        70


        60


        50


        40


        30


        20


         10


         0
                  jan         feb      mrt        april     mei    jun          jul       aug        sep         okt       nov        dec

                        Zonnepanelen         Winddelen




                                                                                                                                             46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>beleid bestuurlijk hebben vastgesteld, in concept beschikbaar                 mogelijkheden van een grensoverschrijdend energiepark te
hebben, of aan het voorbereiden zijn. In vrijwel geen enkel geval             onderzoeken.
staat de beoogde bouwlocatie van de windturbines vast, maar is              • Uitwerking zoekgebied gemeenten Almelo, Tubbergen
sprake van de aanwijzing van zoekgebieden, uitsluitingsgebieden               en Twenterand (Vriezenveen Zuidoost). Daar is een
of de intentie om projectlocaties vast te stellen. Bij het vaststellen        gebiedsregisseur inmiddels aan de slag gegaan.
van deze locaties wordt rekening gehouden met criteria, zoals               • Gesprekken tussen gemeenten over eventuele samenwerking,
laagvliegroutes, afstand tot de bebouwde kom en kwaliteiten van               al dan niet op projectniveau binnen clustergebieden zijn gestart.
het landschap.                                                                Voor de samenwerking tussen gemeenten in Zuidoost Twente
                                                                              is een bestuurlijke samenwerking gestart (Enschede, Hengelo,
Gemeentegrensoverschrijdende samenwerking                                     Borne, Hof van Twente, Haaksbergen) is daarin het meest
We zetten in Twente ‘samen de stap’ om bij te dragen aan het                  concreet.
Nationaal Klimaatakkoord. We kunnen de ambities alleen halen door           • RES Twente is deelnemer in de landelijke werkgroep zon
samen te werken vanuit één totaalbeeld en één Twentse gedachte.               op dak waarin experts van diverse overheden (landelijk en
We zien dat in Twente verschillende samenwerkingsverbanden                    regio’s) en relevante belanghebbenden knelpunten formuleren
zijn ontstaan tussen gemeenten die gemeentegrensoverschrijdend                op basis van meldingen uit de RES-regio’s en daarvoor
werken aan deze opgave. Voorbeelden van deze                                  oplossingsrichtingen aangeven met fasering en de voor de
grensoverschrijdende samenwerkingen en clustergebieden van                    benodigde oplossing benodigde actoren.
verschillende gemeenten zijn:
  • Samenwerking Energie van Noordoost Twente (Oldenzaal,                Afstemming buurgemeenten
    Tubbergen, Dinkelland, Losser). Hier is een gebiedsregisseur          Meerwaarde van de RES is interbestuurlijk samenwerken
    aan de slag gegaan.                                                   aan de energietransitie en zo komen tot afstemming op
  • In het grensgebied met Duitsland werken de gemeenten                 regionale schaal over gemeentegrenzen heen. Zo’n regionale
    Dinkelland en Losser samen met de inzet van een                       samenwerking vraagt van gemeenten dat zij buurgemeenten
    gebiedsregisseur. Daarnaast is de Duitse buurgemeente                 vroegtijdig betrekken en informeren over potentiele
    Bad Bentheim via de gemeente Losser betrokken om de                   zoeklocaties en de uiteindelijke invulling.




   4. AANDACHTSPUNTEN DUURZAME OPWEK ELEKTRICITEIT

   In hoeverre hebben alle gemeenten (zoek)gebieden aangewezen voor         - Zoeklocaties voor wind moeten op gepaste afstand uiteen
   zon en wind of maken we procesafspraken voor de juiste                     liggen om niet met elkaar te interfereren of juist in samenhang
   balans tussen het bod, ruimtelijke kwaliteit, systeemefficiëntie en        met elkaar gepositioneerd worden volgens het advies van HNS.
   maatschappelijke acceptatie? In dit proces zijn de volgende              - We realiseren een gezamenlijk regionaal bod, dat subregionaal
   aandachtspunten van belang:                                                is afgestemd.
     • De gezamenlijke ambities voor duurzame opwek elektriciteit        • Investeringen in het net voor energie opwek nabij een station is
        (1,5 TWh) worden op basis van de huidige tussenstand nog niet        haalbaar en betaalbaar.
        geheel gehaald.                                                     - Zoekgebieden op grotere afstand van een netwerkstation
     • Vanuit rendement en kosteneffectiviteit: de verhouding                moeten robuust genoeg zijn om financieel haalbaar te zijn.
        zon/wind in het bod kan knelpunten veroorzaken voor de            • We kiezen voor een bod dat haalbaar schaalbaar en betaalbaar
        beschikbare netcapaciteit:                                           is om inefficiënte keuzes na 2030 te voorkomen die duurder zijn.
        - Door meer opwek via windenergie zijn de                         • Tijdspad van investeringen in de vernieuwing van het netwerk
        investeringskosten lager.                                            is medebepalend voor het tempo en de mogelijkheden van de
     • Grotere windturbines leveren meer rendement, waardoor                grootschalige opwek elektriciteit.
        we op minder locaties windturbines hoeven te plaatsen.            • Twente stelt als gezamenlijke ambitie om bij te dragen aan
        Deze zijn dan wel groter. Sommige inwoners hebben                    het Nationaal Klimaatakkoord om 95% CO2 reductie in 2050
        voorkeur voor lagere windturbines.                                   te realiseren. Een volledig energieneutraal Twente in 2050 is
     • Opwekken van windenergie heeft ook invloed op de ruimtelijke         volgens de systeemstudie in opdracht van provincie Overijssel,
        kwaliteit en het (kleinschalig) landschap en beleving:               Enexis en de RES Twente en West Overijssel (Berenschot en
        - Windenergie is zichtbaarder aan de landschappelijke horizon.      Quintel) niet haalbaar.




                                                                                                                                                47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>8
                                              "In potentie is ongeveer
                                              60% van het mestoverschot
                                              beschikbaar voor warmte-
                                              opwek."


Duurzaam gas en de aanwezige gasinfrastructuur bieden kansen voor verwarming van gebouwen in plattelandsgemeenten, het buitengebied en andere
gebouwen die niet op een andere betaalbare wijze verwarmd kunnen worden, zoals de ‘oudere’ woningen (bouwjaar van voor 1992).


                                                                                                                                                48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bijlage 8. Gebouwde omgeving (warmte)

1. INLEIDING GEBOUWDE OMGEVING (WARMTEOPGAVE)                               2. OPTIMAAL BENUTTEN EN EFFICIËNTE
Binnen de RES Twente 1.0 stellen we een Regionale Structuur Warmte          VERDELING WARMTEBRONNEN
op die inzicht geeft in de warmtevraag en het warmteaanbod en de            Om gebouwen aardgasvrij én betaalbaar te kunnen verwarmen,
(boven)lokale warmte-infrastructuur die nodig is om de beschikbare          is afstemming nodig over de inzet van lokale en bovenlokale
warmtebronnen te benutten. Onze ambitie is om steeds meer wijken            warmtebronnen op basis van de warmtevraag en de warmte-
duurzaam te verwarmen, zonder gebruik van fossiele brandstoffen.            infrastructuur die daarvoor nodig is. Deze afstemming vindt
Belangrijkste uitgangspunt hierbij is dat het haalbaar en betaalbaar is.    plaats via de Regionale Structuur Warmte in wisselwerking met
                                                                            de Transitievisies Warmte wat gemeenten kan ondersteunen.
Voor de warmteopgave verkennen we de mogelijkheid om een regi-              Gemeenten stellen uiterlijk eind 2021 een Transitievisie
onaal warmtenet te realiseren door bestaande warmtenetten te ver-           Warmte vast. Hierin wordt een doorkijk gegeven naar welke
binden en uit te breiden met nieuwe warmtenetten voor het stedelijk         wijken per gemeente in 2030 en in 2050 naar een alternatieve
gebied. Daarnaast onderzoeken we de mogelijkheden om de potentie            warmtevoorziening kunnen overstappen. In wijkuitvoeringsplannen
van biogas/groengas voor het verwarmen van woningen en bedrijven            wordt opgenomen hoe wijken aardgasvrij of ‘aardgasvrij-
in plattelandsgemeenten, het buitengebied en andere gebouwen die            ready’ worden, welke duurzame warmtebron wordt ingezet en
niet op een andere betaalbare wijze verwarmd kunnen worden.                 welke infrastructuur hiervoor wordt gebruikt. Aangezien alle
                                                                            alternatieven om gebouwen te verwarmen worden meegenomen
In het koersdocument van de RES Twente 1.0 zijn procesafspraken             in de wijkuitvoeringsplannen, is het van belang om de potentiële
opgenomen over het optimaal benutten en efficient verdelen van              beschikbare bronnen en technieken en het energiesysteem als
warmtebronnen via de warmte-infrastructuur en de samenwerkings-             geheel op elkaar af te stemmen. Keuzes moeten in samenhang
verbanden die zich bezighouden met een regionaal warmtenet en de            met elkaar worden gemaakt voor een optimale en kosteneffectieve
voorwaarden die nodig zijn voor het benutten van potentieel aan bio-        verdeling. De RES Twente 2.0 en de RES-sen die daarop volgen,
gas/groengas. Daarnaast gaan we in op toekomstige warmtebronnen.            geven een steeds completer beeld.


Aanvullend op het koersdocument geven we in deze                            Warmtevraag
bijlage de aandachtspunten weer die zijn gewijzigd en                       Verreweg het grootste deel van de warmtevraag komt van woningen
geactualiseerd waar nodig:                                                  en gebouwen. Bovendien wordt deze in Twente grotendeels bijna
  • Optimaal benutten en efficiënte verdeling                              volledig ingevuld met aardgas. Het is dan ook extra belangrijk om de
    warmtebronnen in samenhang met de warmtevraag                           warmtevraag te verminderen door energiebesparende maatregelen
  • Regionaal Warmtenet Twente                                              en het isoleren van woningen en gebouwen. Daardoor kunnen
  • Biogas/groengas                                                         we de warmtevraag in 2050 halveren en worden beschikbare
  • Toekomstige warmtebronnen                                               warmtebronnen efficiënter benut. De warmtevraag in het stedelijk
  • Gelijke warmteprijs en energieprijs in Twente                           gebied van Twente kan in de toekomst ingevuld worden via
  • Transitievisie Warmte en wijkuitvoeringsplannen                         collectieve oplossingen, zoals een warmtenet. In het landelijk gebied
  • Stimuleringsprogramma warmtenetten                                      zijn er minder collectieve alternatieven voor aardgas beschikbaar.
  • Gemeentegrensoverschrijdende samenwerking
    warmteprojecten
  • Aandachtspunten warmteopgave




      Warmtevraag Twente totaal                    Warmtevraag Twente stedelijk gebied                      Warmtevraag Twente platteland




              53%        47%                                     59%         41%                                      41%       59%




                                                • Woningen • Bedrijven/instellingen, industrie en overige

                                                                                                                                                 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Warmteaanbod                                                      Transitievisie Warmte en wijkuitvoeringsplannen
Door de diversiteit aan warmtebronnen zijn er meerdere kansen     Gemeenten realiseren uiterlijk eind 2021 een Transitievisie
voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving met de inzet       Warmte. Hierin wordt een doorkijk gegeven naar welke wijken per
van warmtebronnen. In theorie kan 88% van de warmtevraag van      gemeente in 2030 op een alternatieve warmtevoorziening kunnen
woningen in Twente worden verduurzaamd met de beschikbare         overstappen.en welke duurzame warmtebronnen ze daarvoor
warmtebronnen. Geen van de bronnen afzonderlijk biedt voldoende   willen inzetten, met een doorrkijk naar 2050 voor de oveerige
potentieel om alle woningen in Twente te verwarmen. Voor Twente   wijken Vervolgens gaan de gemeenten samen met de omgeving,
is dus een gecombineerde inzet van de warmtebronnen nodig. Om     inwoners, ondernemers en andere stakeholders, aan de slag met
de transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving betaalbaar   de wijkuitvoeringsplannen. In de wijkuitvoeringsplannen wordt een
te houden, moeten alle beschikbare warmtebronnen zo effectief     definitieve keuze gemaakt voor het alternatief voor aardgas, zowel
en efficiënt mogelijk worden ingezet. Als voor de warmtevraag     vanuit technisch als economisch oogpunt het meest haalbaar en
elektriciteit wordt ingezet, moet nog meer elektriciteit worden   wenselijk zijn voor de wijken binnen elke gemeente in combinatie
opgewekt en is de opgave niet meer haalbaar.                      met warmtebesparing. Hierin zijn een aantal alternatieven
                                                                  denkbaar, zoals; a) all-electric, b) warmtenetten, c) biogas/groengas,
In het stedelijk gebied zijn veel restwarmtebronnen aanwezig      als dan niet via hybride systemen. Een belangrijk uitgangspunt is de
die benut kunnen worden via een regionaal warmtenet. Op het       haalbaar- en betaalbaarheid per wijk met de potentiële beschikbare
platteland zijn naast het isoleren van woningen en hybride        bronnen en technieken en het energiesysteem als geheel. De
warmtepompen, biomassa en biogas/groengas duurzame                impact van de warmteoplossing op het elektriciteitsnet moet in
warmtebronnen.                                                    samenhang met elektrisch vervoer en (duurzame) elektriciteit
                                                                  in de wijk worden bekeken, zodat er vroegtijdig helderheid en
                                                                  zekerheid is waar gasleidingen kunnen blijven liggen en waar
                                                                  elektriciteitsnetten moeten worden verzwaard. Om te zorgen dat de
                                                                  investeringen en werkzaamheden haalbaar en betaalbaar zijn. De
                                                                  wijkuitvoeringsplannen/-projecten worden gefaseerd opgesteld.


                                                                  3. REGIONAAL WARMTENET TWENTE
                      12%                                         Voor het stedelijk gebied realiseren we een regionaal Warmtenet
                                                                  Twente door bestaande warmtenetten te verbinden en onderzoeken
                                                                  we de mogelijkheden voor uitbreiding met nieuwe warmtenetten.
                                                                  In de stedelijke gebieden van Twente is veel industriële (rest)
                                                  37%             warmte beschikbaar. Op dit moment is er via Twence additioneel
       24%                                                        1800 Tj (Terajoule) beschikbaar die veel potentie biedt om in het
                                                                  stedelijk gebied van Almelo, Borne, Enschede, Hengelo, Oldenzaal
                                                                  en mogelijk ook Haaksbergen woningen en gebouwen van warmte
                                                                  te voorzien. Daarnaast zijn er andere voornamelijk laag- en midden-
                                                                  temperatuur restwarmtebronnen. Om al deze warmte optimaal te
                                                                  kunnen benutten is (regionale) warmte-infrastructuur nodig.
                     14%             13%
                                                                  Hoge Temperatuurwarmte (HT)
                                                                  Energie- en grondstoffenproducent Twence is ook de grootste
                                                                  producent van HT in Twente. Met deze restwarmte en de
   Warmtebron potentieel aandeel woningen Twente                  restwarmte van andere bedrijven in het stedelijk gebied van Twente
                                                                  kunnen meer dan 100.000 woningequivalenten in Twente worden
      Regionaal warmtenet 37%
                                                                  verwarmd. De restwarmte van bedrijven, diverse houtgestookte
      Biogas inzet middels CV-ketel 13%                           installaties en biogasinstallaties kunnen stedelijke warmtenetten
      Additioneel biogas inzet hybride warmtepomp 14%             voeden. In de toekomst kunnen de regionale warmtebronnen
                                                                  mogelijk worden aangevuld met warmte van geothermie en
      Verbrandbare biomassa 24%
                                                                  waterstof.
       Overig 12%




                                                                                                                                      50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Op weg naar intentieovereenkomst                                        en andere gebouwen die niet op een andere betaalbare wijze
Het antwoord op de vraag of en onder welke voorwaarden een              verwarmd kunnen worden, zoals de ‘oudere’ woningen (bouwjaar
regionaal warmtenet ontwikkeld kan worden, is niet eenvoudig.           van voor 1992).
Een coalitie van de zes genoemde gemeenten verkent onder
begeleiding van de provincie onder welke voorwaarden de                 Momenteel wordt nog geen 5% van de mest ingezet voor
ontwikkeling van een regionaal warmtenet wenselijk en mogelijk          biovergisting, waardoor er in potentie nog veel voor de
is. Een consortium van drie regionale marktpartijen (Twence,            warmtetransitie te winnen valt. Zelfs met de verduurzamingsopgave
Cogas en Ennatuurlijk) onderzoekt de technische en economische          van de landbouw is er voldoende mest. Met de juiste
haalbaarheid van een regionaal stedelijk warmtenet. Gemeenten           randvoorwaarden kan de potentie voor het opwekken van biogas/
werken toe naar het sluiten van een intentieeovereenkomst met te        groengas worden vergroot en organisatorisch en economisch
onwikkelende partijen.                                                  haalbaar gemaakt. Wel is het van belang om duurzame gassen
                                                                        voor de warmtetransitie alleen toe te passen waar alternatieven
Stimuleringsprogramma Warmtenetten                                      niet haalbaar zijn, zoals woningen waar isoleren moeilijk is en
De provincie wil via het ‘Stimuleringsprogramma warmtenetten’           warmtenetten geen oplossing zijn. Verhoging van de biogas/
de aanleg van warmtenetten versnellen die gevoed worden door            groengasproductie met zowel kleinschalige mestvergisters, als
duurzame bronnen, zoals geothermie, aquathermie, restwarmte en          grootschalige bio-vergisters is hiervoor nodig. In Twente wordt
biomassa. Het Stimuleringsprogramma richt zich op projectideeën         vooral ingezet op mono-mestvergisting. Door vergisting van mest,
voor warmtenetten in verschillende fasen. In de haalbaarheidsfase       zonder dat hier co-producten aan worden toegevoegd. Hierdoor is
worden projecten ondersteund door de uitwisseling van kennis,           de kans zeer nihil dat vervuilende bijproducten worden toegevoegd.
expertise en tools zoals een checklist voor warmtenetten om van         Verder werkt de bio-energiesector in Twente met een gedragscode
ideeën tot kansrijke projecten te komen. Kansrijke projecten die        waarbij alleen biomassa wordt ingezet dat van duurzame oorsprong
maatschappelijk gewenst, maar financieel laag of laat renderen          is en waarvan de bron te traceren is.
door een vollooprisico (onzekerheid dat er in de toekomst voldoende
afnemers zijn om het project te laten renderen) of onrendabele top      Duurzame energie Twence
kunnen een beroep doen op de subsidieregeling voor investeringen        De gemeenten Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen,
in warmtenetten. Voor de maatregelen trekt de provincie zeven           Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Tubbergen en
miljoen euro uit voor heel Overijssel.                                  Wierden kunnen in 2021 duurzame opgewekte energie afnemen
                                                                        van Twence voor de bedrijfsvoering van de gemeente zelf. Daarbij
4. BIOGAS/GROENGAS                                                      is afgesproken dat Twence de helft van het aardgasverbruik in de
Vanuit de routekaart Groengas (30 maart 2020) blijkt dat                toekomst duurzaam op gaat wekken via groengas. Met het sluiten
gasvormige energiedragers, door hun unieke karakteristieken,            van dit contract willen ze de productie van opgewekte duurzame
een onvervangbare rol hebben in de verduurzamingsopgave van             energie in de Twentse regio aanjagen.
de Nederlandse samenleving. Om de toekomstige gasbehoefte
duurzaam in te kunnen vullen, is de ontwikkeling van CO2-vrije          Samenwerking biogas/groengas
gassen als alternatief voor aardgas essentieel.                         Om het potentieel voor biogas/groengas te benutten, werken zeven
                                                                        gemeenten samen met het Bio-energiecluster Oost Nederland
Op dit moment is de productie van CO2-vrije gassen, zoals               (BEON), Twence en Cogas. Hiervoor wordt op weg naar de RES
groengas verkregen uit de vergisting of vergassing van biogene          Twente 2.0 een coalitie opgericht. Bovendien zijn in de regio
reststromen, echter nog beperkt. Een opschaling van de                  diverse samenwerkingsverbanden aan de slag met gebalanceerde
groengasproductie, binnen de kaders voor de duurzame inzet              oplossingen voor duurzame opwek van energie en stikstofreducties
van biogene reststromen en circulariteit, wordt wenselijk geacht        vanuit de kringlooplandbouw. Samen met netbeheerders, lokale
gezien de verduurzamingsopgave van het gassysteem. Gasvormige           initiatieven en andere belanghebbenden worden kansen verkend
energiedragers blijven zelfs noodzakelijk om in 2050 tot een volledig   en vergoot middels de verbinding met de kringlooplandbouw.
duurzaam energiesysteem te komen.                                       Samenwerking met programma’s en gebiedsontwikkelingen, zoals
                                                                        Mineral Valley Twente en de Gebiedsgerichte Aanpak Stikstof zijn
Twentse productie en inzet duurzaam gas                                 daarbij van belang.
Twente is een regio met veel verschillende landschapsstijlen en
wijdverspreid liggende dorpen, dorpskernen en een groot stedelijk       Onderzoek duurzaam gas
gebied. De afstanden tussen warmtevragers en warmtebronnen              Twente verkent de kansen via onderzoeken in opdracht van de
variëren sterk, waardoor duurzaam gas, gecombineerd met de al           Noordoost Twentse gemeenten en vanuit het onderzoek van Cogas
aanwezige gasinfrastructuur, kansen biedt voor verwarming van           naar een werkbaar biogasconcept. Het onderzoek van de Noordoost
woningen en bedrijven in plattelandsgemeenten, het buitengebied         Twentse gemeenten gaat in op de kansen voor het vergroten van de




                                                                                                                                           51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>biogasproductie met ervaringscijfers vanuit de reeds gerealiseerde      bedrijfsvoering en de productie van duurzaam gas. Door toepassing
lokale vergistingsinstallaties. Het onderzoek van Cogas verkent         van duurzame stallen met directe vergisting van mest kunnen
de mogelijkheden van een regionaal biogasnetwerk en de meest            stikstof- en methaanemissies sterk worden teruggedrongen en
kansrijke strategie om hiertoe te komen.                                mesttransporten sterk gereduceerd. Daarnaast kan digestaat als
                                                                        reststof van het vergistingsproces weer worden opgewerkt tot
Beide onderzoeken zijn nodig om een goed beeld te krijgen van de        kunstmestvervanger en op land worden gebracht, waarmee de
kansen voor vergroting van de biogasproductie binnen de regio,          gewassen beter op maat kunnen worden bemest.
maar mogelijk ook daarbuiten. Vergroting van de biogasproductie zal     Uit de figuur hieronder blijkt welke stikstofemissies er binnen de
echter niet ontstaan zonder een rendabele businesscase voor alle        kringlooplandbouw gereduceerd kunnen worden. Hierbij wordt
partijen binnen de keten van mest tot duurzaam gas. Om die reden        duidelijk dat de beperking van het kunstmestgebruik en de hieruit
wordt vanuit het onderzoek van de Noordoost Twentse gemeenten           voortkomende afname van de productie van kunstmest een enorme
gewerkt om de businesscases van bestaande installaties in beeld te      verduurzaming betekent voor het milieu. Door deze kringloop ook
brengen. De belangrijkste aandachtspunten en afwegingen uit dit         toe te passen op boerderijschaal worden niet alleen mesttransporten
onderzoek en het onderzoek van Cogas worden verderop onder de           van en naar de boerderij teruggebracht, maar ontstaat een sterke
aandacht gebracht.                                                      stimulans in optimalisatie van het gehele proces, omdat de agrariër
                                                                        zijn eigen producten in een kringloop houdt. Nog een ander
Bevordering kringlooplandbouw                                           bijkomend voordeel is dat dit proces eveneens bijdraagt in de
Biovergisting kan door onze veehouderijen gezien worden als             beperking van de ziektedruk op de gewassen en het vee.
welkome activiteit binnen de kringlooplandbouw en circulaire
economie en zo mogelijk een tweede inkomstenbron bieden of op           Wat doen we al en wat is nog nodig?
zijn minst meer continuïteit geven aan hun bedrijf. De belangstelling   In Twente leven kansen voor de verduurzaming van onze
voor vergisting zal toenemen als blijkt dat de businesscases voor       energiebehoeften en verbetering van de landbouw en leefomgeving.
hen een positief resultaat zullen geven, zowel economisch als qua       Er ontstaan weer initiatieven en verbindingen die de kans op de
verduurzaming.                                                          productie van duurzaam gas ook voor de langere termijn vergroten.
                                                                        Hierbij speelt ook innovatie en verdere technologische ontwikkeling
De productie van biogas/groengas in combinatie met                      een belangrijke rol. Om de potentie van duurzaam gas optimaal te
kringlooplandbouw en stikstofreductie zijn elkaar versterkende          kunnen benutten is er op zowel regionaal als nationaal niveau nog
processen in de verduurzaming van de leefomgeving, agrarische           aandacht nodig op de volgende punten:




                                                                                                                                             52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Nationale aandachtspunten:                                             Geothermie
  • Organiseren van een toereikende SDE++ voor de combinatie          Geothermie is een duurzame warmtebron met een theoretische
    van hubs van kleinschalige boerderijvergisters met                 grote potentie. De aarde is op diepte van nature warm. Deze warmte
    centrale opwaarderingsinstallaties voor groengas (huidige          kan uit watervoerende lagen in de ondergrond gewonnen worden.
    SDE++ is uitsluitend toereikend voor middelgrote tot grote         Geothermie is een relatief nieuwe techniek waarin nog volop
    boerderijvergisters met groengasproductie).                        innovatie plaatsvindt. Daarnaast is de ondergrond van Twente niet
  • Verduurzaming van de landbouw handen en voeten geven door         overal even goed bekend. Door de voormalige gaswinning in Noord
    stikstof en fosfaat te beprijzen (en niet alleen voor boeren die   Twente zijn de kansen in dit gebied relatief goed in beeld. In Zuid
    stoppen).                                                          Twente is echter minder data beschikbaar waardoor er een grote
  • 1 en 2 moeten ertoe leiden dat er een rendabele businesscase      onzekerheid bestaat over de potentie voor geothermie. Als gevolg
    ontstaat voor verduurzaming van de landbouw, netbeheerders         van ontwikkelingen in de techniek, ervaring in de uitvoering en
    en leveranciers van biogas/groengas. Hierover moet                 kennis over de Twentse ondergrond kan geothermie in de toekomst
    duidelijkheid komen.                                               wel kansrijk worden.
  • Het lokaal opgewekte duurzaam gas ook lokaal inzetten voor
    de gebouwde omgeving en hierbij een keuze maken voor welke         Geothermie is een duurzame warmtebron met een theoretische
    gebieden en eventuele woningtypen.                                 grote potentie. De aarde is op diepte van nature warm. Deze
                                                                       warmte kan uit watervoerende lagen in de ondergrond gewonnen
Regionale aandachtspunten:                                             worden. Onderzoeken vanuit provincie Overijssel en EBN laten zien
  • Ruimtelijk toestaan van boerderijvergisters en grootschalige      dat de potentie in Twente matig is. Hierbij is vooral gekeken naar
    vergisters.                                                        de traditionele aardlagen waar elders in Nederland geothermie
  • Faciliteren van opwaarderingsinstallaties om biogas               plaatsvindt en met de huidig beschikbare technieken. Daarmee is de
     naar groengas op te werken (in clusters van meerdere              economische haalbaarheid van geothermie als primaire warmtebron
     boerderijvergisters) en het vervolgens in te voeden op het        voor het eventuele regionale warmtetransportnet laag.
     bestaande aardgasnet (welke mogelijk uit te breiden is met
     onbenutte of nieuwe leidingen)                                    Geothermie is een relatief nieuwe techniek waarin nog volop
  • Inzetten op grootschalige vergisting (varkens- en                 innovatie plaatsvindt. Zo richt het onderzoek RESULT zich op een
    kippenmesttransport via de weg) of via boerderijvergisting         innovatieve boortechniek om geothermie uit dunne aardlagen
    van koemest of een mix van beide. Hierop moet het ruimtelijk       economisch haalbaar te maken. Daarnaast is de ondergrond
    beleid van gemeenten faciliterend zijn om de realiseerbaarheid     van Twente niet overal even goed bekend. Door de voormalige
    te vergroten. Gemeenten moeten hierbij de afweging maken           gaswinning in Noord Twente zijn de kansen in dit gebied relatief
    vanuit het afweegkader ruimtelijke kwaliteit.                      goed in beeld. Echter is er van Zuid Twente minder data beschikbaar
  • Er is niet voldoende duurzaam gas om alle woningen en             waardoor er een grote onzekerheid bestaat over de potentie
    gebouwen van warmte te voorzien, een zorgvuldige afweging          voor geothermie. Ook ligt de focus bij de traditionele aardlagen.
    over prioritering is dan ook essentieel. Het lokaal opgewekte      Mogelijk kunnen ook andere aardlagen voor Twente beter geschikt
    duurzaam gas ook lokaal inzetten voor de gebouwde omgeving         zijn voor de realisatie van geothermie. Over deze geschiktheid en
    en hierbij een keuze maken voor welke gebieden en eventuele        haalbaarheid is nog weinig bekend.
    woningtypen.
  • De rol van Lokale Energie Initiatieven voor maatschappelijk       Binnen het onderzoeksprogramma Seismische Campagne
    draagvlak en participatie om invoeding en lokaal eigenaarschap     Aardwarmte Nederland (SCAN) dat is gefinancierd door het
    te stimuleren. Grote kansen om lokale initiatieven vanuit          ministerie van Economische Zaken en Klimaat en wordt uitgevoerd
    coöperatieve vorm mogelijk te maken. Gemeenten kunnen dit          door Energie Beheer Nederland (EBN) zijn onvoldoende middelen
    door middel van beleid verder faciliteren en stimuleren.           beschikbaar om heel Nederland in beeld te brengen. Twente heeft
                                                                       geen prioriteit gekregen en wordt niet onderzocht. Als gevolg van
5. TOEKOMSTIGE WARMTEBRONNEN                                           ontwikkelingen in de techniek, ervaring in de uitvoering en kennis
In de toekomst kunnen de regionale warmtebronnen mogelijk              over de Twentse ondergrond kan geothermie in de toekomst wel
worden aangevuld met warmte van geothermie, waterstof,                 kansrijk worden. Het is daarmee belangrijk om de ontwikkelingen
aquathermie en biomassa.                                               te volgen en kennis over de Twentse ondergrond te vergroten. Op
                                                                       termijn kan dan mogelijk het regionale warmtetransportnet verder
                                                                       worden verduurzaamd met geothermie als duurzame warmtebron.
                                                                       Bij de realisatie van het regionale warmtetransportnet willen we
                                                                       aansluiting op toekomstige geothermie installatie(s) niet uitsluiten.




                                                                                                                                             53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Mogelijke vervolgstappen                                                Ook bij andere gemeenten is er interesse voor waterstof. Ondanks
  • Lobby starten om in de toekomst een studie te laten uitvoeren      dat waterstof naar verwachting niet voor 2030 ingezet gaat worden
    van de ondergrond van zuid Twente om te onderzoeken of er           om een essentiële bijdrage te leveren om woningen en gebouwen te
    voldoende warmteaanbod aanwezig is. Met een SCAN II project         verwarmen, is het wel belangrijk om nu alvast ervaringen op te doen
    kan Twente wel worden meegenomen.                                   en om mensen te leren werken met waterstof.
  • Op interessante locaties mogelijkheden voor een warmtenet
    onderzoeken en een bronnenstrategie uitwerken, rekening             Aquathermie
    houdend met de warmtevraag.                                         In sommige steden en dorpskernen ontbreken substantiële
  • Hierin samenwerking zoeken met partijen die willen investeren,     industriële restwarmtebronnen, terwijl er bronnen van
    bijvoorbeeld bij de regionale warmteketen om aardwarmte op          oppervlaktewater, zandwinplassen en RWZI’s aanwezig zijn. In deze
    te nemen in de bronnenstrategie als mogelijke toekomstige           gevallen kan aquathermie een duurzame oplossing bieden in de
    warmtebron.                                                         warmtevraag.
  • Volgen van de innovaties van geothermie.
                                                                        Water is een betrouwbare en stabiele bron, die in de meeste gevallen
Waterstof                                                               voor lange periode beschikbaar is. Aquathermie kan worden
Waterstof is een energiedrager (en dus geen energiebron) die            ingezet als duurzame bron voor warmtevoorziening en koeling
ingezet kan worden voor de industrie, mobiliteit en als alternatief     waar het regionale warmtenet geen kansen biedt. De bron kan
voor aardgas in het bestaande gasnet kan worden ingevoed en             middels een lokaal warmtenet of rechtstreeks in projecten worden
met beperkte aanpassingen benut kan worden voor de bestaande            toegepast ten behoeve van bestaande bouw, nieuwbouw, woningen,
apparatuur. Anno 2021 wordt waterstof vooral gemaakt uit                kantoren, scholen en ziekenhuizen. Binnen Twente worden
aardgas, dit noemen we grijze waterstof. In de toekomst zal dit         inmiddels in Almelo, Hellendoorn, Losser en Oldenzaal nadere
naar verwachting meer en meer gebeuren door elektrolyse met             studies uitgevoerd voor het ontwikkelen van aquathermie projecten
hernieuwbare stroom. Het opwekken en de transport van waterstof         voor het verwarmen van de gebouwde omgeving. Daarnaast
is nu nog inefficiënt en daarom is voor het gebruik van groene          kan aquathermie ook positief bijdragen aan andere ruimtelijke
waterstof op grote schaal zeer veel duurzame elektriciteit nodig.       thema’s, zoals het verlagen van de hittestress in stedelijk gebied
Waterstof wordt naar verwachting in de periode na 2030 kansrijk.        en het verlagen van de watertemperatuur, waardoor algenbloei en
                                                                        botulisme kan worden voorkomen of beperkt (Deltaplan Ruimtelijke
Waterstof is een schone brandstof, want bij verbranding komt alleen     Adaptatie).
maar water(damp) vrij, en het kan gemaakt worden uit water en
(duurzame) elektriciteit. Als energiedrager zou waterstof geschikt      Er worden drie vormen van aquathermie onderscheiden:
zijn om bijvoorbeeld aardgas voor verwarming of benzine in auto’s         • Warmte uit oppervlaktewater (TEO)
te vervangen. Met een relatief kleine aanpassing zouden de huidige        • Warmte uit afvalwater en riool (TEA)
gasleidingen ook geschikt kunnen zijn voor het transport van              • Warmte uit drinkwater (TED)
waterstof. Het is ook nog een duurzame grondstof, bijvoorbeeld voor
plastics. Daarom kan waterstof in de toekomst een belangrijke rol       Houtachtige biomassa
gaan spelen.Waterstof is dus een energiedrager en geen alternatief      Met relatief veel buitengebied in onze regio is er houtachtige
voor duurzame opwekking. Sterker nog, waterstof is alleen               biomassa beschikbaar via regulier onderhoud van bossen en groen.
duurzaam als het gemaakt wordt uit water en duurzaam opgewekte          De biomassa-installaties in Twente gebruiken alleen duurzame
elektriciteit, en daar hebben we nog lang niet genoeg van. We           biomassa die voldoet aan de landelijke duurzaamheidseisen en
moeten dus zorgen dat we voldoende duurzame energie kunnen              bestaat hoofdzakelijk uit snoei- en afvalhout uit de regio.
opwekken om zelf te gebruiken en om ook waterstof te maken.
                                                                        Houtachtige biomassa wordt gezien als een mogelijke transitiebron
Er lopen nu een aantal grotere en kleinere onderzoeks- en               in de overbruggingsfase voor de langere termijn, die in de toekomst
proefprojecten in Nederland om groene waterstof te maken. Die           kan worden afgebouwd. Vanwege de uitstoot van fijnstof en
zijn nodig om groene waterstof over een tijdje op grote schaal          stikstofoxide is er veel discussie over de inzet van houtige biomassa
te kunnen gebruiken. Toepassen van groene waterstof op grote            voor de warmtetransitie. Dat vraagt om een zorgvuldige afweging
schaal zullen naar verwachting in de industrie plaatsvinden. Daarop     hoe de beschikbare bron wordt ingezet. Daarbij moet rekening
zetten het kabinet en verschillende partijen actief in. Almelo is een   worden gehouden dat er ook CO2 vrijkomt als gevolg van het
waterstof hub die bestaat uit een samenwerkingsverband tussen           rottingsproces van hout. De provincie sluit het gebruik van houtige
tientallen ondernemers, onderwijsinstellingen en de overheid die        biomassa niet uit, maar wil meer zekerheid over de duurzaamheid,
pilotprojecten wil starten om de mogelijkheden van waterstof te         voordat de provincie deze projecten weer financieel ondersteunt.
onderzoeken.




                                                                                                                                              54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>De verschillende biomassabronnen (hout en biogas/groengas) in          7. GEMEENTEGRENSOVERSCHRIJDENDE
Twente hebben een potentie om in 2050 in totaal 140.000 woningen       SAMENWERKING WARMTEPROJECTEN
en gebouwen van duurzame warmte te voorzien. Dat is in theorie,         • We zien verschillende samenwerkingsverbanden tussen
omdat de inzet van deze bronnen in de praktijk ook verdeeld               gemeenten die gemeentegrensoverschrijdend werken aan
kan worden over industrie en mobiliteit. Hiernaast is bij deze            deze opgave. Voorbeelden van gemeentegrensoverschrijdende
inschatting van het aantal woningen de aanname gedaan dat de              samenwerkingen zijn:
gemiddelde gasvraag per woning in 2050 zal halveren ten opzichte        • Zes gemeenten verkennen gezamenlijk onder welke
van nu, bijvoorbeeld door isolerende maatregelen. Daarnaast is            voorwaarden de ontwikkeling van een regionaal warmtenet in
de bijdrage van Twence groot als het gaat om het opwekken van             Twente mogelijk en wenselijk is.
energie vanuit afvalstromen en biomassa die niet geschikt zijn voor     • Het consortium van Twence, Cogas en Ennatuurlijk
materiaaltoepassingen.                                                    verkent de technische en economische haalbaarheid en de
                                                                          randvoorwaarden van een regionaal warmtenet.
6. GELIJKE WARMTEPRIJS EN ENERGIEPRIJS IN TWENTE                        • Om het potentieel voor biogas/groengas te benutten, werken
Om een haalbare en betaalbare transitie mogelijk te maken                 zeven gemeenten samen met het Bio-energiecluster Oost
naar aardgasvrije woningen, dringt Twente aan op één gelijke              Nederland (BEON), Twence en Cogas.
warmteprijs. Op dit moment verschillen de warmtetarieven                • Om een regionaal warmtenet mogelijk te maken en de productie
voor particuliere afnemers. Dat komt doordat de kosten niet of            biogas/groengas te koppelen aan de kringlooplandbouw
nauwelijks gesocialiseerd zijn. Elk warmteproject moet een sluitende      zoekt de RES Twente afstemming met andere RES-regio’s, de
businesscase hebben en de kosten worden in rekening gebracht bij          Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Interprovinciaal
de afnemer. Hier kan het voorkomen dat twee identieke woningen            Overleg (IPO) en het stedennetwerk G40 en P10-gemeenten.
die net aan de andere kant van het spoor staan een verschillende          Ook zoekt de RES Twente afstemming tussen de processen om
warmteprijs betalen en dat is onwenselijk. Er is daarnaast ook een        de RES-opgave en de Transitievisie Warmte te realiseren.
financieel instrument nodig om het uitgangspunt van dezelfde            • Vanaf 2021 nemen de gemeenten Borne, Dinkelland, Enschede,
warmteprijs voor alle particuliere afnemers waar te maken. Rondom         Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser,
dezelfde warmteprijs willen we één warmtetarief voor iedereen in          Tubbergen en Wierden duurzame opgewekte energie af van
Twente, ongeacht de techniek van verwarmen.                               Twence. Daarbij is afgesproken dat Twence de helft van het
                                                                          aardgasverbruik duurzaam in de toekomst op gaat wekken
                                                                          via groengas. Samen willen ze de productie van opgewekte
                                                                          duurzame energie in de Twentse regio aanjagen.




                                                                                                                                        55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Twente wil zich ontwikkelen tot een warmteregio door het grote           - Faciliteren van opwaarderingsinstallaties om biogas
aanbod aan warmte maximaal te benutten. Daarvoor worden                    naar groengas op te werken (in clusters van meerdere
de mogelijkheden verkend van een regionaal warmtenet dat de                boerderijvergisters) en het vervolgens in te voeden op het
productie van biogas/groen gas bevordert. Hier wordt ook het               bestaande aardgasnet (welke mogelijk uit te breiden is
ruimtelijke beleid op afgestemd. Om dit te realiseren zijn binnen          met onbenutte of nieuwe leidingen)
de Regionale Structuur Warmte de volgende aandachtspunten                - Afstemmen hoe en waar we duurzaam gas willen
van belang:                                                                inzetten. Voor welke woningtypen / gebieden etc. Deze
                                                                           afstemming moet op systeemniveau plaatsvinden. Daarbij
  • Vanuit de wisselwerking tussen de ’Transitievisies Warmte             volgt de Provincie het SER- advies, duurzaam gas alleen
    met de Regionale Structuur Warmte maximaal inzetten op                 maar inzetten waar echt geen andere bron beschikbaar
    besparing van de warmtevraag en vervolgens het maximaal                is. Duurzaam gas is bij uitstek geschikt voor HT-
    benutten van warmtebronnen om onnodige elektrificatie te               toepassingen en te schaars om als laagwaardige warmte
    voorkomen. Er wordt een integrale afweging gemaakt van                 te gebruiken.
    de totale duurzame warmte-systeemefficiëntie.                        - Onderzoeken hoe biogas/groengas te bufferen en de
  • Verkenning om een regionaal warmtenet te realiseren om                afzetcapaciteit op het aardgasnet.
    de beschikbare (rest)warmtebronnen te benutten:                      - Vormen van een coalitie met de Noordoost Twentse
     - Uitspraak over het verdeelvraagstuk vanuit                         gemeenten, Twenterand, Hof van Twente en ander
      maatschappelijke kostenefficiëntie als belangrijkste                 gemeenten die interesse hebben om hierbij aan te sluiten,
      criterium.                                                           Cogas en Twence
     - Invulling regierol van gemeenten in het ontwikkeltraject.
     - Duidelijkheid over de partijen die de regionale warmte-        • Aquathermie wordt op plaatsen waar alternatieve
      infrastructuur mogen en willen ontwikkelen, rekening               warmtebronnen ontbreken, als relevante warmtebron
      houdend met toekomstige regelgeving onder andere rond              aangemerkt. Voor TEA, TEO en TED liggen in Twente
      aanbesteding en marktordening.                                     versnellingsmogelijkheden voor bijdrage aan de realisatie
     - Duidelijkheid over technische en economische                     van Twente als warmteregio.
      haalbaarheid en ruimtelijke inpasbaarheid van een
      regionaal warmtenet.                                             • Potentie van Geothermie als bron voor de regionale
  • Belangrijke afwegingen voor de inzet van biogas/groengas:            warmtestructuur.
     - Organiseren van een toereikende SDE++ voor de                    - onderzoek naar geschiktheid ondergrond voor geothermie,
      combinatie van hubs van kleinschalige boerderijvergisters            in afstemming met het rijk.
      met centrale opwaarderingsinstallaties via hubs voor               - Interessante locaties mogelijkheden voor een warmtenet
      groen gas (huidige SDE++ is uitsluitend toereikend voor              onderzoeken en een bronnenstrategie uitwerken, rekening
      middelgrote tot grote boerderijvergisters met groen gas              houdend met de warmtevraag.
      productie)                                                          - bij gebleken potentie samenwerking zoeken met partijen
     - Verbinding leggen met de kringloop landbouw door                   die willen investeren, bijvoorbeeld bij de regionale warm-
      verduurzaming van de landbouw handen en voeten te                    teketen om aardwarmte op te nemen in de bronnenstra-
      geven en stikstof en fosfaat te beprijzen (en niet alleen            tegie als mogelijke toekomstige warmtebron, bijvoorbeeld
      voor boeren die stoppen)                                             door partijen te interesseren in een proefboring.
     - Er moet een rendabele businesscase ontstaan voor
      verduurzaming van de landbouw, netbeheerders en                  • Lokale energie initiatieven
      leveranciers van biogas/groengas.                                  - De LEIs kunnen een rol vervullen in de warmtetransitie.
     - Ruimtelijk beleid van gemeente moet faciliterend zijn t.o.v.       Gemeenten ondersteunen en faciliteren dit.

      kleinschalige en middelgrote boerderijvergisters en de
      bijbehorende distributie.




                                                                                                                                        56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>9
                            “
                            “RES Twente gaat aan de slag met een programmeer-
                            tafel en een onderzoekstafel. Daarmee verschuift de
                            focus van beleid naar uitvoering.”




Innovatief ondernemerschap wordt in Twente omarmd. De Twentse maakindustrie, met baanbrekende hightech bedrijven, biedt oplossingen voor
maatschappelijke opgaven en sociale innovatie op veel terreinen. Techniek zit historisch in het DNA van Twente. En ook vandaag de dag is het een
belangrijke ‘motor’ voor de regio.

57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Bijlage 9. Twentse Energie Agenda

1. INLEIDING TWENTSE ENERGIE AGENDA
Op weg naar de RES Twente 2.0 is een nadere uitwerking nodig van        Er liggen veel kansen voor het terugwinnen van energie (en
een groot aantal van de procesafspraken die we hebben gemaakt.          grondstoffen) uit afvalwater. Op de zuiveringen is vaak ook ruimte om
In de Twentse Energie Agenda besteden we aandacht aan de                windturbines of zonnevelden te plaatsen. Ook in het watersysteem
ontwikkelingen die nu in gang zijn of worden gezet, maar een langere    liggen veel kansen voor energieopwekking. De grootste potentie (b)
doorlooptijd hebben. Hiermee willen we ook gehoor geven aan de          lijkt aquathermie te zijn.
signalen van vele volksvertegenwoordigers en belanghebbenden die
we in de afgelopen periode hebben ontvangen om als RES organisatie      Rol van woningcorporaties
open te staan voor nieuwe ontwikkelingen en effecten van de RES         Woningcorporaties dragen de komende vier jaar bij aan de versnelling
Twente.                                                                 om woningen aardgasvrij maken. Daarvoor is het plan de Startmotor
                                                                        gemaakt samen met gemeenten en partijen uit de huur-, bouw- en
In het koersdocument hebben we de Twentse Energie Agenda                energiesector. Om het plan mogelijk te maken heeft het kabinet extra
opgenomen met een eerste opzet voor een programmeertafel en             middelen toegezegd. De woonlasten voor huurders worden niet hoger.
een onderzoekstafel. Beide vormen in de volgende fase richting RES      De huur van gerenoveerde woningen kan eenmalig stijgen, maar dit
2.0 een dynamische netwerkorganisatie met (lokale) partners en          wordt gecompenseerd door een lagere energierekening. Daarnaast
belanghebbenden met wie we de samenwerking de komende jaren             zijn corporaties ook actief betrokken bij de ontwikkeling van onder
willen versterken. Zo willen we zorgen dat slimmere en efficiëntere     andere riothermie, klimaatadaptatie en lokaal eigendom.
oplossingen beschikbaar kunnen komen. Als de (technologische)
ontwikkelingen aantoonbaar bij kunnen dragen aan de duurzame            Mobiliteit
opwek elektriciteit en/of de warmteopgave, is inwisseling voor de       Op weg naar RES Twente 2.0 wordt meer afstemming gezocht met
huidige bronnen voor elektriciteit en warmte mogelijk. Bovendien        opgaven die raakvlakken hebben met de RES Twente. Door samen
willen we ook klaar zijn om onze ambities in uitvoering te brengen en   aan de slag te gaan met regionale partners die ook bijdragen aan
daarvoor is onder meer kennis, capaciteit en mankracht nodig.           het Klimaatakkoord en raakvlakken hebben met de RES, ontstaan
                                                                        mooie win-win-situaties en nieuwe oplossingen voor de ruimtelijke,
In aanvulling op de toelichting in het koersdocument op de diverse      duurzame, sociale en economische vraagstukken van vandaag
thema’s uit de programmeertafel en de onderzoekstafel is in het         en morgen. Mobiliteit is één van deze thema’s die verder wordt
voorlopig ontwerp aandacht besteed aan de volgende onderwerpen:         uitgewerkt en is toegelicht in het voorlopig ontwerp.
  • Rol van de waterschappen
  • Rol van de woningcorporaties                                        Mobiliteit is verantwoordelijk voor circa 20% van de totale CO2-uitstoot
  • Innovatie en technologie                                            in Nederland (exclusief internationale lucht- en scheepvaart). In
  • Veiligheid                                                          het Nationaal Klimaatakkoord hebben bedrijven, maatschappelijke
  • Thema’s voor lobby                                                  organisaties en overheden afspraken gemaakt over maatregelen om
                                                                        de CO2-uitstoot van mobiliteit te reduceren. Voor 2050 is het streven
Rol van de waterschappen                                                dat de CO2-uitstoot tot nagenoeg nul is teruggebracht. Elektrische
De waterschappen voeren een duurzaam energiebeleid. Ze zijn altijd      auto’s kunnen bijdragen aan de CO2-reductie. Elektrische mobiliteit is
op zoek naar manieren om energie te besparen, terug te winnen, op te    uiteraard afhankelijk van een hele nieuwe laadinfrastructuur. De fiets
wekken en op een duurzame manier te produceren.                         kan eenvoudig via het stopcontact in de schuur worden opgeladen.
                                                                        Voor de auto en bestelwagen zijn snelladers nodig en niet iedereen
De Unie van Waterschappen stimuleert de waterschappen in hun            kan de auto op de eigen oprit stallen en laden. Vrachtvervoer via
ambities voor duurzaamheid en heeft een klimaatbeleid voor              wagen en schip, trein en bus kijken naar waterstof als de ‘nieuwe
waterschappen opgesteld. De inzet van de waterschappen wordt            diesel’. En wie is verantwoordelijk voor het net? De overheid?
jaarlijks bijgehouden in de klimaatmonitor. Nu reeds produceren         Dat is een nieuwe rol. Tot nu toe hoefde de overheid slechts de
waterschappen minimaal 40% van het eigen energieverbruik zelf.          plek aan te wijzen voor tankstations. Nu zien we laadpalen in alle
                                                                        soorten en maten overal in het (stedelijk) landschap opduiken. Er
In 2025 willen waterschappen volledig energieneutraal zijn.             is al sprake van wildgroei. Dus hoe nemen we de laadvoorziening
Daarin tellen zij ook de investeringen van derden op terreinen van      op in ons stedenbouwkundig ontwerp? En hoe zorgen we dat de
waterschappen mee. Daarnaast zet het waterschap zich in om meer bij     elektriciteitsinfrastructuur voorziet in de groeiende vraag naar
te dragen aan de maatschappelijke opgave.                               laadpalen? Ook dat is een opgave die vraagt om een integrale aanpak.




                                                                                         Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0     58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>De Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL) is een belangrijk              Ontwikkelingen rondom kernenergie, aquathermie, geothermie en
onderdeel van mobiliteit en een bijlage van het Nationaal                   waterstof zijn belangrijk om in de toekomst innovatieve bronnen te
Klimaatakkoord. Doel van de NAL is om ervoor te zorgen dat de               benutten. Daarom houden we die ook nauwlettend in de gaten.
laadinfrastructuur geen drempel vormt voor de uitrol van elektrisch         We agenderen deze ontwikkelingen voor het vervolg op de RES
vervoer. De opgave is fors. Voor personenvervoer wordt in Nederland         Twente 1.0. Waar mogelijk maken we uiteraard wel een start.
een laadbehoefte voorzien van 1,8 miljoen (semi-)publieke en                Zo kan aquathermie als warmtebron bijdragen aan het verwarmen
private laadpunten in 2030. Voor de stadslogistiek voorziet een             van woningen en gebouwen mits toegepast onder bepaalde
eerste doorrekening van TNO een maximale laadbehoefte voor                  omstandigheden en voorwaarden. Inmiddels zijn voor vijf locaties
bestelauto’s van 18.600 laadpunten in 2030 en voor vrachtauto’s             studies uitgevoerd om aquathermieprojecten te starten.
7.400 laadpunten. De vraag naar elektriciteit zal fors toenemen
door het elektrisch rijden. Keuzes over laadinfrastructuur kunnen           Geothermie wordt als belangrijke warmtebron gezien als
grote effecten hebben op de elektriciteitsinfrastructuur, zeker in de       toekomstbestendige warmtelevering voor het regionale warmtenet.
gebouwde omgeving. Als voor warmtevoorziening gekozen wordt voor            Dat vraagt om nader onderzoek van de ondergrond en proefboringen,
elektrificatie, kan dat samen met de ontwikkelingen voor mobiliteit         waarvoor Twente het Rijk nodig heeft.
grote aanpassingen in de infrastructuur vragen. Voor het realiseren
van schone en zorgeloze mobiliteit werkt Twente aan een regionale en        Kernenergie
integrale aanpak in het Regionale Mobiliteitsprogramma (RMP).               Kernenergie blijft in Twente voor nu buiten beschouwing, omdat dit
                                                                            om landelijke afwegingen vraagt. Kernenergie is niet uitgesloten
Bronnen: Handleiding NP RES, VNG-document over regionale                    van het Klimaatakkoord. Op dit moment vindt er een landelijke
mobiliteitsprogramma’s                                                      marktconsultatie plaats onder welke voorwaarden marktpartijen
                                                                            bereid zijn te investeren in kerncentrales in Nederland, welke publieke
Innovatie en technologie                                                    ondersteuning daarvoor nodig is en in welke regio’s er belangstelling
Om Twente te ontwikkelen tot warmteregio en de helft van de                 is voor de realisering van een kerncentrale. Omdat de ontwikkeling van
elektriciteit in 2030 duurzaam op te wekken doen we in deze RES             nieuwe vormen van kernenergie en de bouw van kernenergiecentrales
Twente 1.0 een bod op basis van technologie die op dit moment               erg langzaam gaat, kan kernenergie niet ingezet worden om het doel
haalbaar, schaalbaar en betaalbaar is. De energietransitie vraagt           van 2030 (49% minder CO2-uitstoot) te halen. Voor de periode tot
tussentijds bijstelling op basis van nieuwe inzichten en nieuw              2050 kan kernenergie wel een rol gaan spelen.
opgedane kennis. De onderzoekstafel is hiervoor een vorm
van samenwerking die moet zorgen voor voortgang van deze                    Belang van veiligheid
ontwikkelingen.                                                             Het is van groot belang dat het gebruik van nieuwe technieken bij
                                                                            de energieopgave veilig plaatsvindt. De veiligheidsregio is hierbij
Ook is de verwachting dat de energietransitie innovatie aanjaagt en         onze vanzelfsprekende partner. Betrokkenheid bij de ontwikkeling
versnelt waardoor nieuwe mogelijkheden ontstaan om duurzaam                 van nieuwe technieken, de kennis van locaties van nieuwe
energie op te wekken. Denk hierbij aan waterstof, geothermie of             energietechnieken (ook zon en wind) en voorlichting is daarbij
aquathermie, technologie die veelbelovend is om in de toekomst op           van groot belang, o.a. om in geval van brand adequaat te kunnen
grotere schaal toe te passen, maar waarvan de toepassing in het             handelen. De veiligheidsregio Twente heeft landelijk energieopslag
energiesysteem nu om verschillende redenen nog beperkt is.                  (o.a. batterijen) als aandachtspunt; dit komt o.a. vanwege de inzet van
                                                                            de Universiteit Twente op dit gebied.
Waterstofgas bijvoorbeeld is een energiedrager (en dus geen
energiebron) die aardgas kan vervangen met beperkte aanpassingen            Thema’s voor lobby
aan het bestaande gasnet en de bestaande apparatuur. Anno 2021              Twente kan het niet alleen. Vanaf juli 2020 is vanuit Twente actief
wordt waterstof vooral gemaakt uit aardgas, dit noemen we grijze            de lobby ingezet. Hierbij is afstemming en verbinding gezocht met
waterstof. In de toekomst zal dit naar verwachting meer en meer             provincie Overijssel, de RES-regio West Overijssel en regio’s in Oost
gebeuren door elektrolyse met hernieuwbare stroom. Voor het                 Nederland en Brabant die dezelfde doelen nastreven.
gebruik van groene waterstof op grote schaal is zeer veel duurzame          Lees meer in het jaarverslag lobby RES Twente.
elektriciteit nodig. In de periode tot 2030 wordt dat zeker niet gehaald.




59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>10
     60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Bijlage 10. Maatschappelijke acceptatie

1. INLEIDING MAATSCHAPPELIJKE ACCEPTATIE                                ten aanzien van de gezamenlijke opgave. Dit is gebeurd zowel op
Voor de uitvoering van de Regionale Energie Strategie (RES) is          regionaal als lokaal niveau. Iedere gemeente in Twente geeft daar
maatschappelijke acceptatie van groot belang. In het koersdocument      op eigen wijze invulling aan. Dat heeft per gemeente geleid tot
van de RES Twente 1.0 is opgenomen als procesafspraak dat               verschillende aanpakken en uitkomsten richting het opstellen van
vervolgstappen in samenwerking met de omgeving moeten worden            de RES Twente 1.0. Echter stopt de beleidsparticipatie niet bij het
gerealiseerd. Dat doen we door subregionaal samen te werken,            afronden van de RES Twente 1.0. In veel gevallen zal de betrokkenheid
gebiedsgericht en grensoverschrijdend aan de slag te gaan bij           alleen maar toenemen nu de eerste richting op papier is gezet.
de realisatie van energieprojecten en samen met Lokale Energie
Initiatieven (LEI) minimaal 50% lokaal eigendom te realiseren. Verder   Projectparticipatie gaat in op het betrekken van de samenleving bij
is in het koersdocument opgenomen hoe we op weg naar RES Twente         concrete energieprojecten, gespecificeerd naar een gebied of locatie.
2.0 de inwoners van Twente gaan informeren en betrekken en we           Deze vorm van participatie heeft de focus op het project en wordt
hebben een eerste uitwerking opgenomen voor lokaal eigendom.            per project uitgewerkt. Bij beleidsparticipatie ligt de focus op de
Dit wordt uitgewerkt in een ‘Plan van aanpak lokaal eigendom’ voor      totstandkoming van beleidsuitgangspunten.
gemeenten.
                                                                        We maken onderscheidt in twee vormen van participatie:
Aanvullend op het koersdocument geven we in deze bijlage de               • Beleidsparticipatie: Deze vorm van participatie is erop gericht
aandachtspunten weer uit het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0 die            om de lokale samenleving én regionale belanghebbenden
zijn gewijzigd en geactualiseerd waar nodig:                                 te betrekken bij de totstandkoming van de beleidskeuzes en
  • Samenwerking met de omgeving                                             visie ten aanzien van de transitieopgave. Dit gebeurt zowel
     - Verschil beleidsparticipatie en projectparticipatie                   op regionaal niveau als lokaal niveau. In de navolgende
     - Gebiedsgericht werken aan acceptatie                                  paragrafen wordt hier nader inzicht in gegeven. In de bijlagen
     - Van lokaal naar grensoverstijgend                                     is een overzicht (PM) opgenomen waarbij inzichtelijk wordt
     - Informeren en betrekken beslissers                                    gemaakt op welke intensieve wijze op lokaal niveau inwoners
          - Wensen en bedenkingen                                            zijn geïnformeerd en geraadpleegd zijn in het kader van de
     - Informeren en betrekken Lokale Initiatieven                          beleidsparticipatie. Binnen diverse gemeente heeft dit in een
      Energie & Duurzaamheid                                                 vergaande vorm plaatsgevonden. Bij de verdere vormgeving
  • Tussenstand communicatie en participatie                                 van de RES 1.0 naar RES 2.0 wordt er op beide niveaus verder
     - Inbreng belanghebbenden                                               invulling gegeven aan deze vorm van participatie.
          - Jongeren en de RES Twente                                     • Projectparticipatie: Hierbij betreft het de betrokkenheid van
     - Bijeenkomsten, communicatiemiddelen en participatietools              de samenleving bij concrete uitwerking en vormgeving van
     - Overzicht wat is er al gebeurd?                                       energieprojecten. Deze vorm van participatie is erop gericht om
  • Lokaal Eigendom                                                          in een specifiek projectgebied de samenleving te informeren en
                                                                             raadplegen tot en met het betrekken bij co-produceren.
2. SAMENWERKING MET OMGEVING                                                 De invulling van deze vorm van participatie wordt opgepakt bij
De energietransitie heeft vanzelfsprekend ook invloed op inwoners            concrete initiatieven.
van Twentse gemeenten en de communicatie hierover is van
groot belang. Het bereiken van alle meningen, zoals de milde            Gebiedsgericht werken aan acceptatie
middenstem en jongeren, blijft ook in het vervolgproces een             Voor de realisatie van grootschalige energieprojecten streven
belangrijk aandachtspunt. Corona heeft de fysieke dialoog rondom de     de partners naar een gebiedsgerichte en grensoverstijgende
energietransitie bemoeilijkt, maar heeft ook gewerkt aan een impuls     aanpak. Dit betekent dat vanaf de start van de uitvoering naar
voor de (door)ontwikkeling van digitale vormen en instrumenten          een energieproject alle omwonenden in een zoekgebied of in
en daarmee een groter bereik bij veel gemeenten. Dat levert in het      een brede omtrek rondom een projectlocatie actief worden
vervolgtraject mogelijk voordelen op.                                   uitgenodigd om mee te praten en mee te doen en dat dit gebeurt
                                                                        over gemeentelijke, RES- of landsgrenzen heen. Voorafgaand
Verschil beleids- en projectparticipatie                                aan de start van participatietrajecten maken buurgemeenten
We maken in de participatieaanpak onderscheid in beleids- en            afspraken over het betrekken van inwoners bij energieprojecten
projectparticipatie. Beleidsparticipatie gaat in op het informeren      in de grensgebieden van hun gemeente.
en betrekken van de samenleving bij de beleidskeuzes en visie




                                                                                         Bijlagenboek Regionale Energiestrategie Twente 1.0     61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Het is aan de samenwerkende gemeenten in een bovenlokaal                 en duurzaamheid. Om daarover mee te kunnen praten en beslissen,
zoekgebied om te bepalen hoe die gebiedsgerichte en                      moeten de volksvertegenwoordigers het complete verhaal van de
grensoverstijgende aanpak precies wordt ingericht.                       RES kennen. Vanuit de Initiatiefgroep RES, werkgroep LEI-Twente en
                                                                         betreffende gemeenten zijn diverse raadsinformatierondes gevoerd
Van lokaal naar gemeentegrensoverschrijdend                              om raadsleden bij te praten over onder andere proces en stand van
Het informeren en betrekken van de samenleving vindt op lokaal           zaken. Inmiddels is het initiatief gehonoreerd vanuit het ministerie van
en regionaal plaats. De feitelijke communicatie met de inwoners is       BZK om aan de initiatiefgroep tot en met november 2021 een externe
een lokale en dus gemeentelijke aangelegenheid. Iedere gemeente          secretaris te financieren. Bovendien heeft de initiatiefgroep (on)
in Twente heeft daar op verschillende momenten op haar eigen             gevraagd advies gegeven aan de stuurgroep over de inrichting van het
wijze invulling aangegeven. Voor de realisatie van windturbines en       besluitvormingsproces van de RES.
grootschalige zonneparken streven we naar een gebiedsgerichte en
grensontkennende aanpak. Dit betekent dat vanaf de start van de          Bekijk hier het overzicht van de linking pins.
uitvoering naar een grootschalig energieproject alle omwonenden
in een zoekgebied of in een brede omtrek rondom een projectlocatie       Wensen en bedenkingen
actief worden uitgenodigd om mee te praten en mee te doen. Dit           De concept-RES Twente is in de periode van april tot oktober
gebeurt over gemeentelijke, RES- of landsgrenzen heen. Voorafgaand       2020 voorgelegd aan de Twentse gemeenteraden, het Algemeen
aan de start van participatietrajecten maken buurgemeenten               Bestuur van het waterschap Vechtstromen en Provinciale Staten. De
afspraken over het betrekken van inwoners bij energieprojecten in de     gemeente Twenterand volgde later, na een inwonerpeiling die aan
grensgebieden van hun gemeente. Dit streven wordt geborgd in het         het collegebesluit is voorafgegaan. In totaal hebben 51 fracties hun
gemeentelijke duurzaamheidsbeleid.                                       wensen en bedenkingen ingediend. Daarnaast zijn via het loket nog
                                                                         een tiental reacties binnengekomen. De bevindingen nemen we mee
Naast lokale communicatie en participatie heeft de RES-                  in de RES Twente 1.0.
organisatie via regionale participatieprocessen een rol gespeeld
in het informeren en betrekken van de Twentse samenleving en             Informeren en betrekken Lokale Initiatieven
belanghebbenden. De focus hierbij lag met name op de integrale en        Energie & Duurzaamheid
gemeentegrensoverschrijdende aanpak, het benutten en koppelen            De energietransitie is groot, complex en een verantwoordelijkheid
van opgaven en het in beeld brengen van de gezamenlijke belangen.        van ons allen. In de realisatie van de doelstellingen, de gevolgen
De RES Twente had hierbij de taak om de lokale en regionale              voor de leefomgeving en de oplossingskeuzes die hierin gemaakt
processen goed te laten verlopen door te faciliteren en verbinden.       worden is maatschappelijke gedragenheid een must. Dat doen we
                                                                         samen met vertegenwoordigers vanuit de Lokale Energie Initiatieven
Informeren en betrekken beslissers                                       Twente (LEIT). De lokale initiatiefnemers op het gebied van energie
De RES Twente 1.0 wordt in mei/juni 2021 vastgesteld door de             en duurzaamheid vervullen een belangrijke rol in de uitvoering van
raadsleden van de veertien Twentse gemeenten, de leden van het           energieprojecten en vooral ook om minimaal 50% lokaal eigendom te
Algemeen Bestuur van het waterschap en Provinciale Staten. Het is        kunnen realiseren. Bovendien denken betrokkenen vanuit de LEIT mee
dan ook van belang dat deze beslissers goed op de hoogte zijn van het    binnen de diverse werkgroepen van de RES Twente.
hoe en waarom van de RES Twente, de lokale stand van zaken, maar
ook van de ontwikkelingen bij hun buurgemeenten en op regionaal          Enkele Twentse LEI’s willen hun aandachtsgebied verbreden en zijn
niveau.                                                                  ook geïnteresseerd om warmte en groengas te leveren. RES Twente
                                                                         stimuleert samenwerking met de LEI bij de realisatie van kleinschalige
In september 2020 hebben betrokkenen vanuit de Twenteraad zich           warmte- en biogas-/groengasinstallaties. En ook in lokale zelfstandige
ingezet om een Initiatiefgroep RES Twente te organiseren. Bijna          warmtenetwerken in een woonwijk kunnen LEI’s een bijdrage leveren.
iedere betrokken overheidsorganisatie binnen de RES Twente heeft
een linking pin binnen deze Initiatiefgroep RES Twente. Zij zetten       Alle initiatieven die efficiënt bij kunnen dragen aan deze doelen
zich in om de raadsleden, leden van het Algemeen Bestuur van             verdienen een kans en aandacht. Dit houdt tevens in dat er niet alleen
waterschappen en de Statenleden goed te informeren en betrekken          naar grote oplossingsmogelijkheden gekeken moet worden, maar ook
over de RES Twente. Zij worden daarbij ondersteund door het              naar de kleine oplossingsmogelijkheden. In Twente zijn inmiddels circa
coördinatieteam van de RES Twente.                                       25 lokale energie-initiatieven actief. In 2020 wekten deze samen
                                                                         8 MWp zonne-energie op. De komende jaren stijgt dit volume sterk.
Gezamenlijk doel is om van elkaar te leren en met elkaar te              Ook wordt groengas opgewekt.
beslissen over de stappen die nodig zijn in de energietransitie. De
energietransitie is het begin van een grote beweging die invloed heeft   Kansrijke efficiënte kleine initiatieven kunnen met de goede
op alle gebieden in gemeenten: van ruimtelijke ordening tot wonen        begeleiding als voorbeeld dienen voor massalere opvolging.




                                                                                                                                                62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>De verschillende belanghebbenden willen we graag onderling met           Jongeren en de RES Twente
elkaar verbinden om met elkaar in gesprek te gaan, maar vooral ook       De Jong RES Twente wil jongeren actief betrekken bij de energietransi-
om kennis uit te wisselen. De LEI’s kunnen hier in samenwerking          tie. Zij doen dat in samenwerking met de Jonge Klimaatbeweging (JKB)
met de gemeenten een sterk stimulerende en faciliterende rol in          en de Klimaat Energie Koepel (KEK). Ook vindt afstemming plaats met
nemen. In de stedelijke gebieden met een omvangrijk warmtenetwerk        het NP RES en de RES Twente.
ligt een uitdaging om warmte te leveren en zo bij te dragen aan
maatschappelijke acceptatie. Dit kan in een joint venture met een        Op 21 oktober 2020 is het onderzoeksrapport Jongeren en de energie-
integraal verantwoordelijk warmtebedrijf, zoals in het concept van de    transitie van I&O Research overhandigd aan Ed Nijpels als voorzitter
Wet Collectieve Warmtevoorziening is opgenomen.                          van het voortgangsoverleg Nationaal Klimaatakkoord. In dit rapport is
                                                                         opgenomen hoe jongeren actief willen meedenken over de energie-
Om de LEI’s de mogelijkheid te geven om invulling te geven aan           transitie. Wat Twente betreft kunnen jongeren een aanjaagrol spelen
hun opgave is er commitment vanuit de lokale overheid nodig én is        in de energietransitie. De resultaten uit deze regio zijn opgenomen in
betrokkenheid met de lokale overheid noodzakelijk. Het advies is om      de factsheet Twentse jongeren en de RES.
lokale LEI’s pro-actief betrekken bij de realisatie van de opgaves.
                                                                         De Jong RES zet zich in om de stem van de toekomst mee te laten
De stadia waarin de verschillende energiecoöperaties variëren van rijp   klinken in de RES. Jong RES heeft daarvoor een jongerenvertegen-
tot groen, van planvorming tot realisatie. Het onderstaande overzicht    woordiger aangewezen voor de regio Twente. Deze vertegenwoor-
geeft alle initiatieven in Twente weer die op dit moment bekend zijn.    diger behartigt de belangen van jongeren en jong werkenden in de
                                                                         regio. Elke vertegenwoordiger heeft een community van jongeren uit
Bekijk hier het overzicht van de LEI-organisaties.                       het bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke sector om zich heen.
                                                                         Op deze manier worden zowel de belangen behartigt van jongeren en
3. TUSSENSTAND                                                           jong werkenden, en worden ze direct betrokken bij het proces om tot
We hebben via diverse bijeenkomsten, webinars, de website                de RES te komen. De jongerenvertegenwoordiger is aangehaakt bij de
(www.energiestrategietwente.nl), nieuwsbrieven en social media           diverse bijeenkomsten en bij diverse dialoogmomenten.
geïnteresseerden zo goed mogelijk geinformeerd en geraadpleegd.
Bovendien hebben we het proces zo ingericht dat we leren van             In het voorlopig ontwerp is opgenomen
elkaar. Daarnaast zijn diverse participatietools gerealiseerd            dat de Twentse jongeren:
die het lokale en regionale participatieproces ondersteunen. In            • 90% van de jongeren vindt het positief dat er steeds meer duur-
afstemming met inwoners, ondernemers, belangenorganisaties en                zame energie wordt gebruikt.
volksvertegenwoordigers bepalen we hoe we onze gezamenlijke                • 53% van de jongeren staat positief tegenover het
ambities willen realiseren. Samen met inhoudelijk betrokkenen zoeken         plaatsen van windturbines in zijn/haar woonplaats.
we naar onder meer de juiste mix tussen wind- en zonne-energie,            • 64 % van de jongeren geeft aan zicht (deels) verantwoordelijk
welke zoekgebieden geschikt zijn voor het duurzaam opwekken van              te voelen om mee te denken over de toekomst van energie in
elektriciteit en warmte, hoe we dat het meest efficiënt kunnen doen,         Twente.
hoe we dit kunnen inpassen in het landschap en hoe we optimaal
gebruik kunnen maken van de (beperkte) ruimte.                           Natuur en landschap:
                                                                           • Zorg voor samenwerking en afstemming met regionale belang-
Inbreng regionale belanghebbenden                                            hebbenden natuur en landschap om te komen
Op regionaal niveau is veel aandacht besteed aan gesprekken en               tot de RES Twente 1.0 en verder.
bijeenkomsten met regionale belanghebbenden, zoals de Jong RES             • Laat de kwaliteit van het landschap (mede)bepalend zijn voor
Twente, agrarische belanghebbenden, natuurorganisaties, lokale               de locaties voor grootschalige opwek duurzame elektriciteit.
initiatieven duurzaamheid en de Lokale Energie Initiatieven (LEI), die     • Heb oog voor een zorgvuldige inpassing van energieprojecten
zich verenigd hebben in LEIT (Lokale Energie Initiatieven Twente).           in het landschap, rekening houdend met de landschappelijke
De inbreng van de diverse belanghebbenden vinden we van belang               waarde.
en hebben we meegewogen bij de totstandkoming van de RES                   • Heb oog voor koppelkansen andere maatschappelijke opgaven.
Twente 1.0. Per perspectief hebben we de belangrijkste ingebrachte         • Zorg voor een regionale visie voor behoud en versterking van de
aandachtspunten gebundeld.                                                   ruimtelijke kwaliteit.




                                                                                                                                                63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Landbouw:                                                                    maar ook de uitvoering van energieprojecten en invulling van
  • Zorg voor samenwerking met landbouw om te komen tot                     minimaal 50% lokaal eigendom.
    de RES Twente 1.0 en verder, maar ook in kader van lokaal              • Zorg regionaal voor randvoorwaarden lokaal eigendom, zodat
    eigendom.                                                                alle gemeenten dezelfde spelregels en speelruimte hebben.
  • Behoud sociale cohesie en leefbaarheid en voorkom dat lokale            Borg deze samen met LEI in het plan van aanpak voor lokaal
    besluitvorming versplintert.                                             eigendom. Voorop staat dat lokale opbrengsten ten goede
  • Zorg voor meer mogelijkheden voor opwekking via zon op dak              moeten komen van de directe omgeving (lusten en lasten).
    bij agrarische en industriële bebouwing door belemmeringen             • Zorg voor schaalvergroting van kansrijke efficiënte kleine
    weg te nemen (verzekering, vergunningverlening, etc).                    initiatieven die elders mogelijk ook toepasbaar zijn. Voorbeelden
  • Maak grootschalige opwek (zon op dak of windenergie)                    kunnen met de juiste begeleiding grootser worden uitgerold.
    economisch interessant voor (agrarisch) ondernemers als                • Een samenwerking tussen LEI en de landbouwsector biedt
    investering voor levering elektriciteit omgeving (uitwerking voor        kansen voor verdere invulling lokaal eigendom in het
    lokaal eigendom).                                                        buitengebied.
  • Voorkom grootschalige zonnevelden ten koste van schaarse              • Zorg dat gemeenten regie hebben en houden bij de uitvoering
    (landbouw)grond. De grond in het landelijk gebied is ook                 van energieprojecten en stimuleer samenwerking in de
    voor extensivering/verduurzaming landbouw en andere                      uitvoering met lokale projectontwikkelaars en bouwers/
    maatschappelijke opgaven (klimaat, waterkwaliteit,                       aannemers.
    natuurontwikkeling, bossenstrategie, etc.)                             • Zorg voor gemeentegrensoverschrijdende samenwerking.
  • Opwek via windturbines is geschikt in combinatie met
    landbouwfunctie.                                                     Vrijetijdssector:
  • Heb oog voor koppelkansen andere maatschappelijke opgaven.            • Samen met de vrijetijdssector worden kansen verkend op weg
  • Geef de buffer tussen Natura 2000 en landbouw nieuwe kans               naar RES Twente 2.0.
    met een energielandschap (verdienmodel).
  • Zorg dat biogas/groengas wordt benut als kansrijke bron voor        Overzicht genodigden bijeenkomst belanghebbenden en
    de energietransitie.                                                 betrokkenheid lokale initiatiefnemers :
  • Koppel de opwek van biogas/groengas aan de                            • Lokale initiatiefnemers hebben zich aangemeld en zijn
    kringlooplandbouw om zo bij te dragen aan de stikstofopgave.             gekoppeld aan de thematafels (trekker en plaatsvervanger): -
  • Geef de (technologische) ontwikkelingen van andere bronnen              Opwek elektriciteit (grootschalige opwek, ruimtelijke kwaliteit,
    (kernenergie, waterstof, etc.) een kans.                                 systeemefficiëntie)
                                                                           • Gebouwde omgeving - Monitoring - Lobby - Communicatie en
Infrastructuur:                                                              participatie
  • Veel maatschappelijke acceptatie voor duurzame                        • Inwoners (soms groepsgewijs)
    opwek elektriciteit via wind- en zonne-energie langs                   • Landbouw en leefbaarheid: - LTO - Overijsselse Vereniging
    hoofdinfrastructuur, zoals Rijkswegen, provinciale wegen en              Kleine Kernen (OVKK) - Vertegenwoordiging van dorpsraden en
    kanalen.                                                                 plaatselijk belangen - Vertegenwoordiging van ervencoaches -
  • Rijkswaterstaat verkent samen met betreffende gemeenten als             Vereniging agrarisch natuurbeheer
    onderdeel van een pilot van het Ministerie van Economische             • Natuur en landschap: - Landschap Overijssel -
    Zaken en Klimaat locaties die in potentie geschikt zijn voor             Natuurmonumenten - Staatsbosbeheer - Natuur en Milieu
    zonne-energie langs A35/A1/N35. De voorverkenning is                     Overijssel (NMO) - OPG - Landgoed Twickel - Stichting
    inmiddels afgerond.                                                      IJssellandschap - Oversticht - Stichting Behoud Twents
  • De RES Twente verkent samen met betrokken partners                      landschap - Sportvisserij Oost Nederland - Vertegenwoordiging
    (Rijkswaterstaat, provincie, gemeenten) de mogelijkheden                 van landschapsarchitecten - Belangenbehartiger Defensie
    voor windenergie langs de Rijkswegen A1 en A35.                        • (Circulaire) economie: - BEON - NEO - BTG - VNO NCW
                                                                           • Lokale initiatiefnemers duurzaamheid, energiecoöperaties en
Lokale Energie Initiatieven (LEI):                                           biogas: -Twentse Noabers - Platform Duurzaam (t)huis Twente
  • De energietransitie is groot, complex en een                            - Dichtbij Duurzaam - Stichting Duurzaam Noord Deurningen-
    verantwoordelijkheid van ons allen. Zorg samen met Lokale                Duurzaam Weerselo - Duurzaam/PB Daarle - Haarle Energie
    Energie Initiatieven (LEI) dat de doelstellingen, de gevolgen voor       Neutraal - Burgerplatform Den Ham Doet - Duurzaam Wierden/
    de leefomgeving en de oplossingskeuzes die hierin gemaakt                Enter - Duurzaam Hof van Twente - Coöperatie Hof van Twente
    maatschappelijk worden gedragen.                                         op Rozen U.A. - Energiek NON - Energie Enschede - Wind voor
  • Zorg voor samenwerking met de LEI om bij te dragen aan de               Buren - Van Buren Energie/ Borne energie - Ennatuurlijk - Engie
    duurzame opwek elektriciteit, de warmteopgave (planvorming),             - Pure Energie - Energiefonds Overijssel




                                                                                                                                                64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>  • Jongeren: Jong RES                                                 Daarnaast is samen met de Universiteit Twente een tool ontwikkeld
  • Overheid en partners stuurgroep: - Gemeenten - Waterschap -       om inzicht te geven in de bijdrage van wind- en zonne-energie.
    Provincie Overijssel - Omgevingsdienst Twente - Rijkswaterstaat    Deze wordt momenteel verder doorontwikkeld. Ook zijn digitale
    Oost - Aangrenzende RESSEN - Twence - Netbeheerders:               schetsborden ter beschikking gesteld om werksessies tijdens online
    Cogas, Enexis - Woningbouwverenigingen - Universiteit Twente,      bijeenkomsten te ondersteunen.
    Saxion, etc.
  • Overig: - Rabobank Noord en West Twente - Wegenbouw,              Corona en digitale instrumenten
    installatiebedrijven, innovatie, etc. - Adviesbureaus - Vitens -   Veel gemeenten hebben digitale, aanvullende instrumenten ingezet
    RECRON                                                             als oplossing die paste binnen de Corona-maatregelen. Centraal stond
                                                                       (en staat) de zoektocht naar alternatieven die passen bij het project
Bijeenkomsten, communicatiemiddelen en participatietools               en de relevante doelgroepen. Uit databronnen komt vooral het beeld
Het informeren en betrekken van inwoners vindt plaats via lokale       naar voren dat gemeenten inzetten op een hybride aanpak (een
participatieprocessen. De invulling hiervan verschilt per gemeente.    combinatie van offline en online). Daarmee is de Corona-periode voor
Naast lokale communicatie en participatie informeren en betrekken      gemeenten ook een kans om de digitale mogelijkheden verder te
we de Twentse samenleving ook op regionaal niveau. De focus            ontwikkelen, de toolbox aan instrumenten te vergroten en daarmee
ligt hier met name op integrale en gemeentegrensoverschrijdende        ook meer en andere doelgroepen dan voorheen te bereiken. Voorbeeld
aanpak.                                                                is bijvoorbeeld het windwebinair in Tubbergen, Dinkelland en Losser
                                                                       waarin november 2020 en januari 2021 honderden inwoners aan
Bijeenkomsten                                                          deelnamen of het webinar later hebben bekeken.
De energietransitie heeft raakvlakken met diverse andere
maatschappelijke opgaven die ruimtelijke invloed hebben op onze        We hebben via diverse bijeenkomsten, webinars, de website
omgeving. Van september 2020 tot heden heeft de RES Twente             (www.energiestrategietwente.nl), nieuwsbrieven en social media
acht bijeenkomsten georganiseerd voor belanghebbenden en               geïnteresseerden zo goed mogelijk geinformeerd en geraadpleegd.
beslissers, om de inbreng vanuit verschillende perspectieven te        Bovendien hebben we het proces zo ingericht dat we leren van
kunnen verzamelen en aandachtspunten te kunnen agenderen               elkaar. Daarnaast zijn diverse participatietools gerealiseerd
op lokaal en regionaal niveau. Vanuit de RES Twente willen we          die het lokale en regionale participatieproces ondersteunen. In
graag blijven afstemmen met vertegenwoordigers vanuit de               afstemming met inwoners, ondernemers, belangenorganisaties en
sectoren Landbouw & Leefbaarheid en Natuur & Landschap,                volksvertegenwoordigers bepalen we hoe we onze gezamenlijke
maar ook met betrokkenen die zich bijvoorbeeld bezighouden             ambities willen realiseren. Samen met inhoudelijk betrokkenen zoeken
met klimaatadaptatie. Het aantal deelnemers tijdens deze               we naar onder meer de juiste mix tussen wind- en zonne-energie,
bijeenkomsten varieerde van dertig tot honderd deelnemers.             welke zoekgebieden geschikt zijn voor het duurzaam opwekken van
                                                                       elektriciteit en warmte, hoe we dat het meest efficiënt kunnen doen,
Daarnaast zijn acht bijeenkomsten georganiseerd voor betrokkenen       hoe we dit kunnen inpassen in het landschap en hoe we optimaal
binnen de RES-organisatie, op ambtelijk en bestuurlijk niveau.         gebruik kunnen maken van de (beperkte) ruimte.
Ambtelijk vindt daarnaast nog tweewekelijks een informele
inloopsessie plaats om betrokkenen bij te praten over de stand van     Meer weten over de tools die vanuit de RES Twente beschikbaar zijn
zaken.                                                                 gesteld? Kijk op www.energiestrategietwente.nl/tools.


Routekaart participatie
De RES Twente heeft samen met de RES West Overijssel en de
provincie Overijssel een routekaart voor participatie ontwikkeld.
Dat kan helpen om de juiste tools in te zetten voor de gewenste
participatiedoelen. Afhankelijk van het doel, kunnen diverse tools
worden ingezet. In een stroomschema staan routes weergegeven
om procesparticipatie in de RES vorm te geven. In sommige gevallen
kan een participatiedoel op hetzelfde moment voor twee RES-
fasen worden ingezet. De participatiedoelen zijn gebaseerd op de
uitgangspunten van het Nationaal Programma RES. Deze doelen
helpen om vanuit een strategische aanpak en gericht op het behalen
van het gewenste resultaat je aanpak te bepalen.
Inzicht opgave en digitaal schetsbord




                                                                                                                                               65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>   Overzicht communicatie en participatie op weg naar RES Twente 1.0




4. LOKAAL EIGENDOM                                                        Wat zijn de mogelijkheden om de opbrengsten die ontstaan bij de
Binnen de RES Twente streven we naar minimaal 50% lokaal                  opwek van energie terug te laten vloeien in de lokale gemeenschap?
eigendom. Onder de noemer ‘niet alleen de lasten, maar ook de             Het organiseren van lokaal eigenaarschap is een belangrijke rol van
lusten’ geven gemeenten zelf invulling aan minimaal 50% lokaal            de gemeente. Hiermee geven de gemeenten invulling aan het streven
eigendom bij energieprojecten. Zo zijn er gemeenten die werken            in het Nationaal Klimaatakkoord dat 50% van de nieuwe wind- en
met een gebiedsfonds, anderen investeren in gemeenschappelijk             zonneparken uit financiële participatie moet bestaan. Zo kunnen de
vastgoed of laten inwoners mede investeren (en dus ook profiteren!)       baten van energieprojecten in de regio blijven en krijgen gemeenten,
in de energieprojecten of kiezen voor een combinatie van alle             ondernemers en inwoners in de regio de kans om financieel te
mogelijkheden.                                                            participeren.


De vraag die voorligt bij verschillende Twentse gemeente is: hoe          De lokale initiatiefnemers op het gebied van energie en duurzaamheid
gaan we dit lokaal eigenaarschap invullen, wie is er aan zet bij lokaal   vervullen een belangrijke rol in de uitvoering van energieprojecten en
eigendom, aan welke voorwaarden moet het lokale eigenaarschap             vooral ook om minimaal 50% lokaal eigendom te kunnen realiseren.
voldoen en wat is de rol van de gemeente? We zien dat in Twente veel      In Twente is veel animo voor lokaal eigendom, in verschillende
gemeenten actief zijn om te komen tot lokaal beleid. Ook hier zien        gemeenten bevindt de ontwikkeling van lokale energiecoöperaties
we verschillende snelheden terug: de ene gemeente is verder dan de        zich in verschillende stadia. Dat geldt ook voor het ontwikkelen van
andere. Zo zijn de gemeenten Losser en Hellendoorn ver gevorderd          beleidsregels voor lokaal eigenaarschap in de gemeenten. Vanuit de
met het ontwikkelen van lokaal beleid en het mede-eigenaar maken          RES Twente gaan we samen met deze LEI’s inzicht bieden, kennis
van hun inwoners. De RES Twente zet actief in op het delen van kennis     delen in wat er allemaal in onze regio op dit vlak gebeurd.
en inspirerende voorbeelden over lokaal eigenschap en het aanreiken
van middelen om de benodigde stappen te zetten bij de inbedding           In het koersdocument is de procesafspraak opgenomen dat de
van lokaal eigendom, zodat andere gemeenten hier hun voordeel mee         RES Twente samen met de LEI een plan van aanpak realiseert als
kunnen doen.                                                              handreiking naar de gemeenten.




                                                                                                                                                 66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>BEGRIPPENLIJST

Klimaatakkoord:
1) Het klimaatakkoord van Parijs: Het Akkoord van Parijs werd door      Omgevingsverordening
  197 landen aanvaard. In het Akkoord werd de bovengrens van 2           De omgevingsverordening bevat alle provinciale regels voor de
  graden opwarming ten opzichte van het pre-industriële tijdperk voor    fysieke leefomgeving. Per provincie is er 1 omgevingsverordening die
  het eerst in een juridisch instrument vastgelegd. Bovendien wordt      de bestaande verordeningen vervangt. Zoals de milieuverordening,
  het streven vastgelegd om de opwarming beperkt te houden tot           de planologische verordening, de ontgrondingenverordening, de
  1,5 graad. Verder moet er nu snel een eind komen aan het gebruik       landschapsverordening en de grondwaterverordening.
  van fossiele brandstoffen, aangezien dit een belangrijke oorzaak
  is van de overmatige CO2-uitstoot. Het verdrag eist van lidstaten      Terawattuur (Twh), Gigawattuur, Megawattuur:
  dat zij nationale klimaatplannen op zouden stellen, die ambitieus      Als eenheden voor de hoeveelheid geleverde of verbruikte energie
  waren en waarvan het ambitieniveau bij ieder nieuw plan moet           kennen we kilowattuur (kWh; wordt meestal gebruikt voor elektrische
  stijgen. Het Akkoord betreft de periode na 2020 en trad in werking     energie), joules (J; de standaardeenheid voor allerlei soorten energie)
  na aanvaarding door 55 landen, die gezamenlijk meer dan 55% van        en calorieën (meestal voor energie-inhoud van voeding of de energie
  de broeikasgassen uitstoten. Deze drempel werd reeds op 5 oktober      die we bij het sporten verbruiken). Als eenheid van vermogen
  2016 bereikt, zodat het Akkoord op 4 november 2016 in werking is       (dus energie per seconde) kennen we de watt (W), en soms, heel
  getreden.                                                              ouderwets: de paardenkracht (pk).
2) Het Klimaatakkoord in Nederland: In 2018 zijn de onderhandelingen
  rondom het Klimaatakkoord gestart door bedrijven,                      1 watt = 1 joule per seconde. Een stofzuiger die 1000 watt (ofwel 1
  maatschappelijke organisaties en overheden. Op 28 juni 2019            kilowatt, 1 kW) vermogen heeft, gebruikt dus elke seconde 1000 joule.
  publiceerde het kabinet het Klimaatakkoord: de Nederlandse             We korten een duizendvoud af tot kilo (voorvoegsel k, zoals in kWh).
  uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs (2015).   Een miljoen krijgt voorvoegsel mega (afgekort M), een miljard giga (G),
  Het Klimaatakkoord heeft als doelstelling in 2030 broeikasgassen       een biljoen tera (T) en een biljard peta (P).
  met 49% te hebben verminderd ten opzichte van 1990. In 2019 zijn
  de uitvoering van de plannen uit het Klimaatakkoord gestart.           De afspraak uit het Klimaatakkoord is dat de RES regio's gezamenlijk
                                                                         35 TWh aan duurzame niet-fossiele opwek van elektriciteit realiseren
Regionale Energiestrategie (RES):                                        op land. Daarnaast wordt 47 TWh op zee duurzaam opgewekt.
Eén van de afspraken uit het Nederlandse Klimaatakkoord is dat
30 energieregio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe het best          Regionale Structuur Warmte (RSW):
duurzame elektriciteit op land (wind en zon) opgewekt kan worden.        Elke Regio levert een Regionale Structuur Warmte (RSW) op, als on-
Maar ook welke warmtebronnen te gebruiken zijn, zodat wijken en          derdeel van de RES. Provincies, gemeenten en waterschappen stellen
gebouwen van het aardgas af kunnen. Waar is ruimte en hoeveel? Zijn      deze gezamenlijk op en betrekken daar belangrijke stakeholders bij,
de plekken maatschappelijk gezien acceptabel en financieel haalbaar?     zoals de warmtebedrijven en netbeheerders. De RSW bestaat uit:
In een Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft elke energieregio     inzicht in de warmtevraag en het warmte-aanbod, een beschrijving
zijn eigen keuzes.                                                       van de mogelijkheden voor nieuw te ontwikkelen boven- gemeentelij-
                                                                         ke warmte-infrastructuur en een toelichting op het doorlopen proces
Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NP RES):                 met stakeholders (context). Iedere RES-regio gaat in de RSW na of
Het Nationaal Programma RES ondersteunt de 30 RES-regio’s bij            op lokaal niveau, in de verschillende Transitievisies Warmte (TVW's),
het maken van de RES-sen door kennis te ontwikkelen en delen,            gebruik gemaakt gaat worden van bronnen die bovengemeentelijke
procesondersteuning te bieden en een lerende community te                potentie hebben of buiten de eigen gemeenten liggen.
faciliteren. Daarnaast verbindt ze partijen, agendeert knelpunten en
signaleert koppelkansen om de ambities te kunnen verwezenlijken.         Regionaal Warmtenet Twente
                                                                         Voor de warmteopgave worden de mogelijkheden verkend om
Omgevingsvisie                                                           een Regionaal Warmtenet Twente te realiseren door bestaande
De omgevingsvisie is een integrale langetermijnvisie van een             warmtenetten te verbinden en uit te breiden met nieuwe
bestuursorgaan voor de hele fysieke leefomgeving en haar                 warmtenetten voor het stedelijk gebied.
grondgebied. De omgevingsvisie is een verplicht instrument voor
het Rijk, de provincie en de gemeente. Het Rijk maakt een nationale      Transitievisie Warmte (TVW):
omgevingsvisie, de provincie een provinciale omgevingsvisie en de        Elke gemeente moet voor eind 2021 een Transitievisie Warmte
gemeente een gemeentelijke omgevingsvisie.                               vaststellen. Met deze Transitievisie maken gemeenten het tijdspad
                                                                         inzichtelijk: wanneer kunnen welke wijken of buurten van het aardgas
                                                                         worden afgekoppeld. Voor de wijken of buurten die voor 2030
                                                                         gepland staan, maakt de gemeente ook al de mogelijke warmte-
                                                                         alternatieven bekend.

                                                                                                                                                 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Wijkuitvoeringsplan (WUP):                                                 Ruimtelijke kwaliteit
Een wijkuitvoeringsplan of WUP is een verdiepingsslag op de                Binnen het afwegingskader voor de RES Twente wordt rekening
Transitievisie Warmte die met alle belanghebbenden gemaakt                 gehouden met de (on)mogelijkheden van het landschap. Ook wordt
wordt om een wijk, buurt of dorp aardgasvrij te maken. Een                 verbinding gelegd met andere verduurzamingsopgaven en opgaven
wijkuitvoeringsplan gaat in op de wijze van participatie en                die invloed hebben op de ruimtelijke kwaliteit. Door meervoudig
communicatie, geeft inzicht in de (maatschappelijke) kosten,               grondgebruik kunnen nieuwe win-win-situaties ontstaan.
geeft inzicht in meekoppelkansen in de buurt en heeft een
concrete uitvoeringsstrategie. Gemeenten zijn verplicht om een             Maatschappelijke acceptatie:
wijkuitvoeringsplan op te stellen.                                         Binnen het afwegingskader voor de RES Twente is het van belang
                                                                           om zoveel mogelijk maatschappelijke acceptatie te creëren. Dat wil
Biogas/groengas:                                                           zeggen dat de omgeving redelijkerwijs de maatregelen accepteert.
a) Biogas: Biogas is een gasmengsel dat ontstaat als gevolg van           Dat doet de RES Twente door de samenleving te informeren en
  biologische enzymatische processen. Gemiddeld bestaat biogas uit         betrekken. Ook draagt minimaal 50% lokaal eigendom bij aan de
  60% methaan en 35% koolstofdioxide, maar er zijn grote variaties.        maatschappelijke acceptatie.
  Het gas ontstaat als gevolg van vergisting van organisch materiaal
  zoals mest, rioolslib, actief slib, GFT-afval (gescheiden opgehaald      Partners RES Twente:
  organisch huisafval), gras, maïs, glycerine et cetera. Als restproduct   De partners van de RES Twente zijn de 14 Twentse gemeenten,
  blijft digestaat over (het natte eindproduct). Vanwege de biologische    waterschappen, provincie Overijssel, netbeheerders Enexis en Coteq,
  oorsprong kan biogas een duurzame energiebron zijn. Door het             Twence en een vertegenwoordiging van de kennisinstellingen en
  gebruik van het biogas kan het vrijkomen van methaan (een sterk          Twentse woningcorporaties.
  broeikasgas) worden beperkt. In Nederland wordt ook biogas
  gewonnen van afvalwaterzuiveringen, afvalstortplaatsen en                Volksvertegenwoordigers:
  vergistingsinstallaties.                                                 Dat zijn de Twentse gemeenteraden, het Algemeen Bestuur van
b) Groengas is gas uit biomassa dat opgewerkt is tot aardgaskwaliteit     waterschappen en Provinciale Staten.
  en via het bestaande gasnet naar de gebouwen kan. Voor
  de gebruiker is groengas gelijk aan aardgas en zijn er geen              Beslissers:
  aanpassingen nodig in zijn/haar gastoestellen.                           Binnen de RES Twente zijn de volksvertegenwoordigers de beslissers.
c) Mono-vergisters: Monomestvergisting levert warmte en biogas op.        Voorafgaand vindt besluitvorming plaats door het dagelijks bestuur
  Het biogas kan worden opgewaardeerd tot groen gas en aan het             van gemeenten, waterschappen en provincie.
  aardgasnet worden geleverd. Of het kan worden gebruikt om een
  warmtekrachtinstallatie aan te drijven die stroom en warmte levert.      College van Burgemeester en Wethouders:
  Bovendien draagt het vergisten van mest bij aan de vermindering          Dagelijks Bestuur van een gemeente.
  van de uitstoot van broeikasgassen, waaronder methaan.
d) Co-vergisters: Een co-vergister op boerderij-niveau, vergist           College van Gedeputeerde Staten:
  minimaal 50% dierlijke mest (dierlijke uitwerpselen) en daarnaast        Dagelijks Bestuur van een provincie.
  ander organisch materiaal .
                                                                           Gemeenten:
Systeemefficiëntie                                                         Binnen de RES Twente zijn de 14 gemeenten uit Twente betrokken.
Binnen het afwegingskader voor de RES Twente is het van belang dat         Dat zijn Almelo, Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen,
de RES Twente samen met de netbeheerders zoekt naar efficiënte             Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Oldenzaal, Rijssen-
oplossingen. Zo wordt een zo hoog mogelijk rendement bereikt, tegen        Holten, Tubbergen, Twenterand, Wierden.
zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. Door de maatschappelijke
kosten en investeringen laag te houden, wordt het energieverbruik          Waterschappen:
haalbaar en betaalbaar. Dat kan bijvoorbeeld door te kiezen voor           Waterschap Vechtstromen vertegenwoordigt in de stuurgroep
een evenwichtige mix van wind- en zonne-energie en de energie-             tevens de waterschappen Rijn en IJssel en Drents Overijsselse Delta.
opwek te bundelen en clusteren en het optimaal gebruik maken van           Kerntaken van een waterschap bestaan uit de zorg voor schoon water
beschikbare lokale warmtebronnen. Daarbij hoort ook een totale             in sloten, rivieren, meren en beken en waterveiligheid.
systeemefficiëntie voor warmte vanuit verschillende schaalniveaus
om onomkeerbare keuzes en effecten te voorkomen. Daarvoor is               Kennisinstellingen:
de wisselwerking tussen de Regionale Structuur Warmte en de                Binnen de RES Twente zijn kennisinstellingen betrokken, zoals de
Transitievisie Warmte van essentieel belang.                               Universiteit Twente, Hogeschool Saxion en de ROC van Twente.
                                                                           Mogelijk sluiten andere kennisinstellingen aan of zijn ze al betrokken
                                                                           op ad hoc basis.




                                                                                                                                                  68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Twence
Twence is opgericht door 14 Twentse gemeenten. Twence levert
energie met een zeer hoog rendement energie uit afval. Afval is zo
geen afval meer, maar een bron van energie en grondstoffen die de
hele regio kan vergroenen.


Netbeheerders
Binnen de RES Twente zijn Enexis en Coteq/Cogas betrokken
als netbeheerder. Zij hebben ook afstemming met Tennet.
Een netbeheerder is een onafhankelijk nutsbedrijf dat een
transportnetwerk voor energie beheert. Aandeelhouders zijn
overheden.


WOON
WOON is het samenwerkingsverband van de Twentse
woningcorporaties.


Lokale Energie Initiatieven (LEI)
Lokale Energie Initiatieven (LEI) zetten zich in als collectieve
vertegenwoordiging van de inwoners om energieprojecten te
realiseren. De aanpak is erop gericht om de omgeving goed te
betrekken bij het project en de lusten en lasten zo eerlijk mogelijk
te verdelen. De LEI kan een belangrijke rol spelen bij het realiseren
van 50% lokaal eigendom. In Twente werken de LEI regionaal samen
binnen de Lokale Energie Initiatieven Twente (LEIT).


Terreinbeherende organisaties (TBO’s)
Terreinbeherende organisatie beheren natuurterreinen. Dit zijn
bijvoorbeeld Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Landschap
Overijssel of particuliere grondeigenaren, zoals landgoederen.


LTO Noord
LTO Noord is een vereniging van en voor boeren en tuinders. Als
belangenbehartiger voor de agrarische sector vormen zij de schakel
tussen de leden, overheid, maatschappij en het bedrijfsleven.


Agrarische Natuurverenigingen (ANV)
Een Agrarische Natuurvereniging (ANV) is een
samenwerkingsverband van boeren die als doel hebben het
stimuleren en uitvoeren van agrarisch natuurbeheer en zo
maatregelen nemen om de kwaliteit van natuur en landschap te
behouden en versterken.




                                                                        69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>