<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Handreiking zonnevelden
      Toepassing van de Overijsselse zonneladder
      en kwaliteitsimpuls zonnevelden




      21 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    Colofon:


    Vastgesteld door GS op 21 april 2020


    Citaten uit de Omgevingsvisie en -verordening kunnen wijzigen naar
    aanleiding van behandeling en vaststelling van visie en verordening
    door de Staten.
    De versie is zowel op papier als digitaal beschikbaar.


    Fotografie:   Istock.com en provincie Overijssel
    Redactie: 	Bart Beukema, Harry Stoffer,
                  Tim de Weerd, Fleur Schilt, Peter de Jong.



2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave

    Vooraf
             Waarom een nieuwe handreiking                                            4
             Doel en status van de handreiking                                        4
             Leeswijzer                                                               5


    Deel 1
             Essentie van de toepassing van provinciaal beleid voor zonnevelden:      6
             zonneladder, referenties, aanbevelingen en aandachtspunten


    Deel 2
             Toelichting bij de toepassing van provinciaal beleid voor zonnevelden   12


             2.1   Hoofdlijnen van beleid                                            12
             2.2   Zonneladder Overijssel: toepassen van de voorkeursvolgorde        14
             2.3   Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik                                20
             2.4 	Passendheid in of bijdragend aan het landschap:                   28
                   ontwerpprincipes voor ruimtelijke kwaliteit
             2.5 	Beperken en compenseren van de effecten op landschap              40
                   en ecologie door te investeren in ruimtelijke kwaliteit
             2.6 	Evenwichtige verdeling van lusten en lasten door realisatie       50
                   van maatschappelijke meerwaarde


             Bijlage 1:                                                              59
             provinciale verordening artikel 2.1.8 Kwaliteitsimpuls zonnevelden


             Bijlage 2:                                                              61
             informatieve sites over participatie en proces




                                                                                          3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>    Vooraf
    Waarom een nieuwe handreiking


               Bij de ontwikkeling van duurzame energie in de groene omgeving komen
               verschillende beleidsdoelen van de provincie samen. Provinciaal ruimtelijk beleid
               geeft mede richting aan de ontwikkeling van duurzame energie met een goede
               landschappelijke inpassing en maatschappelijke betrokkenheid. Deze handreiking
               richt zich daarbij specifiek op zonnevelden in de groene ruimte. In de provinciale
               omgevingsverordening zijn daarvoor regels opgenomen.


               De afgelopen jaren is het aantal projecten voor zonnevelden snel gegroeid.
               Praktijkervaringen, ervaringen met en evaluatie van toepassing van de oude
               handreiking, scherper geformuleerd rijksbeleid en nieuwe kennis geven aanleiding
               de handreiking uit 2017 te vervangen. In de nieuwe handreiking is, conform het
               coalitieakkoord, een striktere toepassing van de zonneladder opgenomen.
               Met deze nieuwe handreiking worden de provinciale regels in de verordening
               niet gewijzigd. Wel wordt eenvoudiger en eenduidiger verwoord hoe de regels
               in de provinciale Omgevingsverordening toegepast kunnen worden, waaronder
               de striktere toepassing van de zonneladder. De regels uit de verordening
               zijn verplicht, de toepassing is maatwerk. Deze handreiking ondersteunt dat
               maatwerk.

    Doel en status van de handreiking


               De handreiking is een hulpmiddel voor initiatiefnemers, omwonenden van
               een zonneveld en voor gemeenten om hen te ondersteunen bij de ruimtelijke
               afweging voor zonnevelden, bij het ontwerp van een kwalitatief goed zonneveld en
               bij het gesprek over het realiseren van voldoende en passende kwaliteit.
               De handreiking is gebaseerd op de regels voor ruimtelijke ontwikkeling en in het
               bijzonder voor zonnevelden in de provinciale Omgevingsverordening. Onderdelen
               uit de toelichting bij artikel 2.1.8 van de verordening worden voorzien van uitleg,
               specificatie van de zonneladder, ontwerpprincipes, maatgevende referenties,
               inspiratie met goede voorbeelden en aandachtspunten bij de uitvoering.
               De handreiking bevat geen eigenstandige dwingende bepalingen. De handreiking
               is daarmee niet vrijblijvend en geeft scherpte aan de toepassing van de
               verordening. Referenties geven bijvoorbeeld maat aan de kwaliteitsinvestering
               bij een zonneveld: niet als dwingende norm, wel als vertrekpunt voor maatwerk.
               Met deze handreiking vervalt de handreiking uit 2017.

    Voorbeeldprojecten op www.buitenkansenoverijssel.nl


               De komende jaren zullen veel nieuwe projecten met zonnevelden worden
               gerealiseerd. Projecten die met de toepassing van deze handreiking nieuwe goede
               praktijkvoorbeelden genereren. Bestaande en nieuwe projecten die als voorbeeld
               kunnen dienen worden gepubliceerd op www.buitenkansenoverijssel.nl.
               Ook uw project kunt u aandragen voor publicatie op de site.




4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Leeswijzer

             De handreiking is opgebouwd in twee delen.


             Deel 1 bevat de essentie van het beleid voor (de kwaliteitsimpuls)
             zonnevelden samengevat. Het hoofdstuk gaat in op de zonneladder en de
             vier principes van het provinciaal kwaliteitsbeleid:


                   • Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik
                   • Inpassen in of bijdragen aan het landschap
                   • Beperken en compenseren van de effecten op landschap en ecologie
                   • Evenwichtige verdeling van lusten en lasten door
                    realisatie van maatschappelijke meerwaarde


             Met de zonneladder geeft de provincie haar voorkeursvolgorde voor locaties
             voor zonne-energie installaties. Alle typen locaties en opstellingen zijn nodig
             om de energieopgave te realiseren, waarbij zoveel mogelijk stedelijk gebied
             (waaronder daken), erven en stads- en dorpsranden worden benut om het beslag
             op agrarische grond zo beperkt mogelijk te houden. Zonnevelden in het landelijk
             gebied zijn bij voorkeur onderdeel van gebiedsontwikkelingen of krijgen een
             multifunctionele invulling met andere opgaven in de groene ruimte.


             Deel 2 bevat een toelichting op en achtergrondinformatie bij het beleid,
             zoals opgenomen in deel 1. De toepassing is maatwerk en met streefbeelden,
             maatgevende referenties, ontwerpprincipes, indicaties, inspiratie en goede
             raad wordt dit maatwerk ondersteund.




                                                                                               5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Deel 1: Essentie van de toepassing van provinciaal
beleid voor zonnevelden: zonneladder, referenties,
aanbevelingen en aandachtspunten

         Drie vragen bij zonnevelden: of, waar en hoe


                    OF: 		Zijn zonnevelden nodig? Realisatie van zonnevelden, ook in de
                                  groene omgeving, is noodzakelijk om de doelen voor opwek van
                                  hernieuwbare energie te halen.
                    WAAR: 	Waar deze opwek plaats vindt, de verdeling van de benodigde
                                  capaciteit, wordt bepaald aan de hand van de Zonneladder.
                    HOE: 	Hoe zonnevelden in de groene omgeving gerealiseerd worden,
                                  is vastgelegd in de Kwaliteitsimpuls zonnevelden.


                    Deze handreiking ondersteunt het toepassen van provinciaal beleid, bestaande
                    uit de zonneladder en kwaliteitsimpuls. Deze worden hieronder toegelicht.



         De provinciale verordening is vertrekpunt voor deze handreiking
                    Artikel 2.1.8 van de provinciale Omgevingsverordening verplicht de toepassing
                    Kwaliteitsimpuls zonnevelden, waaronder de zonneladder.




De toelichting bij artikel 2.1.8 constateert:
"Installaties voor de opwekking van zonne-energie zijn onmisbaar om de
provinciale doelstelling voor de opwekking van hernieuwbare energie te
halen.
Uit een oogpunt van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik willen wij
zonnepanelen en andere vormen van opwekking van zonne-energie zoveel
mogelijk combineren met andere functies, bij voorkeur met bebouwing.
Daarom is de eerste trede van onze zonneladder dat zonnepanelen in
principe geplaatst worden op gronden die bebouwd zijn (dus op daken) of
bebouwd kunnen worden (zoals braakliggende bedrijventerreinen)."
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                   De zonneladder: zuinige en zorgvuldige verdeling in het ruimtegebruik
                              De zonneladder geeft de voorkeursvolgorde aan bij de verdeling van de
                              opwekopgave voor zonne-energie. Naar aanleiding van ervaringen de afgelopen
                              jaren en het coalitieakkoord is de zonneladder scherper en specifieker gemaakt,
                              wat een striktere toepassing mogelijk maakt. Gemeenten passen de zonneladder
                              toe bij hun ruimtelijke afwegingen. De Overijsselse zonneladder en aanpak kent
                              drie treden. Een multifunctionele invulling van een zonneveld in de groene ruimte
                              is uitgangspunt (trede 1 'Stimuleren' en 2 'Combineren'). Pas als gemeente en
                              initiatiefnemer hebben verkend en gemotiveerd dat trede 1 en 2 niet mogelijk
                              zijn, dan komen monofunctionele zonnevelden (trede 3) aan de orde.
                              Goede landbouwgronden worden daarbij ontzien.




1. Stimuleren van:
       • productie van zonne-energie op daken in bebouwd gebied: woningen,
        bedrijven, agrarische gebouwen, etc.
       • Gebruik van te bebouwen gebieden of bruikbare restruimte: ongebruikte
        gronden, bedrijventerreinen, boven parkeerterreinen en geluidswallen.
       • Kleine, goed ingepaste velden op agrarische erven (tot ca. 2 ha).
       • Kleine, goed ingepaste zonnevelden van lokale initiatieven in
        stads- en dorpsranden (tot ca. 2 ha).


                                                                                       Bijvoorbeeld een zonnecarport




                                                                                       Op daken in woonwijken



Zonne-erf en zon op
agrarische daken




                                                                                       Op bedrijfsdaken




Klein zonneveld
in de dorpsrand                                                                        Zon op agrarisch bouwvlak en/of op dak




                                                                                                                                7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>      2. Combineren met:
             • Gebiedsopgaven in stads- en dorpsranden en in de groene omgeving zoals
               klimaatmaatregelen (waterberging en tegengaan bodemdaling), extensivering van
               landbouw, herstel landschap en biodiversiteit, etc. Door verschillende opgaven onder,
               tussen en rond de panelen te realiseren wordt de ruimte multifunctioneel gebruikt.
               Dit op basis van de 80-20 referentie: 80% ruimte voor het panelenveld en 20% ruimte
               voor groen en/of water.
             • Gebiedsontwikkeling in de groene omgeving, waarbij zonnevelden aansluiten op andere
               gebiedsontwikkelingen of een energielandschap vormen. Door opgaven met elkaar te
               verbinden wordt het mogelijk lokale maatschappelijke en sociale doelen te incorporeren
               in de gebiedsontwikkeling. Dit op basis van de 80-20 referentie: 80% ruimte voor het
               panelenveld en 20% ruimte voor groen en/of water.


                                                                                                        inspelen op
                                                                                                        klimaatverandering

                                                      Meekoppelen
                                                                                natuur- en
                                                                                waterkwaliteit                                       extensiveren
         opwekking duurzame
         energie                                                                                                                     landbouw




                                                          2

                                                                                           3


     5




                                                                                               1

                                        5
                                                                                      4
                          5



Meedoen
                              6




                              5                                                                                             maak randen met
     lusten en lasten                                                                                                       kwaliteit aansluitend bij
     eerlijk verdelen                                                                 Meerwaarde                            de gebiedskenmerken
                                                                                       landschap

      Voorbeelden van combinatie met andere functies:
      1. Het herstellen van de oude groenstructuur met nieuwe groenelementen en kruidenrijke zomen en de aanleg van een wandelpad.
      2. Landbouwgronden transformeren naar natuur t.b.v. een ecologische verbinding.
      3. Een extensievere opstelling maakt natuurontwikkeling of waterberging tussen en onder panelen mogelijk.
      4. Bomenweide of pluktuin aan de weg geeft direct aanwonenden van het zonneveld een royale inpassing met kwaliteit.
      5. De initiatiefnemer ondersteunt zonnepanelen op daken als sociaal-maatschappelijke meerwaarde.
      6. Het buurthuis krijgt middelen van de initiatiefnemers om meer te organiseren voor de gemeenschap.
 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>3. Limiteren van:
     • Monofunctionele zonnevelden op agrarische grond of op water, primair
       gericht op produceren van duurzame energie. Dit op basis van de 80-20
       referentie: 80% ruimte voor het panelenveld en 20% ruimte voor groen
       en/of water. Omdat meervoudig ruimtegebruik ontbreekt, wordt dit
       gecompenseerd met investeringen in maatschappelijke opgaven buiten
       het project. Bij locatiekeuzes worden goede landbouwgronden ontzien.




     mono-functionele opwekking
     duurzame energie




    lusten en lasten
    eerlijk verdelen                                                           maak randen met
                                                                               kwaliteit aansluitend bij de
                                                                               gebiedskenmerken




                                                                                                              9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     In de Omgevingsverordening Overijssel is, voor de groene omgeving, de Kwaliteitsimpuls
     Zonnevelden opgenomen. Dit beleid geeft ruimte om zonnevelden te ontwikkelen op daarvoor
     geschikte locaties. Onder de voorwaarde dat daarmee tevens kwaliteit wordt gerealiseerd.
     Het gaat daarbij om ruimtelijke kwaliteit, sociale kwaliteit en duurzaamheid. Toepassing is aan de
     orde als projecten in het landelijk gebied worden gerealiseerd. De kwaliteitsimpuls Zonnevelden
     is gebaseerd op vier principes uit het provinciaal ruimtelijk beleid:


           • Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik
           • Passendheid in of bijdragend aan het landschap
           • Beperken en compenseren van de effecten op landschap en ecologie
           • Evenwichtige verdeling van lusten en lasten door realisatie van
            maatschappelijke meerwaarde


     De regels uit de verordening zijn verplicht en de principes moeten toegepast worden.
     De toepassing zelf is maatwerk. Deze handreiking ondersteunt dat maatwerk.



     De principes in de praktijk: referenties, aanbevelingen en aandachtspunten
     Gemeenten passen de vier principes toe bij het opstellen van ruimtelijk beleid voor zonnevelden.
     Ze zien er op toe dat initiatieven in voldoende mate invulling geven aan de principes en maken
     afspraken met initiatiefnemers over realisatie van kwaliteit en tijdelijkheid.
     Gemeenten, maar ook initiatiefnemers en omwonenden, kunnen daarbij gebruik maken van
     onderstaande referenties, aanbevelingen en aandachtspunten.


     Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik
     Toepassing van het principe van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik in de groene
     omgeving betekent dat:


           • Gemeenten ruimtelijk beleid voeren voor zonnevelden en daarbij de provinciale
            zonneladder (of een eigen afgeleide daarvan) toepassen.
           • Gemeenten aan initiatiefnemers aangeven welke maatschappelijke opgaven die
            mogelijkheden bieden voor meervoudig ruimtegebruik relevant zijn in en nabij het
            plangebied.
           • Initiatiefnemers actief zoeken naar locaties met en mogelijkheden voor meervoudig
            ruimtegebruik van de zonneveldlocatie.
           • Gemeente en initiatiefnemer kunnen hun keuze motiveren wanneer afgeweken wordt
            van de voorkeur voor een multifunctionele invulling van het veld. Afwijken is alleen
            mogelijk als er geen andere locatie voorhanden is en combinaties niet mogelijk zijn.
            Goede landbouwgrond wordt daarbij ontzien.
           • Gemeenten afspraken maken met de initiatiefnemer over de tijdelijkheid en over het
            verwijderen van de installatie na het aflopen van de termijn.




10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Passendheid in of bijdragend aan het landschap
Toepassing van het principe van passendheid in of bijdragend aan het landschap vraagt van de
initiatiefnemer dat in het ontwerp van het veld aandacht is voor:


      • Een veld dat qua schaal past bij de plek en bijdraagt aan gebiedsspecifieke
       kwaliteiten en opgaven.
      • Een kwalitatief goede en bij de locatie passende omranding van het veld,
       waarmee de aansluiting op de directe omgeving vorm krijgt.
      • Een kwalitatief goede en bij de locatie passende inrichting van het zonneveld, met zorg
       voor belevingskwaliteit, meervoudig ruimtegebruik, bodemkwaliteit, waterkwaliteit
       (m.n. bij drijvende velden) en recyclebaarheid van installaties.


Beperken en compenseren van de effecten op landschap en ecologie
Als maatgevende referenties, waaraan initiatieven gespiegeld kunnen worden, gelden de
volgende streefbeelden:


      • Voor grote velden in het landelijk gebied, de treden 2 ‘Combineren’ en 3 ‘Limiteren’, in
       de provinciale Zonneladder, is de referentie 80-20. 80% van het plangebied bestaat uit
       het zonnepanelenveld, 20% uit ruimte voor inpassing en compensatie van verlies aan
       ecologische en landschappelijke waarden. Maatwerk en lokale omstandigheden kunnen
       leiden tot een andere verhouding.
      • Kleine velden op erven en in stads- en dorpsraden (tot ca. 2 ha), onderdeel van trede
       1 ‘Stimuleren’ van de provinciale Zonneladder, passen over het algemeen goed binnen
       bestaande landschappelijke structuren en hebben dus een kleinere impact op de
       omgeving dan grote velden. Voor deze kleine velden is een zorgvuldige inpassing
       gewenst en is de 80-20 referentie niet van toepassing.
      • Om de bodemkwaliteit te behouden zijn toetreding van lucht, licht en water essentieel.
       De laatst beschikbare kennis duidt op een verhouding van 2/3 - 1/3 als goede maat:
       2/3 bedekking met panelen en 1/3 van de grond tussen de rijen panelen vrij houden.
       Voor panelen op water is behoud van waterkwaliteit, waaronder ecologie en beleving
       essentieel. De laatst beschikbare kennis duidt op een waterdekking van maximaal 50%
       als referentie voor een goede kwaliteit. Nieuwe kennis en maatwerk in de toepassing kan
       leiden tot een andere verhouding.


Evenwichtige verdeling van lusten en lasten door realisatie van
maatschappelijke meerwaarde
Bij de toepassing van het principe van evenwichtige verdeling van lusten en lasten door realisatie
van maatschappelijke meerwaarde verwachten we van initiatiefnemers dat zij:


      • Vroegtijdig in gesprek gaan met omwonenden en belanghebbenden.
      • Met omwonenden en zo nodig de gemeente afspraken maken over de bijdrage aan
       maatschappelijke opgaven en doelen.




                                                                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     Deel 2: Toelichting bij de toepassing van
     provinciaal beleid voor zonnevelden
          Deel 2 bevat een toelichting op de hoofdlijnen van het provinciaal beleid
          en de toepassing ervan voor projecten voor opwekking van zonne-energie.
          Toelichtingen bij de zonneladder en de principes die ten grondslag liggen
          aan de Kwaliteitsimpuls zonnevelden gaan waar mogelijk vergezeld van
          referenties en praktijkvoorbeelden.


          2.1 Hoofdlijnen van beleid

          Driedubbele opgave: duurzaamheid, ruimtelijke kwaliteit en sociale kwaliteit
          Bij realisatie van zonnevelden komen de drie rode draden uit de Omgevingsvisie samen:
          verduurzaming van de energieproductie, op een wijze die ruimtelijke kwaliteit behoud
          en versterkt, met een grote betrokkenheid van bewoners en gebruikers. Het beleid voor
          Zonnevelden rust daarmee op drie pijlers:
                • Overijssel levert haar bijdrage aan de uitvoering van het Klimaatakkoord en realiseert de
                 komende jaren haar energiedoelen. Het vergroten van het aandeel duurzame energie
                 uit bronnen als zon, wind, biomassa en ondergrond is hier onderdeel van en wordt
                 ondersteunt met het programma Nieuwe Energie Overijssel.
                 www.nieuweenergieoverijssel.nl
                • Zoals voor alle opgaven in Overijssel geldt het principe van zuinig en zorgvuldig
                 ruimtegebruik en vindt realisatie plaats met behoud en versterking van de ruimtelijke
                 kwaliteit. Elk project en elk initiatief, groot of klein, draagt bij aan de versterking van de
                 kwaliteit van onze leefomgeving.
                • De evenwichtige verdeling van lusten en lasten bij zonneveldprojecten draagt bij aan
                 sociale kwaliteit. Het actief betrekken van bewoners en ‘gebruikers’ bij de uitvoering van
                 ruimtelijke opgaven in hun leefomgeving is uitgangspunt. Dit versterkt de betrokkenheid
                 en het gevoel van eigenaarschap. Bewoners en gebruikers krijgen op deze manier meer
                 invloed op de eigen leefomgeving.


          Ofwel: een zonneveld op de goede plek met toegevoegde waarde
          voor mens en omgeving.
          Of-waar-hoe
          Bij ruimtelijke afwegingen staan altijd 3 vragen centraal:
                • de ‘OF’-vraag: zijn er geen wettelijke belemmeringen en is er een noodzaak en
                 aantoonbare behoefte voor zonnevelden in het landelijk gebied?
                • de ‘WAAR’-vraag: waar en onder welke condities is een zonneveld in de groene
                 omgeving inpasbaar? Niet elke locatie is geschikt voor iedere omvang. Landschappelijke
                 karakteristieken, aanwezige functies of beschermde soorten kunnen bijvoorbeeld lokaal
                 grenzen stellen aan de plek, invulling en de omvang. Locaties waar combinatie van
                 functies mogelijk is, hebben de voorkeur boven monofunctioneel gebruik van de ruimte.
                • de ‘HOE’-vraag: als een zonneveld acceptabel is in het landelijk gebied en de locatie
                 is geschikt, hoe en in welke mate vindt dan inpassing, meervoudig ruimtegebruik,
                 compensatie en creatie van maatschappelijke meerwaarde plaats? Daarnaast zal de
                 natuurtoets of andere sectorale regelgeving effect hebben op de invulling van veld en
                 omgeving.




12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>             Of: zonnevelden zijn onmisbaar
                                          Zonnevelden zijn nodig om ambities van provincie en gemeenten voor de
                                          opwekking van hernieuwbare energie te realiseren. Daarmee is de ‘of-vraag’
                                          positief beantwoord. In Regionale Energie Strategieën (RES) werken overheden
                                          de doelen van het Klimaatakkoord uit in concrete voorstellen. Daarin wordt op
                                          regionale schaal en lokale schaal overwogen welke verhouding tussen zon-op-
                                          daken, zonnevelden en windenergie verantwoord is. Daartoe wordt een integrale
                                          afweging gemaakt op basis van vier criteria: energieproductie, ruimtelijke kwaliteit,
                                          maatschappelijke acceptatie en maatschappelijke kostenefficiency. Uit die
                                          afweging blijkt hoeveel, waar en onder welke voorwaarden zonnevelden nodig en
                                          mogelijk zijn. De uitkomst van de RES-sen wordt vervolgens in de Omgevingsvisie
                                          verwerkt en leidt dan mogelijk tot aanpassing van deze handreiking.

             Waar: toepassen van de Zonneladder
                                          De ‘waar’-vraag wordt beantwoord aan de hand van de Zonneladder.
                                          De zonneladder geeft invulling aan het principe van zuinig en zorgvuldig
                                          ruimtegebruik. Deze handreiking gaat dieper in op deze Zonneladder.
                                          De locatiekeuze zelf is een ruimtelijke afweging en wordt niet alleen bepaald
                                          door de zonneladder. Soms zijn functies of aanwezige kwaliteiten lastig te
                                          combineren met zonnepanelen. De nabijheid van een weidevogelgebied of hoge
                                          natuurwaarden op de locatie kunnen realisatie in de weg staan. Natuurwetgeving
                                          vraagt een eigenstandige afweging en vergunningverlening, naast de ruimtelijke
                                          afweging op basis van het ruimtelijk beleid voor zonnevelden in deze handreiking.

             Hoe: toepassen van de principes van de Kwaliteitsimpuls Zonnevelden
                                          De ‘hoe’-vraag wordt beantwoord door toepassing van de Kwaliteitsimpuls
                                          Zonnevelden zoals opgenomen in de Omgevingsverordening Overijssel
                                          (zie bijlage 1) en de vier principes uit het provinciaal ruimtelijk beleid
                                          die daarbij aan de orde zijn:
                                           1.        Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik
                                           2.        Passendheid in of bijdragend aan het landschap
                                           3.        Beperken en compenseren van de effecten op landschap en ecologie
                                           4.        Evenwichtige verdeling van lusten en lasten door realisatie van
                                                     maatschappelijke meerwaarde


                                          In de volgende paragrafen worden Zonneladder en de principes toegelicht.



                                  iale kwalite
                         eid, soc             it en
                      amh                           rui
                  urza                                 mt
                du                                       eli
             n:                                             jk
           de          centrale beleidsambities               e
     ra




                                                                                    kw
   ed




          woonomgeving           economie en vestigingsklimaat   natuurlijke vooraden
                                                                                      ali
rod




                                                                                         tei




         (binnen)-steden en                                      regionaal waterbeheer
                                           mobiliteit
             landschap
                                                                                            t




      veiligheid en gezondheid             energie                   ondergrond




 of                                                                                     generieke beleidskeuzes



 waar                                                                                   ontwikkelingsperspectieven



 hoe                                                                                    gebiedskenmerken                             Met het Uitvoeringsmodel
                                                                                        laag van de beleving                         Omgevingsvisie Overijssel kun
                                                                                        stedelijke laag
                                                                                                                                     je bepalen of, waar en hoe een
                                                                                        laag van de agrarische cultuurlandschappen
                                                                                                                                     otnwikkeling mogelijk is
                                                                                        natuurlijke laag




                                                                                                                                                                      13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                     2.2 Zonneladder Overijssel: toepassen van de voorkeursvolgorde
                     Alle treden nodig, met een voorkeur in volgorde
                                      In deel 1 zijn de drie treden van de Zonneladder uitgelegd. Duidelijk is dat alle
                                      drie de categorieën nodig zijn om de energieambities waar te maken, waarbij een
                                      goede ruimtelijke ordening essentieel is.




     De toelichting bij art. 2.1.8 van de provinciale verordening voor
     Zonnevelden zegt hierover:
     "Uit een oogpunt van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik willen wij
     zonnepanelen en andere vormen van opwekking van zonne-energie zoveel
     mogelijk combineren met andere functies, bij voorkeur met bebouwing.
     Daarom is de eerste trede van onze zonneladder dat zonnepanelen in
     principe geplaatst worden op gronden die bebouwd zijn (dus op daken) of
     bebouwd kunnen worden (zoals braakliggende bedrijventerreinen)."



                                      De zonneladder geeft een voorkeursvolgorde aan en deze is niet volgtijdelijk. De
                                      intentie van de zonneladder is om zowel op daken als in het vrije veld zonnepanelen
                                      mogelijk te maken. Waarbij de voorkeur en stimulans ligt op het zoveel mogelijk
                                      benutten van daken, bouwvlakken, bedrijfsterreinen, infrastructurele voorzieningen,
                                      erven en lokale initiatieven met kleine velden in stads- en dorpsranden. Ook met een
                                      stevige inzet op deze locaties worden de klimaatdoelen niet gehaald en zijn velden
                                      in het agrarisch gebied onvermijdelijk. Bij deze velden in het agrarisch gebied gaat
                                      de voorkeur en inzet uit naar projecten met meerwaarde. Meerwaarde die ontstaat
                                      door het gelijktijdig realiseren van andere opgaven: met functiecombinaties (lees:
                                      meervoudig ruimtegebruik, bijvoorbeeld waterberging onder zonnepanelen) en met
                                      gebiedsontwikkeling. In laatste instantie zijn monofunctionele velden op agrarische
                                      grond acceptabel, als sluitstuk voor het realiseren van de energiedoelen en goede
                                      landbouwgrond wordt daarbij ontzien.


     Trede 1. Stimuleren van:




     Het opwekken van zonne-energie op daken, bedrijventerreinen   Kleine, goed ingepaste zonnevelden van lokale initiatieven in
     en braakliggende gronden                                      stads- en dorpsranden

14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>               De Overijsselse Zonneladder
               De Overijsselse zonneladder en aanpak kent drie treden. Een multifunctionele invulling van een
               zonneveld in de groene ruimte is uitgangspunt (trede 1 'Stimuleren' en 2 'Combineren'). Pas als
               gemeente en initiatiefnemer hebben verkend en gemotiveerd dat trede 1 en 2 niet mogelijk zijn,
               dan komen monofunctionele zonnevelden (trede 3) aan de orde. Goede landbouwgrond wordt
               daarbij ontzien.

               Trede 1. Stimuleren van:
                      • Productie van zonne-energie op daken in bebouwd gebied: woningen,
                        bedrijven, agrarische gebouwen, etc.
                      • Gebruik van te bebouwen gebieden of bruikbare restruimte: ongebruikte
                        gronden, bedrijventerreinen, boven parkeerterreinen en geluidswallen.
                      • Kleine, goed ingepaste velden op agrarische erven (tot ca. 2 ha).
                      • Kleine, goed ingepaste zonnevelden van lokale initiatieven in stads- en
                        dorpsranden (tot ca. 2 ha).

               Trede 2. Combineren met:
                      • Gebiedsopgaven in stads- en dorpsranden en in de groene omgeving zoals klimaat-
                        maatregelen (waterberging en tegengaan bodemdaling), extensivering van landbouw,
                        herstel landschap en biodiversiteit, etc. Door verschillende opgaven onder, tussen en rond
                        de panelen te realiseren wordt de ruimte multifunctioneel gebruikt. Dit op basis van de
                        80-20 referentie: 80% ruimte voor het panelenveld en 20% ruimte voor groen en/of water.
                      • Gebiedsontwikkeling in de groene omgeving, waarbij zonnevelden aansluiten op andere
                        gebiedsontwikkelingen of een energielandschap vormen. Door opgaven met elkaar te
                        verbinden wordt het mogelijk lokale maatschappelijke en sociale doelen te incorporeren
                        in de gebiedsontwikkeling. Dit op basis van de 80-20 referentie: 80% ruimte voor het
                        panelenveld en 20% ruimte voor groen en/of water.

               Trede 3. Limiteren van:
                      • Monofunctionele zonnevelden op agrarische grond of op water, primair gericht op
                        produceren van duurzame energie. Dit op basis van de 80-20 referentie: 80% ruimte voor
                        het panelenveld en 20% ruimte voor groen en/of water. Omdat meervoudig ruimtegebruik
                        ontbreekt, wordt dit gecompenseerd met investeringen in maatschappelijke opgaven
                        buiten het project. Bij locatiekeuzes worden goede landbouwgronden ontzien.




Trede 2. Combineren met:                                    Trede 3. Limiteren van:




Combineren van verschillend ruimtegebruik tussen en onder   Limiteren van monofunctionele zonnevelden op agrarische
zonnepanelen                                                grond, primair gericht op produceren van duurzame energie

                                                                                                                        15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>     Zonneladder Overijssel


     Stimuleren

                                            Stockfoto ID:621473266




                                                                         Stockfoto ID:1036088506



     bijvoorbeeld een zonnecarport   op daken in woonwijken          op bedrijfsdaken




                                                                             In de groene ruimte, goed
                                                                             ingepast aansluitend aan
                                                                             agrarisch bouwblok
                                                                             (tot ca. 2ha)




        zonne-erf en zon op
        agrarische daken




          klein zonneveld
                                                                              In de groene ruimte, goed ingepast,
          in de dorpsrand
                                                                              aansluitend aan stads- en dorpsrand
                                                                              (tot ca. 2ha)




16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>   Combineren                                                           Meekoppelen
   Gebiedsontwikkeling op basis van
                                                                        inspelen op klimaat-
   de 80-20 referentie:                                natuur- en       verandering
         • Energielandschappen                         waterkwaliteit
         • Samen met andere opgaven in de
          groene ruimte en stadsranden                                                                         extensiveren
                                                                                                               landbouw




                                                                                               maak randen met
                                                                                               kwaliteit aansluitend bij
lusten en lasten   Meedoen                                   Meerwaarde                        de gebiedskenmerken
eerlijk verdelen
                                                              landschap


                                         mono-functionele opwekking
   Limiteren                                 duurzame energie


   Op agrarische grond op basis van
   de 80-20 referentie:


   Realiseren ruimtelijke kwaliteit
   en bijdragen maatschappelijke
   doelen in ruime(re) omgeving




               lusten en lasten                                                                   maak randen met
               eerlijk verdelen                                                                   kwaliteit aansluitend bij
                                                                                                  de gebiedskenmerken




                                                                                                                           17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>               Een zonneveld in bestaand natuurgebied is in de praktijk niet of nauwelijks
               mogelijk. Voor het Natuurnetwerk Nederland (hierna NNN) gelden regels
               uit de verordening, gericht op behoud van de bestaande en te ontwikkelen
               natuurkwaliteiten. Formeel zijn zonnevelden in het NNN niet uitgesloten, maar
               praktisch lijkt het slecht voorstelbaar dat zonnepanelen daar actief aan bijdragen.
               Omdat de verordening niet wijzigt, verandert er met deze herziene handreiking
               ook niets aan realisatiemogelijkheden binnen het NNN.
               Ook buiten het NNN kan sprake zijn van hoge natuurwaarde. Sommige natuur
               is gekoppeld aan agrarisch gebied, zoals het leefgebied van weidevogels
               en akkervogels. Indien zulke natuurwaarden aanwezig zijn, kan de wet
               Natuurbescherming realisatie in de weg staan of aan voorwaarden binden.
               Natuurwetgeving vraagt een eigenstandige afweging en vergunningverlening,
               naast de ruimtelijke afweging op basis van het ruimtelijk beleid voor zonnevelden
               uit deze handreiking.

     Goede argumenten voor de voorkeursvolgorde
               Rijk, IPO en VNG hebben afspraken gemaakt om – vooruitlopend op de
               totstandkoming van de regionale energiestrategieën - vergunningaanvragen
               voor nieuwe zonneparken op natuur- en landbouwgronden te beoordelen.
               De voorkeursvolgorde van het rijk, of een vergelijkbaar door decentrale overheden
               vastgesteld afwegingskader is daarvoor leidend. In lijn met de voorkeursvolgorde
               van het rijk heeft Overijssel haar ladder geformuleerd. Opwekken van zonne-
               energie is niet specifiek gebonden aan het landelijk gebied.


               Aanvullend op projecten in stedelijk gebied en op daken zijn zonnevelden in het
               landelijk gebied echter nodig om energiedoelen te halen. Bouw van zonnevelden
               betekent vaak dat agrarisch gebruik van de grond beperkt of onmogelijk wordt.
               Dat vraagt om een actieve keuze voor de meest geschikte locaties. Waarbij alle
               effecten beoordeeld moeten worden. Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik is
               uitgangspunt.


               Een multifunctionele invulling van een zonneveld in de groene ruimte en behoud
               van goede landbouwgrond zijn onderdeel van dit uitgangspunt. Afwijken hiervan
               vraagt van gemeente en initiatiefnemer een adequate motivatie.
               En met functiecombinaties ontstaat er meerwaarde voor andere opgaven in het
               landelijk gebied en in stads- en dorpsranden. Niet het initiatief staat centraal,
               maar de vraag of het de meest geschikte locatie is. Realisatie is daarmee niet
               vanzelfsprekend en initiatieven kunnen niet altijd gehonoreerd worden. Stedelijk
               gebied, erven en kleine projecten in stads- en dorpsrand hebben de voorkeur.
               Met deze voorkeursvolgorde wordt tevens verrommeling voorkomen en is
               aansluiting op het energienet mogelijk.

     Stimuleren en ondersteunen van de voorkeursvolgorde
               Naast toepassen van ruimtelijk beleid ondersteunt provincie Overijssel
               projecten op de treden 1 en 2 met geld, kennis, personele inzet en
               samenwerking(sovereenkomsten). Met Programma Nieuwe Energie Overijssel
               (NEO) en een gebiedsgerichte aanpak, samenwerking en gebiedsontwikkeling
               worden treden 1 en 2 gestimuleerd.




18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>             Het programma NEO stimuleert met name zon op bedrijfsdaken. NEO
             ondersteunt bedrijven om hun dak vol te leggen met zonnepanelen. Bedrijven
             worden ontzorgd in het proces, ook financieel. Aanvullend daarop ondersteunen
             en financieren lokale initiatieven en Energiefonds Overijssel zowel zon op dak als
             zon op land.

Toepassing van de zonneladder: houd rekening met het
bestaande en streef naar meerwaarde
             In feite zijn er geen ongebruikte locaties in Overijssel, overal wordt de ruimte
             gebruikt en beleefd. Bij het gebruik van de ladder is het van belang het bestaande
             gebruik en de daarmee verbonden kwaliteit in oogschouw te nemen. Dit is nodig
             om tot een goede afweging en goede compensatie van kwaliteit te komen.
             De wet Natuurbescherming kan bijvoorbeeld nadere eisen stellen. Ook al aan-
             wezig (mede-)gebruik kan leiden tot verminderde geschiktheid of aanvullende
             inrichtingsmaatregelen. Voormalige stortplaatsen kunnen recreatief in gebruik
             zijn, zandwinlocaties kennen vaak recreatief medegebruik en tijdelijke waterber-
             ging wordt vaak al gecombineerd met natuur en landbouw.


             Anderzijds kunnen zonnevelden bijdragen aan de verbetering van de ruimtelijke
             kwaliteit. Functiecombinaties creëren mogelijkheden voor extensiever en ander
             grondgebruik. En daarmee bijvoorbeeld ruimte voor recreatief medegebruik en
             bijdragen aan herstel van ecologische waarden en het landschap. Zoals de
             ontwikkeling van groene gebruiksruimte aan de rand van dorp of stad.

Beleid van gemeenten
             Gemeenten stellen ruimtelijk beleid op voor zonnevelden. Zij stellen vast of, waar
             en hoeveel ruimte in het landelijk gebied nodig is om de opwekking van voldoende
             duurzame energie te halen. Dit als aanvulling op geschikte locaties in bebouwd
             of te bebouwen gebied. De kaders uit de omgevingsverordening Overijssel,
             waaronder de bescherming van gebieden en soorten, betrekken gemeenten er bij.


Opstellen van gemeentelijk beleid vraagt:
            1.   Een analyse van de potentie voor opwekking van hernieuwbare elektriciteit;
            2.   rekening houden met de hoeveelheid ruimte die nodig is voor andere functies
                 (natuur, landbouw, wonen, etc);
            3.   analyse van de reële beschikbare ruimte in bebouwd gebied en de resterende
                 opgave die in de groene omgeving landt;
            4.   in het licht van de genoemde analyses vraagt dit ook een overweging welk
                 aandeel van de hernieuwbare elektriciteit met zonnepanelen opgewekt wordt
                 en welk deel met windturbines;
            5.   richtlijnen voor inpassing van de resterende opgave zonnevelden in de groene
                 omgeving. Dit begint met een analyse van aanwezige kwaliteit van natuur en
                 landschap, (locaties van) andere opgaven en combineerbaarheid.




                                                                                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>              2.3 Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik

                            Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik is erop gericht de juiste functies op de juiste
                            plaats met de juiste kwaliteit tot ontwikkeling te laten komen. Dit is één van de
                            ontwerpprincipes die is opgenomen in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en in
                            de Omgevingsvisie Overijssel. Met de zonneladder, zoals verwoord in de vorige
                            paragraaf, en de kwaliteitsimpuls zonnevelden is dit concreet gemaakt. Steeds zal
                            een nieuwe ontwikkeling gepaard moeten gaan met versterking van de ruimtelijke
                            kwaliteit. Zuinig ruimtegebruik betekent ook meervoudig ruimtegebruik waar dat
                            mogelijk is. Daarmee kunnen zonnevelden positief bijdragen aan andere opgaven in
                            de groene omgeving. Een bijzondere voorwaarde voor zonnevelden is de tijdelijkheid.
                            Om terugkeer naar oorspronkelijk gebruik mogelijk te maken is er ten slotte in deze
                            paragraaf aandacht voor een gezonde bodem.

              Toepassen van het principe van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik
              Toepassing van het principe van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik in de groene
              omgeving betekent voor zonnevelden dat:
                    • Gemeenten ruimtelijk beleid voeren voor zonnevelden en daarbij de provinciale
                     zonneladder (of een eigen afgeleide daarvan) toepassen.
                    • Gemeenten aan initiatiefnemers aangeven welke maatschappelijke opgaven die
                     mogelijkheden bieden voor meervoudig ruimtegebruik relevant zijn in en nabij het
                     plangebied.
                    • Initiatiefnemers actief zoeken naar locaties met en mogelijkheden voor meervoudig
                     ruimtegebruik van de zonneveldlocatie.
                    • Gemeente en initiatiefnemer hun keuze motiveren wanneer afgeweken wordt van de
                     voorkeur voor een multifunctionele invulling van het veld. Afwijken is alleen mogelijk als er
                     geen andere locatie voorhanden is en combinaties niet mogelijk zijn. Goede landbouwgrond
                     wordt daarbij ontzien.
                    • Gemeenten afspraken maken met de initiatiefnemer over de tijdelijkheid en over het
                     verwijderen van de installatie na het aflopen van de termijn.


              Op de zonneladder is ingegaan in de vorige paragraaf.

              Meervoudig ruimtegebruik waar mogelijk (tredes 'Stimuleren' en 'Combineren')
                            Zuinig en zorgvuldig omgaan met de ruimte betekent dat ruimte zoveel mogelijk
                            meervoudig wordt gebruikt. Hierop is trede 2 van de provinciale Zonneladder
                            gebaseerd.




     Tekst toelichting bij de verordening:
     "Installaties voor de opwekking van zonne-energie zijn onmisbaar om de
     provinciale doelstelling voor de opwekking van hernieuwbare energie te
     halen. Uit een oogpunt van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik willen wij
     zonnepanelen en andere vormen van opwekking van zonne-energie zoveel
     mogelijk combineren met andere functies, bij voorkeur met bebouwing."


20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Parkeerterreinen, bedrijventerreinen en industriegebieden met zonnedaken




Bufferzone rond hoogveennatuur met extensief zonneveld




Bron: energielandschappen Overijssel, H+N+S Landschapsarchitecten
Opdrachtgever: provincie Overijssel
                                                                           21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                       Een groot aantal maatschappelijke opgaven in het landelijk gebied vraagt de komende
                                       jaren ruimte, zoals de transitie naar kringlooplandbouw, klimaatmaatregelen,
                                       biodiversiteit en productie van duurzame energie. De ruimte is beperkt, dus het
                                       zoveel mogelijk combineren van functies is noodzakelijk. Onder, tussen en rond
                                       zonnepanelen is altijd ruimte ‘over’. Deze ruimte dient zoveel mogelijk nuttig gebruikt
                                       te worden. Nuttig betekent dat meerdere maatschappelijke opgaven worden bediend,
                                       naast de energieopgave.


                                       Zonnevelden kunnen een positieve bijdrage leveren aan realisatie van andere
                                       opgaven. Een deel van die opgaven in het landelijk gebied is aan een locatie of gebied
                                       gebonden. Waterberging is bijvoorbeeld alleen zinvol op lagergelegen plaatsen of in
                                       beekdalen. Realisatie van groenblauwe dooradering (netwerk van watergangen en
                                       landschapselementen) volgt de landschappelijke structuur en ecologische verbindingen
                                       vergroten leefgebieden van specifieke soorten. Zonnevelden worden bij voorkeur en
                                       waar mogelijk gecombineerd met deze locatie- of gebiedsgebonden opgaven.
                                       Voor opgaven die niet specifiek gebonden zijn aan een locatie zijn er in principe
                                       altijd mogelijkheden om die te combineren met zonnevelden. Verbetering van
                                       biodiversiteit, koolstofvastlegging in organische stof of een schakel in een circulair
                                       landbouwbedrijf zijn daar voorbeelden van.
                                       Daarnaast kan het zinvol zijn lokale of regionale wensen te combineren met
                                       zonnevelden, zoals recreatieve gebieden, zorgfuncties of stadslandbouw.
                                       Bij de plaatsing van een zonneveld op of aansluitend aan het erf is meervoudig
                                       ruimtegebruik soms mogelijk in combinatie met sloop van ongebruikte gebouwen,
                                       bijvoorbeeld bij het beëindigen van een agrarisch bedrijf.




     Natuur- en landgoedontwikkeling aansluitend aan                Rondleiding op zonneveld De Herfte
     zonneveld De Herfte




     De Herfte, een koppeling van zonnepanelen, horeca en inzet     Zonneveld De Herfte heeft een ‘landelijke’ uitstraling
     van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt

22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                Maaien of begrazen kan op zo’n manier dat het ook andere doelen dient. Voor het
                                combineren van functies is vaak een bijzondere vorm van langjarig beheer nodig.
                                Bij de combinatie met biodiversiteit vraagt dat bewuste keuzes in en continuïteit
                                van maai- en/of begrazingsbeheer gericht op optimale condities voor flora en
                                fauna. Ook bijvoorbeeld een goed functionerende waterberging vraagt expliciete
                                keuzes in en uitvoering van beheersmaatregelen.




Een combinatie met natuurontwikkeling onder de panelen       Een impressie van een zonneveld in combinatie met waterberging




Een impressie van een zonneveld in combinatie met tuinbouw




Een impressie van een zonneveld in combinatie tuinbouw       Het opwekken van zonne-energie eerst zoveel mogelijk op daken,
                                                             bedrijventerreinen en braakliggende gronden

                                                                                                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                      Integrale gebiedsontwikkeling waar daarvoor kansen zijn: trede 'Combineren'
                      Integrale gebiedsontwikkeling is een proces waarbij een gebied als geheel wordt ontworpen en
                      ontwikkeld en waarbij alle functies worden betrokken in de afweging. Hierbij is een zonneveld
                      één van de functies die een plek kan krijgen in het gebiedsontwerp. Dit biedt veelal betere
                      mogelijkheden voor ruimtelijke inpassing en compensatie van waarden, dan bij het individueel
                      ontwikkelen van meerdere zonnevelden in een gebied. Het aanwenden van revenuen uit
                      zonnevelden voor andere maatschappelijke doelen, leidt vaak tot groter maatschappelijk
                      draagvlak. Daarbij is het belangrijk dat betrokkenen participeren in het plan- of ontwerpproces.
                      Het doel is een duidelijke meerwaarde (inclusief een betere ruimtelijke kwaliteit) te creëren voor
                      het gebied als geheel.


                      Monofunctionele velden als sluitstuk: trede 'Limiteren'
                      Als laatste trede van de zonneladder is een gelimiteerde hoeveelheid monofunctionele velden
                      op agrarische grond acceptabel, als sluitstuk voor het realiseren van de energiedoelen.
                      Voor toepassing van de derde trede dienen gemeente en initiatiefnemer aan te tonen dat een
                      multifunctionele invulling of een betere locatiekeuze niet mogelijk is. Goede landbouwgrond
                      wordt daarbij ontzien.
                      Maatschappelijke meerwaarde door meervoudig ruimtegebruik (artikel 2.1.8, lid 3a) ontbreekt
                      hier binnen de projectlocatie. Invulling hiervan door de initiatiefnemer vindt buiten het project
                      plaats met investeringen in andere maatschappelijke opgaven. Hiermee zal per saldo de
                      investering in inpassing, compensatie en maatschappelijke opgaven meestal groter zijn dat
                      bij een multifunctionele invulling op en rond het veld zelf (trede 1 en 2), waar investeringen in
                      maatschappelijke opgaven binnen het project plaats vinden.


                      Adviezen bij toepassing
                             • Initiatiefnemers zoeken actief naar locaties met en mogelijkheden voor meervoudig
                               ruimtegebruik van de zonneveldlocatie.
                             • Initiatiefnemers kunnen participeren in gebiedsontwikkelingen of daar zelf het initiatief
                               toe te nemen.
                             • Gemeenten analyseren welke andere opgaven in de groene omgeving spelen en mogelijk
                               te combineren zijn met zonnevelden. Initiatiefnemers worden hierover geïnformeerd
                               door de gemeente.
                             • Voor toepassing van de derde trede dienen gemeente en initiatiefnemer aan te
                               tonen dat een multifunctionele invulling of een betere locatiekeuze niet mogelijk is.
                               Goede landbouwgrond wordt daarbij ontzien.




     Aanleg van recreatieve infrastructuur als integraal onderdeel binnen de planvorming van een zonneveld



24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                Tijdelijke opstelling
                Zonnevelden in de groene omgeving zijn tijdelijk met een maximum van 25 jaar.




Tekst toelichting bij de verordening:
"Wij bieden de mogelijkheid om in de Groene Omgeving tijdelijke zelfstandige
opstellingen van zonnepanelen te realiseren. Het gaat daarbij om
opstellingen van zonnepanelen voor een periode van niet meer dan 25 jaar
op een wijze die omkeerbaar is en waarbij de oorspronkelijke bestemming
gehandhaafd blijft."



                                Zonnevelden in de groene omgeving zijn naar verwachting een tijdelijke oplossing
                                voor het energievraagstuk. Dit gezien technologische ontwikkeling en innovaties,
                                zoals mogelijke integratie in bouwmaterialen. Op termijn voorzien mogelijk andere
                                energiebronnen in de energievraag. Het gaat dus om tijdelijk gebruik van de grond.
                                Realisatie van zonnevelden in de groene omgeving is daarom altijd tijdelijk en
                                gebonden aan een termijn van maximaal 25 jaar. Binnen die termijn is exploitatie
                                mogelijk. En na 25 jaar is er zo een heroverwegingsmoment, waarop de noodzaak en
                                wenselijkheid van continuering afgewogen wordt.


                Adviezen bij toepassing
                De bestaande bestemming van het panelenveld blijft gehandhaafd, zodat het oorspronkelijk
                grondgebruik na verwijdering van de panelen mogelijk blijft. Het zonneveld is een tijdelijke functie.
                Uitgangspunt is dat de landschappelijke en natuurlijke elementen die als inpassing en/of ter
                compensatie met het zonneveld worden gerealiseerd ook tijdelijk zijn. Het heeft de voorkeur zoveel
                mogelijk te streven naar permanente elementen. Zie hiervoor paragraaf 2.5.
                Gemeenten maken afspraken met de initiatiefnemer over de tijdelijkheid en over het verwijderen
                van de panelen en installaties na afloop van de termijn. Initiatiefnemers worden geadviseerd
                hiervoor een beëindigingsplan op te stellen dat rekening houdt met recyclebaarheid van de
                panelen. En zo nodig daarvoor een financiële reserve op te bouwen.




                                                                                     Stockfoto ID:1150502006




Combineren van zonnevelden met lokale wensen zoals zorgfuncties of stadslandbouw en verbeteren bestaande natuurwaarden



                                                                                                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     Illustratie van meervoudig ruimtegebruik




Opwekking duurzame energie                            Inspelen op                                      Natuur- en waterkwaliteit
combineren                                            klimaatverandering                               • Zonnevelden kunnen leefgebied zijn voor
• Multifunctioneel ruimtegebruik is het              Klimaatadaptatie vraagt                           plattelandsvogels en andere dieren die elders achteruit
 uitgangspunt bij de inrichting van het veld.         ruimte voor tijdelijke berging,                   gaan. Richt het gebied zo in dat er habitats ontstaan
 Verken met overheden, omwonenden,                    vasthouden en infiltratie van                     voor bij het gebied passende soorten. En pas het beheer
 organisaties en omliggende bedrijven welke           regenwater. Deze ruimte kan                       daarop aan.
 opgaven en wensen er spelen die in potentie          onder panelen en in omliggende                   • Zonnevelden kunnen een verbinding vormen tussen
 gecombineerd kunnen worden met een                   sloten gevonden worden. Het                       natuurgebieden. Creëer een habitat die als verbinding
 zonneveld.                                           vastgehouden water kan in                         kan dienen, zoals een groenblauw netwerk.
• Sluit aan op bestaande gebiedsopgaven,             droge perioden gebruikt worden.                  • Zonnevelden die aansluiten op een natuurgebied kunnen
 denk groter dan het veld, maar in                                                                      de biodiversiteit en hydrologie ervan ondersteunen.
 structuren.                                                                                           • Onderzoek samen met het waterschap of
• Of bouw met energieprojecten aan                                                                     er een ‘wateropgave’ is in het gebied waaraan
 een nieuw energielandschap.                                                                            een bijdrage geleverd kan worden. Denk bijvoorbeeld
                                                                                                        aan het vasthouden van water bij droogte of in natte
                                                                                                        tijden overtollig water opslaan op terrein of langs de
                                                                                                        randen van (extra brede) watergangen.
                  Voorbeeld van een grootschalig zonneveld
                  in het veenontginningslandschap
                  Het veenontginningsandschap wordt
                  gekenmerkt door een rationele verkaveling
                  met lange, rechte wegen en vaarten.
                  De boerderijen liggen langs de wegen en
                  vaarten met daarachter open weilanden en
                  akkers. Het grootschalige zonneveld ligt op
                  afstand van woningen en wegen in het open
                  gebied en voegt zich in de verkavelingsstructuur.                           natuur- en waterkwaliteit
                  De inpassing bestaat uit brede watergangen                                                                                                      4

                  met natuuroevers en ruige natuurstroken.
                  Hier liggen kansen voor combinaties met
                  vastleggen CO2, versterken natuur- en
                  waterkwaliteit, extensiveren van de omliggende
                  landbouw en maatschappelijke meerwaarde.                                                                                      2



Voorbeelden van combinatie met andere functies:
1.    Aanleggen forse natuuroevers aan weerskanten van de waterloop middendoor de polder als
      onderdeel van een natuurverbinding. Rondom het park worden ook natuuroevers aangelegd.
2.    Zonnevelden in combinatie met omschakeling naar nieuwe
      circulaire landbouwbedrijven rondom het zonneveld.                                                                                                          5
3.    Landbouwgronden en de percelen onder het zonneveld worden extensiever gebruikt,
      waterstanden kunnen omhoog.
      Veenoxidatie en bodemdaling worden afgeremd.                                                        lusten en lasten
4.    Een extensievere opstelling van panelen maakt natuur-ontwikkeling tussen en onder panelen           eerlijk verdelen
      mogelijk.
5.    Eerlijke verdeling lusten en lasten door: participeren in eigendom, energielevering, rendement
      en medegebruik. Bijdragen in gemeenschappelijke voorzieningen zoals een buurthuis.
      Ondersteunen van energieopwekking op daken in het dorp en omgeving.


                                                                                                                                               Meedoen
6.    De sponswerking en het bergend vermogen van deze polder wordt vergroot en dragen zo
      substantieel bij aan klimaatmitigatie.



      26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>              CO2

        Behoud veenbodems (vasthouden CO2,                             Kringlooplandbouw
        tegengaan bodemdaling)                                         Zonnevelden kunnen financieel bijdragen aan de
        Zonnevelden kunnen veenbodems beschermen wanneer de            transitie van landbouwbedrijven. Dit ondersteunt
        grondwaterstand wordt verhoogd en goed bodembeheer             de omslag naar extensiveren grondgebruik,
        draagt bij aan koolstofvastlegging. Ook met bosaanleg in       winning van eigen ruwvoer, het sluiten van
        combinatie met zonnevelden wordt koolstof                      kringlopen binnen bedrijven en verbetering van
        voor een langere periode vastgelegd.                           biodiversiteit.


                                   inspelen op klimaat-
                                   verandering
                                                                   Meekoppelen

                                                                                          hoger waterpeil voor behoud
                                                                                          veenbodems en vasthouden CO2
                                                                            CO2

                           2


                                                                                                              extensiveren
                                                                                                              landbouw




1                                    3
                                                                       2
                                                           1

                                               4
              6




                                                   1




    2                                                  3           1
                               1




                                                                                                                    maak randen
                                                                                                                    met kwaliteit
                                                                                                                    aansluitend bij de
                                                                                                                    gebiedskenmerken

                                                                           Meerwaarde
                                                                            landschap
                                                                                                                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                      2.4 Passendheid in of bijdragend aan het landschap:
                      ontwerpprincipes voor ruimtelijke kwaliteit

                                       Nieuwe functies zijn in de groene omgeving mogelijk mits ze passend zijn in of
                                       bijdragen aan het behouden en versterken van de ruimtelijke kwaliteit.
                                       Dit principe geldt voor alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, ook voor
                                       zonnevelden. Omdat iedere plek zijn eigen kwaliteiten en identiteit heeft, is
                                       hier maatwerk noodzakelijk. Met een goed ontwerp wordt aangesloten op
                                       gebiedskarakteristieken en de directe omgeving van het veld. De kenmerken
                                       en kwaliteiten van de landschappen in Overijssel zijn beschreven in de
                                       Catalogus gebiedskenmerken van de Omgevingsvisie Overijssel. Belangrijke
                                       landschappelijke en cultuurhistorische waarden gelden als randvoorwaarde
                                       voor ontwikkeling. Andere gebiedskenmerken geven richting aan
                                       ontwikkelingen of kunnen benut worden als inspiratie voor ontwerp en
                                       inpassing van een zonneveld.
                                       Voor een goede ruimtelijke inpassing en compensatie, zoals de Kwaliteitsimpuls
                                       zonnevelden vraagt, zijn drie schaalniveaus van belang: het landschap, de directe
                                       omgeving en het zonneveld zelf. Een goed gekozen zonneveld past in de schaal
                                       van het landschap en is fraai ingepast in de directe omgeving. De opstelling
                                       van panelen en ontwerp en inrichting van het veld past in de groene omgeving.
                                       De ontwerpprincipes worden, o.a. met ontwerpoplossingen, toegelicht op de
                                       drie schaalniveaus. Bij ieder plan dient aandacht te zijn voor deze 3 schalen en
                                       principes, om er met maatwerk een eigen invulling aan te geven.




     Belangrijke landschappelijke en cultuurhistorische waarden gelden als randvoorwaarde en geven richting aan ontwikkelingen of kunnen
     benut worden als inspiratie voor ontwerp en inpassing van een zonneveld.


28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                 Toepassen van het principe van passendheid in of bijdragend aan het landschap
                 Toepassing van het principe van passendheid in of bijdragend aan het landschap vraagt van de
                 initiatiefnemer dat in het ontwerp van het veld aandacht is voor:
                        • Een veld dat qua schaal (grootte) past bij de plek en bijdraagt aan gebiedsspecifieke
                         kwaliteiten en opgaven.
                        • Een kwalitatief goede en bij de locatie passende omranding van het veld, waarmee de
                         aansluiting op de directe omgeving vorm krijgt.
                        • Een kwalitatief goede en bij de locatie passende inrichting van het zonneveld, met zorg
                         voor belevingskwaliteit, meervoudig ruimtegebruik, bodemkwaliteit, waterkwaliteit (m.n.
                         bij drijvende velden) en recyclebaarheid van installaties.


                 In deze paragraaf staan ontwerpprincipes die bijdragen aan een goede ruimtelijke inpassing
                 van een zonneveld en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in de omgeving centraal. De
                 ontwerpstudies en praktijkvoorbeelden zijn geen voorschriften, ze zijn inspiratie en advies om
                 tot een goed en bij de plek passend ontwerp te komen.




Een goede ruimtelijke inpassing vraagt aandacht op drie schaalniveaus



                                                                                                                    29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                      Schaalniveau 1: Het omringende landschap: aansluiten op de
                      karakteristieken van het gebied

                                        De ontwerpopgave is realisatie van een veld dat qua schaal past bij de plek en
                                        bijdraagt aan gebiedsspecifieke kwaliteiten en opgaven.


                                        Ontwerpprincipes
                                        De catalogus gebiedskenmerken beschrijft de ruimtelijke kwaliteiten van
                                        Overijssel die van waarde zijn. In de catalogus worden karakteristieken,
                                        zoals de maat van het landschap, structuren en patronen beschreven. Op
                                        het landschapsniveau is het relevant om de omvang van een zonneveld af te
                                        stemmen op de maat en schaal van het landschap. Het gaat daarbij om het
                                        vinden van het optimum op basis van het principe van ‘schaal bij schaal’. Dit komt
                                        erop neer dat een klein zonneveld bij een kleinschalig landschap past, terwijl
                                        in een grootschalig landschap ook een groter zonneveld mogelijk is. Ook de
                                        compenserende maatregelen dienen de in de catalogus beschreven ruimtelijke
                                        kwaliteit te versterken. Uitzondering op de regel is de realisatie van een nieuw
                                        energielandschap. Bij een grootschalig energielandschap is er geen sprake van
                                        inpassing in het bestaande landschap, maar transformatie van het landschap. De
                                        transformatie vraagt een goede ruimtelijke onderbouwing. Daarbij kan de keuze
                                        gemaakt worden om een nieuwe landschap met nieuwe kwaliteiten te ontwerpen
                                        of aan te sluiten bij karakteristieken uit een verder verleden (bijvoorbeeld het
                                        landschap van 1000 jaar geleden).


                                        Advies bij de toepassing
                                        Initiatiefnemers zorgen voor een ontwerp dat qua schaal past bij de plek en
                                        bijdraagt aan gebiedsspecifieke kwaliteiten en opgaven. Dit vraagt om een
                                        gedegen analyse en afweging.




     Het kleinschalige, besloten oude hoeven- en essenlandschap
     bestaat uit een afwisseling van esgehuchten met zwermen
     boerderijen, esdorpen op de rand van het beekdal, essen met
     akkercomplexen op de dekzand­koppen en hooilanden in de
     beekdalen. Dit kleinschalige landschap leent zich beter voor
     kleinere zonnevelden (nabij kernen) die zich voegen binnen
     de bestaande landschapsstructuren dan grotere, meer
     autonome zonnevelden.




30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Het jonge heide- en broekontginningslandschap bestaat
uit een ­orthogonale verkaveling, rechte lanen en
opgaande beplanting rondom de erven. Dit geometrische
landschap leent zich voor zowel kleine als­grotere
zonnevelden die binnen de rechtlijnige verkaveling en
karakter van het ­landschap worden ingepast.




De lintdorpen in het veenontginningslandschap worden
gekenmerkt door een afwisseling van bebouwing en
doorzichten naar het achter­liggende grootschalige open
landschap. Passend bij het rationele en sterk geometrische
karakter van dit landschap kan bij voldoende afstand tot de
linten een groter zonneveld ingepast worden als een logische
en zelfstandige plek.




                                                               31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                Achter de linten in de laagveenontginningen
                                                                                kunnen wat kleinere zonnevelden ingepast
                                                                                worden (aansluitend op de kavels). De velden
                                                                                vormen een vanzelfsprekende verlenging van
                                                                                het lint naar achteren, het land in, net als de
     Voorbeeld van een klein zonneveld
                                                                                boerenerven naar achteren zijn gegroeid.
     achter het boerderijenlint
     Achter een lint in een jonge heide- of veen-
     ontginning wordt een kleiner zonneveld
     ­ingepast. Eén van de karakteristieken van dit
     lint is de afwisseling tussen de beslotenheid van
     het lint ter hoogte van erven, de verkaveling
     en beplanting haaks op de weg en de open
     stukken met zicht tussen de erven door naar het
     achterliggende land.
           • Het zonneveld sluit aan bij de
            kavelrichting en de schaal van het
            landschap. De vorm is helder en
            eenvoudig.
           • Beschouw de zonnevelden als logische
            voortzetting van de erven aan het lint,
            of als achterzijde van het erf.
           • Houd de zichten van het lint naar
            het landschap open.




                                        4




                                                                                                                 2




                 • initiatiefnemer realiseert zon op dak als   • neem afstand van het lint     • aanleggen extra waterberging
                  tegemoetkoming aan de zonneladder                                               en natuuroever

32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                4



                                                                                        2




                                                                 2
                                                   4
                                                                                                           3

                                                           2




                                                                                                               1



                                                                                                           1


1.    herstellen oude groenstructuur met nieuwe
      groenelementen en kruidenrijke zomen
2.    aanleggen extra waterberging en brede natuuroevers                                 1
3.    extensievere opstelling maakt natuurontwikkeling
      onder panelen mogelijk
4.    initiatiefnemer realiseert zon op dak als
      tegemoetkoming aan de zonneladder




                                                    1




                             3




• extensieve opstelling maakt natuurontwikkeling             • gebruik landschapseigen elementen voor
 onder panelen mogelijk                                         het maken van rand met kwaliteit
• integreer trafo’s in het ontwerp, in lijn met panelen
                                                                                                               33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                     Schaalniveau 2: Inpassing in de omgeving
                                      De ontwerpopgave is realisatie van een kwalitatief goede en bij de locatie
                                      passende omranding van het veld, waarmee de aansluiting op de directe
                                      omgeving vorm krijgt.


                                      Ontwerpprincipes
                                      Op het niveau van de directe omgeving is het belangrijk dat het zonneveld zich
                                      in de aanwezige ruimtelijke structuur voegt. Een zonneveld mag geen vreemd
                                      element zijn en bij de keuze van de locatie van een zonneveld dient dus rekening
                                      te worden gehouden met de omgeving, zodat het project past bij de plek.
                                      Volg de oriëntatie van het gebied, bijvoorbeeld de verkavelingsrichting of de
                                      richting van kanalen en hoofdwegen. Kies voor gebiedseigen beplanting en maak
                                      goede overgangen tussen zonneveld en omliggende gronden. Dit draagt bij aan
                                      een goede verbinding met de omgeving.
                                      Vooral de rand (hek, haag of sloot) van het zonneveld is bepalend voor de
                                      beleving. De aansluiting op een open landbouwperceel vraagt om een andere
                                      rand dan de overgang naar een woonbuurt. In alle gevallen gaat het om het
                                      vinden van een invulling die meerwaarde voor die plek oplevert. Het betrekken
                                      van direct omwonenden en lokale belangenorganisaties is hierbij waardevol. Met
                                      name bij zonnevelden die aansluiten op een dorpsomgeving is het belangrijk om
                                      een groene rand te maken die het aanzicht vormt en betekenis aan de plek geeft.
                                      De impact van een zonneveld dient te worden gecompenseerd met
                                      maatregelen ter verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Dit vindt bij voorkeur
                                      plaats in de directe omgeving. Denk daarbij aan het toevoegen van natuur,
                                      landschapselementen, water of herstel van cultuurhistorie. In randen van stad of
                                      dorp kan bijvoorbeeld ook gedacht worden aan recreatieve voorzieningen.


                                      Advies bij de toepassing
                                      Initiatiefnemers zorgen voor een kwalitatief goede en bij de locatie passende
                                      omranding van het zonneveld, waarmee de aansluiting op de directe omgeving
                                      vorm krijgt. Afhankelijk van de impact op de omgeving worden compenserende
                                      natuur- of landschapselementen toegevoegd.




     In randen van stad of dorp kan bijvoorbeeld ook gedacht worden aan recreatieve voorzieningen



34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>   • Realiseer de kwaliteitsimpuls
      door aanleg/herstel van natuur,
      landschapselementen (singels,
      houtwal), water en recreatieve
      voorzieningen in de omgeving.
   • Reserveer ruimte voor het maken
      van kwalitatief goede randen:
      een bij de omgeving passende,
      eenduidige, groene rand.




                                                                            een ruime rand met esthetische, natuur- en
                                                                             gebruikswaarde tussen dorp en zonneveld


Een kleinschalig zonneveld in de
nabijheid van een dorp kan gezien
worden als een nieuwe dorpsfunctie
vergelijkbaar met een begraafplaats,
voetbalveld of moestuinen. Een groene
rand met bijvoorbeeld een bomenrij,
haag of houtwal zijn daarbij relevant.




                                                                                  •     Hout- of boswal als nieuwe groene lijnelementen in
                                                                                        het landschap, bestaan uit zoom, mantel en kern van
                                                                                        voldoende breedte.
                                                                                  •     Plant zodanig dat een eventueel hek uit het zicht komt.
                                                                                  •     Maak alleen een houtwal of singel rondom wanneer dit
                                         zuid                       noord               de bestaande groenstructuur en/of het landschapstype
                                                                                        versterkt. Gebruik gebiedseigen beplantingen en soorten
                                                                                        bij landschappelijke inpassing.




                                   hout- of boswal als nieuwe groene
                                     lijnelementen in het landschap
                                   en bestaat uit een zoom, mantel en
                                       kern van voldoende breedte
                                                                                                                                                  35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                                         •    Maak ecologische oevers en zoek
                                        hek op ca. 4m
                                                                                              naar combinaties met waterberging
                                                                                              in verbrede oevers.
                                                                                         •    Houd voldoende vrije ruimte i.v.m.
                                                                                              beheer van de beplanting, eventuele
                                                                                              watergang en het zonneveld.
                                                                                         •    In open landschappen is het vanuit
                                                                                              ruimtelijke kwaliteit wenselijk om
                                                                                              geen hekwerken te plaatsen. In
                                                                                              die gevallen kan een landschap-
        oever met extra ruimte voor water                                                     pelijke afscheiding een oplossing
               (berging) en natuur                                                            bieden. Denk bijvoorbeeld aan een
        en bestaat uit een natte vooroever,
        een ﬂauw talud en een droog deel                                                      watergang van voldoende breedte
                                                                                              en diepte.




                                                                                         Een groter zonneveld vraagt
                                                                                         om voldoende ruimte tot de
                                                                                         bebouwing. Deze ruimte kan
                                                                                         bijvoorbeeld ingericht worden als
                                                                                         boomgaard of dorpsweide.
                                                                                         De overgang naar het open
                                                                                         agrarische ­landschap vraagt
                                                                                         om een rand zonder opgaande
                                                                                         beplanting. Denk daarbij aan
                                                                                         een bloemrijke akkerrand of een
                                                                                         watergang met natuurvriendelijke
                                                                                         oevers.




     Een watergang als erfafscheiding indien mogelijk met een natuurvriendelijke oever



36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                        brede bloemen- en kruidenrijke
                       natuurstrook rondom met ruimte
Bedrijven hebben vaak een grote energievraag,
                       voor een wandelpad, gestrooide
waarin een zonneveld mogelijk kan voorzien.
                                bomen   of poelen
­Daarnaast sluiten zonnevelden wat betreft
­uitstraling en schaal aan op bedrijventerreinen. Een
­combinatie ligt voor de hand, maar zorg voor een
goede inpassing in het landschap, bijvoorbeeld door
een brede groenstrook.




Nieuwe ommetjes voor bewoners                            Bloemrijke, groene rand rondom



                                                                                          37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                      Schaalniveau 3: Het zonneveld zelf
                                        Doel is realisatie van een kwalitatief goede en bij de locatie passende inrichting
                                        van het zonneveld, met zorg voor belevingskwaliteit, meervoudig ruimtegebruik,
                                        bodemkwaliteit en recyclebaarheid van installaties.


                                        Ontwerpprincipes
                                        Plaatsing en vormgeving van veldopstellingen met panelen hebben een grote
                                        invloed op de beleving. Dit vraagt om zorgvuldige keuzes in oriëntatie (zuid of
                                        oost-west), ontwerp, opstelling en uitvoering.
                                        Voor het zonneveld zelf zijn eventuele hekwerken, de hoogte en oriëntatie
                                        van de panelen, maar ook de ordening en vormgeving van de constructies,
                                        transformatorgebouwtjes en verdeelstations relevant. In grootschalige, open
                                        landschappen is vooral de hoogte van de zonnepanelen bepalend voor het
                                        aanzicht van het zonneveld. Op korte afstand van een zonneveld zijn vooral de
                                        randen en het hekwerk beeldbepalend. Hekwerken met een landelijke uitstraling
                                        hebben de voorkeur.
                                        Meervoudig ruimtegebruik stelt specifieke eisen aan de inrichting en het beheer
                                        van het zonneveld en aan de ruimte tussen de panelen. Eenvoudig te verwijderen
                                        en herbruikbare of recyclebare installaties hebben de voorkeur omdat ze na
                                        uiterlijk 25 jaar verwijderd moeten worden.
                                        De referentie voor een grondbedekking met panelen als basis voor een gezonde
                                        bodem is: 2/3 zonnepanelen en 1/3 onbedekte bodem. Dit zorgt voor een
                                        regelmatige verdeling van licht, lucht en water op het zonneveld. En is in de
                                        toekomst terugkeer naar agrarisch gebruik mogelijk. Paragraaf 2.5 gaat hier
                                        dieper op in.


                                        Advies bij de toepassing
                                        Initiatiefnemers zorgen voor een kwalitatief goede en bij de locatie passende
                                        inrichting van het zonneveld, met zorg voor belevingskwaliteit, meervoudig
                                        ruimtegebruik, bodemkwaliteit en recyclebaarheid van installaties.




     Hekwerk met landelijke uitstraling heeft de voorkeur            Maak heldere randen en strakke rechte lijnen



38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                              2




                                                                        1

                                     2                                                                                               3




Bestaande waarden
1.   verkavelingspatroon en sloten behouden
2.   bestaande opgaande beplanting behouden
3.   knotwilgenrijen e.d. behouden en/of
     versterken




Hekwerken
•   Plaats het hekwerk op voldoende afstand
    van wegen, fiets- en wandelpaden voor een
    vriendelijkere uitstraling.
•   Plaats het hekwerk in logische rechte lijnen.
•   Maak het hekwerk zo transparant mogelijk        Logische opstelling panelen
    en gebruik géén prikkeldraad.                   •     Stem de hoogte van de panelen af op het
•   Kies een eenvoudig en eenduidig hekwerk               landschapstype en de inrichting van de      Eenvoudige transformator- en bijgebouwen
    en poort (eenduidig in vorm, kleur,                   rand.                                       •    Minimaliseer de ruimtelijke impact van de
    materiaal, hoogte) en bij voorkeur in een       •     Vermijd het zicht op de achterkant van de        transformator- en bijgebouwen. Maak deze
    donkere kleurstelling.                                panelen.                                         zo compact mogelijk.
•   Positioneer de toegangspoort in lijn met        •     ‘Vul kavels uit’ tot de randen, zodat er    •    Gebruik bij voorkeur dezelfde
    het hekwerk en op een logische, goed                  geen lege hoeken ontstaan. Oftewel, maak         terughoudende kleurstelling als de
    bereikbare plek.                                      heldere randen naar de buitenkant en los         hekwerken en poorten.
•   Kies voor duurzaamheid in onderhoud en                rafelranden op aan de binnenzijde.          •    Integreer deze functionele gebouwtjes in het
    levensduur.                                     •     Referentie voor gronddekking met panelen         ontwerp en in lijn met het zonneveld, zodat
•   Zorg ervoor dat het hekwerk geen                      1/3 : 2/3 voor voldoende licht, lucht en         ze minder zichtbaar zijn.
    barrière is voor dieren, bijvoorbeeld door            water ten behoeve van bodemkwaliteit        •    Stel functionaliteit voorop: geen toeters
    onder het hekwerk ruimte te houden of                 en reversibel naar oorspronkelijke               en bellen, een ingehouden vormentaal en
    faunapassages te plaatsen.                            grondgebruik.                                    materiaalkeuze.




Vermijd zicht op achterkanten                                        De transformatoren logisch plaatsen in het zonneveld



                                                                                                                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>              2.5 Beperken en compenseren van de effecten op landschap
              en ecologie door te investeren in ruimtelijke kwaliteit


              In dit hoofdstuk staat de zorg voor de omgevingskwaliteit centraal.
              Bij iedere ruimtelijke ingreep zijn impact en investeringen in kwaliteit
              van natuur, water en landschap in balans.




     Tekst toelichting bij de verordening:
     "Gelet op de impact die (ook tijdelijke) veldopstellingen van zonnepanelen
     kunnen hebben op hun omgeving, zal niet alleen de maatschappelijke
     meerwaarde van het initiatief moeten worden aangetoond, maar zal er ook
     compensatie moeten plaatsvinden door extra te investeren in de ruimtelijke
     kwaliteit in de omgeving."




              Kern van de kwaliteitssturing van provincie Overijssel is de goede balans tussen impact van
              een ontwikkeling op het landschap en ecologie (enerzijds) en de ruimtelijke inpassing en
              compenserende fysieke maatregelen anderzijds. Voorwaarde voor ontwikkeling van een
              zonneveld in de groene omgeving is dat het project als geheel leidt tot verbetering van de
              ruimtelijke kwaliteit.
              Voor kleine projecten is over het algemeen een goede inpassing voldoende omdat de impact
              beperkt is. Voor grote projecten is naast een goede inpassing ook compensatie van waarden
              vereist.


              Ook projecten met zonnepanelen op water dienen de effecten op landschap en ecologie te
              beperken en compenseren.


              Zonnevelden zijn tijdelijk, dus ook de te realiseren inpassing en compensatie met groene en
              blauwe elementen is tijdelijk. De voorkeur gaat uit naar groene en blauwe elementen die ook
              na de exploitatiefase van maximaal 25 jaar gehandhaafd blijven.




40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Toepassen van het principe van beperken en compenseren van de effecten
op landschap en ecologie: balans tussen impact en compensatie
Toepassing van het principe van beperken en compenseren van de effecten op landschap en
ecologie is maatwerk. Ontwerpstudies, praktijkvoorbeelden en financiële doorrekeningen geven
richting aan een goede en realiseerbare maat voor de invulling van de balans tussen impact en
compensatie. Als maatgevende referenties, waaraan initiatieven gespiegeld kunnen worden,
gelden de volgende streefbeelden:
     • Voor grote velden in het landelijk gebied, de treden 2 ‘Combineren’ en 3 ‘Limiteren’ in
       de provinciale Zonneladder, is de referentie 80-20. 80% van het plangebied bestaat uit
       het zonnepanelenveld, 20% uit ruimte voor inpassing en compensatie van verlies aan
       ecologische en landschappelijke waarden. Maatwerk en lokale omstandigheden kunnen
       leiden tot een andere verhouding.
     • Kleine velden op erven en in stads- en dorpsraden (tot ca. 2 ha), onderdeel van trede
       1 ‘Stimuleren’ van de provinciale Zonneladder, passen over het algemeen goed binnen
       bestaande landschappelijke structuren en hebben dus een kleinere impact op de
       omgeving dan grote velden. Voor deze kleine velden is een zorgvuldige inpassing
       gewenst en is de 80-20 referentie niet van toepassing.
     • Om de bodemkwaliteit te behouden zijn toetreding van lucht, licht en water essentieel.
       De laatst beschikbare kennis duidt op een verhouding van 2/3 - 1/3 als goede maat:
       2/3 bedekking met panelen en 1/3 van de grond tussen de rijen panelen vrij houden.
       Voor panelen op water is behoud van waterkwaliteit, waaronder ecologie en beleving
       essentieel. De laatst beschikbare kennis duidt op een waterdekking van maximaal
       50% als referentie voor een goede kwaliteit. Nieuwe kennis en maatwerk in de
       toepassing kan leiden tot een andere verhouding.

Flexibiliteit en maatwerk
              Het kwaliteitsbeleid is gericht op maatwerk en flexibiliteit bij gebruik van de
              referenties. De streefbeelden geven een maat aan de inpassing en compensatie,
              waaraan de praktijk zich kan spiegelen.
              De meerwaarde of compensatie voor de omgeving bestaat meestal uit aanleg
              of herstel van landschapselementen, natuur, water of cultuurhistorie. Maar ook
              passende gebruiksruimte voor een nabije kern in de vorm van recreatieve of groene
              voorzieningen kan uitkomst zijn van een dialoog met de omgeving over toevoegen
              van kwaliteit. Voorbeelden daarvan zijn wandelpaden, volkstuinen of speelnatuur.
              Soms kan een deel van de compensatie gevonden worden tussen de panelen,
              bijvoorbeeld als daar extra ruimte beschikbaar blijft.
              Wanneer aanzienlijke resultaten wordt gerealiseerd in meervoudig ruimtegebruik,
              bijvoorbeeld op het gebied van grote transitieopgaven in het landelijk gebied zoals
              biodiversiteit, circulaire en natuurinclusieve landbouw, klimaatmitigatie en/of
              veenbehoud of klimaatadaptatie (dan wel een combinatie daarvan), dan kan dit ook
              bijdragen aan de compensatie.
              Omgekeerd mag van een monofunctioneel project op landbouwgrond verwacht
              worden dat ze haar impact volledig compenseert rond en buiten het project.
              Niet alle landschappen en locaties lenen zich voor het geheel compenseren van de
              impact met aangeplante of gegraven groene en blauwe elementen. In sommige
              gevallen kan compensatie ook gevonden worden in beheersinspanningen in de
              omgeving, zoals weidevogelbeheer gedurende de levensduur van het zonneveld,
              omdat dit beter aansluit bij het landschap.
              Tot slot is maatwerk ook de toepassing van generieke regelgeving, zoals de wet
              Natuurbescherming die specifieke eisen kan stellen aan bijvoorbeeld compensatie.



                                                                                                    41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                     Grote velden: inpassen en compenseren
                                      In 2019 is de Handreiking uit 2017 geëvalueerd. Gemeenten, belangenorganisaties,
                                      initiatiefnemers en adviseurs hebben de provincie daarbij gevraagd om een
                                      concrete referentie te bepalen voor inpassing en compensatie. Er was behoefte
                                      aan een richtpunt in het planproces voor een goede balans.
                                      Uit de praktijk van de afgelopen jaren en uit ontwerpstudies bleek bij grote
                                      referentieprojecten met een goede kwaliteitsbalans een verband te bestaan
                                      tussen de oppervlakte van het zonneveld en de toegevoegde oppervlakte aan
                                      nieuwe natuur en landschapselementen. Die verhouding is globaal 80-20: 80%
                                      van het veld is zonnepanelen, 20% is inpassing en compensatie. Een gebied van
                                      10 ha bestaat zo uit ca. 8 ha opstelterrein voor zonnepanelen en ca. 2 hectare
                                      kwaliteitsinvestering, veelal groen.
                                      Deze 80-20 referentie is gerechtvaardigd voor grotere velden. Praktijkvoorbeelden
                                      en ontwerpsessies laten zien dat met deze verhouding voldoende kwaliteit
                                      wordt gerealiseerd ten opzichte van de impact van het veld. Berekeningen en
                                      praktijkvoorbeelden laten zien dat deze kwaliteitsinvestering haalbaar is voor
                                      grotere velden.




     ‘t Zunneveld in Hardenberg, in het plan voor dit zonneveld wordt de verhouding 80-20 royaal behaald (72%-28%), Eelerwoude


42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                Grote velden investeren in groene kwaliteit: tijdelijk en bij voorkeur permanent
                                De regel voor zonnevelden in de groene ruimte is tijdelijkheid en het herstellen
                                van de oude bestemming. Voor een tijdelijke functie als een zonneveld is in
                                principe alleen een kwaliteitsinspanning noodzakelijk voor de looptijd van het
                                project, namelijk de periode waarin de kwaliteit wordt beïnvloed. Tijdelijkheid
                                is dus uitgangspunt. De voorkeur heeft het om te investeren in groen dat
                                structureel bijdraagt aan bijvoorbeeld landschap, natuur, water, recreatie en
                                cultuurhistorie, en ook na beëindiging van het veld zijn functie behoudt. Dat
                                kan door te investeren in de openbare ruimte (bijvoorbeeld wegbeplanting en
                                oevers van watergangen), waarbij beheer op de langere termijn gegarandeerd is
                                of in versterking van bestaande landschappelijke structuren. Invulling en keuzes
                                voor permanent of tijdelijk zijn maatwerk en afhankelijk van afspraken die lokaal
                                gemaakt kunnen worden.




‘t Zunneveld in Hardenberg, doorsneden tonen de ruime ronden rondom, Eelerwoude


                                                                                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>     Kleine velden: inpassen is voldoende
                      Kleine velden, tot ca. 2 hectare, op erven en in stads- en dorpsranden passen over
                      het algemeen goed binnen de bestaande landschappelijke structuur en hebben
                      dus een kleinere impact op de omgeving dan grote velden. De omvang sluit aan
                      bij de maat van grote erven in het buitengebied en andere projecten in stads-
                      en dorpsranden. De bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit van kleine velden kan
                      daarom beperkt blijven tot een goede inpassing, die in overleg met omwonenden
                      tot stand kan komen en waar gemeenten op toe kunnen zien.




     Zonne-erf In de groene ruimte, goed ingepast aansluitend aan agrarisch bouwblok (tot ca. 2ha)




44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Kleine velden op erven en in stads- en
dorpsraden (tot ca. 2 ha), onderdeel van trede
1 van de provinciale Zonneladder, passen
over het algemeen goed binnen bestaande
landschappelijke structuren en hebben dus
een kleinere impact op de omgeving dan
grote velden.




                                                 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>     Behoud van bodemkwaliteit: 1/3 onbedekt houden
                Zonnevelden zijn een vorm van tijdelijk gebruik. Na maximaal 25 jaar moet de
                oude functie, veelal landbouwgrond, hersteld en voortgezet kunnen worden.
                Behoud van bodemkwaliteit is daarvoor essentieel. Wenselijk is een opstelling
                waarbij de panelen zo geplaatst zijn dat een goed ontwikkelde (onderwater)
                vegetatie en fauna onder de panelen mogelijk is. Voor een combinatie van
                zonnepark en (bodem-)biodiversiteit is het cruciaal dat er voldoende licht
                en water op de bodem blijft komen, naast een adequaat beheer. Vanuit het
                voorzorgsprincipe dienen potentiële negatieve effecten voorkomen te worden.
                Een opstelling met zonnepanelen die 1/3 van de grond onbedekt laat biedt kansen
                voor herstel en ontwikkeling van bodemkwaliteit.


                Wetenschappelijk onderzoek over de effecten van de opstelling van
                zonnepanelen op de verandering van bodemkwaliteit is in nog ontwikkeling.
                De hoogte, hellingshoek en de grondbedekking van de panelen bepalen de
                hoeveelheid licht die nog op de bodem komt en de verdeling van neerslagwater.
                Dit is bepalend voor het effect van zonnepanelen op de bodem en biodiversiteit.
                Schaduwwerking van de zonnepanelen kan de plantengroei belemmeren
                en daarmee de productie van organische stof. Een andere verdeling van
                neerslagwater via minder plantenwortels kan leiden tot minder bodemleven
                en een afname van de bodemvruchtbaarheid. In hoeverre dit doorwerkt op het
                bodemleven zal afhankelijk zijn van grondsoort en het beheer.


                Andere effecten op de bodem kunnen optreden bij de aanleg of beheer door
                verdichting (verslemping) en erosie. Ook kan bodemvervuiling ontstaan door
                bijvoorbeeld gebruik van verzinkte stellages en door schoonmaakmiddelen.


                Bij een zuid-opstelling is in verband met de beschaduwing een verhouding
                1/3-2/3 goed realiseerbaar. Bij een oost-west opstelling waarbij de zonnetafels
                dicht op elkaar geplaatst worden, zijn negatieve effecten op biodiversiteit en
                bodemkwaliteit te verwachten. De bodem wordt dan vrijwel geheel beschaduwd.
                Aaneengesloten oost-west opstellingen zijn mede daarom uit oogpunt van
                het beperken van effecten minder gewenst. Ook hier is de 1/3-2/3 referentie
                maatgevend.

     Positief effect op de bodemkwaliteit
                Met een juiste (ecologische) inrichting en extensief beheer kan een zonneveld de
                bodemkwaliteit mogelijk bevorderen. Vooral als de uitgangssituatie intensieve
                landbouwgrond was is een positief effect op de structuur en kwaliteit van de bodem
                te verwachten. De grond kan tot rust komen en de bodemkwaliteit kan herstellen en
                verbeteren. Zonnepanelen op veengrond kunnen, in combinatie met verhoging van
                de grondwaterstand, bijdragen aan behoud van bodemkwaliteit door vermindering
                van de bodemafbraak en daarmee beperking van de CO2-uitstoot.




46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> Bloemrijk grasland onder en tussen de rijen zonnepanelen




 Extensievere opstellingen bieden ruimte voor behoud van              Extensievere opstellingen bieden ruimte voor behoud van
 bodemkwaliteit                                                       bodemkwaliteit




Ook met een oostwest opstelling kan er ruimte zijn voor biodiversiteit en bodemkwaliteit wanneer rekening wordt gehouden met
voldoende ruimte tussen de rijen zonnepanelen en er tussen de panelen op de tafels ruimte wordt overgelaten, zodat er nog licht
en water op het maailveld onder de panelen terecht kan komen




                                                                                                                                  47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>     Drijvende installaties: maximaal 50% bedekking als referentie
                Voor drijvende panelenconstructies gelden in principe dezelfde uitgangspunten
                als voor grondgebonden zonnevelden: behoud van kwaliteit onder en rond de
                panelen.


                Over het effect van drijvende zonnepanelen op de waterkwaliteit en ecologie
                in en rond plassen is nog weinig bekend. Aanbevolen wordt de panelen niet
                aaneengesloten toe te passen, met voldoende ruimte om licht en lucht toe te
                laten, zodat een goed ontwikkelde (onderwater)vegetatie en fauna onder de
                panelen mogelijk blijft. Onderwaterstructuren onder de panelen kunnen een
                positieve effect hebben op onderwatermilieu en onderwaterleven (algengroei en
                visschuilplaats). Negatieve effecten, zoals een vervanging van groenalgen door
                blauwalgen is echter ook mogelijk.


                De impact op de omgeving hangt samen met oppervlakte en ontwerp van de
                drijvende panelen en installaties. Uitzichten die belangrijk zijn voor de ruimtelijke
                beleving blijven zoveel mogelijk vrij. Bij voorkeur wordt een platte opstelling
                van de panelen toegepast en zicht op de achterkant van de panelen vermeden.
                Zorg voor een maat en verhouding die aansluit bij de maat en schaal van de
                betreffende waterplas en oevers. Algemeen genomen dient het wateroppervlak
                altijd dominant te zijn in het beeld.


                Om impact op landschappelijke en ecologische waarden beperkt te houden is
                het advies niet meer dan 50% van de waterplas te gebruiken voor drijvende
                installaties. Leg de panelen alleen op diep water (dieper dan 10m) zonder
                plantengroei. Houd voldoende afstand tot de oever (minimaal 30m) en vermijd
                rafelranden. De reflectie dient beperkt te blijven en houd rekening met het
                risico op botsingen met vogels en vleermuizen. Striping van de panelen wordt
                aangeraden zodat vleermuizen panelen ook in het donker kunnen waarnemen.
                Specifiek aandachtspunt bij verankering van installaties is de veiligheid en
                stabiliteit van oevers van diepe zandwinningen.


                In gemeente Zwolle zijn op 2 zandwinplassen drijvende zonneparken gerealiseerd.
                Daar wordt de komende jaren gemonitord op het mogelijke effect van het
                zonnepark op de waterkwaliteit.




48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Zon op de Sekdoornplas, randen zijn vrij gehouden



                                                                            2


                                         1




1.   Geen zonnepanelen boven ondiep water.
2.   Genoeg zonlicht zorgt voor een gezond, waterplanten-dominant systeem
     met helder water. Te veel beperking van het zonlicht zorgt voor een
     ongezond fytoplankton dominant systeem. Diep water >10m is hier
     minder gevoelig voor.




                                                                                49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>     2.6 Evenwichtige verdeling van lusten en lasten door realisatie van
     maatschappelijke meerwaarde


              In deze paragraaf staat niet de ruimtelijke balans, zoals in vorige paragrafen,
              maar de sociaal-maatschappelijke balans centraal. Met een goed proces
              kan de basis gelegd worden voor een evenwichtige verdeling van lusten
              en lasten. Dit draagt bij aan draagvlak in de omgeving. Deze paragraaf gaat
              vooral over het betrekken van omwonenden en andere belanghebbenden in
              het planproces en het concreet vormgeven van participatie.

                         Provinciaal belang is het actief betrekken van bewoners en ‘gebruikers’ bij
                         de uitvoering van ruimtelijke opgaven in hun leefomgeving. Dit versterkt de
                         betrokkenheid en (het gevoel van) eigenaarschap. Bewoners en gebruikers
                         krijgen op deze manier meer invloed op de eigen leefomgeving. Betrokkenheid
                         en een evenwichtige verdeling van lusten en lasten leidt eerder tot draagvlak voor
                         zonnevelden. Zo wordt investeren in lokale maatschappelijke opgaven mogelijk.




     Tekst toelichting bij de verordening:
     "Meerwaarde kan worden aangetoond vanuit vier criteria, waaronder:
     Bijdrage aan maatschappelijke doelen (in ieder geval aan de provinciale
     doelen ten aanzien van duurzaamheid, maar ook aan draagvlak in de
     omgeving, bijdrage aan maatschappelijke cohesie, (financiële) bijdragen
     aan maatschappelijke opgaven, enz.)"




                         Om een eerlijke verdeling van lusten en lasten te bereiken wordt een bijdrage
                         aan maatschappelijke doelen gevraagd. Deze benadering komt voort uit de
                         Overijsselse standaard, gebaseerd op noaberschap en het rekening houden
                         met elkaars wensen en belangen.
                         De eerlijke verdeling van lusten en lasten draagt tevens bij aan draagvlak onder
                         omwonenden.
                         Een zonneveld draagt bij aan de transitie naar duurzame energieproductie.
                         Dat is een maatschappelijke meerwaarde in algemene zin. In de context van
                         een eerlijke verdeling van lusten en lasten gaat het om maatschappelijke
                         meerwaarde voor de omgeving en bewoners. Denk aan bijdragen aan sociale
                         projecten, voorzieningen voor bewoners, educatie en recreatie, investeringen in
                         een dorpshuis, e.d.




50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                 Toepassing van het principe evenwichtige verdeling van lusten en lasten door
                 realisatie van maatschappelijke meerwaarde
                 Bij de toepassing van het principe van evenwichtige verdeling van lusten en lasten door
                 realisatie van maatschappelijke meerwaarde verwachten we van initiatiefnemers dat ze:
                         • vroegtijdig in gesprek gaan met omwonenden en belanghebbenden.
                         • met omwonenden en zo nodig de gemeente afspraken maken over de bijdrage aan
                          maatschappelijke opgaven en doelen.

                 Vroegtijdig in gesprek over ruimtelijke kwaliteit en bijdragen aan
                 maatschappelijke doelen
                                   Het actief betrekken van bewoners en ‘gebruikers’ in alle fasen van het project
                                   versterkt de betrokkenheid en (het gevoel van) eigenaarschap. Bewoners en
                                   gebruikers krijgen op deze manier meer invloed op de eigen leefomgeving.
                                   Gemeenten hebben veelal eigen beleid voor participatie ontwikkeld. In het
                                   participatiebeleid kan de gemeente opnemen dat een deel van de financiële
                                   revenuen ten goede dient te komen aan (een deel) van de eigen bewoners. Vaak
                                   verloopt dit via een lokale energiecoöperatie. De afspraak in het klimaatakkoord
                                   over het ‘streven naar 50% lokaal eigendom’ is een belangrijke basis voor
                                   participatie van bewoners en deelname aan lokale energiecoöperaties.
                                   Participatie is ook opgenomen in de Omgevingswet: de wet vraagt initiatiefnemers
                                   tijdig in gesprek te gaan met omwonenden en belanghebbenden. Daarbij worden
                                   de wenselijkheid van het veld, de wensen van omwonenden, de mogelijkheden
                                   (financieel) te participeren en de maatschappelijke meerwaarde verkend en
                                   besproken.




Vroegtijdig in gesprek met omwonenden en belanghebbenden       Dorpsweide




                                                               Volkstuinen
. . .of door een moestuin voor een basisschool


                                                                                                                      51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                     De dialoog tussen initiatiefnemer (en gemeente) en omwonenden/ belanghebbenden vormt
                     de basis voor keuzes en een goede balans in de bijdrage aan maatschappelijke doelen.
                     De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor een goed proces. Omwonenden stellen zelf vast wat
                     ze als maatschappelijk doel zien en gaan hierover in gesprek met de initiatiefnemer. Gemeenten
                     zien hierop toe en organiseren zo nodig deskundige ondersteuning van een bewonersgroep.


                     De omvang van het zonneveld, aanwezige waarden, de impact op de omgeving, lokale wensen
                     en de locatie bepalen de orde van grootte van de bijdrage aan maatschappelijke doelen.
                     Een algemene referentie voor een bijdrage aan de gemeenschap in de omgeving doet geen
                     recht aan de diversiteit van situaties, belangen en wensen. Maatwerk en goed overleg bepalen
                     de vorm en de hoogte van een redelijke bijdrage. Verbinden met andere gebiedsdoelen kan
                     de maatschappelijke meerwaarde verhogen en biedt wellicht mede financieringsbronnen en
                     kostenbesparingen.


                     In deze paragraaf worden vier aspecten van participatie nader toegelicht:
                             • Participatie als voorwaarde
                             • Participatie als verplichting
                             • Participatiecode
                             • Omgevingsadviesraad en bewonersplatform


                     Adviezen bij toepassing
                             • Initiatiefnemers starten zo vroeg mogelijk in het proces de participatie van
                              omwonenden en andere betrokkenen.
                             • Initiatiefnemer en omwonenden / betrokkenen gaan samen op zoek naar
                              de lokale invulling van de te realiseren maatschappelijke meerwaarde.




     Panelen tegen gereduceerd tarief                                  Inzet van lokale krachten




     Een oplaadpunt voor e-bikes bij een zonneveld                     Werk samen met opleidingen, denk aan onderzoek



52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Afspraken maken over de bijdrage aan maatschappelijke doelen
Bij realisatie van een zonneveld worden een groot aantal afspraken gemaakt, vergunningen
afgegeven en (eventueel) een planologische procedure doorlopen. Het gaat daarbij in ieder geval
over borging van tijdelijkheid en het na maximaal 25 jaar verwijderen van de installaties, over de
aanleg, eventuele functiewijziging en (tijdelijke) instandhouding van groene elementen en over
het beheer van het terrein. Soms kan hier planschadevergoeding aan de orde zijn.
Initiatiefnemers maken in dat kader met omwonenden, overheden en betrokkenen
ook afspraken over participatie en bijdragen aan maatschappelijke opgaven en doelen.
Een evenwichtige verdeling van lusten en lasten kan op verschillende manieren worden
geborgd. Afspraken worden waar mogelijk publiekrechtelijk vastgelegd. Aanvullende afspraken
over de bijdrage aan maatschappelijke doelen en de wijze waarop dit gebeurt worden in een
privaatrechtelijke overeenkomst opgenomen.


In deze paragraaf worden zes categorieën afspraken toegelicht:
      • Bestuursrechtelijk
      • Privaatrechtelijk: anterieure overeenkomst
      • Omgevingscontract
      • Gebiedsfonds
      • Afspraken in klimaatakkoord en de Regionale Energie Strategieën
      • Overige mogelijkheden


De gemeente borgt afspraken, monitort en handhaaft zo nodig wanneer ze partij is bij de
afspraken.


Adviezen bij toepassing
      • Gemeente en initiatiefnemer maken afspraken over publiekrechtelijke aspecten
       bij de ontwikkeling van een zonneveld.
      • Initiatiefnemer en (organisatie van) omwonenden en andere betrokkenen maken
       afspraken over concrete bijdragen aan maatschappelijke opgaven.




                                                                                                     53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>               Toelichting bij participatie
                           Participatie als voorwaarde
                           In het rapport ‘Niet buiten de burger rekenen’ waarschuwt het Sociaal
                           Cultureel Planbureau (SCP) dat het niet vanzelfsprekend is dat burgers onder de
                           Omgevingswet hun participerende rol zullen oppakken. Het SCP benadrukt dat
                           de overheid een aantal randvoorwaarden moet garanderen, zoals hoge kwaliteit
                           van communicatie, goede antennes voor maatschappelijke ontwikkelingen
                           en oog voor de reikwijdte van en grenzen aan participatie. Daarbij moet
                           nadrukkelijk worden bekeken hoe ze representativiteit van participatieprocessen
                           kan waarborgen; kennis en netwerken zijn immers niet in gelijke mate over de
                           bevolking verdeeld. En niet iedereen wil of kan participeren. Voorkomen moet
                           worden dat projecten onbedoelde invloed hebben op de sociale samenhang in
                           een gemeenschap.




     Participatie als verplichting
     De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft op 18 december 2019
     (ECLI:NL:RVS:2019:4209) overwogen dat een bestuursorgaan geen planologische
     medewerking hoeft te verlenen aan de wijziging van een bestemmingsplan
     als de aanvrager zich niet heeft ingespannen om maatschappelijk draagvlak
     te creëren. Daarvoor geldt wel als voorwaarde dat, bijvoorbeeld op grond van
     gemeentelijk beleid, van een initiatiefnemer kan worden verlangd dat hij (specifieke)
     inspanningen verricht die zijn gericht op het informeren van omwonenden en
     het verwerven of vergroten van het maatschappelijk draagvlak voor de gewenste
     ontwikkeling. Het niet behoorlijk nakomen van een dergelijke verplichting kan voor
     het bestuursorgaan reden zijn de gewenste medewerking niet te verlenen.
     De Afdeling biedt hiermee de mogelijkheid participatie een verplichtend karakter
     te geven bij planologische besluitvorming. Daarmee neemt de Afdeling een
     voorschot op de mogelijkheid van verplichte participatie voorafgaand aan de
     indiening van een aanvraag om een omgevingsvergunning voor een buitenplanse
     omgevingsplanactiviteit onder de Omgevingswet.




54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Participatiecode
In 2014 werd de participatiecode aangenomen door Provinciale Staten van
Overijssel. Doel van deze participatiecode is om handvatten te bieden om
burgers meer en eerder bij o.a. ruimtelijke projecten te betrekken. Essentieel
voor draagvlak en betrokkenheid bij bewoners is een goed proces. Daarvoor
zijn veel modellen ontwikkeld. Een proces dat de ruimte biedt aan de wensen en
strijdpunten van de omgeving en tegelijkertijd de representativiteit waarborgt
begint met vroegtijdige betrokkenheid van bewoners en belanghebbenden.
Nog voordat de formele procedures starten worden de volgende stappen gezet:


Stap 1: Kaders stellen; wat staat vast, waar is ruimte om afspraken te maken?
Stap 2: O
         mgevingsanalyse: vaststellen van de projectcollectiviteit in een
       netwerkkaart.
Stap 3: Openbare informatiebijeenkomst.
Stap 4: Gespreks- en onderhandelingsfase.
Stap 5: Afsprakenfase.
Stap 6: Vaststellen en publiceren van de afspraken.
Stap 7: Start formele procedures.


Zie voor uitgebreide beschrijving van de methodiek:
www.tertium.nl/wp-content/uploads/2019/02/RAP-in-Overijssel_print.pdf


Omgevingsadviesraad en bewonersplatform
Belangrijk in een goede processtructuur is de vertegenwoordiging van bewoners
en belanghebbenden. De initiatiefnemer organiseert een aanspreekpunt vanuit
de omwonenden. Dat kan door oprichting van een bewonersplatform, bestaan-
de uit een constructief kritische vertegenwoordiging van omwonenden. Om de
bewoners op gelijk kennisniveau te brengen met de professionele partijen kan
de gemeente een onafhankelijke adviseur toewijzen. De kosten hiervan kan de
gemeente bij de initiatiefnemer verhalen.


Bij een project van betekenis en met veel belanghebbende partijen organiseert
de initiatiefnemer dat zij samenwerken in een omgevingsadviesraad. Gezamenlijk
adviseren zij de initiatiefnemer. De voorzitter wordt gekozen door de deelnemers.
De kosten hiervoor liggen bij de initiatiefnemer.
Het bewonersplatform is vertegenwoordigd in de omgevingsadviesraad.




                                                                                    55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>     Toelichting bij ‘afspraken maken over de bijdrage aan maatschappelijke doelen’
                Bestuursrechtelijk
                In bestemmingsplan, omgevingsplan, projectbesluit en omgevingsvergunning legt
                de gemeente in de verbeelding en regels de voorwaarden vast voor de ruimtelijke
                inrichting en het gebruik van het gebied. Een inrichtingsplan en eventueel een
                beeldkwaliteitsplan maken daar deel van uit.
                Met een voorwaardelijke verplichting kunnen maatregelen (uit het inrichtingsplan)
                verplicht worden die samenhangen met de aanleg van een zonneveld en vooraf of
                binnen een bepaalde termijn uitgevoerd moeten worden.


                Privaatrechtelijk: anterieure overeenkomst
                Voorafgaande aan de start van de formele procedures sluit de gemeente een
                private overeenkomst met de initiatiefnemer. Daarin worden voorwaarden
                vastgelegd waaronder de gemeente toestemming geeft tot een wijziging
                van het bestemmingsplan. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om afspraken om
                voorzieningen te realiseren of de bijdrage aan een gebiedsfonds.


                Afspraken tussen initiatiefnemer en bewoners: omgevingscontract
                In een proces van onderhandelen tussen initiatiefnemer, overheden,
                bewoners(organisaties) en betrokkenen worden afspraken gemaakt over
                concrete maatregelen en projecten die in samenhang met het zonneveld
                worden gerealiseerd. De afspraken worden bij voorkeur vastgelegd in een
                omgevingscontract. Dit is een juridisch afdwingbare private overeenkomst.
                Denk bijvoorbeeld aan afspraken over uitgangspunten, erkenning van
                waarden en belangen, gedragsnormen, fasering, concrete baten en lasten en
                compensatieregelingen.
                Van belang is dat de gemeente bereid is de afspraken waar nodig te omarmen
                en te borgen. Indien de gemeente mede ondertekent is sprake van een
                omgevingsconvenant.
                Meer informatie: rapmethode.tertium.nl/over/wat-is-rap


                Gebiedsfonds
                Een gebiedsfonds (of omgevingsfonds) is een instrument om projecten en
                doelen in een gebied in tijd en ruimte te verbinden met financiële mogelijkheden.
                Het fonds wordt gevoed met een jaarlijkse financiële afdracht van een
                zonneveld. Een fonds biedt de mogelijkheid om geldstromen te bundelen
                door een combinatie met afdracht van andere financiers of ruimtelijke
                ontwikkelingen te zoeken. De juridische beleidsbasis voor een gebiedsfonds is
                een door de gemeenteraad vastgestelde structuurvisie ( Omgevingsvisie). In een
                privaatrechtelijke anterieure overeenkomst worden afspraken vastgelegd over de
                afdracht aan een fonds. Ook moet duidelijk zijn aan welke doelen of projecten de
                middelen besteed gaan worden.




56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>              Verschillende vormen en de voorwaarden zijn uitgewerkt in de
              Wegwijzer fondsvorming ruimtelijke kwaliteit (provincie Overijssel 2012).
              De wegwijzer fondsvorming ruimtelijke kwaliteit is te vinden op:
              www.overijssel.nl/thema’s/omgeving/ruimtelijke-0


              Afspraken in het kader van klimaatakkoord en de
              Regionale Energiestrategieën
              Uitwerking en invulling van het nationale klimaatakkoord vindt o.a. plaats in de
              twee regionale energie strategieën in Overijssel. In het Klimaatakkoord is o.a.
              afgesproken dat voor grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit op
              land, waaronder zonneparken, gestreefd wordt naar 50% lokaal eigendom.
              In de Regionale Energie Strategieën (RES) zullen meer afspraken gemaakt worden.


Voor actuele informatie: bekijk de website van de RES West Overijssel
www.reswestoverijssel.nl en voor de RES Twente www.regiotwente.nl


              Andere mogelijkheden voor de gemeente voor borging van afspraken
              Is de gemeente opdrachtgever dan kan zij in de aanbesteding voorwaarden
              opnemen. In de voorwaarden kunnen bijvoorbeeld verplichtingen tot bepaalde
              vormen van communicatie, bereikbaarheid, schadeloosstelling of overleg met de
              omgeving worden opgenomen.
              Indien de gemeente de grond in eigendom heeft kan zij de grond in erfpacht
              uitgeven onder specifieke voorwaarden. Denk aan de realisering van groen, of
              de afstemming met omwonenden. Ook kan de canon worden verlaagd wanneer
              bepaalde maatschappelijke functies worden gerealiseerd.
              Ten slotte kan de gemeente als grondeigenaar met andere grondbezitters en
              ontwikkelaars een ontwikkelingsovereenkomst afsluiten voor de ontwikkeling
              van een gebied. Deze overeenkomst bevat afspraken en voorwaarden voor de
              realisatie van doelen en (andere) opgaven in een gebiedsontwikkeling. En kan ook
              voorwaarden bevatten die voortkomen uit het gebiedsproces over de inrichting
              van een gebied.




                                                                                                 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Bijlage 1: provinciale verordening artikel
2.1.8 Kwaliteitsimpuls zonnevelden
Artikel 2.1.8.1 Begripsbepalingen
In deze titel wordt verstaan onder:
        a. Zelfstandige opstelling van zonnepanelen: installatie voor de opwekking van
            zonne-energie die niet gecombineerd wordt met bebouwing, maar zelfstandig
            opgesteld is in het vrije veld.

Artikel 2.1.8.2 Realisatie zelfstandige opstelling zonnepanelen


Lid 1
In de Groene Omgeving mogen zelfstandige opstellingen van zonnepanelen uitsluitend
worden toegestaan als tijdelijk (mede)gebruik van de gronden.


Lid 2
Bestemmingsplannen voorzien uitsluitend in de opstelling van zelfstandige opstellingen van
zonnepanelen in de Groene Omgeving als de maatschappelijke meerwaarde is aangetoond én
is aangetoond dat het verlies van ecologische en/of landschappelijke waarden in voldoende
mate wordt gecompenseerd door investeringen ter versterking van de ruimtelijke kwaliteit in de
omgeving.


Lid 3
De maatschappelijke meerwaarde als bedoeld in lid 2 dient te worden onderbouwd
vanuit de volgende criteria:
        a. De mate waarin sprake is van meervoudig ruimtegebruik;
        b. Maatregelen die getroffen worden om de impact op de omgeving te
            beperken en/of te compenseren;
        c. De mate waarin wordt aangesloten op de karakteristieken van het gebied;
        d. De bijdrage die geleverd wordt aan maatschappelijke doelen.


Lid 4
In aanvulling op het gestelde onder 2 geldt voor nieuwe ontwikkelingen die plaatsvinden
op gronden die vallen binnen het ontwikkelingsperspectief Ondernemen met Natuur en
Water en die niet zijn aangeduid als Natuurnetwerk Nederland (NNN, voorheen Ecologische
Hoofdstructuur (EHS)), geldt de voorwaarde dat de compensatie door investeringen ter
versterking van ruimtelijke kwaliteit in de omgeving gericht dienen te zijn op de versterking
van de kwaliteit van natuur, water en landschap.




                                                                                                 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>     Toelichting artikel 2.1.8 Kwaliteitsimpuls zonnevelden
     Installaties voor de opwekking van zonne-energie zijn onmisbaar om de provinciale doelstelling
     voor de opwekking van hernieuwbare energie te halen. Uit een oogpunt van zuinig en zorgvuldig
     ruimtegebruik willen wij zonnepanelen en andere vormen van opwekking van zonne-energie
     zoveel mogelijk combineren met andere functies, bij voorkeur met bebouwing. Daarom is
     de eerste trede van onze zonneladder dat zonnepanelen in principe geplaatst worden op
     gronden die bebouwd zijn (dus op daken) of bebouwd kunnen worden (zoals braakliggende
     bedrijventerreinen).


     Nu is al te voorzien dat daarmee op korte termijn – gelet op technische en fiscale beperkingen –
     slechts in een deel van de opgave ten aanzien van de provinciale doelstelling voor de opwekking
     van hernieuwbare energie kan worden voorzien. Daarom bieden wij de mogelijkheid om, als
     uitzondering op de principes van zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik, in de Groene Omgeving
     tijdelijke zelfstandige opstellingen van zonnepanelen te realiseren. Het gaat daarbij om
     opstellingen van zonnepanelen voor een periode van niet meer dan 25 jaar op een wijze die
     omkeerbaar is en waarbij de oorspronkelijke bestemming gehandhaafd blijft.
     Gelet op de impact die (ook tijdelijke) veldopstellingen van zonnepanelen kunnen hebben op
     hun omgeving, zal niet alleen de maatschappelijke meerwaarde van het initiatief moeten worden
     aangetoond, maar zal er ook compensatie moeten plaatsvinden door extra te investeren in de
     ruimtelijke kwaliteit in de omgeving.


     Meerwaarde kan worden aangetoond vanuit de volgende criteria:
            a. De mate waarin sprake is van meervoudig ruimtegebruik
               (combinaties met andere functies);
            b. Maatregelen die getroffen worden om de impact te beperken en/of te compenseren
            c. De mate waarin wordt aangesloten op de karakteristieken van het gebied
               (gebiedseigen/gebiedsvreemd);
            d. Bijdrage aan maatschappelijke doelen (in ieder geval aan de provinciale doelen ten
               aanzien van duurzaamheid, maar ook aan draagvlak in de omgeving, bijdrage aan
               maatschappelijke cohesie, (financiële) bijdragen aan maatschappelijke opgaven, enz.)


     Niet in alle gevallen zal de meerwaarde op alle genoemde criteria in gelijke mate te bereiken
     zijn. Het hangt immers van het geval en de locatie af waar de kansen en opgaven te vinden
     zijn om maatschappelijke meerwaarde te bereiken. De gemeente zal in de toelichting op het
     bestemmingsplan moeten onderbouwen dat er sprake is van maatschappelijke meerwaarde die
     de impact van een zelfstandige opstelling in de Groene Omgeving rechtvaardigt.
     De extra investering in ruimtelijke kwaliteit is geformuleerd als een bijzondere vorm van
     de Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving zoals die is opgenomen in artikel 2.1.6 van de
     Omgevingsverordening. In de balans tussen ontwikkeling en kwaliteitsinvestering mag rekening
     gehouden worden met feit dat een zelfstandige opstelling voor zonnepanelen alleen als tijdelijk
     gebruik kan worden toegestaan. Aan de andere kant geldt dat er wel degelijk sprake is van
     langdurige impact op de omgeving omdat het tijdelijke gebruik een periode van niet meer dan
     25 jaar kan beslaan.


     Deze regeling voor zonnevelden in de Omgevingsverordening wordt begeleid met een
     handreiking aan gemeenten en initiatiefnemers, een voorbeeldenboek en informatieve
     bijeenkomsten.




60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Bijlage 2: informatieve sites over
participatie en proces
De afgelopen jaren is, zowel in Overijssel als elders in Nederland, veel ervaring opgedaan met het proces
van initiatief tot realisatie van zonnevelden. Met de bijbehorende instrumenten als dialoog, participatie,
ontwerp, gebiedsontwikkeling, fondsvorming, publiek- en privaatrechtelijke borging en investeringen in
omgevingskwaliteit.
Veel ervaringen met en goede voorbeelden van realisatie van zonnevelden zijn te vinden in publicaties en
handreikingen van overheden en organisaties. Ook over de verschillende inzetbare instrumenten is de
afgelopen jaren veel informatie verschenen.
Onderstaand enkele links naar publicaties van anderen over participatie en proces die nuttig kunnen zijn.


              Referentieprojecten:
              www.buitenkansenoverijssel.nl


              Hoe organiseer je als lokale overheid een succesvol proces met draagvlak en lokaal eigendom?:
              www.gnmf.nl/wp-content/uploads/2019/07/Handreiking-zon-en-wind.pdf


              Inspiratiegids participatie omgevingswet:
              aandeslagmetdeomgevingswet.nl/participatieomgevingswet/


              Succesvolle financiële participatie bij energieprojecten:
              www.windunie.nl/wp-content/uploads/2018/11/Windunie-white-paper-
              Financi%C3%ABle-participatie-bij-energieprojecten.pdf


              NLVOW - De belangenvereniging voor omwonenden windturbines:
              nlvow.nl


              Handleiding participatieplan:
              www.handleidingparticipatieplan.nl


              Link naar de Overijsselse KGO aanpak:
              www.buitenkansenoverijssel.nl/projecten


              Holland Solar, Energie Samen, Greenpeace, Milieudefensie, Natuur & Milieu, de Natuur en
              Milieufederaties, Natuurmonumenten, NLVOW en Vogelbescherming Nederland hebben de
              Gedragscode zon op land opgesteld:
              www.rijksoverheid.nl/documenten/brochures/2020/03/04/
              gedragscode-zon-op-land


              Ondersteuning bij lokale initiatieven
              www.nieuweenergieoverijssel.nl/inwoners


              Ondersteuning aan ondernemers om zon op daken te realiseren
              www.iederdakeenzonnedak.nl




                                                                                                              61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>2020-166
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>