<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Werkregio FLUVIUS

Samen werken aan
klimaatbestendigheid
REGIONALE ADAPTATIESTRATEGIE EN
UITVOERINGSAGENDA

2022-2027




18 november 2021

17 november 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>COLOFON

Uitgave

Werkregio Fluvius



Nelen & Schuurmans
Zakkendragershof 34-44
3511 AE Utrecht
www.nelen-schuurmans.nl




In opdracht van

Werkregio Fluvius




Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het
zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD                                               6

01 | DIT IS FLUVIUS                                     8

1.1 Kenmerkend voor Fluvius                             9

1.2 Waarom deze strategie?                              9

1.3 Ons proces                                          11

1.4 Onze verantwoordelijkheid voor klimaatadaptatie     12

1.5 Meerwaarde van RAS en RUA                           14

1.6 Status van RAS en RUA                               14

1.7 Samenhang met ander beleid                          15

1.8 Opbouw van deze strategie                           17

1.9 Leeswijzer                                          17

02 | VISIE, STRATEGISCHE EN OPERATIONELE DOELEN         18

2.1 Visie                                               19

2.2 Strategische en operationele doelen                 19
   2.2.1 Leefbare steden en dorpen                      19

   2.2.2 Klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkelingen   20

   2.2.3 Betrokken en actieve mensen                    20

   2.2.4 Adaptief landelijk gebied                      21

                                     3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>   2.2.5 Robuuste vitale functies                          22

   2.2.6 Proces                                            22

03 | EFFECTEN EN AANDACHTSPUNTEN                           23

3.1 Inleiding                                              24

3.2 Hevige neerslag                                        24

3.3 Langdurige droogte                                     28

3.4 Extreme hitte                                          31

3.5 Overstromingen                                         34

04 | REGIONALE UITVOERINGSAGENDA KLIMAATADAPTATIE
2022-2027                                                  37

4.1 Inleiding                                              38

4.2 Uitvoeringsagenda voor samenwerking binnen werkregio
Fluvius                                                    39

4.3 Stakeholder agenda werkregio Fluvius                   47

05 | IMPLEMENTATIE                                         53

5.1 Inleiding                                              54

5.2 Onze manier van werken                                 54

5.3 Benodigde personele inzet Fluvius-partners             55

5.4 Benodigde middelen uitvoeringsagenda werkregio Fluvius 56

5.5 Kostenverdeling en kostendekking                       57

5.6 Monitoring en sturing                                  58

5.7 Toelichting programmamanagement Fluvius                59
                                    4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>BIJLAGE I | DOELENBOOM                     61

BIJLAGE II | LOKALE UITVOERINGSPROJECTEN   63




                            5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>VOORWOORD

“Voor u ligt de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) en Regionale
Uitvoeringsagenda (RUA). Partijen uit de regio werken samen aan de
klimaattaken in samenwerkingsverband Fluvius. Dit zijn de provincies Drenthe
en Overijssel, Waterschap Drents Overijsselse Delta en de gemeenten De
Wolden, Hoogeveen, Meppel, Midden-Drenthe, Westerveld en Steenwijkerland.
De organisaties binnen Fluvius hebben intensief samengewerkt aan dit
document. Bij deze mijn dank aan de inzet van velen die dit samen tot stand
hebben gebracht.

Het is de verwachting dat we de komende jaren vaker te maken gaan krijgen
met weersextremen, als gevolg van een veranderend klimaat. Denk aan meer
hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen. De partijen binnen Fluvius zijn
aan het werk om zich aan te passen aan klimaatverandering.

We moeten op een andere manier gaan kijken naar de ruimtelijke omgeving.
Deze aanpassingen noemen we klimaatadaptatie en is de verantwoordelijkheid
van iedereen. Samen met de partijen uit Fluvius hebben verschillende
stakeholders daarom meegedacht en meegewerkt aan een klimaatbestendige
en waterrobuuste omgeving.

Op basis van klimaatstresstesten zijn de afgelopen periode klimaatdialogen
geweest met verschillende stakeholders. Deze dialogen zijn gevoerd om te
achterhalen waar de risico’s en kansen van klimaatadaptatie liggen. De
uitkomsten van de dialogen zijn verwerkt in de doelen zoals ze beschreven zijn
in de RAS en worden uitgewerkt in projecten zoals deze zijn opgenomen in de
RUA.




                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) is de basis geweest voor dit
document. Het DPRA gaat uit van de trits WETEN-WILLEN-WERKEN. De RAS
heeft betrekking op het Willen, de RUA op Werken. Dus nu: samen aan de slag!”

Met vriendelijke groet,

Wethouder Doeven/voorzitter Fluvius




                                      7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>01 | DIT IS FLUVIUS




             8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>1.1 Kenmerkend voor Fluvius
“Rivier” of “waterstroom”; dat betekent het Latijnse woord “Fluvius”. Dit is ook
de naam voor de samenwerking in waterketen-taken van gemeenten Midden-
Drenthe, Hoogeveen, De Wolden, Westerveld, Meppel en Steenwijkerland en het
Waterschap Drents Overijsselse Delta. De werkregio Fluvius werkt samen in de
aanpak van klimaatadaptatie met provincies Drenthe en Overijssel. In dit plan
bedoelen we met de werkregio Fluvius dus de waterketen-partners én
provincies Drenthe en Overijssel.

Fluvius heeft een prachtig en gevarieerd landschap van natuur- en
landbouwgebieden. Een groot deel van de regio is Natura 2000 gebied. De
regio omvat oude veenontginningen rond Hoogeveen, de hoge zandgronden
van het Drents Plateau, kleine dorpjes als Pesse, Diever en Muggenbeet maar
ook de steden Meppel, Hoogeveen en Steenwijk. Het watersysteem van Fluvius
bestaat uit kanalen en beken zoals de Reest, de Vledder Aa, het Noord-
Willemskanaal en de Hoogeveense vaart. De regio is geliefd om te wonen en te
werken, maar ook om te ontspannen en tot rust te komen. De vele campings,
hotels en B&B’s geven blijk van een grote aantrekkingskracht voor binnen- en
buitenlandse toeristen. Natuurgebieden als het Dwingelderveld, het Drents-
Friese Wold en de Weerribben-Wieden zijn Nationale Parken en behoren tot de
belangrijkste natuurgebieden van Europa. De landbouw in het gebied bestaat
uit veeteelt met gras- en maïsland en akkerbouw met granen, aardappels en
bloembollen. Kortom, een veelzijdige regio om trots op te zijn!

1.2 Waarom deze strategie?
Deze veelzijdige regio heeft te maken met het veranderende klimaat en de
bijbehorende weersextremen. Zo krijgen we vaker te maken met hevige
regenval, langdurige droogte, hittestress en hoge piekafvoeren in de beken. De
schade door wateroverlast in de regio kan bij het huidige klimaat tot aan het
jaar 2050 oplopen tot 250 miljoen euro, en bij sterke klimaatverandering tot
400 miljoen euro1. Daarbij komt nog de verwachte materiële en immateriële



1   (https://klimaatschadeschatter.nl/).
                                           9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>schade door hitte, droogte en overstromingen. Aanpassen aan deze
klimaatverandering is noodzakelijk.

Klimaatadaptatie is het proces waarbij de samenleving zich aanpast om de
schadelijke gevolgen van klimaatverandering te voorkomen of te beperken en
kansen die klimaatverandering biedt te benutten.

In de werkregio Fluvius maken we al werk van klimaatadaptatie, maar nog niet
structureel. In deze Regionale Adaptatiestrategie (RAS) en Regionale
Uitvoeringsagenda 2022-2027 (RUA) beschrijven we hoe we binnen werkregio
Fluvius willen werken om onze werkregio klimaatbestendig te maken en wat we
daarvoor de komende jaren concreet gaan doen. Met deze RAS en RUA geven
we invulling aan het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) uit 2018, waarin
overheden en het bedrijfsleven de ambitie hebben uitgesproken om
klimaatadaptatie vanaf 2020 te verankeren in het denken en handelen, met als
doel een klimaatbestendig en waterrobuust Nederland in 2050. In het DPRA
zijn zeven ambities geformuleerd (Figuur 1).




F IGUUR 1 D E 7 AMBITIES VANUIT DE DPRA

                                          10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De zeven ambities vanuit de DPRA vragen om een cyclisch proces. Dit betekent
dat iedere zes jaar de RAS en RUA zullen worden geactualiseerd vanuit de
nieuwste inzichten over klimaatverandering, monitoring en evaluatie. Jaarlijks
wordt de RUA geëvalueerd en geactualiseerd om goed aan te sluiten bij de
dagelijkse praktijk in de werkregio Fluvius.

1.3 Ons proces
De stuurgroep Fluvius is opdrachtgever voor het opstellen van een RAS en RUA.
De stuurgroep bestaat uit wethouders van elk van de Fluvius-gemeenten en
dagelijkse bestuurders van waterschap en provincies. RAS en RUA zijn
opgesteld door ambtenaren van de werkregio Fluvius in samenwerking met
adviesbureau Nelen & Schuurmans en Make Sense project- en
procesmanagement.

We hebben ons proces om tot een RAS en RUA te komen ingericht op basis van
de zeven ambities vanuit DPRA.




                           In 2019 zijn de kwetsbaarheden als gevolg van de
                           toenemende kans op weersextremen voor werkregio
                           Fluvius in kaart gebracht met een klimaatstresstest.
                           Hierbij zijn kaarten ontwikkeld op basis van de toen
                           meest actuele KNMI klimaatscenario’s voor 2050 met
                           de verwachte effecten van hevige neerslag, langdurige
                           droogte, extreme hitte en overstromingen2.




2   https://fluvius.klimaatatlas.net
                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                        In 2020 zijn met verschillende stakeholders
                        gesprekken gevoerd over de risico’s van de te
                        verwachten effecten in de werkregio. Deze
                        zogenaamde risicodialogen zijn gevoerd met de Land
                        en Tuinbouworganisatie (LTO-Noord), de Natuur- en
                        Milieufederatie Drenthe (NMFD), de Veiligheidsregio’s,
                        de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD), WMD
Drinkwater en woningcorporatie Actium.




Op 11 maart en 8 april 2021 zijn risicodialogen voor zowel interne
stakeholders (ambtenaren van gemeenten, waterschap en provincies) als
bovengenoemde externe stakeholders gehouden. Tijdens deze regiobrede
risicodialogen zijn we in gesprek gegaan over de te verwachten effecten van
klimaatverandering in werkregio Fluvius. Hierbij hebben we gekeken welke
effecten we (niet) accepteren, welke opgaven we prioriteit willen geven in de
aanpak, waar we op willen samenwerken, welke maatregelen we willen treffen
en wie daarin welke rol pakt.




                         Deze gesprekken vormen mede de basis voor deze
                         RAS en RUA 2022-2027. Van april tot juni is de RAS
                         en RUA op drie momenten voorgelegd aan de
                         stuurgroepleden; hun feedback is meegenomen in
                         deze definitieve versie van de RAS en RUA.




1.4 Onze verantwoordelijkheid voor klimaatadaptatie
Om ons aan te passen aan het veranderende klimaat en de grotere
weersextremen in de toekomst, moet iedereen zijn steentje bijdragen. Binnen


                                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>de werkregio Fluvius nemen de partners daarom verschillende
verantwoordelijkheden op het gebied van klimaatadaptatie op zich:

          Signaleren van kwetsbaarheden, kansen en gezamenlijke belangen.
          Agenderen bij stakeholders en betrokkenen.
          Ontwikkelen van gezamenlijke richtlijnen voor klimaatadaptatie.
          Uitvoeren van projecten in eigen organisatie.
          Monitoren van de voortgang.


In deze verantwoordelijkheden maken we onderscheid in regionale en lokale
opgaven. In de RAS werken we alleen de regionale opgaven nader uit. Een
regionale opgave voor klimaatadaptatie is3:

          Een opgave die qua impact en/of gewenste aanpak een gemeentegrens
           overstijgt.
          Een opgave waarvan de aanpak opschaalbaar is naar de regio, en
           daarmee een groter bereik krijgt.


De voor klimaatadaptatie noodzakelijke maatregelen en inzet spelen op
verschillende schaalniveaus, van regionaal tot lokaal. Een voorbeeld van een
regionale maatregel is het water vertraagd afvoeren en bergen om
overstromingen elders te voorkomen. Een lokale maatregel is het terugdringen
van de betegeling in tuinen om piekbuien beter te kunnen opvangen. Een
regionale maatregel kan daarentegen wél zijn om gezamenlijk een regeling op
te stellen voor het terugdringen van betegeling in tuinen (samenwerken in
werkwijze).

In dit plan kiezen we er bewust voor om de opgaven op te nemen die regionaal
spelen, en/of opgaven waarop we regionaal willen samenwerken. Aanvullend


3   Wat lokaal kan, moeten we zeker lokaal doen. Elke partner maakt eigen
beleidsafspraken, die in het eigen beleidskader worden opgenomen, zodat maatwerk
geborgd is. Bij de aanpak van klimaatadaptie komen we in veel gevallen sámen verder
dan ieder voor zich. Door regionaal samen te werken kunnen we de vaak beperkte
middelen, zowel in geld als in capaciteit, maximaal benutten.

                                            13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>op deze RAS en RUA kunnen gemeenten nog ieder hun eigen aanvullende
lokale adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda opstellen, waarin de aanpak van
specifieke lokale opgaven worden opgenomen.

1.5 Meerwaarde van RAS en RUA
Werkregio Fluvius heeft besloten om regionaal op te trekken en gezamenlijk
een RAS en RUA op te stellen. Hieronder zetten we de belangrijkste redenen op
een rij:

          Stroomgebiedsbenadering – Klimaatverandering en extremere
           weersomstandigheden houden zich niet aan grenzen. We brengen
           daarom de effecten voor de hele werkregio in kaart en denken bij het
           ontwerpen van maatregelen ook vanuit het hele gebied.
          Financieel voordeel – Wanneer we samen optrekken hoeft niet iedere
           partner zelf het wiel uit te vinden. Kennis wordt gedeeld en de opgave
           wordt efficiënter uitgevoerd. Dit levert financieel voordeel op.
          Aanvragen impulsgelden Rijk – Het aanvragen van impulsgelden
           (subsidie) kan alleen vanuit de werkregio Fluvius.
          Meekoppelkansen – Op regionaal niveau kunnen we kansen voor
           klimaatadaptatie waar mogelijk koppelen aan opgaven op andere
           beleidsterreinen, zoals ruimtelijke ordening, regionaal waterbeheer en
           natuur- en landschapsbeheer.
          Gezamenlijke richtlijnen – Door het ontwikkelen van gezamenlijke
           richtlijnen creëren we een ‘level playing field’ voor klimaatadaptatie.
           Denk aan een gezamenlijke klimaatadaptieve richtlijn voor nieuwbouw
           en afstemming over prestatieafspraken met woningcorporaties.
          Vliegende start – Door samen op te trekken creëren we ook een
           vliegende start voor lokale uitvoeringsagenda’s van de partners.


1.6 Status van RAS en RUA
In deze RAS en RUA Fluvius worden verschillende doelen en maatregelen
beschreven. De ambities die in dit document zijn opgenomen, zijn een
inspanningsverplichting. Pas wanneer ambities verankerd worden in ruimtelijk

                                          14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>beleid per organisatie (zoals Omgevingsplan, waterschapsverordening,
provinciale structuurvisie) zullen deze ook een juridische betekenis en status
hebben.

De RAS kan daarmee worden beschouwd als een strategisch beleidsdocument
en verbindt de overheden zelf.

1.7 Samenhang met ander beleid
Binnen de werkregio Fluvius spelen ook andere opgaven, die raken aan
klimaatadaptatie. Bij het opstellen van de RAS en RUA hebben we de verbinding
gezocht met aanverwant beleid. We noemen puntsgewijs het relevante
regionale beleid.

Omgevingsvisies provincies Drenthe en Overijssel
De provinciale omgevingsvisies (POVI’s) bieden een integrale visie op het
gebied. Ze bieden kaders waar en hoe ruimtelijke ontwikkelingen plaatsvinden.
In de RAS en RUA worden regionaal afspraken gemaakt over een
basisveiligheidsniveau voor nieuwe ontwikkelingen en aandachtspunten bij
locatiekeuze. Deze worden geborgd door ze op te nemen in de POVI’s van de
beide provincies.

Gemeentelijke omgevingsvisies- en plannen
Een gemeentelijke omgevingsvisie (GOVI) is een instrument uit de
Omgevingswet waarin aandachtspunten voor klimaatadaptatie in de ruimtelijke
inrichting uit de RAS verankerd kunnen worden. De GOVI stelt de kaders voor
het gemeentelijke omgevingsplan (GOP) en de daarin op te nemen regels voor
de fysieke leefomgeving. Een van de onderdelen is een basisveiligheidsniveau
voor nieuwbouw, maar ook randvoorwaarden voor klimaatadaptatie in
bestaand gebied moeten hierin een plek krijgen.

Watervisie van Waterschap Drents Overijsselse Delta
Een toekomstbestendig watersysteem houdt rekening met de verwachte
klimaatverandering. Aandachtspunten en kansen die volgen uit de RAS en RUA
sluiten aan op de Watervisie.


                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Gemeentelijke rioleringsplannen gemeenten
Maatregelen voor een klimaatbestendige openbare ruimte kunnen vaak
gecombineerd worden met de vervanging of renovatie van riolering. Bij deze
grootschalige projecten kan relatief eenvoudig extra wateropvang of infiltratie
worden gerealiseerd. Verbinding met de gemeentelijke rioleringsplannen
(GRP’s) is daarom wenselijk.

Duurzaamheidsbeleid gemeenten
Duurzaamheid gaat over energietransitie, circulaire economie, biodiversiteit,
maar ook over klimaatadaptatie. Maatregelen voor klimaatadaptatie kunnen
worden gecombineerd met andere duurzaamheidsdoelen.

Programma Zoetwatervoorziening Oost-Nederland
Het programma Zoetwatervoorziening Oost-Nederland (ZON) richt zich op de
zoetwatervoorziening bij droogte en is dus zeer relevant nu we verwachten dat
langdurige droge perioden in de toekomst vaker zullen voorkomen. Ambities
en maatregelen uit de RAS en RUA kunnen via het ZON programma tot
uitvoering komen.

Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW)
DAW is een initiatief van LTO Nederland, op uitnodiging van de Rijksoverheid.
Samen met de Unie van Waterschappen hebben zij afspraken gemaakt met als
doel een bijdrage te leveren aan de wateropgaven in agrarische gebieden en
het realiseren van een economisch sterke en duurzame landbouw.


Europese Kaderrichtlijn Water (KRW)
De KRW streeft ernaar dat uiterlijk in 2027 al het water in Europa schoon en
gezond is. Het gaat hierbij om zowel grond- als oppervlaktewater. Verder
focust de KRW zich op alle aspecten van waterkwaliteit, zowel gelinkt aan
chemie als aan ecologie. Specifiek voor grondwater wordt er ook gekeken naar
de hoeveelheid en geschiktheid voor drinkwaterwinning. Bij alle maatregelen
die er rondom grond- en oppervlaktewater worden genomen in het kader van
de RAS, moet er rekening worden gehouden met de richtlijnen vanuit het KRW.



                                      16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>1.8 Opbouw van deze strategie
We bouwen deze strategie op vanuit een visie voor de toekomst van de
werkregio Fluvius. Deze leidt tot strategische doelen die we willen behalen in
2050, en tot operationele doelen die we willen behalen in de looptijd van
voorliggende strategie (2022-2027).

Deze opbouw is te vergelijken met een boom, waarbij de visie de stam is, elk
strategisch doel een dikke tak vanuit de stam, en elk operationeel doel een
kleinere tak vanuit een specifiek strategisch doel.

In Bijlage I vindt u de samenvattende doelenboom in één figuur, de basis voor
de RAS.

1.9 Leeswijzer
Hoofdstuk 2 beschrijf de lange-termijn koers: De visie en strategische doelen
voor 2050. Deze werken we uit tot operationele doelen voor de kortere termijn
(2022-2027). In hoofdstuk 3 beschrijven we vervolgens de effecten van
klimaatverandering voor werkregio Fluvius en de specifieke regionale
aandachtspunten die dit oplevert. In hoofdstuk 4 hebben we aan deze
aandachtspunten concrete maatregelen gekoppeld, die tezamen de eerste RUA
vormen voor de periode van 2022 tot 2027. Hoofdstuk 5 geeft een overzicht
van de implementatie-voorwaarden van deze strategie (mensen en middelen).




                                       17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>02 | VISIE, STRATEGISCHE
EN OPERATIONELE DOELEN




            18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>2.1 Visie
Onze visie op klimaatadaptatie in de regio is:

In 2050 is onze regio klimaatbestendig en waterrobuust
ingericht

Wij streven naar een veilige, gezonde, aantrekkelijke en economisch robuuste
regio ondanks de verwachte klimaatverandering en -extremen in 2050 (hevige
neerslag, langdurige droogte, extreme hitte en overstromingsrisico’s).

2.2 Strategische en operationele doelen
2.2.1 Leefbare steden en dorpen
            Strategisch doel - We willen gezond en prettig wonen en werken
            ondanks het veranderende klimaat. Dit doen wij door onze fysieke
            omgeving klimaatbestendig in te richten en daar inwoners en
ondernemers van private terreinen bij te betrekken.

Onze operationele doelen zijn:

             1.1 In 2023 is klimaatbestendig inrichten van de openbare ruimte
                 integraal (verweven in uitvoering en beheer van andere
                 beleidsvelden; bijvoorbeeld groeninrichting, reconstructies,
                 etc.) opgenomen in beleid van de Fluvius-partners, waarbij
                 eenduidigheid het uitgangspunt is.
             1.2 In 2024 hebben de betrokken stakeholders kennis van de
                 kwetsbare gebieden en weten zij wat zij kunnen doen bij
                 wateroverlast, droogte, hitte en overstromingen.
             1.3 In 2027 heeft iedere gemeente, in samenwerking met
                 waterschap en provincies, minimaal één integraal project
                 uitgevoerd waarbij expliciet rekening is gehouden met
                 klimaatscenario 2050.




                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>2.2.2 Klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkelingen
           Strategisch doel - Wij willen beter anticiperen op
           klimaatverandering bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Als we
           nu iets ontwikkelen houden we daarom rekening met het extreme
weer van de toekomst.

Onze operationele doelen zijn:

           2.1 In 2024 worden alle ruimtelijke ontwikkelingen
               klimaatbestendig ingericht op basis van een
               basisveiligheidsniveau en actuele landelijk geldende richtlijnen.
           2.2 In 2024 worden bij locatiekeuzetrajecten de gevolgen van
               klimaatverandering expliciet meegewogen.
           2.3 In 2026 zijn de maatregelen die voortkomen uit de RAS en RES
               2.0 op elkaar afgestemd.
           2.4 In 2026 maakt klimaatadaptatie volwaardig deel uit van al het
               ruimtelijk beleid en de daaraan gekoppelde programma’s van
               gemeenten en provincies.

2.2.3 Betrokken en actieve mensen
              Strategisch doel - Iedereen is nodig om onze regio
              klimaatbestendig te maken. Als werkregio Fluvius kunnen wij dit
              niet alleen: zo’n 50 tot 70% van het oppervlak in bebouwd
              gebied is namelijk privaat terrein. Wij zorgen daarom dat onze
              inwoners en ondernemers bewuster zijn van de gevolgen van
              klimaatverandering en zorgen voor meer bereidheid bij inwoners
              en ondernemers tot het nemen van adaptieve maatregelen.

              Onze operationele doelen zijn:

           3.1 In 2025 maken honderd inwoners en bedrijven per jaar gebruik
               van onze stimuleringsmaatregelen.




                                     20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>           3.2 In 2027 is de bewustwording vergroot van inwoners en
               bedrijven van de mogelijke gevolgen van klimaatverandering in
               hun directe leefomgeving.
           3.3 In 2027 hebben minimaal drie stakeholders een
               intentieverklaring met de werkregio Fluvius voor het nemen
               van klimaatadaptieve maatregelen.
           3.4 In 2027 zijn alle scholen gestimuleerd om klimaatadaptatie toe
               te passen op school en in hun lessen.

2.2.4 Adaptief landelijk gebied
               Strategisch doel - Wij streven naar een toekomstbestendiger
               buitengebied voor landbouw, natuur en recreatie, door de
               kansen en kwetsbaarheden van klimaatverandering te
               agenderen bij relevante netwerken en samenwerkingen in het
       landelijke gebied.

Onze operationele doelen zijn:

           4.1 In 2023 hebben de provincies en het waterschap geborgd dat
               in het programma Zoetwatervoorziening Oost-Nederland
               (ZON) droogtebestrijding voor flora en fauna agendeert, en
               doorvertaalt naar concrete maatregelen.
           4.2 In 2023 hebben de provincies en het waterschap geborgd dat
               het regionaal netwerk Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW)
               een aanpak opstelt voor en met agrariërs om droogte te
               bestrijden.
           4.3 In 2023 hebben de provincies de verwachten effecten van
               extreme hitte bij vee geagendeerd bij DAW.
           4.4 In 2023 hebben de provincies en het waterschap de
               verwachten effecten van bodemdaling geagendeerd bij ZON.
           4.5 In 2023 hebben de provincies en het waterschap in beeld
               welke maatregelen wenselijk zijn om risico’s op natuurbranden
               te verkleinen.


                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>            4.6 In 2023 heeft het waterschap in beeld welke maatregelen op
                 stroomgebiedsniveau nodig zijn om schade bij een extreme
                 langdurige bui te voorkomen.

2.2.5 Robuuste vitale functies
                Strategisch doel - De vitale functies van de regio willen we
                beter beschermen tegen toenemende hitte, wateroverlast,
                droogte en overstromingen. Wij houden rekening met onze
                eigen vitale functies en zorgen voor meer bewustwording van
de risico’s bij belangrijke eigenaren van vitale functies.

                 Onze operationele doelen zijn:

            5.1 Uiterlijk in 2024 agenderen de Fluvius-partners de -op basis
                 van de Klimaatatlas- kwetsbare vitale objecten en netwerken
                 bij de externe stakeholders.
            5.2 In 2023 zijn voor alle kwetsbare en vitale objecten van de
                 Fluvius partners de onderhouds- en beheerplannen
                 klimaatadaptief gemaakt.

2.2.6 Proces
            Voor proces en organisatie van de werkregio Fluvius stellen we de
            volgende operationele doelen:

            6.1 Fluvius werkt vanaf 2022 volgens een programmatische
                 aanpak aan de doelen uit deze RAS. Daarbij beschikt de
                 organisatie over voldoende mensen en middelen en wordt de
                 voortgang gemonitord.
            6.2 In 2023 zijn alle impulsgelden, die voor de werkregio Fluvius
                 beschikbaar zijn, aangevraagd.
            6.3 In 2026 hebben wij de kwetsbaarheden als gevolg van de
                 klimaatverandering in beeld op basis van de meest actuele
                 informatie (herijking Klimaatatlas).




                                        22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>03 | EFFECTEN EN
AANDACHTSPUNTEN




           23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>3.1 Inleiding
In 2019 heeft de werkregio Fluvius een klimaatstresstest uitgevoerd. Deze is
online toegankelijk4. De kaarten en de inbreng van experts en stakeholders
(tijdens online dialogen) vormen de basis voor de in dit hoofdstuk benoemde
kwetsbaarheden voor klimaatverandering. Het gaat dan om de kwetsbaarheden
in de werkregio Fluvius voor het bestaande stedelijk en landelijk gebied. Het is
van belang dat ook voor nieuw te ontwikkelen stedelijk en landelijk gebied
klimaatadaptatie wordt meegenomen, zodat toekomstbestendig wordt
ontwikkeld.

De weersextremen die we beschouwen zijn gebaseerd op de richtlijnen uit de
handreiking van het kennisportaal DPRA. Deze zijn conform het verwachte
klimaat in 2050.

3.2 Hevige neerslag
                       Bij hevige neerslag kijken we naar en korte bui die eens in
                       de 100 jaar voorkomt in het klimaat van 2050. We
                       beschouwen een korte hevige bui waarbij 70 millimeter in
                       een uur valt (vaak in het zomerhalfjaar, soms in
                       combinatie met onweer of windstoten). Bij de kortdurende
                       bui spreken we van wateroverlast als regenwater niet snel
genoeg naar riolering of watersysteem afgevoerd kan worden, de zogenaamde
‘water op straat’ situaties.

In een vervolgfase beschouwen we ook prioriteiten en aandachtspunten bij
langdurige hevige neerslag. Het in beeld brengen van de gevolgen van
langdurige neerslag vormt een onderzoeksmaatregel op de uitvoeringsagenda.

Als regio geven we bij kortdurende hevige neerslag prioriteit aan:

         Begaanbare snelwegen, provinciale wegen en andere hoofdroutes, en
          daarmee bewoonde gebieden, voor calamiteitenverkeer.




4   https://fluvius.klimaatatlas.net/
                                         24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>       Het creëren van bewustwording bij inwoners en ondernemers die
        weten hoe te handelen bij wateroverlast.
       Beperkte schade door wateroverlast bij de volgende vitale netwerken
        en objecten, inclusief eventuele omliggende parkeerplaatsen:




Noot: Dit betekent impliciet dat we bij alle andere aspecten (zoals instroom van
regenwater bij woningen of lokale bedrijven) kiezen voor een lokale afweging
per gemeente (buiten deze RAS en RUA).

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de
huidige beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“N” staat
voor Neerslag) en kan corresponderen met één of meerdere maatregelen in de
RUA. Op de kaart in figuur 3 zijn de aandachtspunten geografisch
weergegeven.


                                      25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>   N1: Kans op onbegaanbaarheid A32 bij Meppel, nabij het ziekenhuis.
   N2: Kans op onbegaanbaarheid A32 ten noorden van Steenwijk.
   N3: Kans op onbegaanbaarheid A28 ten noorden van Hoogeveen
    (rondom de onderdoorgang onder het spoor), nabij ziekenhuis en
    brandweer.
   N4: Kans op wateroverlast bij de brandweer in Hoogeveen.
   N5: Kans op wateroverlast bij de brandweer in Beilen.
   N6: Kwetsbare hoofdverdeelstations bij Schoonloo en Kloosterveen.
   N7: Kans op overbelast raken van RWZI’s in het gebied door een te
    hoge aanvoer van regenwater.
   N8: Kans op schade aan elektrisch bedienbare stuwen door
    wateroverlast.
   N9: Middelgroot kans op wateroverlast bij gemeentehuizen Hoogeveen
    en Steenwijkerland.
   N10: Grote kans op wateroverlast bij de regionale
    scholengemeenschap Wolfsbos, de school voor praktijkonderwijs de
    Meander en het Roelof van Echtencollege in Hoogeveen.
   N11: Grote kans op wateroverlast op het bedrijventerrein langs de
    Industrieweg in Hoogeveen.
   N12: Nog onvoldoende inzicht in schade bij langdurige neerslag.




                                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>F IGUUR 2 ALGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN HEVIGE NEERSLAG


                                                               27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>3.3 Langdurige droogte
                  Droogte is niet zoals neerslag in een gebeurtenis te vatten.
                  Het gaat om een oplopend neerslagtekort tijdens het
                  groeiseizoen (van 1 april tot 30 september). In de zomer van
                  2018 en 2019 hebben we ondervonden dat langdurige en
                  extreme droogte als gevolg heeft dat de grond- en
oppervlaktewaterstand wordt verlaagd en bijdraagt aan forse schade aan
landbouw, natuur en funderingen. Het neerslagtekort in augustus 2018 was
ongeveer 300 millimeter en zal in het klimaat van 2050 naar verwachting eens
per 10 jaar voorkomen.

Als regio geven we bij langdurige droogte prioriteit aan:

       Beperkte schade aan landbouw door watertekort.
       Beperkte schade aan natuur door watertekort.
       Benutten van kansen voor en beschermen van gebiedseigen
        biodiversiteit en flora en fauna.
       Voldoende leidingdruk voor levering drinkwater aan alle inwoners.
       Bewuste inwoners en ondernemers, die weten hoe te handelen bij
        langdurige droogte.

Noot: Dit betekent impliciet dat we bij alle andere aspecten (zoals sterfte van
openbaar groen en schadelijke gevolgen van bodemdaling) kiezen voor een
lokale afweging per gemeente (buiten deze RAS en RUA).

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de
huidige beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“D” staat
voor Droogte) en kan corresponderen met één of meerdere maatregelen in de
uitvoeringsagenda. Op de kaart in figuur 3-2 zijn de aandachtspunten
geografisch weergegeven.




                                       28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>   D1: Kans op verminderde gewasopbrengst voor akker- en
    tuinbouwpercelen. Met name in het noordoostelijk deel van de regio,
    waar veel akker- en tuinbouwpercelen zijn, is dit een risico.
   D2: Kans op natuurbrand, met name in de natuurgebieden zoals het
    Drents Friese Wold en het Dwingelderveld.
   D3: Kans op schade door droogte in alle natuurgebieden (bv. Wieden-
    Weerribben, Dwingelderveld en Drents Friese Wold).
   D4: Kans op afname van de leidingdruk van drinkwater doordat de
    drinkwatervraag sterk stijgt tijdens lange, warme perioden.
   D5: Kans op schade aan distributieleidingen voor de
    drinkwatervoorziening in zakkingsgevoelig gebied.
   D6: Kans op een tekort aan bluswater.
   D7: Kans op het overmatig onttrekken van grond- en oppervlaktewater
    voor het besproeien van landbouwgewassen.
   D8: Kans op verzakkingsschade door het optreden van bodemdaling in
    bebouwd gebied.
   D9: Kans op verhoogde CO2-uitstoot door veenoxidatie.




                                  29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>F IGUUR 3 ALGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN LANGDURIGE DROOGTE

                                                             30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>3.4 Extreme hitte
                  Bij de effecten van extreme hitte, zoals meer sterfte bij
                  ouderen, een negatieve impact op de volksgezondheid,
                  lagere arbeidsproductiviteit en algeheel verminderde
                  leefbaarheid van de omgeving, is het van belang te
                  beschouwen wie of wat wordt blootgesteld, en wat de duur
van blootstelling is. Naarmate de blootstelling aan hitte langer duurt, nemen
deze effecten toe. Als indicatie voor extreme hitte kiezen we een maatgevende
zomerse dag bij het klimaat van 2050. Dit sluit aan op de landelijk
geadviseerde systematiek (DPRA kennisportaal) voor het in beeld brengen van
hittestress.

Als regio geven we bij extreme hitte prioriteit aan:

       Behoud van een goede zwemwaterkwaliteit.
       Behoud van een goede drinkwaterkwaliteit.
       Behoud van een goede oppervlaktewaterkwaliteit voor flora en fauna.
       Beperkte schade aan vitale objecten en infrastructuur.
       Beperkte gezondheidsproblemen bij vee.
       Bewuste inwoners die weten hoe te handelen bij extreme hitte.

Noot: Dit betekent impliciet dat we bij alle andere aspecten (zoals voldoende
schaduw in de openbare ruimte, goede luchtkwaliteit, een koel binnenklimaat
en beperkte overlast door plaagdieren) kiezen voor een lokale afweging per
gemeente kiezen (buiten deze RAS en RUA).

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de
huidige beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“H” staat
voor Hitte) en kan corresponderen met één of meerdere maatregelen in de
uitvoeringsagenda Op de kaart in figuur 3-3 zijn de aandachtspunten
geografisch weergegeven.




                                       31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   H1: Niet alle inwoners hebben voldoende informatie hoe ze zich op een
    goede manier tegen de hitte kunnen beschermen.
   H2: Gezondheidsrisico’s bij grote evenementen.
   H3: Kans op groei van schadelijke bacteriën in de distributieleidingen
    voor de drinkwatervoorziening bij langdurige hitte.
   H4: Kans op oververhitting van vee in stallen.
   H5: Kans op oververhitting van vee in de wei.
   H6: Gezondheidsrisico’s bij kwetsbare groepen door hittestress en/of
    een afname van de luchtkwaliteit.
   H7: Gezondheidsrisico’s door legionella.
   H8: Gezondheidsrisico door afname oppervlaktewaterkwaliteit (bv.
    blauwalg in zwemwateren).
   H9: Kans op schade flora en fauna door afname
    oppervlaktewaterkwaliteit.
   H10: Het elektriciteitsnet kan door overmatig gebruik van
    koelinstallaties overbelast raken.




                                   32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>F IGUUR 4 ALGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN EXTREME HITTE


                                                               33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>3.5 Overstromingen
                   De waterveiligheid in een gebied is afhankelijk van de kans
                   op overstromingen in dat gebied (plaatsgebonden
                   overstromingskans) en de resulterende waterdiepten. We
                   spreken van overstromingen als het water door een
                   dijkdoorbraak of hoge waterstanden naar het achterliggende
lager gelegen gebied stroomt. Het gaat om een combinatie van risico’s op
overstromingen vanuit kanalen en vaarten met dijken. Lokaal kunnen de
benodigde maatregelen sterk verschillen: dit hangt af van de aanwezige
functie, overstromingskans en de waterdiepte. We beschouwen overstromingen
buitendijks, en bij een dijkdoorbraak van regionale keringen (kans 1:1000 –
1:3000 jaar).

Als regio geven we bij overstromingen prioriteit aan:

       Voldoende schuilmogelijkheden voor mens en dier.
       Begaanbare hoofdontsluitingswegen voor calamiteitenverkeer.
       Beperkte schade regionale hoofdstations voor energie, telecom,
        veiligheid en gezondheidszorg, zodat ze weer snel operationeel zijn.
       Bewuste inwoners die weten hoe ze zichzelf in veiligheid kunnen
        brengen.
       Gevolgbeperking bij overstromingen bij locatiekeuzes voor nieuwbouw
        en vitale netwerken en objecten.

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de
huidige beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“O” staat
voor Overstromingen) en kan corresponderen met één of meerdere
maatregelen in de uitvoeringsagenda. Op de kaart in figuur 3-4 zijn de
aandachtspunten geografisch weergegeven.

       O1: Kans op onbegaanbare hoofdwegen op de A32 bij Meppel, de
        N334 bij Giethoorn en de N375 bij Meppel. Deze wegen zouden zowel
        voor gewoon als voor calamiteitenverkeer onbegaanbaar worden.



                                       34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>   O2: Risico dat inwoners zich onvoldoende bewust zijn van hoe ze
    moeten handelen bij een overstroming.
   O3: Kans op schade aan hoofdstations telecom en elektriciteit.
   O4: Kans op sterfte van dieren en mensen, door onvoldoende
    schuilplekken en/of onbegaanbare vluchtroutes.
   O5: Kans op materiele schade in Steenwijkerland, Meppel en
    Hoogeveen.




                                 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>F IGUUR 5 ALGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN OVERSTROMING


                                                              36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>04 | REGIONALE
UITVOERINGSAGENDA
KLIMAATADAPTATIE 2022-
2027




           37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>4.1 Inleiding
De strategische en operationele doelen hebben we vertaald in een
gezamenlijke uitvoeringsagenda met maatregelen (de RUA). Hiermee neemt
Fluvius ook de volgende stap binnen de zeven ambities vanuit de DPRA (zie
figuur 1 in hoofdstuk 1).

De strategie wordt stapsgewijs gerealiseerd. Met kleine stappen, die voor elke
periode van zes jaar worden gepland, gaan we het einddoel in 2050 realiseren.
De RUA helpt ons om beheersbaar en met de juiste prioriteiten, gezamenlijk
aan onze ambitie te werken. De RUA geeft inzicht in welke afspraken en acties
door wie, wanneer en met welke inzet worden uitgevoerd. Ondanks het
planmatige karakter van de RUA is er ruimte om flexibel en effectief in te
spelen op nieuwe ontwikkelingen (denk aan de indringende wake up call van
het IPCC-rapport en het extreme weer in Limburg (en andere landen) in de
zomer van 2021).

In de RUA voor de periode 2022-2027 maken we onderscheid tussen:

    1)   een uitvoeringsagenda Fluvius (H4.2) en
    2)   een stakeholder-agenderingoverzicht van maatregelen die
         geagendeerd moeten worden bij regionale stakeholders en
         samenwerkingen (H4.3).

In deze fase bestaan de maatregelen uit de categorieën onderzoek beleid,
communicatie en proces. Daarnaast wordt in de RAS de aanvraag voor
impulsgelden van het Rijk als maatregel opgenomen. Elk jaar wordt de
uitvoeringsagenda geactualiseerd en aangescherpt. Naarmate we de RAS
periodiek actualiseren, worden de maatregelen concreter en kunnen we sturen
op uitvoeringsprojecten. Ten behoeve van de uitvoering van de RAS wordt met
een doorkijk van twee jaar gekeken naar de inzet van middelen (tijd en geld). In
de tabel op de volgende pagina’s zijn daarom alleen de maatregelen 2022-
2023 ingeschat in tijd en geld.



                                      38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>4.2 Uitvoeringsagenda voor samenwerking binnen werkregio
Fluvius
In de uitvoeringsagenda staan alle maatregelen waarmee de werkregio Fluvius
de komende jaren gezamenlijk aan de slag gaat.



       De uitvoeringsagenda is als volgt opgebouwd:

               Maatregelen voor 2022-2023 (begroot)

       Kolom 1 Maatregelnummer

       Kolom 2 Verwijzing naar het operationele doel uit de RAS, waarbij de iconen
               verwijzen naar de strategische doelen, en de nummers naar de
               bijbehorende operationele doelen:




                        Leefbare steden en dorpen




                        Ontwikkelingen klimaatbestendig




                        Betrokken en actieve mensen




                        Adaptief landelijk gebied




                        Robuuste vitale functies




                        Proces




                                        39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Kolom 3 Omschrijving van de maatregel. In de uitvoeringsagenda maken we
        onderscheid tussen verschillende typen maatregelen: het maken van
        procesafspraken [P], het onderzoeken van knelpunten en kansen [O],
        communiceren en bewustwording [C] en wijzigen beleid en
        regelgeving (of het onderzoek om daartoe te komen) [B]

Kolom 4 De eventueel te betrekken externe stakeholders, naast de Fluvius-
        partners

Kolom 5 Een inschatting van de benodigde middelen. Jaarlijks wordt een
        programmaplan gemaakt met een nadere uitwerking van de benodigde
        middelen. In de huidige uitvoeringsagenda zijn alleen de maatregelen
        die voor 2022-2023 zijn ingepland begroot in tijd (uren) en financiën
        (euro’s)

Kolom 6 De planning

Kolom 7 Een verwijzing naar de aandachtspunten op kaart, die met de
        maatregel
        worden aangepakt (zie RAS)




                                40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>N   OPERA.   TYPE MAATREGEL EN                     STAKEHOLDERS       INZET      FINANCIËN       PLANNIN   AAN-
R   DOEL     OMSCHRIJVING                                             PARTNERS   (EURO)          G         DACHTS
    RAS                                                               FLUVIUS                              -PUNT
                                                                      (UREN)
1            [O] Ontwikkelen van een werkwijze                        Ca. 300    Onderzoeksbud   2022-     N6, N7,
             om klimaatadaptatie binnen de                                       get werkregio   2023      N9, D8,
      1      gemeentelijke organisatie integraal                                 Fluvius                   H1, H4,
             mee te nemen in herinrichting                                       Ca. €10.000,-             H7, H9,
             openbare ruimte                                                                               H11,
                                                                                                           H12, O5
2            [O] Kennis uitwisselen met            GGD, WDOD,                    Onderzoeksbud   2024-     H8, H9,
             stakeholders over ernst en omvang     Inwoners,                     get werkregio   2027      H10
      2      gezondheidsrisico’s in                Actium,                       Fluvius
             woongebieden en                       Woonconcept,
             bedrijventerreinen tijdens extreme    MKB,
             hitte                                 bedrijventerrein
                                                   beheerders
3            [P] Gezamenlijke afspraak over in                                   Proces-budget   2021-     N6, D8,
      3      te dienen uitvoeringsprojecten                                      werkregio       2022      (H1, H8)
             klimaatadaptatie (per partner) voor                                 Fluvius
             Impulsregeling Rijk



                                                             41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>N   OPERA.   TYPE MAATREGEL EN                     STAKEHOLDERS   INZET      FINANCIËN       PLANNIN   AAN-
R   DOEL     OMSCHRIJVING                                         PARTNERS   (EURO)          G         DACHTS
    RAS                                                           FLUVIUS                              -PUNT
                                                                  (UREN)
4            [O] en [B] Opstellen gezamenlijke     Bouwsector,    Ca. 500    Onderzoeksbud   2022-     N6, D8,
             eisen en richtlijnen voor             woningcorp.               get werkregio   2023      H7, O5
             klimaatbestendige nieuwbouw in                                  Fluvius
             overleg met de bouwsector, incl.                                Ca. €30.000,-
             juridische borging
      1
5            [O] en [B] Procesafspraken maken                                Proces-budget   2022-     N, O
             over betrekken waterschap bij                                   werkregio       2023
             (wijzigingen in) Omgevingsvisie-, -                             Fluvius
             programma en -plan, met name bij
             nieuwe ontwikkelingen
      2
6            [P] Uitwisselen van                                             Proces-budget   2024-
             tussenresultaten RAS en RES                                     werkregio       2027
                                                                             Fluvius


      3



                                                           42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>N    OPERA.   TYPE MAATREGEL EN                 STAKEHOLDERS     INZET      FINANCIËN       PLANNIN   AAN-
R    DOEL     OMSCHRIJVING                                       PARTNERS   (EURO)          G         DACHTS
     RAS                                                         FLUVIUS                              -PUNT
                                                                 (UREN)
71            [P] en [C] Organisatie van een                     Ca. 144    Onderzoeksbud   2022-
2             financiële stimuleringsregeling                    uur        get werkregio   2023
              voor inwoners en bedrijven                                    Fluvius
                                                                            Ca. €10.000

       1
81            [P] en [C]                        GGD, inwoners    Ca. 200    Communicatieb   2022-     N6, H1
2             Bewustwordingscampagne gericht                     uur        udget           2023
              op klimaatbestendige inrichting                               werkregio
              van particulier terreinen en                                  Fluvius
9
              bedrijventerreinen en                                         Ca. €40.000,-
              gedragsverandering bij hitte

       2      [C] Stimuleren verbeteren van     Woonconcept,                Communicatieb   2024-     H7
              binnenklimaat in kwetsbare        Actium,                     udget           2027
              buurten (woningen, buurthuizen,   inwoners,                   werkregio
              scholen, zorgcentra)              scholengemeens              Fluvius
                                                chappen




                                                          43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>N    OPERA.   TYPE MAATREGEL EN                   STAKEHOLDERS       INZET      FINANCIËN       PLANNIN   AAN-
R    DOEL     OMSCHRIJVING                                           PARTNERS   (EURO)          G         DACHTS
     RAS                                                             FLUVIUS                              -PUNT
                                                                     (UREN)
11            [C] Educatie-campagne scholen       Schoolbesturen                Communicatieb   2024-     N, H, D,
              over klimaatadaptatie                                             udget           2027      O
                                                                                werkregio
                                                                                Fluvius

       3
12            [O] Effect van extreme langdurige                      240 uur    Onderzoeksbud   2022-     N
              neerslag op het watersysteem en                                   get werkregio   2023
              wateroverlast                                                     Fluvius
                                                                                Ca. €30.000,-

       6
13            [P] en [O] Kennis delen over        Veiligheidsregio              Proces-budget   2024-
              robuuste inrichting vitale en                                     werkregio       2027
              kwetsbare objecten i.v.m.                                         Fluvius
              calamiteitenbeheersing

       1



                                                           44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>N    OPERA.   TYPE MAATREGEL EN                     STAKEHOLDERS       INZET      FINANCIËN        PLANNIN   AAN-
R    DOEL     OMSCHRIJVING                                             PARTNERS   (EURO)           G         DACHTS
     RAS                                                               FLUVIUS                               -PUNT
                                                                       (UREN)
14            [O] Verdiepend onderzoek              Veiligheidsregio              Onderzoeksbud    2024-     N4, N5,
              kwetsbaarheid brandweerkazernes       Drenthe,                      get werkregio    2027      N12,
              Beilen en Hoogeveen, regionale        Scholengemeens                Fluvius                    N13
              scholengemeenschappen                 chappen,
              Hoogeveen en regionaal                bedrijven,
              bedrijventerrein Hoogeveen bij        terreinbeheerder
              hevige neerslag
15     2      [O] Optimalisatiestudie afvalwater,                                 Onderzoeksbud    2024-     N9
              rekening houdend met klimaat                                        get werkregio    2027
              2050 bij hevige neerslag                                            Fluvius


16            [P] Aanstellen programmamanager                                     Proces-budget    2022-
              voor uitvoering RUA (1.5 dag per                                    werkregio        2023
              week, 40 weken, 6 jaar)                                             Fluvius
                                                                                  (ca. €288.000)

       1



                                                               45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>N    OPERA.   TYPE MAATREGEL EN                     STAKEHOLDERS   INZET      FINANCIËN       PLANNIN   AAN-
R    DOEL     OMSCHRIJVING                                         PARTNERS   (EURO)          G         DACHTS
     RAS                                                           FLUVIUS                              -PUNT
                                                                   (UREN)
17            [P] Optimalisatie functioneren                                  Proces-budget   2022-
              werkorganisatie Fluvius                                         werkregio       2023
              (programmamanagement, mensen,                                   Fluvius
              middelen, monitoring)

       1
18            [P] Indienen aanvraag                                           Proces-budget   2021
              impulsregeling klimaatadaptatie bij                             werkregio
              het Rijk                                                        Fluvius


       2
19            [O] Actualisatie stresstest                                     Onderzoeksbud   2024-
                                                                              get werkregio   2027
                                                                              Fluvius


       3



                                                           46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>4.3 Stakeholder agenda werkregio Fluvius
In de stakeholder-agendering staan alle maatregelen die we als werkregio
Fluvius willen agenderen bij bestaande samenwerkingen, consortia of
individuele stakeholders.



        De stakeholder agenda is als volgt opgebouwd:

                Maatregelen voor 2022-2023

        Kolom 1 Maatregelnummer

        Kolom 2 Verwijzing naar het operationele doel uit de RAS, waarbij de iconen
                verwijzen naar de strategische doelen, en de nummers naar de
                bijbehorende operationele doelen (zie legenda in H4.2)

        Kolom 3 Omschrijving van de maatregel om regionaal te agenderen

        Kolom 4 De samenwerking, het plan, het consortium, de stakeholder waar de
                maatregel geagendeerd kan worden

        Kolom 5 (Overige) stakeholders die betrokken moeten worden

        Kolom 6 De planning

        Kolom 7 Een verwijzing naar de aandachtspunten op kaart, die met de
                maatregel
                worden aangepakt (zie RAS)




                                         47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>     OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL          TE AGENDEREN BIJ/        STAKEHOLDERS       PLANNING   OPGAVE
NR   DOEL      AGENDEREN                         MEENEMEN IN

1              [C] Verkennen van mogelijkheden   Bewustwordingscampagne   WMD, Vitens        2022-      D4
               om zuinig watergebruik te         ‘Wees wijs met water’                       2023
               stimuleren tijdens droogte



       2
2              [C] Voorlichting over             Provinciaal beleid V&K   Inwoners,          2023-      O2,O4
               overstromingsrisico’s en                                   ondernemers,       2024
               handelingsperspectieven naar                               Veiligheidsregio
               inwoners en ondernemers van
               werkregio Fluvius
       2




                                                        48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>         OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL               TE AGENDEREN BIJ/     STAKEHOLDERS           PLANNING   OPGAVE
    NR   DOEL      AGENDEREN                              MEENEMEN IN

    3              [O] Onderzoek naar benodigde           ZON                   Natuur- en             2022-      D3
                   maatregelen droogtebestrijding voor                          milieuorganisaties5,   2023
                   behoud flora en fauna                                        WDOD, Fluvius-
                                                                                gemeenten

           1
    4              [C] Stimuleren agrarische sector in    Deltaplan Agrarisch   WDOD, Agrarische       2022-      D1, H9
                   leveren klimaatadaptatie diensten      Waterbeheer           sector                 2023


    5              [C](Financieel) stimuleren overstap    Deltaplan Agrarisch   Agrarische sector,     2022 -     D1
                   naar efficiëntere beregenings- en      Waterbeheer           WDOD                   2024
           2       drainagesystemen voor landbouw
    6              [O] Onderzoek naar benodigde           Deltaplan Agrarisch   Agrarische sector,     2022-      H6
                   maatregelen hittebestrijding vee in    Waterbeheer           Staatsbosbeheer        2024
                   het landschap
    7              [O] Onderzoek naar ernst van           Deltaplan Agrarisch   Agrarische sector      2022-      H5
                   hitteproblemen in veestallen, vanuit   Waterbeheer                                  2024
           3       de praktijk


5   Onder natuur- en milieuorganisaties vallen in deze context: Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Het Drentse
landschap, Het Overijsselse landschap, NMF Drenthe en NMF Overijssel.
                                                                49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>         OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL               TE AGENDEREN BIJ/            STAKEHOLDERS         PLANNING   OPGAVE
    NR   DOEL      AGENDEREN                              MEENEMEN IN

    8              [O] Onderzoek naar mogelijkheden       ZON                          Rijk, WDOD,          2022-      D9
                   verregaande vernatting volgens                                      Fluvius-gemeenten    2023
                   gebiedsgerichte aanpak                                              Agrarische sector,
                   bodemdalingsgevoelige gebieden     6                                natuur- en
                                                                                       milieuorganisaties
           4
    9              [O]Verkennen mogelijkheden aanleg      Staatsbosbeheer, WDOD,                                       D2, D6
           5       bluswaterbuffers bij natuurgebieden    Veiligheidsregio’s




    10             [O] Signaleren mogelijke               Rijksbeleid infrastructuur   Rijkswaterstaat,     2022-      N1, N2,
                   kwetsbaarheid Rijkswegen bij hevige                                 Veiligheidsregio’s   2023       N3
                   neerslag
    11             [O] Verdiepend onderzoek               Provinciaal beleid V&K       Netbeheerders        2022-      N8
                   kwetsbaarheid verdeelstations                                                            2023
           1       elektriciteit Schoonloo en
                   Kloosterveen bij hevige neerslag


6   Met bodemdalingsgevoelige gebieden wordt hier gerefereerd naar alle gebieden binnen Fluvius die kwetsbaar zijn
voor bodemdaling. Daaronder vallen onder ander veenoxdiatie-gebieden in de regio.
                                                                 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>     OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL              TE AGENDEREN BIJ/            STAKEHOLDERS         PLANNING   OPGAVE
NR   DOEL      AGENDEREN                             MEENEMEN IN

12             [O] Actualiseren calamiteiten-        Provinciaal beleid V&K       Veiligheidsregio     2022-      O1, O3,
               coördinatieplan bij overstromingen,                                IJsselland,          2023       O4, H3
               inclusief nazorg, (hoge                                            Veiligheidsregio
               waterstanden, dijkdoorbraken) en                                   Drenthe, Fluvius-
               extreme hitte (grote evenementen)                                  gemeenten, GGD,
                                                                                  politie
         1                                                                        organisatoren
                                                                                  evenement
13    1        [O] Verdiepend onderzoek naar         Overlegstructuren Vitaal &   Rijkswaterstaat,     2022-      O3
               risico’s uitval hoofdstations         Kwetsbaar Provincies         Veiligheidsregio’s   2023
               elektriciteit, gas, drinkwater en     Overijssel en Drenthe
               telecom, inclusief cascade-effecten
               bij overstromingen
14             Verdiepend onderzoek trajecten        Beleid WMD                   WMD, GGD (Team       2022-      D5, H4,
               kwetsbaar voor schadelijke                                         Infectieziekte-      2023       H13
               bacteriegroei door zakkingsschade                                  bestrijding)
               en/of opwarming

     1



                                                            51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>     OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL               TE AGENDEREN BIJ/    STAKEHOLDERS          PLANNING   OPGAVE
NR   DOEL      AGENDEREN                              MEENEMEN IN

15             Opnemen handreikingen                  Provinciaal beleid   beheerders en         2022-      N6, N7,
               klimaatbestendig maken regionaal       landelijk gebied     eigenaren cultureel   2023       D8
               cultureel erfgoed bij ruimtelijke                           erfgoed
               inrichting (in afstemming met lokaal

     2         erfgoed)




                                                             52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>05 | IMPLEMENTATIE




           53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>5.1 Inleiding
De uitvoeringsagenda (tabel 1) en stakeholdersagenda (tabel 2) zijn
gezamenlijk gekozen door de Fluvius partners waarbij ook de inbreng van
externe stakeholders (GGD, Veiligheidsregio’s, Actium, Woonconcept, LTO,
NFMD en Staatsbosbeheer namens de natuur- en milieuorganisaties, en WMD
Drinkwater) is meegenomen. In deze paragraaf benoemen we de keuzes voor
implementatie van de maatregelen. We belichten achtereenvolgens:

       Onze gewenste manier van werken
       Rollen
       Verantwoordelijkheden en personele inzet van de Fluvius-partners
       De benodigde middelen voor de uitvoeringsagenda
       De kostenverdeling tussen de partners en de kostendekking
       De planning
       De rol van de programmamanager klimaatadaptatie

5.2 Onze manier van werken
We streven als Fluvius-partners naar de volgende manier van werken:

       Integraal. We sluiten aan op de ‘geest van de Omgevingswet’, en dat
        houdt in dat we integraal naar de omgeving kijken en naar oplossingen
        zoeken voor vraagstukken. Klimaatadaptatie is niet een thema dat
        apart staat, maar is juist onderdeel van bijna alle werkterreinen van
        zowel gemeente, waterschap als provincie en moet daarom integraal
        worden opgepakt. We vragen elke overheidsorganisatie om de
        regionale ambities voor klimaatadaptatie over te nemen en met de
        eigen organisatie verder uit te werken of op af te stemmen. Zo zorgen
        we dat regionaal en lokaal schaalniveau naadloos op elkaar aansluiten.
       Toekomstgericht. We anticiperen op het veranderende klimaat. We
        anticiperen ook op de verwachte ruimtelijke, economische, technische
        en maatschappelijke veranderingen die op handen zijn.




                                      54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>       Vanuit een open samenwerking met overheden, bedrijven,
        belangenpartijen en inwoners. We hebben deze partijen hard nodig om
        de werkregio Fluvius leefbaar te houden. We delen onze uitdagingen
        met hen om samen tot oplossingen te komen.
       Gericht op kennisdeling. Bij de vraagstukken en opgaven rondom
        klimaatadaptatie zijn veel verschillende organisaties betrokken. Door
        de kennis van verschillende organisaties te bundelen, worden er
        slimmere maatregelen en oplossingen gevonden.
       We willen een level playing field creëren door gezamenlijk te werken
        aan basisuitgangspunten voor nieuwbouw en herstructurering. We
        zorgen dat dit wordt geborgd in de lokale omgevingsvisies- en
        plannen.
       Maximaal benutten van meekoppelkansen. Ook de kosten houden we
        in de gaten. Dit betekent dat we zoeken naar maatregelen die
        meervoudig bijdragen aan leefbaarheid en kwaliteit van de omgeving.
        Daarbij kijken we goed naar projecten die al op de planning staan. Als
        de schop toch al de grond in gaat, is het vaak makkelijker om daar
        klimaatadaptieve maatregelen aan te koppelen.
       Om als overheden het goede voorbeeld te geven. Als overheid zijn we
        pas echt geloofwaardig als we zelf de eerste stap zetten en laten zien
        hoe het moet. Dit betekent dat we onze eigen gronden en gebouwen
        klimaatadaptief inrichten.

5.3 Benodigde personele inzet Fluvius-partners
In de RUA leggen we de verantwoordelijkheid voor uitvoering primair bij de
Fluvius-partners. Hiermee zorgen we dat we regie houden op het proces van
klimaatadaptatie op regionaal niveau. Welke partner trekker zal zijn van één of
meerdere van de 26 uitvoeringsmaatregelen wordt nader bepaald. De
uitvoeringsmaatregelen worden in projectplannen uitgewerkt.




                                      55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Daarnaast hebben de Fluvius-partners de verantwoordelijkheid om 15
maatregelen te agenderen bij andere regionale stakeholders. De uitvoering
hiervan valt buiten de verantwoordelijkheid van de Fluvius-partners.

We verwachten dat vanuit de verschillende Fluvius-partners gezamenlijk in
totaal ongeveer 800 uur per jaar nodig zal zijn voor RAS en RUA. Dit volgt uit
een begroting voor de jaren 2022-2023, met extrapolatie naar 2024-2027. De
benodigde personele inzet zal nodig zijn voor:

    -     Deelname aan Werkgroep RAS.
    -     Deelname aan projectgroep DPRA.
    -     Uitvoeren van maatregelen onderzoek en communicatie (ingeschat op
          basis van de reeds begrote maatregelen in 2022-2023).

Noot: Provincie Overijssel zal als agenda lid bij DPRA-overleggen deelnemen.
De provinciale inbreng is via provincie Drenthe geregeld.

5.4 Benodigde middelen uitvoeringsagenda werkregio Fluvius
Naast personele inzet van de partners zijn middelen nodig voor de uitvoering
van de maatregelen. Per categorie van maatregelen (onderzoek, proces en
communicatie) ramen we de benodigde middelen, uitgaande van een raming
van de maatregelen in 2022-2023, met extrapolatie naar 2024-2027.

De benodigde middelen voor het ten uitvoer brengen van deze agenda schatten
we per type maatregel als volgt in voor de periode 2022-2027:

 Type maatregel                          Benodigde middelen
 Onderzoek                               € 240.000,-
 Proces                                  € 500.000,- voor de inzet van een
                                         programmamanager en
                                         programmasecretaris
 Communicatie                            € 120.000,- (gericht op
                                         o.a. inwoners, bedrijven, scholen,
                                         woningcorporaties)


                                      56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>In totaal gaat het om een bedrag van € 860.000,- voor de periode van 2022-
2027, en ca. € 143.000,- per jaar.




5.5 Kostenverdeling en kostendekking
Voor de benodigde middelen hanteren we de volgende verdeelsleutel voor de
kostendekking per Fluvius-partner, uitgaande van gedeeld eigenaarschap voor
klimaatadaptatie.

                                                 Onderling
                                                 verrekenpercentage
 Gemeente De Wolden                              12,22
 Gemeente Hoogeveen                              24,88
 Gemeente Meppel                                 14,93
                                      1/3 deel
 Gemeente Midden-Drenthe                         15,16
 Gemeente Steenwijkerland                        21,49
 Gemeente Westerveld                             11,32
 Waterschap Drents Overijsselse       1/3 deel   100
 Delta
 Provincie Overijssel                 1/3 deel   20
 Provincie Drenthe                               80




                                     57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Per partner leidt dit tot de volgende kostenverdeling:

                              Kosten in 6 jaar                 Kosten per jaar
 Gemeente De Wolden           € 35.000,-                       € 6.000,-
 Gemeente Hoogeveen           € 71.000,-                       € 12.000,-
 Gemeente Meppel              € 43.000,-                       € 7.000,-
 Gemeente Midden-             € 43.000,-                       € 7.000,-
 Drenthe
 Gemeente                     € 62.000,-                       € 10.000,-
 Steenwijkerland
 Gemeente Westerveld          € 32.000,-                       € 5.000,-
 Waterschap Drents            € 287.000,-                      € 48.000,-
 Overijsselse Delta
 Provincie Overijssel         € 57.000,-                       € 10.000,-
 Provincie Drenthe            € 229.000,-                      € 38.000,-
 Totaal                       € 860.000,-                      € 143.000,-



De kostendekking dient per Fluvius-partner geregeld te worden. In de jaren
2022 en 2023 worden de kosten voor de gemeenten gedekt binnen het
Watertakenplan, omdat er een relatie ligt met de zorgplichten. Over de
kostendekking voor de jaren 2024-2026 wordt in 2023 een besluit genomen.

5.6 Monitoring en sturing
Het monitoren van doelrealisatie is het belangrijkste onderdeel van sturing.
Twee belangrijke vragen zijn: Loopt de uitvoering volgens plan? Leidt de
uitvoering van de maatregelen tot realisatie van de doelen?

Alleen door te bekijken of de realisering van de doelen daadwerkelijk dichterbij
komt, kun je beoordelen of de ontwikkelde activiteiten
(maatregelen/inspanningen uit de RUA) zinvol zijn, of het tempo in het
programma voldoende is, of het programma op koers ligt of er een ‘schepje
bovenop’ moet. We leveren monitorings- en sturingsinformatie aan op twee
domeinen:

                                       58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>    1)   De mate waarin de (operationele) doelen gerealiseerd worden.
    2)   De mate waarin de maatregelen/inspanningen gerealiseerd worden
         binnen kaders van tijd, geld en kwaliteit.

De RUA bestrijkt een periode van zes jaar, maar zal jaarlijks geactualiseerd
worden op maatregelen en begroting. Elk jaar worden resultaten van de
uitvoeringsagenda ambtelijk gemonitord en geëvalueerd, waarna inhoud en
begroting worden bijgesteld met een scope van twee jaar. De jaarlijkse
monitoring en evaluatie gaan vanuit de kernvragen: Doen we de dingen goed?
en Doen we de goede dingen? De bijgestelde uitvoeringsagenda en begroting
wordt voorgelegd aan de stuurgroep ter goedkeuring. De programmanager
speelt een sleutelrol in monitoring en evaluatie van de RUA en de
communicatie richting de stuurgroep.

5.7 Toelichting programmamanagement Fluvius
Steeds vaker is de lijnorganisatie niet meer in staat om de complexe
vraagstukken van nu op te lossen. Daarom kiezen we voor de uitvoering van de
RUA voor programmamanagement, een schakel tussen de strategische visie en
doelen van de organisatie en de projecten en andere activiteiten die daaraan
bijdragen. Kernthema is ‘sturen zonder macht’, het effectief beïnvloeden van
netwerkpartijen zonder de formele bevoegdheden om die opdrachten te geven.

Voor de RUA van Fluvius zal de programmamanager en de
programmasecretaris op de proces-onderdelen worden ingezet
(maatregelnummers 3, 5, 6, 13, 19, 20 van de uitvoeringsagenda). Maar ook
voor de stakeholder agenda speelt de programmamanager een belangrijke
verbindende rol. Verder ondersteunen zij het projectteam (per maatregel wordt
deze gevormd) in de realisatie van de maatregelen .

De programmamanager zorgt o.a. voor:

        Inrichten van de programmamonitoring (realisatie van de
         projectresultaten als de realisatie van strategische en operationele
         doelen).
                                        59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>      Opstellen van een raming van middelen die nodig zijn voor het gehele
       programma en wordt afgesproken wie daarvoor primair
       verantwoordelijk is.
      Inhoudelijke strategische keuzes voorbereiden.
      Het overzicht en de samenhang behouden in de
       programmaontwikkeling.
      Stakeholdersmanagement.
      Programmasturing: De programmamanager stuurt op einddoelen en
       minder op de concretere (project)resultaten die daarvoor nodig zijn.
       Dit laatste is de verantwoordelijkheid van de projectleider.
      Verantwoording. Met behulp van deze rapportages geeft hij de
       voortgang op het realiseren van de doelen weer, zodat de verbinding
       tussen operationeel en strategisch niveau ten gunste van de visie wordt
       bewaakt.

De programmasecretaris zorgt onder andere voor:

      Monitoren inspanningen + voortgang + samenhang.
      Faciliteren processen.
      Faciliteren programma-organisatie.
      Faciliteren overlegstructuren.
      Managementverantwoordingen + rapportages.
      Faciliteren governance (juiste besluiten door de juiste mensen volgens
       de juiste procedures).
      Faciliteren matrix rollen/verantwoordelijkheden/bevoegdheden.
      Faciliteren doelen/behoeften/prioriteiten stakeholders.
      Algemeen: rechterhand programmamanager (samen vorm te geven).




                                        60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>BIJLAGE I | DOELENBOOM




                 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>BIJLAGE II | LOKALE
UITVOERINGSPROJECTEN

De strategische en operationele doelen zijn in de RAS vertaald naar een
gezamenlijke, regionale uitvoeringsagenda met maatregelen (RUA). De
regionale activiteiten bestaan uit de categorieën onderzoek beleid,
communicatie en proces. Daarnaast worden er in lokaal verband ook fysieke
maatregelen genomen. De Fluvius-partners hebben deze fysieke
klimaatadaptieve maatregelen binnen de eigen organisatie verkend.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de lokale uitvoeringsprojecten per
Fluvius-partner. Deze uitvoeringsprojecten zijn input voor het regionale
maatregelenpakket. Dit maatregelenpakket wordt eind 2021 ingediend bij het
Rijk om via de Impulsregeling Klimaatadaptatie rijkssubsidie te verkregen.

Onderstaande tabel is dynamisch. Nog niet alle Fluvius-partners dienen in
2021 projecten in voor de Impulsregeling Klimaatadaptatie. Subsidie kan via de
werkregio Fluvius één keer per jaar worden ingediend tot en met 2023.
Onderstaande tabel wordt daarom jaarlijks geactualiseerd.




       = aanvraag Tijdelijke Impulsregeling
       Klimaatadaptatie 2021




                                      63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Waterschap Drents Overijsselse Delta

 Activiteit                 2021       2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Bovenloop Ruiner Aa
 Ontwikkelopgave
 Boerenveensche Plassen
 Het Lage Veen



Gemeente Steenwijkerland

 Activiteit                 2021       2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Afkoppelen regenwater
 Oostwijken
 Wateropgave
 herinrichting Tramlaan
 Klimaatopgaven
 herinrichting
 stationsomgeving
 Klimaatopgave
 herinrichten
 Steenwijkerdiep
 Wateropgave herinrichten
 gedempte Turfhaven
 Integrale aanpak
 wateroverlast en
 afkoppelen van
 regenwater langs de
 Conincksweg-ten Dale,
 Steenwijkerwold.




                                       64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Gemeente Westerveld

 Activiteit               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Herinrichting locatie
 Dingspilhuus Diever



Gemeente Midden-Drenthe

 Activiteit               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027



 Borkerhout, Westerbork

 Beilen-West

 Woonkernen

 Woonkernen




                                 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Gemeente Hoogeveen

 Activiteit                  2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Grote Kerkstraat
 Hoogeveen
 Middenveldweg Toldijk
 Parkeerplaats Sportlaan -
 Benticksdijk
 Rembrandstraat en
 Prinses Beatrixstraat
 Vos van Steenwijklaan
 Nicolaas Beetstraat tot
 aan Bilderdijlaan
 Waterberging
 Steenbergerpark
 Schutstraat, afkoppelen
 fietspaden naar
 boomspiegels
 Zuidwoldigerweg vanaf
 Jos van Aalderenlaan,
 afkoppelen +
 groenstrook
 Afkoppelen wijken en
 parkeerpleinen op
 waterstructuur
 Water vasthouden
 Nijstad-Oost
 Afkoppelen en
 vergroenen stegen
 centrum Hoogeveen
 Verbinding Nicolaas
 Beetsplein – Jonkheer de
 Jongestraat, afkoppelen
 + vergroenen
                                    66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre> Afkoppelen, wateropvang
 en vergroenen
 Bilderdijkplein



Gemeente de Wolden

 Activiteit                   2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027


 Bedrijventerrein Hoge
 Akker Ruinerwold

 Bermverlaging diverse
 lanen

 Ecologische bermen in
 gemeente de Wolden



Gemeente Meppel

 Activiteit                   2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Vervanging riolering
 Voorstraat
 Vervanging riolering
 Westeinde
 Burg. Knopperslaan
 (MULO-locatie)
 Herinrichting Prinsenplein
 Project Verbreed Mallegat
 Herontwikkeling
 Bleekerseiland
 Herinrichting
 Kastanjelaan/Weerdstraat


                                     67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Samenwerkingsregio
Fluvius
                     68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>