<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>            Milieueffectrapport
                                            projectnummer 0267689.00
                                            concept revisie 03
Bestemmingsplan Windpark Industrieterrein
                                            2 maart 2016
                               Moerdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>SEQ Part \r0 \h ColofonInhoud Kop 1 Bijlage
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport
Bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk



projectnummer 0267689.00
concept revisie03
2 maart 2016


Auteur(s)
Hester Lindeboom
Wilco Wolfs
Tom van der Linde




Opdrachtgever
NUON Wind Development B.V.
Postbus 41920
1009 DC Amsterdam




datum vrijgave   beschrijving revisie   goedkeuring           vrijgave
2 maart 2016      eindconcept            dr. ir. L.T. Runia     ir. H.A.M. van de Wetering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                        Colofon




Colofon




Contactgegevens:
Beneluxweg 125
4904 SJ OOSTERHOUT
Postbus 40
4900 AA OOSTERHOUT

T. 0612 48 7000
E. info.nl@anteagroup.com


Copyright ©
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel
van druk, fotokopie, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming
van de auteurs.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                            Inhoudsopgave




        Inhoudsopgave

        Inhoud                                                                     Blz.

Samenvatting                                                                           1

1       Inleiding                                                                    11
1.1     Aanleiding                                                                    11
1.2     Voorgeschiedenis: eerdere procedures                                          12
1.3     M.e.r.-plicht                                                                 13
1.4     Doel van de milieueffectrapportage                                            13
1.5     Procedure                                                                     14
1.6     Leeswijzer                                                                    16


2       De kaders                                                                    17
2.1     Wet- en regelgeving                                                           17
2.2     Beleidsuitgangspunten                                                         18
2.3     Conclusie                                                                     24


3       Voorgenomen activiteit en varianten                                          25
3.1     Voorgenomen activiteit                                                        25
3.1.1   Nut en noodzaak                                                               25
3.1.2   Locatiekeuze op regionaal niveau                                              25
3.1.3   Locatieafweging binnen Industrieterrein Moerdijk                              26
3.1.4   Planproces van de locatiestudie van de windturbines                           27
3.1.5   Kenmerken van het voornemen                                                   28
3.2     Alternatief en varianten                                                      29
3.3     Vertaling voorgenomen activiteiten in bestemmingsplan                         31


4       Onderzoeksmethodiek                                                          33
4.1     Referentiesituatie                                                            33
4.1.1   Noodzaak en principe referentiesituatie                                       33
4.1.2   Huidige situatie                                                              33
4.1.3   Autonome ontwikkelingen                                                       35
4.2     Beoordelingskader                                                             36
4.3     Cumulatie van effecten met Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk             38


5       Geluid                                                                       40
5.1     Beoordelingskader                                                             40
5.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen                                   42
5.3     Effecten                                                                      42
5.3.1   Windturbinegeluid                                                             42
5.3.2   Cumulatie van geluid                                                          45
5.4     Beoordeling                                                                   45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                      Inhoudsopgave




6       Slagschaduw en schittering                             47
6.1     Beoordelingskader                                       47
6.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen             48
6.3     Effecten                                                48
6.3.1   Slagschaduw                                             48
6.3.2   Schittering                                             51
6.4     Beoordeling                                             52
6.5     Mitigerende maatregelen                                 52


7       Externe veiligheid                                     53
7.1     Beoordelingskader                                       53
7.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen             58
7.2.1   Risicovolle inrichtingen                                58
7.2.2   (Beperkt) kwetsbare objecten                            59
7.2.3   Buisleidingen                                           59
7.2.4   Auto- en spoorwegen                                     60
7.3     Effecten                                                62
7.3.1   Risicovolle inrichtingen                                62
7.3.2   Kwetsbare en beperkt kwetsbare objecten                 64
7.3.3   Buisleidingen                                           65
7.3.4   Auto- en spoorwegen                                     66
7.3.5   IJsafwerping                                            67
7.4     Beoordeling                                             67
7.5     Mitigerende maatregelen                                 68


8       Ruimtegebruik                                          70
8.1     Beoordelingskader                                       70
8.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen             71
8.2.1   Ruimtegebruik van grondfuncties                         71
8.2.2   Leveringszekerheid via infrastructuur                   71
8.2.3   Straalpaden, radar en vliegroutes                       74
8.3     Effecten                                                77
8.3.1   Ruimtegebruik van grondfuncties                         77
8.3.2   Leveringszekerheid via infrastructuur                   77
8.3.3   Straalpaden, radar en vliegroutes                       79
8.4     Beoordeling                                             80
8.5     Mitigerende maatregelen                                 81


9       Archeologie en cultuurhistorie                         82
9.1     Beoordelingskader                                       82
9.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen             82
9.2.1   Archeologie                                             82
9.2.2   Cultuurhistorie                                         85
9.3     Effecten                                                86
9.3.1   Archeologie                                             86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                Inhoudsopgave




9.3.2    Cultuurhistorie                                                  86
9.4      Beoordeling                                                      88
9.5      Mitigerende maatregelen                                          88


10       Landschap                                                       89
10.1     Beoordelingskader                                               89
10.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen                     91
10.2.1   Landschappelijke structuur en waarden                           91
10.2.2   Lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving               91
10.2.3   Regionale zichtbaarheid en beleving                             91
10.3     Effecten                                                        93
10.3.1   Landschappelijke structuur en waarden                           93
10.3.2   Lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving               95
10.3.3   Regionale landschappelijke zichtbaarheid en beleving            97
10.4     Beoordeling                                                    100


11       Natuur                                                        102
11.1     Beoordelingskader                                              102
11.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen                    103
11.2.1   Natura 2000                                                    103
11.2.2   Natuurnetwerk Nederland                                        105
11.2.3   Beschermde soorten                                             106
11.3     Effecten                                                       108
11.3.1   Natura 2000-gebieden                                           108
11.3.2   Natuurnetwerk Nederland                                        109
11.3.3   Beschermde soorten                                             112
11.4     Beoordeling                                                    116
11.5     Mitigerende maatregelen                                        117


12       Bodem en water                                                118
12.1     Beoordelingskader                                              118
12.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen                    119
12.2.1   Bodem                                                          119
12.2.2   Water                                                          121
12.3     Effecten                                                       124
12.3.1   Bodem                                                          124
12.3.2   Water                                                          124
12.4     Beoordeling                                                    129
12.5     Mitigerende maatregelen                                        130


13       Duurzaamheid: energieopbrengst en vermeden emissies           131
13.1     Beoordelingskader                                              131
13.2     Effecten                                                       131
13.2.1   Aanpak                                                         131
13.2.2   Energieopbrengst en vermeden emissies                          132
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                        Inhoudsopgave




13.3       Beoordeling                                                                          133


14         Hinder tijdens aanleg                                                               134
14.1       Beoordelingskader                                                                    134
14.2       Effecten                                                                             134
14.3       Beoordeling                                                                          135


15         Conclusie                                                                           136
15.1       Integrale effectenbeoordeling varianten                                              136
15.2       Mitigerende maatregelen                                                              139
15.3       Voorkeursvariant                                                                     140


16         Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk                        142
16.1       Inleiding                                                                            142
16.2       Ontwikkelingsmogelijkheden bestemmingsplan industrieterrein Moerdijk                 142
16.3       Conclusie                                                                            148


17         Leemten in kennis en monitoring                                                     149
17.1       Leemten in kennis                                                                    149
17.2       Monitoring                                                                           149


Bronnen 151


Losse bijlagen:

Effecten op beschermde gebieden van Windpark Moerdijk (Bureau Waardenburg, 2016)

Effecten op beschermde soorten van Windpark Moerdijk (Bureau Waardenburg, 2016)

Uitvoerbaarheid meetmast Windpark Moerdijk i.h.k.v. natuur (Bureau Waardenburg, 2016)

Onderzoek externe veiligheid Windpark Industrieterrein Moerdijk (Antea Group, 2016)

Onderzoek geluid en slagschaduw Windpark Moerdijk te Moerdijk (LBP Sight, 2016)

Toelichting watertoets Windpark Industrieterrein Moerdijk (Antea Group, 2016)

Visualisaties Windpark Industrieterrein Moerdijk (Antea Group, 2016)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                     Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Samenvatting
Aanleiding
Nuon Wind Development B.V. is voornemens om in samenwerking met het Havenschap Moerdijk
maximaal acht windturbines met bijbehorende voorzieningen te plaatsen op het westelijk en
zuidoostelijk deel van Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.




     Westelijke Randweg                                                      Zuidelijke Randweg

figuur S.01: Zoekgebied windpark Industrieterrein Moerdijk

De ontwikkeling van Windpark Industrieterrein Moerdijk draagt bij aan en past in de landelijke,
provinciale en gemeentelijke beleidsdoelstellingen voor de productie van windenergie. De
ontwikkeling is specifiek opgenomen in de Verordening ruimte van de provincie Noord-Brabant,
het Regionale bod windenergie West-Brabant van het samenwerkingsverband West-Brabant, de
Structuurvisie Moerdijk 2030 en de Notitie windenergie Moerdijk 2013-2030 van de gemeente
Moerdijk. De voorgenomen ontwikkeling is niet mogelijk binnen het vigerende bestemmingsplan
uit 1993 ev. voor het Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.


Te nemen besluiten
De ruimtelijke (planologische) mogelijkheid voor de windturbineontwikkeling komt tot stand
door het vaststellen van een bestemmingsplan door de gemeenteraad van gemeente Moerdijk.
De voorgenomen ontwikkeling van Windpark Industrieterrein Moerdijk maakt het noodzakelijk
om een milieueffectrapportage (m.e.r.) uit te voeren. De functie van m.e.r. is het leveren van de
milieu-informatie die het mogelijk moet maken de belangen van het milieu te betrekken bij de
besluitvorming.




                                         Pagina 1 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                              Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




M.e.r.-procedure
In dit geval is de uitgebreide m.e.r.-procedure van toepassing. De m.e.r.-procedure is gekoppeld
aan de bestemmingsplanprocedure.

Voorfase
Voor de start van de m.e.r.-procedure is een Oplegnotitie Reikwijdte en Detailniveau opgesteld.
De m.e.r.-procedure ging op 8 juli 2015 van start met de kennisgeving van de oplegnotitie
Reikwijdte & Detailniveau voor het Windpark Industrieterrein Moerdijk in de Staatscourant, de
Moerdijkse Bode en de gemeentelijke website. De bestuursorganen, die ook bij de voorbereiding
van het bestemmingsplan zijn betrokken, zijn geraadpleegd over de reikwijdte en het
detailniveau van het op te stellen MER. De oplegnotitie is, tezamen met de vastgestelde
Kadernotitie voor het bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk (lopende
procedure), vanaf 9 juli voor de duur van 8 weken ter inzage gelegd1. Op 15 juli 2015 heeft er in
De Niervaert te Klundert een openbare informatieavond plaatsgevonden. Op 18 augustus 2015
(geen onderdeel van de m.e.r.-procedure) heeft een informatiemiddag specifiek voor de
bedrijven op Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk plaatsgevonden. Op de oplegnotitie zijn 13
zienswijzen ingediend.

De Commissie voor de milieueffectrapportage heeft op 19 juli 2012 een advies over reikwijdte en
detailniveau van het MER voor Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk uitgebracht. Hierin is
tevens advies over de reikwijdte en detailniveau van de milieueffectenstudie van het windpark
gegeven. Dit advies wordt gebruikt bij het opstellen van het MER Windpark Industrieterrein
Moerdijk.

In de Kadernotitie voor Bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk is aangegeven hoe
met de binnengekomen zienswijzen op de Oplegnotitie Reikwijdte en Detailniveau rekening
wordt gehouden. Daarnaast zijn ambtshalve aanvullingen toegevoegd die niet uit het advies van
de Commissie of uit de inspraak op het nieuwe windpark op het westelijk en zuidoostelijk deel
van Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk gebleken zijn. De gemeenteraad heeft de
Kadernotitie op 5 november 2015 vastgesteld.

Vervolg van de procedure
Mede op basis van de resultaten uit het MER wordt een voorkeursalternatief gepresenteerd aan
belanghebbenden en de gemeenteraad. Het MER wordt tegelijk met het ontwerp
bestemmingsplan voorgelegd aan de bestuursorganen en ter inzage gelegd. Er is dan gelegenheid
om in te spreken op het ontwerp bestemminsplan en op het MER. Eveneens wordt het MER ter
toetsing voorgelegd aan de Commissie m.e.r.

De procedure loopt verder volgens de gebruikelijke lijnen voor een bestemmingsplan. In het
bestemmingsplan zal worden aangegeven op welke wijze het MER en de reacties daarop in acht
zijn genomen. Bij de uitvoering van het plan worden de effecten geëvalueerd.


Voorgenomen activiteit
Nuon Wind Development B.V. heeft het voornemen op Industrieterrein Moerdijk een wind-
turbinepark met maximaal acht windturbines te ontwikkelen, aangeduid als ‘Windpark




1
    De langere periode (8 in plaats van 6 weken) is gehanteerd vanwege de zomervakantieperiode




                                               Pagina 2 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                       Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Industrieterrein Moerdijk’. In de kenmerken van het windpark worden   Tiphoogte
in dit MER bandbreedtes aangehouden, omdat op dit moment nog niet
exact bekend is welk type windturbine (ashoogte, rotordiameter,
                                                                                         Ashoogte
verschijningsvorm) wordt gebouwd.
 Aantal turbines: maximaal 8
 Vermogen per turbine: circa 2 - 5 MW                              Rotordiameter
 Parkvermogen: 16 - 40 MW
 Tiphoogte: 140 - 196 meter
 Ashoogte: 90 – 130 meter
 Rotordiameter: 90 - 132 meter
 Verwachte elektriciteitsproductie: 50 - 100 GWh/jaar

Over het algemeen leveren grotere (hogere turbines met een grotere rotor) meer energie op dan
kleinere turbines. De beschouwde range moet het mogelijk maken een afgewogen keuze te
maken, waarbij de opbrengst één van de aspecten is die wordt meegewogen.

Naast de windturbines bestaat het windpark uit een aantal voorzieningen. Onderdeel van het
voornemen is het bouwen van een windmeetmast van maximaal 130 m hoog. Dit is een slanke
(vakwerk)mast waarmee de windsnelheid op de hoogte van de windturbines wordt gemeten. De
meetmast zal ongetuid worden uitgevoerd en niet worden verlicht. De mast is voorzien op het
westelijk gedeelte van het industrieterrein op een perceel direct ten noorden van de Langeweg.

Verder zijn onder andere kraanopstelplaatsen ten behoeve van bouw en het onderhoud van de
windturbines, enkele toegangswegen met aansluitingen op de openbare weg en de aansluiting
op het elektriciteitsnet noodzakelijk. Deze laatste aansluitingen bestaan uit kabels die de turbines
onderling verbinden, eventueel een schakelstation en aansluiting op het openbare netwerk van
de netbeheerder (Enexis).


Alternatief en varianten
Het alternatief bevat de volgende uitgangspunten:
 Ontwikkeling van de windturbines tot de maximale hoogtematen;
 Alle turbines hebben dezelfde afmetingen (ashoogte en rotordiameter);
 De windturbines worden door dezelfde leverancier gebouwd, zodat de vormgeving van de
    turbines (bijvoorbeeld, kleur, vorm van de gondel, vorm van de wieken, etc.) gelijk is;
 Rotor met drie bladen en gelijke draairichting.

Twee varianten
Er zijn ten behoeve van dit MER twee varianten ontwikkeld. De eerste variant is gericht op het
mogelijk maken van zo veel mogelijk turbines. Door de eis dat alle turbines van gelijke
afmetingen moeten zijn leidt dit tot een variant met acht turbines en beperkingen aan de
rotordiameter. De tweede variant is gericht op het mogelijk maken van grotere turbines (die
meer energie kunnen opleveren), waarbij (gezien de ruimtelijke beperkingen) vooral de
rotordiameter onderscheid maakt. Deze variant gaat uit van zeven turbines met een grotere
rotordiameter.

Variant 1
Als gevolg van ruimtelijke beperkingen, zoals minimale onderlinge afstand, de ligging van
bestaande en geprojecteerde bebouwing, wegen, kabels en leidingen en daarbij behorende
beschermingszones zijn maximaal acht windturbines inpasbaar (bij een rotordiameter van
maximaal 117 m). Vijf turbines zijn voorzien langs de Westelijke Randweg, drie turbines zijn




                                      Pagina 3 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                   Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




voorzien langs de Zuidelijke Randweg. De locaties en (maximale) afmetingen van de windturbines
liggen vanwege ruimtelijke beperkingen grotendeels vast. Er is bij de turbineposities langs de
Westelijke en Zuidelijke Randweg enige schuifruimte aanwezig van maximaal 50 meter per
locatie.




Figuur S.2: Variant 1 Windpark Industrieterrein Moerdijk


Variant 2
Daarnaast is ervoor gekozen ook een variant met turbines met een grotere rotordiameter op te
nemen. Voor de rotordiameter wordt uitgegaan van maximaal 132 m. Deze variant bestaat uit
zeven turbines waarvan vier langs de Westelijke Randweg en drie turbines langs de Zuidelijke
Randweg. In deze variant is bij de turbineposities ook enige schuifruimte aanwezig van maximaal
50 meter per locatie.




                                         Pagina 4 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                         Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur S.3: Variant 2 Windpark Industrieterrein Moerdijk

Samengevat, in het MER zijn de volgende twee varianten onderzocht op milieueffecten:

tabel S.1: Uitgangspunten varianten Windpark Industrieterrein Moerdijk

    Variant            Aantal     Tiphoogte               Ashoogte             Rotordiameter         Vermogen per
                      turbines                                                                          turbine
       1                 8        188,5 m             maximaal 130 m          maximaal 117 m          2 – 3,5 MW
       2                 7         196 m              maximaal 130 m          maximaal 132 m           3 - 5 MW



Effecten
In de milieueffectenstudie is een zevenpuntsschaal gebruikt, waarbij wordt beoordeeld ten
opzichte van de referentiesituatie. Onderstaand zijn de milieueffecten van de varianten
weergegeven.

tabel S.2: Effectbeoordeling milieuaspecten

              Effectbeoordeling                                           Omschrijving
                     ++                                zeer positief ten opzichte van referentiesituatie
                      +                                   positief ten opzichte van referentiesituatie
                     0/+                               licht positief ten opzichte van referentiesituatie
                      0                                   neutraal ten opzichte van referentiesituatie
                     0/-                              licht negatief ten opzichte van referentiesituatie
                      -                                   negatief ten opzichte van referentiesituatie
                      --                              zeer negatief ten opzichte van referentiesituatie




                                            Pagina 5 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                      Milieueffectrapport                                                                                     Samenvatting

                      projectnummer 0267689.00
                      2 maart 2016, revisie 03




                      tabel S.3: Effectenbeoordeling varianten

Milieuaspect                                Beoordelingscriterium                                                     Variant 1   Variant 2

                    Geluid                  Effecten van windturbinegeluid op geluidgevoelige objecten                  0/-          0/-
                                            Effecten van cumulatie van geluid op geluidgevoelige objecten               0/-          0/-
                    Slagschaduw en          Effecten van slagschaduw zonder automatische stilstandvoorziening           0/-           -
                    schittering             Effecten van slagschaduw met automatische stilstandvoorziening              0/-          0/-
                                            Effecten van schittering                                                     0            0
                    Externe veiligheid      Effecten van windturbineontwikkeling op toename aantal kwetsbare             0            0
  Leefomgeving




                                            objecten binnen de PR 10-6 contour van de risicovolle inrichtingen
                                            Direct effecten van windturbineontwikkeling op beperkt kwetsbare objec-      0            0
                                            ten binnen PR 10-5 contour en kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour
                                            Effecten van windturbineontwikkeling op toename aantal kwetsbare             0            0
                                            objecten binnen de PR 10-6 contour van buisleidingen
                                            Veiligheidseffecten van windturbineontwikkeling op toename aantal            0            0
                                            kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van auto- en spoorwegen
                                            Externe veiligheidsrisico’s vanwege ijsafwerping van windturbines            0            0
                    Hinder tijdens          Effecten van tijdelijke hinder                                               0            0
                    aanleg
                    Ruimte-                 Effecten op ruimtegebruik van grondfuncties                                  0            0
                    gebruik                 Effecten op leveringszekerheid via buis- en hoogspanningsleidingen          0/-           0
                                            Effecten op straalpaden, radarbeelden en laagvliegroutes                    0/-          0/-
                    Archeologie en          Effecten op bekende en verwachte archeologische waarden                      0            0
                    cultuurhistorie         Effecten op beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten                0            0
                    Landschap               Effecten op landschappelijke waarden                                         0            0
  Ruimte-aspecten




                                            Effecten op lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving                0            0
                                            Effecten op regionale landschappelijke zichtbaarheid en beleving            0/-          0/-
                    Natuur                  Effecten op Natura 2000-gebieden                                             0            0
                                            Effecten op wezenlijke kenmerken en waarden van NNN-gebieden                 0            0
                                            Kans op aantasting leefgebieden van beschermde soorten                      0/-          0/-
                                            Kans op sterfte van vleermuizen en vogels                                   0/-          0/-
                                            Effecten op bodemopbouw                                                      0            0
                                            Effecten op bodemkwaliteit                                                   0            0
                    Bodem en water          Effecten op grondwater                                                       0            0
                                            Effecten op oppervlaktewater                                                 0            0
                                            Effecten op waterveiligheid                                                  0            0
                    Energie-opbrengst       Mate van elektriciteitsopbrengst                                             +           ++
zaam-
Duur-




                    Vermeden emissies       Mate van vermeden emissies                                                   +           ++
heid




                      Bovenstaande tabel toont aan dat de effecten van de ontwikkeling en ingebruikname van
                      Windpark Industrieterrein Moerdijk gedeeltelijk neutraal, gedeeltelijk (licht) negatief en
                      gedeeltelijk (licht) positief zijn.

                      Leefomgeving
                      Er is bij beide varianten sprake van een aantal licht negatieve effecten op de leefomgeving als
                      gevolg van de toename van het windturbinegeluid en de cumulatie van geluid. Beide varianten
                      veroorzaken slagschaduweffecten op nabijgelegen woningen, variant 2 met de grotere turbines
                      veroorzaakt grotere effecten dan variant 1. De effecten zijn gemakkelijk te mitigeren met de
                      automatische stilstandvoorziening op windturbines. Uitgaande van de automatische
                      stilstandvoorziening op de windturbines ondervinden de bewoners zeer beperkte
                      slagschaduwhinder.

                      Werknemers in kantoren kunnen eveneens hinder ondervinden als gevolg van slagschaduw van
                      windturbines. Er geldt geen juridisch kader voor slagschaduw op kantoren. Nuon Wind Develop-
                      ment B.V. heeft met de omliggende bedrijven afgesproken, nadat de turbines in gebruik zijn




                                                                     Pagina 6 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                      Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




genomen, op de ramen van kantoren waar slagschaduw als hinderlijk wordt ervaren, mitigerende
maatregelen te treffen, zoals een stilstandvoorziening of zonnewering.

De locatie van de windturbines (van beide varianten) zijn zodanig ingepast op het industrieterrein
dat de windturbines niet leiden tot relevante risicoverhogende effecten in relatie tot de
aanwezige (beperkt) kwetsbare objecten, risicovolle bedrijven, buisleidingen en auto- en
spoorwegen.

De effecten gedurende aanleg van het windpark zijn beperkt, werknemers in de omliggende
bedrijven kunnen in deze maanden wel enige tijdelijke geluidhinder ondervinden, als gevolg van
heiwerkzaamheden.

Ruimte-aspecten
De varianten veroorzaken geen beperkingen op het huidige ruimtegebruik en
bebouwingsmogelijkheden. Bij een aantal leidingen is sprake van afname van de
leveringszekerheid indien een turbine één van de buisleidingen en/of het rioolstelsel treft. De
berekende additionele faalfrequentie is van beide varianten relatief beperkt. Wel is sprake van
een verschileffect. De effecten van variant 2 zijn daarom neutraal en de effecten van variant 1
licht negatief beoordeeld. De uiteindelijke belangenafweging dient door het bevoegd gezag
gemaakt te worden in het kader van het ruimtelijk besluit. Voor straalpaden en laagvliegroutes
geldt dat er bij geen van de varianten sprake is van een significante verstoring. Voor
radarbeelden kunnen de effecten nog niet worden uitgesloten. De effecten van beide varianten
op straalpaden, radarbeelden en vliegroutes zijn daarom vooralsnog licht negatief beoordeeld
Gezien de algehele lage verwachtingswaarde en de relatief beperkte omvang van de ingreep is
het effect van het windpark op archeologie neutraal beoordeeld. De windturbineontwikkeling
heeft geen effecten op cultuurhistorische waarden.

De windturbineontwikkeling sluit in hoge mate aan op de bestaande landschappelijke structuur
(lijninfrastructuur en hoge industriële bebouwing) van het zeehaven- en industrieterrein
Moerdijk. De varianten hebben, ondanks de variatie in tiphoogte, ashoogte en rotordiameter,
geen verschileffect in effecten en de mate van aansluiting op de bestaande lijninfrastructuur.
Vanwege de beperkte afname van de openheid ter plaatse van het plangebied is het effect op de
lokale landschappelijke beleving en zichtbaarheid vanwege de ligging in industrieel gebied met
hoge bebouwing, schoorstenen en hoogspanningsleidingen, de voldoende onderlinge afstand
tussen de turbines en de situering van de turbines langs de Westelijke en Zuidelijke Randweg van
beide varianten licht negatief beoordeeld. Beide varianten veroorzaken vanwege de
zichtbaarheid vanuit de meeste kernen een licht negatief effect op de landschappelijke beleving
en zichtbaarheid vanuit de wijdere omgeving. Variant 2 met 7 turbines geeft wel een iets rustiger
beeld dan variant 1 met 8 turbines. De effectenbeoordeling op de regionale landschappelijke
beleving ten opzichte van de referentiesituatie is gezien de zichtbaarheid niettemin allebei licht
negatief beoordeeld.

De windturbines hebben geen effecten op de beschermde natuurgebieden. Effecten van beide
varianten van het windpark op het behalen van instandhoudingsdoelen voor habitattypen,
habitatsoorten, kwalificerende broedvogels (lepelaars) en niet-broedvogels (grauwe gans en
kolgans) van de Natura 2000-gebieden Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet, het Krammer-
Volkerak en het Oudeland van Strijen zijn met zekerheid uit te sluiten. Beide varianten tasten niet
de wezenlijke waarden en kenmerken van de gebieden aan die behoren tot het NNN. In een later
stadium, zodra duidelijk is hoeveel ruimtebeslag er als gevolg van de voorkeursvariant plaatsvindt
binnen de EVZ, zal in overleg met de provincie Noord-Brabant bepaald worden of en zo ja welke




                                      Pagina 7 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                      Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




maatregelen nodig zijn om de effecten op de functionaliteit van de EVZ zo veel mogelijk te
beperken.

Wel is sprake van licht negatieve effecten op een aantal beschermde soorten door verstoring van
hun leefgebieden. Door de uitvoering van mitigerende maatregelen kunnen deze effecten
worden voorkomen. Tussen de varianten zijn geen verschileffecten beschikbaar. Daarnaast is ook
bij beide varianten sprake van licht negatieve effecten op de kans op sterfte van vleermuizen en
vogels.

De effecten op de bodemopbouw, de bodemkwaliteit, het grond- en oppervlaktewater zijn
gezien de kleinschalige ingrepen in de bodem neutraal beoordeeld. Vanwege de ligging van een
aantal windturbines in de beschermingszone van de waterkering, waarvan één turbine in zone A,
kan er kans zijn op faalmechanisme van de waterkering. Verwacht wordt dat de toename van de
faalkans van de waterkering door aanwezigheid van de windturbines acceptabel is. Het effect op
waterveiligheid van beide varianten is licht negatief beoordeeld.

Duurzaamheid
De windturbineontwikkeling leidt tot duurzame energieopbrengsten en vermeden emissies. Op
dit aspect zijn verschileffecten tussen de varianten waarneembaar die vooral te maken hebben
met de afmetingen van de turbines die mogelijk worden gemaakt. Variant 2 heeft weliswaar één
turbine minder dan variant 1, maar maakt wel grotere turbines (en dus meer opbrengst en meer
vermeden emissies) mogelijk. Variant 2 is daarop zeer positief beoordeeld en variant 1 positief.

Vergelijking tussen varianten
Uit de variantenvergelijking blijkt dat de verschileffecten tussen varianten onderling beperkt zijn.
Er zijn alleen enige verschileffecten op de aspecten slagschaduw, leveringszekerheid via buis- en
hoogspanningsleidingen en energie-opbrengst. De (licht) negatieve effecten van slagschaduw op
gevoelige objecten zijn van variant 2 iets groter dan variant 1 . Echter, bij beide varianten dienen
de turbines van een automatische stilstandvoorziening te worden voorzien, waardoor de effecten
van slagschaduw met de stilstandvoorziening bij beide varianten zeer beperkt zijn en niet van
elkaar verschillen. De kans op afname van leveringszekerheid via buis- en hoogspannings-
leidingen is voor variant 1 licht negatief beoordeeld en voor variant 2 neutraal beoordeeld.
Variant 2 met 7 turbines geeft wel een iets rustiger beeld, dan variant 1 met 8 turbines. De
effectenbeoordeling op de regionale landschappelijke beleving ten opzichte van de
referentiesituatie is evenwel allebei licht negatief beoordeeld. Variant 2 heeft positievere
effecten op de energie-opbrengst en vermeden emissies dan variant 1.

Concluderend, vanuit milieu-optiek bestaat er geen duidelijke voorkeur voor één van de twee
varianten, alleen vanuit duurzaamheidsaspecten (energie-opbrengst en vermeden emissies) is er
een relevant verschileffect waarneembaar.


Mitigerende maatregelen
In tabel S.4 zijn de mitigerende maatregelen weergegeven die noodzakelijk zijn om het windpark
Industrieterrein Moerdijk (beide varianten) te kunnen realiseren. Anders kan het voorliggend
plan (mogelijk) niet aan de wettelijke eisen voldoen. In de tabel is tevens aangegeven op welke
wijze de uitvoering van de mitigerende maatregelen kunnen worden geborgd.




                                      Pagina 8 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                       Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




tabel S.4: Samenvatting mitigerende maatregelen

       Thema                                Mitigerende maatregel                                          Borging
 Slagschaduw          Opname automatische stilstandvoorziening voor woningen ter             Opname voorwaarde in
                      beperking van slagschaduw in bestemmingsplan                           omgevingsvergunning
 Externe veiligheid   Opname regeling ter uitsluiting van nieuwe kwetsbare objecten op       Bestemmingsplan: opname
                      percelen binnen de PR 10-6 contour van de windturbines                 voorwaarde uitsluiten kwetsbare
                                                                                             objecten op percelen binnen de
                                                                                             PR 10-6 contour van de
                                                                                             windturbines
                       Bepalen methodiek borging veiligheid in relatie tot ijsafwerping in   Borging vindt plaats via de
                       overleg met gemeente                                                  externe veiligheidsnorm
                                                                                             opgenomen in artikel 3.15a van
                                                                                             het Activiteitenbesluit.
 Ruimtegebruik        Uitvoeren defensieradartoets voorafgaand aan de bouw van               Bestemmingsplan: opname
                      windturbines met een tiphoogte hoger dan 113 meter                     voorwaarde uitvoering
                                                                                             defensieradartoets in
                                                                                             bouwregels bestemming 'Bedrijf
                                                                                             - windturbine'
 Waterveiligheid      Nader onderzoek waterveiligheid in relatie tot de primaire             Bestemmingsplan: opname
                      waterkering in overleg met het Waterschap                              dubbelbestemming 'Waterstaat -
                                                                                             Waterkering'
 Natuurnetwerk         In overleg met de provincie Noord-Brabant bepalen of en zo ja         Bestemmingsplan: opname
 (incl. ecologische    welke maatregelen nodig zijn om mogelijke effecten van de             aanduiding ‘ecologische
 verbindingszones)     voorkeursvariant op de wezenlijke waarden en kenmerken van het        verbindingszone’
                       NNN (inclusief EVZs) zo veel mogelijk te beperken.
                                          Gedurende aanlegfase verstoring door licht
                       Vleermuizen:       langs Westelijke Randweg voorkomen met
 Beschermde            - Ruige            maatregelen als:                                   Opnemen maatregelen in
 soorten               dwergvleermuis 1) overdag werken                                      ontheffing
                       - Gewone           2) van november tot april werken, of               Flora- en faunawet
                       dwergvleermuis 3) verlichting zo plaatsen dat groensingel ’s
                                          nachts niet wordt verlicht
                       Broedvogels:
                                          Bouwen buiten
                       - Algemeen
                                          Broedseizoen (maart – juli)
                       - Buizerd
                       Broedvogels:       Voldoende alternatieve nestgelegenheden in
                       - Buizerd          omgeving
                       Flora:
                                          Soort verplaatsen naar locatie met vergelijkbare
                       - Bijenorchis
                                          groeiomstandigheden in directe omgeving
                       - Keverorchis



Voorkeursvariant
Als gevolg van ruimtelijke beperkingen, zoals de ligging van bestaande en geprojecteerde
bebouwing, wegen en kabels en leidingen en daarbij behorende beschermingszones zijn
maximaal acht windturbines inpasbaar op het Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.

Functioneel gezien passen de windturbines goed op een industrieterrein. Uit de
milieueffectenstudie blijkt dan ook dat de effecten van het windpark (beide varianten) beperkt
zijn. De verschileffecten op de leefomgeving en ruimte-aspecten (incl. natuur) van variant 1 (8
turbines) en variant 2 (7 turbines) zijn onderling zeer beperkt. Alleen is er een relevant
verschileffect te zien in de energie-opbrengst en vermeden emissies: variant 2 levert hogere
energie-opbrengsten en vermeden emissies dan variant 1.




                                              Pagina 9 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                    Samenvatting

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Nuon heeft vanwege de (financiële) uitvoerbaarheid en hogere energieproductie een duidelijke
voorkeur uitgesproken voor variant 2. Op basis van voorgaande heeft initiatiefnemer een keuze
gemaakt voor het voorkeursvariant: variant 2. Zij hebben gekozen voor variant 2, vanwege:
 De hogere energie-opbrengst en vermeden emissies van variant 2 ten opzichte van variant 1;
 Vanuit de overige milieu-oogpunten is er vanwege de onderlinge zeer beperkte
    verschileffecten geen aanleiding om voor variant 1 te kiezen;
 Het lagere aantal windturbines van variant 2 ten opzichte van variant 1, dit is een efficiënter
    gebruik van de ruimte op het zeehaven- en industrieterrein Moerdijk en geeft een iets
    rustiger beeld dan variant 1.

De voorkeur gaat dus uit naar variant 2 met windturbines met een ashoogte van maximaal 130
meter en een rotordiameter van maximaal 132 meter. De tiphoogte van de windturbines
bedraagt maximaal 196 meter.

Het overzicht van de milieueffecten en benodigde mitigerende maatregelen van het
voorkeursvariant zijn gelijk aan variant 2.




                                     Pagina 10 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                       Inleiding

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




1     Inleiding
      In deze inleiding van dit milieueffectrapport (MER) kunt u informatie vinden over de aanleiding
      van de voorgenomen ontwikkeling van het Windpark op het zeehaven- en industrieterrein
      Moerdijk. Daarnaast wordt aangegeven waarom een m.e.r.-procedure moet worden uitgevoerd,
      wat het doel hiervan is en hoe dit MER is opgebouwd.

1.1   Aanleiding

      Nuon Wind Development B.V. is voornemens om in samenwerking met het Havenschap Moerdijk
      maximaal acht windturbines met bijbehorende voorzieningen te plaatsen op het westelijk en
      zuidoostelijk deel van Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.




           Westelijke Randweg                                                    Zuidelijke Randweg

      figuur 1.1: Zoekgebied windpark Industrieterrein Moerdijk


      De ontwikkeling van Windpark Industrieterrein Moerdijk draagt bij aan en past in de landelijke,
      provinciale en gemeentelijke beleidsdoelstellingen voor de productie van windenergie. De
      ontwikkeling is specifiek opgenomen in de Verordening ruimte van de provincie Noord-Brabant,
      het Regionale bod windenergie West-Brabant van het samenwerkingsverband West-Brabant, de
      Structuurvisie Moerdijk 2030 en de Notitie windenergie Moerdijk 2013-2030 van de gemeente
      Moerdijk. De voorgenomen ontwikkeling is niet mogelijk binnen het vigerende bestemmingsplan
      uit 1993 ev. voor het Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.




                                              Pagina 11 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                          Inleiding

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




1.2   Voorgeschiedenis: eerdere procedures

      Aan dit MER gaat een lange voorgeschiedenis vooraf. Ook in procedureel opzicht: in het verleden
      (sinds 2000) is het zoekproces gestart, in 2012 zijn procedures gestart die het realiseren mogelijk
      zouden moeten maken. De eerdere procedures hebben –zoals hieronder beschreven- echter niet
      geleid tot een bestemmingsplan voor een windpark op het industriegebied Moerdijk. In
      hoofdstuk 3 is een meer uitgebreide voorgeschiedenis van het Windpark Moerdijk opgenomen.

      2012: Windturbineontwikkeling in bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk
      Tot begin 2014 is de windturbineontwikkeling samen opgelopen met het in voorbereiding zijnde
      nieuwe bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk van de gemeente Moerdijk en
      de daarbij behorende milieueffectrapportage. De m.e.r.- en bestemmingsplanprocedure voor het
      Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk is gestart met de publicatie van het voorontwerp
      bestemmingsplan en de notitie reikwijdte en detailniveau op 30 mei 2012. De ontwikkeling van
      het windpark was al opgenomen in de destijds opgestelde stukken. Ook is in het advies van de
      Commissie voor de milieueffectrapportage d.d. 19 juli 2012 over het op te stellen MER voor het
      Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk al rekening gehouden met het windpark.

      2014: Zelfstandige bestemmingsplanprocedure windpark in oostelijk deel
      Vervolgens heeft Nuon een principeverzoek aan de gemeente Moerdijk verzocht een zelfstandige
      juridisch-planologische procedure voor de windturbineontwikkeling te mogen doorlopen, los van
      het eerder genoemde bestemmingsplan voor het Zeehaven- en industrieterrein Moerdijk. De
      reden voor het starten van een aparte procedure is de planning van het windpark; inhoudelijk
      waren er geen wijzigingen. Op 14 januari 2014 heeft de gemeente ingestemd met het
      principeverzoek van Nuon en toegezegd mee te werken aan het in procedure brengen van een
      apart bestemmingsplan voor Windpark Moerdijk. De m.e.r.-procedure is gestart met de open-
      bare kennisgeving, waarin bekend is gemaakt dat voor de ontwikkeling een zelfstandige proce-
      dure wordt gevolgd. Een Oplegnotitie Reikwijdte en Detailniveau voor het windpark op het
      oostelijk deel van het industrieterrein Moerdijk heeft vanaf 27 februari 2014 tot en met 9 april
      2014 ter inzage gelegen. Op het voornemen zijn 19 zienswijzen ingediend. Vanwege de beperkte
      beschikbare ruimte, mede doordat geen mogelijkheid bleek voor overdraai op percelen bij
      bedrijven, en door de reservering van ruimte in verband met de mogelijke toekomstige ontwikke-
      lingen van het spoor, is tijdens de onderzoeksfase de conclusie getrokken dat alleen de oostzijde
      van het industrieterrein onvoldoende mogelijkheden biedt om een windpark te ontwikkelen. De
      m.e.r.-procedure is vervolgens stopgezet voor een her evaluatie van de geplande turbinelocaties.

      2015/2016: Zelfstandige bestemmingsplanprocedure windpark in westelijk en zuidoostelijk
      deel
      Nuon en het Havenschap hebben vervolgens het westelijk deel van het industrieterrein onder-
      zocht op geschiktheid voor plaatsing van windturbines en stellen vast dat dit geschikt is. Door
      middel van een hernieuwd principeverzoek aan de gemeente Moerdijk is verzocht een zelf-
      standige procedure voor de windturbineontwikkeling met aangepaste locaties te mogen door-
      lopen. Op 9 juni 2015 heeft de gemeente ingestemd met het principeverzoek.

      Het nieuwe bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk bevat het ruimtelijk kader
      voor de ontwikkeling van maximaal acht windturbines op het westelijk en zuidoostelijk deel van
      Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.




                                           Pagina 12 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                                             Inleiding

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




1.3   M.e.r.-plicht

      De m.e.r.-procedure is wettelijk vastgelegd in de Wet milieubeheer en het Besluit milieueffect-
      rapportage en is een implementatie van de Europese Richtlijn 2001/42/EG in de nationale
      wetgeving. De Wet milieubeheer onderscheidt twee vormen van milieueffectrapportages, te
      weten milieueffectrapportage voor plannen (plan-m.e.r.) en milieueffectrapportage voor
      projecten (project-m.e.r.).

      Het bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk is kaderstellend voor een voorge-
      nomen activiteit conform de beschrijving in het Besluit milieueffectrapportage (in dit geval
      onderdeel D van de Bijlage bij het besluit):

          Activiteit        Categorie    Toelichting
          Windturbinepark    D 22.2      De oprichting, wijziging of uitbreiding van een windturbinepark opgenomen, met de
                                         navolgende drempelwaarden; gezamenlijk vermogen van 15 megawatt (elektrisch)
                                         of meer, dan wel meer dan 10 windturbines.


      Het beoogde windturbinepark heeft een totaal vermogen dat in de range van ongeveer 16 tot 40
      megawatt2 ligt en zal bestaan uit maximaal 8 windturbines. Derhalve wordt voor het bestem-
      mingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk een m.e.r.-procedure doorlopen en daartoe een
      planMER bij bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk opgesteld.

1.4   Doel van de milieueffectrapportage

      Een milieueffectrapport (MER) geeft inzicht in de (mogelijke) milieueffecten van een
      voorgenomen activiteit (voornemen). Door deze milieueffecten in een vroeg stadium in beeld te
      brengen is het mogelijk om verschillende alternatieven en/of varianten af te wegen en keuzes te
      maken. Hierdoor krijgt het milieubelang een volwaardige plaats in de besluitvorming.

      Het MER bij bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk:
       Geeft inzicht in de (mogelijke) milieueffecten van Windpark Industrieterrein Moerdijk in het
          plangebied zelf en op de omgeving;
       Geeft tevens inzicht in de cumulatie van (mogelijke) milieueffecten van de intensivering van
          Zeehaven- en Industrieterrein en Windpark Industrieterrein Moerdijk3*;
       Levert de milieu-informatie die nodig is om keuzes in het nieuwe bestemmingsplan
          Windpark Industrieterrein Moerdijk te onderbouwen;
       En kan aanbevelingen bevatten om milieugevolgen tegen te gaan.




      2
        Het vermogen van windturbines wordt uitgedrukt in megawatt (MW), de hoeveelheid opgewekte elektriciteit in
      megawattuur (MWh). Een turbine met een vermogen van 1 MW levert maximaal per uur 1 MWh elektriciteit. Hoeveel
      elektriciteit daadwerkelijk wordt opgewekt en aan het net geleverd, hangt onder andere af van het windaanbod.
      3
        In de reeds lopende m.e.r.-procedure voor Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk ligt de focus op de milieueffecten
      van de intensivering van het industrieterrein met industriële activiteiten. In beide milieueffectrapportages wordt
      aandacht besteed aan de cumulatie van de uitvoering van bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk en
      uitvoering van bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk.




                                                   Pagina 13 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                                                  Inleiding

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




        Afkortingen en begrippen
        In dit MER worden enkele woorden en afkortingen veelvuldig gebruikt. In het onderstaande overzicht zijn deze
        veelgebruikte woorden en afkortingen kort toegelicht.

        MER                            het milieueffectrapport
        m.e.r.                         de procedure waarbinnen het milieueffectrapport opgesteld wordt

        voorgenomen activiteit         datgene, wat de initiatiefnemer wil realiseren, in dit geval de realisatie van de
                                       ontwikkelingen weergegeven in het bestemmingsplan

        referentiesituatie             de huidige situatie aangevuld met autonome ontwikkelingen
        autonome ontwikkeling          ontwikkeling die onafhankelijk van de uitvoering van het bestemmingsplan plaats zal
                                       vinden en waarover een definitief besluit is genomen

        plangebied                     het gebied waarop de voorgenomen activiteit rechtstreeks betrekking heeft
        studiegebied                   het gebied waar als gevolg van de voorgenomen activiteit effecten kunnen
                                       optreden. Het studiegebied kan groter zijn dan het plangebied en kan per aspect
                                       verschillen

        alternatieven                  de mogelijke 'manieren' waarop de voorgenomen activiteit kan worden gerealiseerd
        varianten                      kleine variaties binnen een alternatief




1.5   Procedure

      In dit geval is de uitgebreide m.e.r.-procedure van toepassing. De m.e.r.-procedure is gekoppeld
      aan de bestemmingsplanprocedure.

      Voorfase
      Voor de start van de m.e.r.-procedure is een Oplegnotitie Reikwijdte en Detailniveau opgesteld.
      In de oplegnotitie is onderstaand figuur van het plaatsingsgebied van de acht windturbines
      weergegeven.




      figuur 1.2 Plaatsingsgebied windturbines (Antea Group, Oplegnotitie reikwijdte en detailniveau Windpark
      Industrieterrein Moerdijk 2015)




                                                   Pagina 14 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                                Inleiding

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




De m.e.r.-procedure ging op 8 juli 2015 van start met de kennisgeving van de oplegnotitie
Reikwijdte & Detailniveau voor het Windpark Industrieterrein Moerdijk in de Staatscourant, de
Moerdijkse Bode en de gemeentelijke website. De bestuursorganen, die ook bij de voorbereiding
van het bestemmingsplan zijn betrokken, zijn geraadpleegd over de reikwijdte en het
detailniveau van het op te stellen MER.

    Geraadpleegde bestuursorganen
    -   De regionale directeur Landbouw, Natuur en Openluchtrecreatie van het Ministerie van EZ;
    -   De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed van het Ministerie van OC&W;
    -   Rijkswaterstaat;
    -   Het Havenschap Moerdijk;
    -   De omliggende gemeenten;
    -   De provincie Noord-Brabant en provincie Zuid-Holland;
    -   Het waterschap Brabantse Delta;
    -   GGD Brabant;
    -   GHOR (veiligheidsregio Midden-West Brabant);
    -   ProRail;
    -   Beheerders van planologisch relevante ondergrondse infrastructuur.



De oplegnotitie is, tezamen met de vastgestelde Kadernotitie voor het bestemmingsplan
Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk, vanaf 9 juli voor de duur van 8 weken ter inzage gelegd4.
Op 15 juli 2015 heeft er in De Niervaert te Klundert een openbare informatieavond plaats-
gevonden. Op 18 augustus 2015 (geen onderdeel van de m.e.r.-procedure) heeft een informatie-
middag specifiek voor de bedrijven op Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk plaatsgevonden.
Op de oplegnotitie zijn 13 zienswijzen ingediend.

    Oplegnotitie Reikwijdte en Detailniveau Windpark bij Kadernotitie Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk
    In de Kadernotitie Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk, vastgesteld op 6 september 2012 door de raad van
    gemeente Moerdijk, is het onderzoekskader voor de m.e.r.- procedure voor bestemmingsplan Zeehaven- en
    Industrieterrein Moerdijk weergegeven. In deze kadernotitie is weergegeven op welke wijze (reikwijdte en
    detailniveau) de milieueffecten van de industriële ontwikkelingsmogelijkheden onderzocht en beschreven worden.
    Doordat de windturbines destijds al onderdeel waren van het voornemen is in de kadernotitie al rekening gehouden
    met de (milieu)onderzoeken die nodig zijn voor de windturbineontwikkeling. In de kadernotitie is daarnaast het
    advies voor reikwijdte een detailniveau van het MER van de Commissie m.e.r. opgenomen. Verder is de beant-
    woording van 8 ingediende inspraakreacties, die betrekking hebben op de notitie reikwijdte en detailniveau,
    opgenomen in de kadernotitie. Per reactie is aangegeven of deze leiden tot een aanpassing van het onderzoeks-
    kader. Tot slot bevat de kadernotitie een aantal ambtshalve aanvullingen op het onderzoekskader.

    De oplegnotitie beschrijft de aanvulleningen en wijzigingen ten opzichte van de kadernotitie. Naast het opsplitsen
    van de procedure in twee procedures zijn tussen 2012 en 2015 de omvang en kenmerken van het windpark verder
    geconcretiseerd en de locaties van de windturbines nader afgebakend. De overige kaders uit de Kadernotitie die
    relevant zijn voor de onderzoeksaanpak van het MER en het bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk
    blijven van kracht.


De Commissie voor de milieueffectrapportage heeft op 19 juli 2012 een advies over reikwijdte en
detailniveau van het MER voor Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk uitgebracht. Hierin is
tevens advies over de reikwijdte en detailniveau van de milieueffectenstudie van het windpark
gegeven. Dit advies wordt gebruikt bij het opstellen van het MER Windpark Industrieterrein
Moerdijk.



4
    De langere periode (8 in plaats van 6 weken) is gehanteerd vanwege de zomervakantieperiode




                                               Pagina 15 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                         Inleiding

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      In de Kadernotitie voor Bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk is aangegeven hoe
      met de binnengekomen zienswijzen op de Oplegnotitie Reikwijdte en Detailniveau rekening
      wordt gehouden. Daarnaast zijn ambtshalve aanvullingen toegevoegd die niet uit het advies van
      de Commissie of uit de inspraak op het nieuwe windpark op het westelijk en zuidoostelijk deel
      van Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk gebleken zijn. Als gevolg van het stopzetten van de
      m.e.r.-procedure voor het Windpark in het oostelijk deel van het Zeehaven- en Industrieterrein in
      2014 hoeven de 19 eerder ingediende zienswijzen op dat voornemen formeel niet te worden
      beantwoord en te worden betrokken bij het onderzoekskader voor MER voor het nieuwe
      windpark op het westelijk en zuidoostelijk deel van het Zeehaven- en industrieterrein Moerdijk.
      De zienswijzen bevatten een aantal punten dat echter relevant is voor het onderzoekskader.
      Deze zijn daarom opgenomen als ambtshalve aanvullingen in de Kadernotitie. Tezamen vormt
      deze notitie het kader voor het op te stellen milieueffectrapport (MER) dat noodzakelijk is voor
      het bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk. De gemeenteraad heeft de
      Kadernotitie op 5 november 2015 vastgesteld.

      Vervolg van de procedure
      Mede op basis van de resultaten uit het MER wordt het voorkeursalternatief gepresenteerd aan
      belanghebbenden en de gemeenteraad. Het MER wordt tegelijk met het ontwerp
      bestemmingsplan voorgelegd aan de bestuursorganen en ter inzage gelegd. Er is dan gelegenheid
      om in te spreken op het ontwerp bestemminsplan en op het MER. Eveneens wordt het MER ter
      toetsing voorgelegd aan de Commissie m.e.r.

      De procedure loopt verder volgens de gebruikelijke lijnen voor een bestemmingsplan. In het
      bestemmingsplan zal worden aangegeven op welke wijze het MER en de reacties daarop in acht
      zijn genomen. Bij de uitvoering van het plan worden de effecten geëvalueerd. Dit MER geeft in
      hoofdstuk 16 een aanzet voor een evaluatieprogramma.

1.6   Leeswijzer

      Dit MER is als volgt opgebouwd:
       In hoofdstuk 2 wordt het wettelijk kader en het beleidskader voor de ontwikkeling van het
          windpark weergegeven;
       Hoofdstuk 3 gaat nader in op het voornemen, het alternatief en de varianten. In het
          hoofdstuk wordt tevens ingegaan op de nut en noodzaak, de locatiekeuze, alsmede het plan-
          participatieproces van de locatiestudie voor het windpark;
       In hoofdstuk 4 wordt de onderzoeksmethodiek van de milieueffectenstudie weergegeven;
       In hoofdstuk 5 tot en met 13 komen de effectenstudies en beoordelingen van het
          voornemen op de diverse milieuthema's aan bod. Achtereenvolgend betreffen het de
          thema's geluid (5), slagschaduw en schittering (6), externe veiligheid (7), ruimtegebruik (8),
          archeologie en cultuurhistorie (9), landschap (10), natuur (11), bodem en water (12),
          duurzaamheid (14) en hinder tijdens aanleg (14);
       In hoofdstuk 15 wordt een integrale afweging gemaakt van de varianten van de
          windturbineontwikkeling. Naast de effectscores, worden de (verplichte) mitigerende
          maatregelen ter beperking van de milieueffecten beschreven. Tevens is in dit hoofdstuk de
          voorkeursvariant van de windturbineontwikkeling beschreven;
       Hoofdstuk 16 bevat een doorkijk naar de cumulatie van de effecten van de
          windturbineontwikkeling en de ontwikkelingsmogelijkheden van het nieuwe
          bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk;
       Ten slotte worden in hoofdstuk 17 de leemten in kennis aangegeven en wordt er een aanzet
          tot een evaluatieprogramma gegeven.




                                           Pagina 16 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                                           De kaders

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




2     De kaders
      In dit hoofdstuk leest u het relevante ruimtelijke beleidskader voor de windturbineontwikkeling,
      alsmede de relevante randvoorwaarden ten aanzien van milieu en omgeving uit de wet- en
      regelgeving.

2.1   Wet- en regelgeving

      Een windpark moet voldoen aan specifieke randvoorwaarden ten aanzien van milieu en
      omgeving die in verschillende wet- en regelgeving is vastgelegd. In tabel 2.1 zijn de relevante
      voorwaarden voor Windpark Moerdijk weergegeven:

      tabel 2.1: Relevante wet- en regelgeving Windpark Industrieterrein Moerdijk

       Milieu-aspect             Relevante wet- en regelgeving
       Geluid                    Een windpark moet voldoen aan de geluidnormen Lden 47 dB(A) en Lnight 41 dB(A) conform
                                 het Besluit algemene regels voor inrichtingen milieubeheer (Activiteitenbesluit)
       Slagschaduw               Op grond van het Activiteitenbesluit Milieubeheer moeten windturbines een automatische
                                 stilstandvoorziening hebben indien slagschaduw optreedt ter plaatse van woningen of
                                 andere gevoelige bestemmingen, indien de afstand tot aan de woning of andere gevoelige
                                 bestemmingen minder bedraagt dan 12 maal de rotordiameter en er gemiddeld meer dan
                                 17 dagen per jaar gedurende meer dan 20 minuten per dag slagschaduw kan optreden.
       Externe veiligheid        De ruimtelijke inpassing van windturbines is geregeld in diverse wetten en besluiten
                                 waarvan het Activiteitenbesluit de belangrijkste is. Hierin zijn normen gesteld voor de
                                 minimale afstand tussen windturbines en (beperkt) kwetsbare objecten
                                 Bij bepaalde weersomstandigheden is het mogelijk dat ijsafzetting plaatsvindt op de
                                 rotorbladen van de windturbines. Voor de beoordeling van ijsafwerping bestaat geen
                                 toetsingskader. Afstemming met de gemeente is aanbevolen om veiligheid in relatie tot
                                 ijsafwerping voldoende te borgen.
       Overige                   Een windturbinelocatie kan invloed hebben op straalpaden die gebruikt worden voor het
       veiligheidsaspecten       transport van spraak, data, radio- en tv-signalen. Voor straalpaden die zijn opgenomen in
                                 bestemmingsplannen gelden afstandscriteria tot windturbines.
                                 Door Defensie, Inspectie Verkeer en Waterstaat en Luchtverkeersleiding Nederland worden
                                 beperkingen gesteld aan de plaatsing van windturbines, vanwege de veiligheid van de
                                 luchtvaart en radarbeelden.
                                 De beleidsregel van plaatsen van windturbines in, op, over of nabij Rijkswaterstaatswerken
                                 bepaalt de minimale afstand tot wegen en vaarwegen. Ook dient rekening te worden
                                 gehouden met de walradarstations voor de scheepvaart.
       Natuur                    Het windpark moet voldoen aan de wettelijke bepalingen voor bescherming van soorten, op
                                 grond van de Flora- en faunawet.
                                 Conform de Verordening Ruimte Noord-Brabant 2014 dienen negatieve effecten op de
                                 wezenlijke kenmerken en waarden van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) waar mogelijk
                                 te worden beperkt en de overblijvende, negatieve effecten dienen te worden
                                 gecompenseerd.
                                 Het windpark moet voldoen aan de wettelijke bepalingen voor bescherming van gebieden
                                 (en soorten binnen deze gebieden), op grond van de Natuurbeschermingswet 1998
       Archeologie en            Archeologische en cultuurhistorische monumenten mogen in principe niet worden
       cultuurhistorie           aangetast. Voor archeologie geldt in het algemeen dat gestreefd wordt naar behoud in situ
                                 (in de bodem)
       Water                     Voor toename van verharding in binnendijks gebied geldt een waterbergingsopgave
                                 conform de algemene normen van het waterschap.


      In de hoofdstukken 5 t/m 14 is per aspect de van toepassing zijnde wet- en regelgeving nader
      toegelicht.




                                                    Pagina 17 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                                               De kaders

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




2.2   Beleidsuitgangspunten

      Nationaal beleid
      Windenergie is belangrijk om de Nederlandse doelen voor klimaat en duurzame energie te halen.
      De Rijksoverheid streeft naar 14% duurzame energie in 2020. In 2023 moeten windmolens op
      land en zee voor ongeveer 8 miljoen huishoudens duurzame energie opwekken. Het opgesteld
      vermogen van de Nederlandse windmolens bedraagt ongeveer 2.900 megawatt (MW) eind 2014.

      In 2020 moeten alle windmolens op land gezamenlijk een vermogen hebben van ten minste
      6.000 MW. Het Rijk maakte in januari 2013 afspraken met de provincies, verenigd in IPO5
      verband, om deze 6.000 MW windenergie op land in 2020 ruimtelijk mogelijk te maken. De
      rijksoverheid zet haar instrumentarium in voor het mogelijk maken van de omvangrijke windpark
      initiatieven van meer dan 100 MW. De provincies en gemeenten zijn verantwoordelijk voor de
      ruimtelijke inpassing van kleinere initiatieven onder de 100 MW.

      Het Rijk heeft deze afspraken verder uitgewerkt in de Structuurvisie Windenergie op Land
      (SWVOL, Min. I&M en EZ, 31 maart 2014). In de Structuurvisie Windenergie op Land zijn 11
      concentratiegebieden aangewezen die zich lenen voor het faciliteren van grootschalige wind-
      parken en ruimte bieden voor minimaal 100 MW. Eén van de concentratiegebieden betreft
      Zuidwest-Nederland. Industrieterrein Moerdijk is vanwege de te beperkte omvang en aanwezige
      bebouwing op het terrein niet geschikt voor een grootschalig 100 MW+ windpark. Zeehaven- en
      industrieterrein Moerdijk maakt dan ook geen onderdeel uit van het concentratiegebied Zuid-
      west-Nederland. Wel is ruimte voor een windpark van middelgrote omvang.

      In de Structuurvisie wordt ook vermeld dat een aantal gebieden, die in het planMER voor de
      Structuurvisie beoordeeld zijn, in de gebiedskeuze zijn afgevallen wegens te geringe afmeting of
      vanwege gebiedskenmerken die zich meer lenen voor een combinatie van kleinere en middel-
      grote initiatieven onder regie van de provincie en in provinciale structuurvisies reeds zijn aan-
      gewezen als windenergiegebied. Dit betreft onder andere gebieden in Noord-Brabant, waaronder
      het Zeehaven- en industrieterrein Moerdijk. De bijdrage van deze locaties voor de doorgroei van
      windenergieopwekking in Nederland naar 6.000 MW in 2020 wordt wel gezien als van groot
      belang. Ze worden in deze Rijksstructuurvisie de locatie echter niet geschikt geacht voor het
      accommoderen van één grootschalig windturbineproject van 100 MW of groter.

      Het kabinet, vakbonden, werkgevers en milieuorganisaties hebben in september 2013 het
      Nationaal Energieakkoord voor duurzame groei (SER, 2013) ondertekend. Het Energieakkoord zet
      in op energie-efficiëntie als basis om concurrentiekracht te versterken en de onderstaande
      doelen te bereiken. Uitvoering van de afspraken moet resulteren in een betaalbare en schone
      energievoorziening, werkgelegenheid en kansen voor Nederland in de schone
      technologiemarkten. Enkele punten hieruit:
       Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar; of te wel
           100 PJ6 aan energiebesparing per 2020;
       Opschalen van hernieuwbare energieopwekking. In combinatie met energiebesparing moet
           in 2020 14 procent (nu 4 procent) van alle energie op een duurzame manier worden
           opgewekt, oplopend naar 16 procent in 2023;


      5
          Interprovinciaal Overleg
      6
        Ter illustratie: 1 petajoule energiebesparing in het finale energieverbruik komt overeen met het jaarlijkse gemiddelde
      elektriciteits- en gasverbruik van circa 15.000 huishoudens (Bron: Energieakkoord, 2013).




                                                    Pagina 18 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                     De kaders

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




    De opschaling van hernieuwbare energieopwekking vraagt een intensieve inzet op
     verschillende bronnen van hernieuwbare opwekking, zoals wind op land, wind op zee,
     diverse vormen van lokale opwekking zoals zonne-energie, en de inzet van biomassa.


Provinciaal beleid
Op provinciaal niveau is beleid voor windenergie vastgelegd in structuurvisies. Conform de
Structuurvisie Ruimtelijke Ordening (Provincie Noord-Brabant, 2014 in werking getreden) is de
provinciale doelstelling om in 2020 over 470,5 MW aan vergund vermogen windenergie te
hebben opgesteld. De provincie stimuleert nieuwe toepassingen voor de opwekking van wind-
energie. Op of aansluitend op de grootschalige bedrijventerreinen in het stedelijk concentratie-
gebied ziet de provincie mogelijkheden voor de ontwikkeling van windenergie. Om aan te sluiten
op het grootschalige karakter van deze terreinen en om versnippering met meerdere klein-
schalige initiatieven te voorkomen, gaat de provincie uit van clustering.

De Verordening ruimte 2014 (Provincie Noord-Brabant, 19 maart 2014 in werking getreden) stelt
regels ten aanzien van de ontwikkeling van windenergie. In de Verordening ruimte 2014 is het
open zeekleigebied van West-Brabant aangeduid als zoekgebied voor windenergie (zie
figuur 2.1), omdat hier ruimte is voor de ontwikkeling van windenergie.




figuur 2.1: Zoekgebied windturbines Verordening Ruimte provincie Noord-Brabant


Het provinciale beleid staat conform artikel 32 ‘Zoekgebied voor windturbines’ windturbines op
dit industrieterrein toe met een bouwhoogte van ten minste 25 meter7, gemeten van de
bovenkant van de fundering tot aan de wiekenas, mits:
a. deze zijn gesitueerd op de grond van de aangewezen zoekgebieden (bijvoorbeeld bij
     grootschalige bedrijventerreinen in het stedelijk concentratiegebied) en buiten de
     ecologische hoofdstructuur;
b. deze zijn gesitueerd in een lijnopstelling van ten minste acht windturbines;


7
 In de verordening is weergegeven dat de bouw van windturbines met een hoogte van minder dan 25 meter een
verantwoordelijkheid is van gemeenten.




                                           Pagina 19 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                       De kaders

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




c.   is verzekerd dat de windturbines na afloop van het daadwerkelijke gebruik worden gesloopt;
d.   de bouw van de windturbines inpasbaar is in de omgeving.

In afwijking van Artikel 32 lid b, kan een bestemmingsplan ter plaatse van de aanduiding
'Zoekgebied voor windturbines' voorzien in de bouw van meerdere afzonderlijke clusters of
lijnopstellingen van minimaal 3 windturbines, mits:
a. er sprake is van een ligging langs een grootschalige infrastructuurlijn;
b. de gemeenten die het aangaat hebben vastgelegd deze infrastructuurlijn te willen gebruiken
     als ontwikkelas voor windturbines;
c. uit onderzoek blijkt dat er langs deze infrastructuurlijn reële ruimtelijke mogelijkheden zijn
     voor windturbines;
d. de windturbines in de nabijheid en evenwijdig aan of in clusterverband langs de
     infrastructuurlijn worden gebouwd.

De provincie heeft onderzoek gedaan naar geschikte locaties voor het plaatsen van windmolens
door derden. Er is gekeken naar de landschappelijk meest aantrekkelijke gebieden (de
grootschalige open landschappen en productielandschappen, zoals industrieterreinen). Op basis
van onderzoeksresultaten ziet de provincie in West-Brabant onder andere
plaatsingsmogelijkheden op het industrieterrein Moerdijk.

Regionaal beleid
Diverse initiatiefnemers in West-Brabant hebben actief nieuwe windenergie initiatieven in de
zoekgebieden voorgedragen. Veel van deze initiatieven liggen in elkaars nabijheid en/of
geconcentreerd in een beperkte aantal gebieden. Dit vraagt om afstemming en coördinatie
tussen provincie en gemeenten in West-Brabant.

Op 4 oktober 2011 hebben de regionale bestuurscommissies Ruimtelijke Ordening/Wonen en
Duurzaamheid van 18 gemeenten, verenigd in het samenwerkingsverband ‘Regio West-Brabant’
(RWB) het Regionaal Bod Windenergie West-Brabant vastgesteld. Op 31 oktober 2011 is het bod
voorgelegd aan de provincie Noord-Brabant en aan het Rijk. Dit bod geeft de visie aan van het
RWB op het plaatsen en/of opschalen van (nieuwe) windturbines. West-Brabant heeft daar mee
niet het moment willen afwachten dat de provincie en het Rijk zelf locaties zouden gaan
aanwijzen. Tevens waarborgt dit dat er geen aanvullende locaties worden aangewezen en dat
geen medewerking wordt verleend aan initiatieven die niet binnen dit bod vallen. Het RWB ziet
dit als een finaal bod waarin geen veranderingen mogelijk zijn. Het bod van het RWB heeft als
basis gediend voor het provinciaal beleid en doelstellingen.

Het uitgangspunt van het Regionaal Bod Windenergie West-Brabant is dat elke gemeente zelf de
regie neemt bij het maken van afspraken met potentiële samenwerkingspartners voor het
ontwikkelen van locaties binnen de eigen gemeente.

Het resultaat is een bod van 2 x 100 MW aan extra windenergie in West-Brabant (als toevoeging
op de bestaande 120 MW):
     1. 100 MW aan nieuwe kleinere projecten en opschaling van bestaande locaties;
     2. één grootschalige locatie van 100 MW langs de A16.




                                     Pagina 20 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                             De kaders

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Het Regionaal Bod Windenergie West-Brabant bevat voor de Gemeente Moerdijk specifiek de
volgende opgave:

tabel 2.2: Regionaal bod windenergie RWB locaties gemeente Moerdijk

 Bod windenergie           Locatie                        Indicatie aantal   Stand van zaken uitvoering
                                                          extra Megawatt
 1. Kleinere               Windpark Oud Dintel            14 - 18 MW         Ingebruikname park begin 2016
 projecten en              Logistiek Park Moerdijk        18 - 36 MW         Amendement van de raad d.d. 7
 opschaling van                                                              februari 2013: vooralsnog geen
 bestaande locaties                                                          windturbines op LPM
                           Industrieterrein Moerdijk      16 - 40 MW         Voorontwerp bestemmingsplan
                           Opschaling van de locatie      20,6 - 44,6 MW     Nog niet gestart
                           Volkeraksluizen/Sabinadijk
 2. Grootschalige          Windpark Zonzeel-              15 - 20 MW         Procedure voor inpassingsplan wordt
 locatie langs de          Westzijde                                         gestart (met windpark A16)
 A16
                           Windpark A16                   100 MW             Afspraak 16 november 2015;
                                                                             combinatie met Windpark Zonzeel-
                                                                             Westzijde
 Totaal                                                   79,6 - 139,6 MW




figuur 2.2: Locaties regionaal bod windenergie in Moerdijk (Notitie Windenergie gem. Moerdijk 2013-2030)


De gemeente Moerdijk heeft de ontwikkeling van Windpark Industrieterrein Moerdijk
opgenomen in haar bijdrage aan het regionale bod windenergie. De provincie Noord-Brabant,
gemeente Moerdijk, Bedrijvenkring Industrieterrein Moerdijk (BIM), Rijkswaterstaat Zuid-
Holland, Waterschap Brabantse Delta en het Havenschap Moerdijk zijn vertegenwoordigd in de
stuurgroep Duurzame Verbindingen Moerdijk. Deze partijen streven gezamenlijk naar een
toonaangevend duurzaam haven- en industrieterrein Moerdijk. Vanuit die intentie is het
Meerjarenprogramma Duurzame Verbindingen Moerdijk 2011 - 2015 (DVM, 2011) opgesteld.
Hierin staan de gezamenlijke ambities van de partijen op het gebied van duurzaamheid voor de
komende jaren.




                                                Pagina 21 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                            De kaders

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Alle in de stuurgroep verenigde partijen streven naar een toonaangevend duurzaam haven- en
industrieterrein Moerdijk. Dit willen ze bereiken door zich de komende jaren in te zetten voor:
 Duurzame koppelingen: het koppelen van reststromen tussen bedrijven. Het gaat hierbij om
     een nuttig gebruik van de reststoffen van het ene bedrijf door het andere bedrijf. Het
     uiteindelijke doel is het realiseren van een ringleiding en utility center voor alle koppelingen.
 Duurzame bedrijfsvoering: het toepassen van duurzame energie en realisatie van
     innovatieve productieprocessen binnen individuele bedrijven. Het uiteindelijke doel is om
     duurzame bedrijfsvoering ook leidend te laten zijn bij het aantrekken van nieuwe,
     hoogwaardige bedrijvigheid.
 Duurzame inrichting en ontsluiting: het stimuleren van multimodaal transport, collectief
     personenvervoer en gezamenlijke faciliteiten. Het doel is het verminderen van de belasting
     door vervoer over de weg en optimaal gebruik van de beschikbare ruimte en faciliteiten.
 Sociale duurzaamheid: dit gaat om arbeidsparticipatie vanuit de omgeving, actieve en open
     communicatie naar de omgeving en gedeelde voorzieningen. Het doel is dat Moerdijk in
     harmonie met haar omgeving opereert.

Gemeentelijk beleid
In de door de gemeenteraad vastgestelde Structuurvisie Moerdijk 2030 (9 juni 2011) zijn de
ruimtelijke uitgangspunten voor windenergie vastgelegd. Het Zeehaven- en Industrieterrein
Moerdijk staat in de Structuurvisie aangemerkt als zoekgebied windenergie (zie figuur 2.2 en
figuur 2.3). Het Industrieterrein Moerdijk vormt, gelet op de functie en bouwmogelijkheden, een
logische plaats voor een deze vorm van duurzame energieproductie. Hiermee is deze keuze voor
deze nieuwe functie ruimtelijk te verantwoorden, inpasbaar en bestuurlijk gedragen. Wel is bij de
vaststelling van de structuurvisie gesteld dat de zoeklocaties windenergie definitief wordt
bekrachtigd via het spoor van de Paraplunota Leefomgeving. Dit heeft geleid tot de hieronder
beschreven Notitie Windenergie van de gemeente.




figuur 2.3: Structuurvisiekaart windenergie Moerdijk 2030




                                        Pagina 22 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                            De kaders

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Hoofddoelstelling van de Paraplunota Leefomgeving (vastgesteld op 25 oktober 2012) is het
creëren van een toekomstbestendige leefomgeving. Bij onderstaande doelen speelt energie een
rol, windenergie in het bijzonder:

    L2        40% minder CO2-uitstoot (exclusief het Industrieterrein Moerdijk)
    G2        Lokaal opwekken van duurzame energie (70% in 2030)
               30% windenergie in 2030
               10% bio-energie in 2030
               30% zonne-energie binnen de gebouwde omgeving

De Notitie windenergie gemeente Moerdijk 2013-2030 (vastgesteld op 7 februari 2014) bevat
een evaluatie van de realisatie van windenergie op basis van de Nota Visie windenergie van 2004
en legt een nieuwe visie vast. In de notitie zijn tevens randvoorwaarden geformuleerd voor de
diverse locaties. De gemeentelijke ambitie is om in 30% van de totale energiebehoefte te voor-
zien uit wind. Dit komt neer op circa 85 MW geplaatst vermogen in 2030. In de notitie zijn ook de
zoeklocaties voor windenergie opgenomen.

        De huidige capaciteit van windturbines in de gemeente is 20 MW, dit is 7% van het totaal
         gewenste vermogen;
        Aanvullend hierop zijn twee locaties, te weten Sabinapolder (6 MW) en Oud Dintel (15 MW),
         in procedure. Deze locaties hebben een opgestelde vermogen 21 MW;
        De nieuwe locaties hebben een gezamenlijke capaciteit van 63 - 87 MW.

tabel 2.3: locaties nieuwe windturbine parken gemeente Moerdijk (notitie Windenergie)

    Locatie                                Aantal turbines         Geschat aantal MW    Percentage van de totale
                                                                    (nieuw of extra)   energiebehoefte Moerdijk
    Industrieterrein Moerdijk                     8                     27 MW
    Logistiek Park Moerdijk                       -                         -
    Opschaling Volkeraksluizen
    - turbines van 3 MW                     Van 11 naar 7               10 MW
    - turbines van 6 MW                     Van 11 naar 6               25 MW
    Opschaling Sabinadijk
    - turbines van 3 MW                     Van 7 naar 5                 8 MW
    - turbines van 6 MW                     Van 7 naar 4                17 MW
    Locatie A16 Zonzeel-Westzijde                5                      18 MW

    Totaal                                                            63 - 87 MW               22- 30%


In de Notitie windenergie zijn uitgangspunten en randvoorwaarden opgenomen voor wind-
parken.




                                               Pagina 23 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                                             De kaders

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      Onderstaand zijn de ruimtelijk relevante uitgangspunten en randvoorwaarden weergegeven.

      tabel 2.4: Ruimtelijk relevante uitgangspunten en randvoorwaarden windenergie (notitie Windenergie)

       Thema                     Uitgangspunt/randvoorwaarde
       Locatie                   Grootschalige windturbines mogen uitsluitend worden geplaatst (of opgeschaald) op
                                 de locaties Volkeraksluizen, Sabinadijk, Windpark Oud Dintel, Industrieterrein
                                 Moerdijk, Zonzeel-West en Sabinapolder
       Ruimtelijke               T.a.v. optimaal gebruik locatie:
       randvoorwaarden           - Minimaal vermogen per windturbine is 3 MW, behalve bij de turbines aan het
                                     Volkerak
                                 - Geen medewerking aan de plaatsing van solitaire windturbines
                                 - Alleen plaatsing van 'driewiekers' is toegestaan
                                 - De windturbines dienen per locatie een eenzelfde draairichting te hebben
                                 - Er moeten visualisaties ter beoordeling van landschappelijke inpassing worden
                                     aangeleverd
                                 - Er moet rekening gehouden worden met de draagkracht van het landschap
                                 - Afstemming met andere projecten is verplicht wanneer deze elkaar beïnvloeden
                                 - Nieuw voor oud-regeling, waarbij bij calamiteiten één of meerdere turbines mogen
                                     worden vervangen door soortgelijke turbines
                                 - Turbines die niet meer (permanent) in gebruik zijn moeten binnen 6 maanden
                                     worden verwijderd
                                 - Op bedrijventerrein en in het buitengebied is de plaatsing van miniwindturbines
                                     toegestaan, niet in de bebouwde (woon)omgeving



2.3   Conclusie

      De ontwikkeling van Windpark Moerdijk draagt bij aan en past in de landelijke, provinciale en
      gemeentelijke beleidsdoelstellingen voor de productie van windenergie. De ontwikkeling is
      specifiek opgenomen in het Regionale bod windenergie West-Brabant, de Structuurvisie Moer-
      dijk en is essentieel voor het halen van de doelstellingen van de Notitie windenergie Moerdijk
      2013-2030.

      Uit de effectenstudie moet blijken of de ontwikkeling van windenergie op Haven- en Industrie-
      terrein Moerdijk past binnen de randvoorwaarden volgend uit van milieu en omgeving.




                                                     Pagina 24 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                     Voorgenomen activiteit en varianten

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




3       Voorgenomen activiteit en varianten
        In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de kenmerken van de voorgenomen activiteit die het
        voorgenomen bestemmingsplan Windpark Industrieterrein Moerdijk mogelijk maakt. Eerst wordt
        ingegaan op de nut en noodzaak en de locatiekeuze van het windpark. Vervolgens worden de ken-
        merken van de voorgenomen activiteit en de ontwikkelingsmogelijkheden, die het bestem-
        mingsplan biedt, nader toegelicht. Tot slot worden de te onderzoeken varianten in het MER
        beschreven.

3.1     Voorgenomen activiteit

3.1.1   Nut en noodzaak

        Nuon Wind Development B.V. heeft het voornemen op Industrieterrein Moerdijk een wind-
        turbinepark met maximaal acht windturbines te ontwikkelen, aangeduid als ‘Windpark
        Industrieterrein Moerdijk’. In de balans tussen de drie P’s (Planet, People, Profit) op industrie-
        terrein Moerdijk levert het scheppen van (planologische) mogelijkheden voor windturbines een
        positieve balans op voor de Planet-kant:
         Windpark Industrieterrein Moerdijk levert een elektriciteitsproductie van, afhankelijk van
             aantal en type turbines, 50 - 100 GWh/jaar. De elektriciteitsopbrengst is voldoende om voor
             circa 15.000 tot 30.000 huishoudens in hun jaarlijkse elektriciteitsbehoefte te voorzien;
         Door het oprichten van windturbines verduurzaamt de elektriciteitsproductie, de ontwikke-
             ling is noodzakelijk om de gemeentelijke ambitie ten aanzien van windenergie (30% van de
             totale energiebehoefte in Moerdijk in 2030 wordt opgewekt in de vorm van windenergie) te
             realiseren;
         De ontwikkeling en realisatie van windpark Industrieterrein Moerdijk draagt bij aan doelstel-
             lingen van het Rijk en de Provincie Noord-Brabant op het gebied van duurzame energie en
             windenergie in het bijzonder;
         Door de windturbineontwikkeling worden (CO2-)emissies vermeden.
        In hoofdstuk 13 zijn de energieopbrengsten en vermeden emissies als gevolg van het windpark
        Industrieterrein Moerdijk nader in beeld gebracht.

        Door de inpassing van de windturbines op het industrieterrein, de participatie van de omgeving
        bij het planproces en de zorgvuldige afweging van de belangen is tevens invulling gegeven aan de
        aspecten van People. Uiteraard zal het windpark moeten voldoen aan de normen met betrekking
        tot de effecten in de leefomgeving, zoals die gelden voor geluid en slagschaduw. De omgeving
        kan tevens profiteren van de opbrengsten van het windpark: een gedeelte van de opbrengsten
        wordt door Nuon op een nader te bepalen manier aan de omgeving ter beschikking gesteld. Het
        windpark draagt daardoor bij aan de Profit, zowel op lokaal niveau –doordat de opbrengst deels
        ten goede komt van de directe omgeving- als op een hoger schaalniveau door de bijdrage aan de
        verduurzaming.

3.1.2   Locatiekeuze op regionaal niveau

        In hoofdstuk 2 is het relevante (ruimtelijke) beleid voor windturbines beschreven. Het westen
        van de Provincie Noord-Brabant kent een klimaat waar het krachtige windregime een van de
        belangrijke kenmerken is. Door het goede aanbod van wind is deze regio dan ook bij uitstek
        geschikt voor het exploiteren van windturbines.




                                             Pagina 25 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                    Voorgenomen activiteit en varianten

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        De locatie van de windturbines op Industrieterrein Moerdijk sluit tevens goed aan bij de
        landelijke, provinciale en regionale beleidsdoelstellingen voor windenergie. De turbines liggen in
        het zoekgebied voor windenergie (het grootschalige zeekleilandschap van West-Brabant), zoals in
        de Provinciale Structuurvisie Ruimtelijke Ordening en Verordening Ruimte van de provincie
        Noord-Brabant is weergegeven. Tevens voldoet het initiatief aan de Regels voor windturbines in
        stedelijk concentratiegebied zoals opgenomen in de Verordening Ruimte. Ook is de locatie als
        geschikte locatie aangewezen in het Regionale Bod Windenergie van de regio West-Brabant en
        het windenergiebeleid van de gemeente Moerdijk. Daarnaast is bij de verdere ontwikkeling van
        Industrieterrein Moerdijk het uitgangspunt gehanteerd om een duurzaam terrein te realiseren,
        waarbinnen windturbines goed passen.

3.1.3   Locatieafweging binnen Industrieterrein Moerdijk

        De in dit MER beschreven mogelijke turbinelocaties zijn het resultaat van een lang proces waarin
        de mogelijkheden voor het plaatsen van windturbines op het industrieterrein zijn onderzocht. In
        2000 is Nuon gestart met dit zoekproces. Dit heeft in eerste instantie in 2009 geleid tot een
        samenwerkingsovereenkomst tussen Nuon en het Havenschap. Deze overeenkomst had
        betrekking op het oostelijk deel van het industrieterrein.

        Locatieafweging op oostelijk deel van het industrieterrein
        In de eerste jaren zijn met het havenschap en bedrijven uit het gebied de ruimtelijke mogelijk-
        heden voor windturbines verkend. In 2013 en 2014 is onderzocht in hoeverre het mogelijk was
        om alleen in het oostelijk deel van het haventerrein windturbines te realiseren. Vanwege de
        beperkte beschikbare ruimte, mede doordat geen mogelijkheid bleek voor overzwaai op percelen
        bij bedrijven, en door de reservering van ruimte in verband met mogelijke toekomstige ontwik-
        kelingen van het spoor, is de conclusie getrokken dat de oostzijde van het industrieterrein
        onvoldoende mogelijkheden biedt om een windpark van voldoende omvang te ontwikkelen: in
        het oostelijk deel is, als gevolg van de ruimtelijke beperkingen, ruimte aanwezig voor maximaal
        twee turbines (figuur 3.1). Dat heeft geleid tot de keuze om ook het westelijk deel van het
        industrieterrein in het onderzoek te betrekken.

        Locatieafweging op het westelijk deel van het industrieterrein
        In samenwerking tussen Nuon, gemeente en het Havenschap is vervolgens onderzocht welke
        andere geschikte locaties voor windturbines er binnen de grenzen van het havengebied zijn.
        Daaruit is naar voren gekomen dat het gebied nabij de Westelijke en Zuidelijke Randweg het
        meest geschikt is (zie figuur 3.1). Deze locatie is bepaald in samenwerking en overleg met betrok-
        ken partijen op het industrieterrein. Op basis daarvan zijn het Havenschap en Nuon in 2014
        opnieuw een samenwerkingsovereenkomst aangegaan waarbij Nuon de mogelijkheid heeft om
        binnen de aangegeven strook grond te onderzoeken welke opstelling van windturbines het meest
        optimaal is op basis waarvan een bestemmingsplan wordt opgesteld, die vervolgens Nuon de
        mogelijkheid geeft deze opstelling te realiseren.




                                             Pagina 26 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                    Voorgenomen activiteit en varianten

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        figuur 3.1: Zoekgebied windpark Industrieterrein Moerdijk




3.1.4   Planproces van de locatiestudie van de windturbines

        Onderstaand zijn de stappen van het planproces van de locatiestudie nader weergegeven.
        Belangrijk onderdeel van het proces om te komen tot mogelijke locaties voor windturbines was
        de afstemming met de gemeente, het Havenschap Moerdijk, de omliggende bedrijven en de
        omgeving. De nadruk hierbij ligt op het westelijk deel van het industriegebied, waarop, nadat was
        gebleken dat in het oostelijk deel onvoldoende mogelijkheden zijn, vooral moest worden gezocht
        naar mogelijke posities voor turbines.

        Vooronderzoek locatiestudie windturbines
        In de periode juni – oktober 2014 heeft een vooronderzoek plaatsgevonden naar de ruimtelijke
        inpassing van maximaal 8 turbines langs de Westelijke Randweg en Zuidelijk Randweg. In oktober
        2014 heeft Nuon concrete afspraken met de gemeente en het Havenschap Moerdijk gemaakt
        over de wijze van onderzoek en participatie met de omgeving. Dit betekent met name in een
        vroeg stadium in gesprek met belanghebbenden, zoals omliggende bedrijven, en waarbij deze
        uitkomsten zijn meegenomen in het ontwerp van het windpark.

        In de periode oktober – december 2014 zijn eerst individuele gesprekken met de bedrijven, voor-
        namelijk ten oosten van de Westelijke Randweg gevoerd die een direct effect van de windtur-
        bines kunnen hebben. Met de bedrijven is afgesproken dat Nuon slagschaduw op kantoren miti-
        geert en specifiek onderzoek uitvoert naar de veiligheidseffecten, effecten op de bedrijfsvoering
        en effecten op mogelijke uitbreidingen in de toekomst. Afgesproken is dat de bedrijfsvoering en
        toekomstplannen van bedrijven door plaatsing van de windturbines niet in geding komen. In
        november 2014 heeft Nuon per brief de inpassingsstudie van het windpark aangekondigd. In
        december 2014 – april 2015 vond het vervolg van het vooronderzoek plaats. Op basis van het




                                                Pagina 27 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                    Voorgenomen activiteit en varianten

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        vooronderzoek blijken maximaal acht windturbines mogelijk in het openbaar gebied zonder de
        huidige functies in het gebied (bedrijvigheid, kabels en leidingen, verkeersveiligheid, water-
        gangen) onevenredig te hinderen.

        In een principeverzoek aan de gemeente Moerdijk voor maximaal 8 turbines heeft Nuon verzocht
        een zelfstandige procedure voor de windturbineontwikkeling met aangepaste locaties te mogen
        doorlopen. Op 9 juni 2015 heeft de gemeente ingestemd met het principeverzoek.

        Vanaf 9 juli tot en met 2 september 2015 heeft de notitie reikwijdte en detailniveau ter inzage
        gelegen. Alle bedrijven in de omgeving zijn hierover geïnformeerd per brief. Op 15 juli 2015 heeft
        een informatieavond in Klundert plaatsgevonden. Op 18 augustus 2015 heeft een extra
        informatiemiddag voor de bedrijven op het havenschapskantoor plaatsgevonden.

        Gesprekken locatiestudie windturbines met nabijgelegen bedrijven
        Vervolgens zijn in september – oktober 2015 per nabijgelegen bedrijf de effecten van de turbines
        nader uitgewerkt, waarbij rekening is gehouden met de ruimtelijke functies, bedrijfsvoering en
        toekomstplannen en externe veiligheidsrisico’s. De onderzoeksresultaten per bedrijf zijn aan de
        betreffen bedrijven (circa 12 bedrijven) toegezonden met de mogelijkheid de resultaten met
        elkaar te bespreken. In december 2015 – januari 2016 vonden gesprekken met de bedrijven
        plaats.

        Gesprekken locatiestudie windturbines met omwonenden
        Nuon en het havenschap hebben op 28 september 2015 een toelichting gegeven in de Stadstafel
        van Klundert. Ook is de Kadernotitie op 1 oktober 2015 op een openbare raadsinformatieavond
        nader toegelicht. Op 9 december 2015 heeft een informatiesessie in de burenraad
        industrieterrein over het windpark plaatsgevonden. In maart 2016 is aanvullend een
        informatieavond over de resultaten van de locatiestudie (voorkeursvariant) gehouden. In maart
        2016 zijn tijdens een raadsinformatieavond de resultaten van de onderzoeken en het
        voorkeursvariant gepresenteerd.

3.1.5   Kenmerken van het voornemen

        In de kenmerken van het windpark worden in dit MER bandbreedtes            Tiphoogte
        aangehouden, omdat op dit moment nog niet exact bekend is welk
        type windturbine (ashoogte, rotordiameter, verschijningsvorm) wordt
                                                                                                    Ashoogte
        gebouwd.
         Aantal turbines: maximaal 8
         Vermogen per turbine: circa 2 - 5 MW                                   Rotordiameter
         Parkvermogen: 16 - 40 MW
         Tiphoogte: 140 - 196 meter
         Ashoogte: 90 – 130 meter
         Rotordiameter: 90 - 132 meter
         Verwachte elektriciteitsproductie: 50 - 100 GWh/jaar

        Over het algemeen leveren grotere (hogere turbines met een grotere rotor) meer energie op dan
        kleinere turbines. De beschouwde range moet het mogelijk maken een afgewogen keuze te
        maken, waarbij de opbrengst één van de aspecten is die wordt meegewogen.

        Naast de windturbines bestaat het windpark uit een aantal voorzieningen. Onderdeel van het
        voornemen is het bouwen van een windmeetmast van maximaal 130 m hoog. Dit is een slanke
        (vakwerk)mast waarmee de windsnelheid op de hoogte van de windturbines wordt gemeten. De




                                             Pagina 28 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                    Voorgenomen activiteit en varianten

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      meetmast zal ongetuid worden uitgevoerd en niet worden verlicht. De mast is voorzien op het
      westelijk gedeelte van het industrieterrein op een perceel direct ten noorden van de Langeweg.

      Verder zijn onder andere kraanopstelplaatsen ten behoeve van bouw en het onderhoud van de
      windturbines, enkele toegangswegen met aansluitingen op de openbare weg en de aansluiting
      op het elektriciteitsnet noodzakelijk. Deze laatste aansluitingen bestaan uit kabels die de turbines
      onderling verbinden, eventueel een schakelstation en aansluiting op het openbare netwerk van
      de netbeheerder (Enexis).

3.2   Alternatief en varianten

      In een m.e.r. is het verplicht alle ‘redelijkerwijs te beschouwen alternatieven’ te onderzoeken.
      Met alternatieven wordt gedoeld op grote verschillen in de wijze waarop de voorgenomen activi-
      teiten gerealiseerd kan worden. Dit betreft bijvoorbeeld het meenemen van andere locaties waar
      de voorgenomen activiteit gerealiseerd kan worden of het beschouwen van een significant groter
      of kleiner programma.

      Het alternatief bevat de volgende uitgangspunten:
       Ontwikkeling van de windturbines tot de maximale hoogtematen;
       Alle turbines hebben dezelfde afmetingen (ashoogte en rotordiameter);
       De windturbines worden door dezelfde leverancier gebouwd, zodat de vormgeving van de
          turbines (bijvoorbeeld, kleur, vorm van de gondel, vorm van de wieken, etc.) gelijk is;
       Rotor met drie bladen en gelijke draairichting.

      Op dit moment is nog niet bekend welk type windturbine zal worden gebouwd en welke leveran-
      cier de windturbines gaat leveren en bouwen8. In dit MER is daarom bij het beschrijven en beoor-
      delen van de effecten gewerkt met ‘referentieturbines’, dat zijn turbines die representatief zijn
      voor de range van turbines die mogelijk zijn. Per aspect is één of zijn meerdere referentieturbines
      (inclusief afmetingen) gekozen die voor dat aspect de maximale milieueffecten laten zien. Welk
      type turbine als maatgevend kan worden beschouwd kan per aspect verschillen. Dit betekent dat
      in verschillende hoofdstukken van dit MER met verschillende referentieturbines is gewerkt.

      Twee varianten
      Er zijn ten behoeve van dit MER twee varianten ontwikkeld. De eerste variant is gericht op het
      mogelijk maken van zo veel mogelijk turbines. Door de eis dat alle turbines van gelijke
      afmetingen moeten zijn leidt dit tot een variant met acht turbines en beperkingen aan de
      rotordiameter. De tweede variant is gericht op het mogelijk maken van grotere turbines (die
      meer energie kunnen opleveren), waarbij (gezien de ruimtelijke beperkingen) vooral de
      rotordiameter onderscheid maakt. Deze variant gaat uit van zeven turbines met een grotere
      rotordiameter.

      Variant 1
      Het windpark is voorzien langs de Westelijke en Zuidelijke Randweg op het industrieterrein. Als
      gevolg van ruimtelijke beperkingen, zoals minimale onderlinge afstand, de ligging van bestaande



      8
        Er is een groot aantal verschillende turbines leverbaar, met verschillende combinaties van ashoogte, rotordiameter en
      vermogen. Welke type voor welke omstandigheid het meest optimaal is hangt af van vele factoren. Doordat de wind-
      snelheid met de hoogte toeneemt, leveren hogere turbines meer op. Ook de verhouding rotordiameter (‘swept area’) en
      vermogen is relevant: bij een grotere rotordiameter levert een generator van een bepaald vermogen per jaar meer
      elektriciteit dan een gelijke generator en een kleinere rotor.




                                                   Pagina 29 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                       Voorgenomen activiteit en varianten

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




en geprojecteerde bebouwing, wegen, kabels en leidingen en daarbij behorende beschermings-
zones zijn maximaal acht windturbines inpasbaar (bij een rotordiameter van maximaal 117m).
Vijf turbines zijn voorzien langs de Westelijke Randweg, drie turbines zijn voorzien langs de
Zuidelijke Randweg.

De locaties en (maximale) afmetingen van de windturbines liggen vanwege ruimtelijke beper-
kingen grotendeels vast. In deze variant is bij de turbineposities enige schuifruimte aanwezig van
maximaal 50 meter per locatie.

Deze inrichtingsvariant is aangeduid als variant 1 (zie figuur 3.2).




figuur 3.2: Variant 1 Windpark Industrieterrein Moerdijk


Variant 2
Daarnaast is ervoor gekozen ook een variant met turbines met een grotere rotordiameter op te
nemen. Voor de rotordiameter wordt uitgegaan van maximaal 132 m. Deze variant bestaat uit
zeven turbines waarvan vier langs de Westelijke Randweg en drie turbines langs de Zuidelijke
Randweg. In deze variant is bij de turbineposities ook enige schuifruimte aanwezig van maximaal
50 meter per locatie.

Dit inrichtingsalternatief wordt aangediend als variant 2 (zie figuur 3.3).




                                         Pagina 30 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                            Voorgenomen activiteit en varianten

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      figuur 3.3: Variant 2 Windpark Industrieterrein Moerdijk


      Samengevat, in het MER zijn de volgende twee varianten onderzocht op milieueffecten:

      tabel 3.1 Uitgangspunten varianten Windpark Industrieterrein Moerdijk

          Variant            Aantal    Tiphoogte               Ashoogte       Rotordiameter      Vermogen per
                            turbines                                                                turbine
             1                 8       188,5 m             maximaal 130 m   maximaal 117 m        2 – 3,5 MW
             2                 7        196 m              maximaal 130 m   maximaal 132 m         3 - 5 MW


      Voor de ruimtelijke en milieuaspecten zijn vooral de afmetingen relevant. Het vermogen van de
      turbines is daarvoor minder van belang.


3.3   Vertaling voorgenomen activiteiten in bestemmingsplan

      Voor de ontwikkeling van het Windpark Industrieterrein Moerdijk, op het Zeehaven- en Industrie-
      terrein Moerdijk, wordt een zogenaamd 'postzegel' bestemmingsplan opgesteld. Met dit bestem-
      mingsplan wordt de realisatie van maximaal acht windturbines juridisch-planologisch mogelijk
      gemaakt.

      De windturbinelocaties worden voorzien van een directe bestemming 'Bedrijf - Windturbine',
      waarbij voor enkele windturbines nog sprake is van enige flexibiliteit in de exacte windturbine-
      locatie. Daarnaast wordt met het bestemmingsplan een tweetal vrijwaringszones rondom de
      windturbinelocaties juridisch-planologisch geborgd. Eén vrijwaringszone voor de overdraai van
      de windturbines (waar binnen ook de 10-5 plaatsgebonden risicocontour ligt) en één voor de bij
      de windturbine horende 10-6 plaatsgebonden risicocontour Binnen de overdraai van de wind-
      turbine zijn gebouwen (beperkt kwetsbare en kwetsbare objecten) uitgesloten en binnen de 10-6
      plaatsgebonden risicocontour zijn kwetsbare objecten uitgesloten.




                                                 Pagina 31 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                     Voorgenomen activiteit en varianten

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




De bestemming van de gronden en bijbehorende bouwmogelijkheden binnen de vrijwarings-
zones worden gebaseerd op het in ontwikkeling zijnde bestemmingsplan 'Zeehaven- en
Industrieterrein Moerdijk'. Dit zijn de bestemmingen 'Bedrijventerrein-1', 'Bedrijventerrein-2',
'Bedrijventerrein-3', ‘Bedrijf-Voorzieningencentrum’, 'Groen', 'Verkeer-2', 'Verkeer-Railverkeer',
'Water - 1', 'Water - 3' en de dubbelbestemmingen 'Leiding - Gas' en 'Waterstaat - Waterkering'.




                                     Pagina 32 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                                  Onderzoeksmethodiek

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




4       Onderzoeksmethodiek
        In dit hoofdstuk leest u over de wijze waarop het onderzoek is opgesteld en beoordelingskader dat
        daarbij is gehanteerd. Eerst komt de referentiesituatie in dit hoofdstuk aan bod. Vervolgens wordt
        het beoordelingskader van de te onderzoeken milieuaspecten weergegeven. Ook komt in dit
        hoofdstuk de omgang van de milieueffecten aan bod van de windturbineontwikkeling in cumu-
        latie met de ontwikkelingsruimte dat het bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moer-
        dijk mogelijk maakt. In hoofdstuk 6 wordt nader op de cumulatieve effecten ingegaan.

4.1     Referentiesituatie

4.1.1   Noodzaak en principe referentiesituatie

        Om de milieueffecten van een voornemen te kunnen beoordelen en te vergelijken, is een ver-
        gelijkingsbasis nodig: de referentiesituatie. De referentiesituatie betreft de huidige situatie
        aangevuld met autonome ontwikkelingen. Autonome ontwikkelingen zijn ontwikkelingen die
        onafhankelijk van de uitvoering van het bestemmingsplan plaats zullen vinden en waarover een
        definitief besluit is genomen (bijvoorbeeld, waarvoor vergunning is verleend).

        Het is gebruikelijk om in ieder geval circa 10 jaar vooruit te kijken. Bij de planvorming van Wind-
        park Industrieterrein Moerdijk wordt daarom uitgegaan van de situatie in het jaar 2026. Onder-
        staand wordt eerst op hoofdlijnen de huidige situatie van het plan- en studiegebied beschreven.
        Volgens worden de relevante plannen beschreven die worden aangeduid als autonome ontwik-
        keling en daarmee onderdeel uitmaken van de referentiesituatie.

4.1.2   Huidige situatie

        Industrieterrein Moerdijk
        Het plangebied voor windpark Industrieterrein Moerdijk is gelegen op het Zeehaven- en Indus-
        trieterrein Moerdijk (zie figuur 4.1). Het industrieterrein heeft een bruto-oppervlakte van circa
        2.350 hectare (bruto), telt vier insteekhavens en huisvest circa 400 bedrijven.

        Het industrie- en zeehaventerrein Moerdijk is een grootschalig bedrijvengebied in een landelijke
        omgeving. De groenrand rondom het industrieterrein vormt een landschappelijke begrenzing
        tussen het industrieterrein en de omgeving. De omgeving van het plangebied kenmerkt zich door
        een open polderlandschap met omvangrijke landbouwkavels en graslanden dat afgewisseld
        wordt met de dorpen Moerdijk en Klundert. Het industriegebied is in de jaren ‘70 van de vorige
        eeuw aangelegd door het aanbrengen van een zandpakket9 en het aanleggen van havens en
        infrastructuur.




        9
            Het zand is vrijgekomen bij de aanleg van de spaarbekkens voor de drinkwatervoorziening in de nabijgelegen Biesbosch.




                                                       Pagina 33 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                      Onderzoeksmethodiek

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 4.1: Luchtfoto Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk vanaf westzijde (bron: Havenschap Moerdijk)

Het industrieterrein is ruimtelijk en functioneel ingedeeld in een aantal deelparken (zie
figuur 4.2). Seaport is gericht op kadegebonden bedrijven, zoals op- en overslag, bewerking en
distributie van stukgoed en containers. Het Ecopark is gericht op recyclingbedrijven en
(watergerelateerde) bedrijvigheid op het gebied van milieu- en energietechnologie. Het Industrial
Park is bestemd voor chemische en (zware) industriële bedrijvigheid. Binnen de Distriboulevard
bevinden zicht met name weggebonden Europese distributie- en productiebedrijven die een
representatieve locatie wensen en die optimaal bereikbaar zijn. Het Tradepark is vooral bestemd
voor handelsondernemingen en logistieke bedrijven, die waarde toevoegende diensten
verrichten. De Compartimentenstrook is een relatief kleinschalig gemengd bedrijventerrein waar
met name groothandelsbedrijven en dienstverleners aanwezig zijn. Het Servicepoint Moerdijk
bestaat uit een groot aantal dienstverlenende bedrijven en ondersteunende diensten voor de
rest van het industrieterrein, zoals de brandweer, douane, de marechaussee, een restaurant en
het kantoor van het Havenschap Moerdijk.




figuur 4.2: Functionele structuur industrieterrein Moerdijk




                                          Pagina 34 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                              Onderzoeksmethodiek

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        Het industrieterrein kent een ruime en overzichtelijke opzet, waarbij diverse terreindelen vanuit
        het zuiden van de hoofdentree aan de A17 via de Zuidelijke Randweg in een 'kamstructuur' in
        noordelijke richting worden ontsloten. De Zuidelijke Randweg vormt samen met de Oostelijke
        Randweg, de Westelijke Randweg en de Middenweg de hoofdontsluiting van het industrieterrein.
        Het industrieterrein is ook toegankelijk via de westelijke zijde (via Langeweg vanuit Klundert en
        via de provinciale weg vanaf de A17) en oostelijke zijde (via de Johan Willem Frisostraat).

        De bedrijven binnen de hoofdontsluiting zijn hoofdzakelijk gericht op de vier insteekhavens vanaf
        het Hollandsch Diep en liggen rondom de havens. De bedrijven in het oostelijk gedeelte van het
        industrieterrein, aan de westzijde van de insteekhaven Roode Vaart, liggen enigszins geïsoleerd
        en kennen een afzonderlijke toegang via de Johan Willem Frisostraat.

        Bestaande windturbines
        Op het industrieterrein bevinden zich momenteel drie windturbines (twee turbines met een
        ashoogte van 67 meter, een rotordiameter van 66 meter en een totaalvermogen van 1.750 kW,
        één turbine met een ashoogte van 60 meter, een rotordiameter van 48 meter en een vermogen
        van 750 kW). Deze zijn positief bestemd in het vigerende bestemmingsplan en ook opgenomen in
        het voorontwerp van het nieuwe bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk. Er
        hebben in het verleden onder andere vier windturbines aan de kop van de Middenweg gestaan,
        de vier windturbines zijn echter gesloopt en de vergunning is hierdoor verlopen. Deze turbines
        zijn derhalve niet bestemd in het nieuwe voorontwerp bestemmingsplan Zeehaven- en Industrie-
        terrein Moerdijk.

4.1.3   Autonome ontwikkelingen

        Logistiek Park Moerdijk
        In de oksel van de A16/A17 is de ontwikkeling van Logistiek Park Moerdijk (LPM) van 150 ha
        groot beoogd. Op het LPM worden alleen logistieke bedrijven uit milieucategorie 2 of 3 toe-
        gestaan. In figuur 4.2 is de ligging van LPM ten opzichte van het voornemen weergegeven.

        Op 22 februari 2011 hebben Gedeputeerde Staten het ruimtelijk ontwerp Logistiek Park Moerdijk
        vastgesteld. Op basis van dit ruimtelijk ontwerp heeft de provincie een voorontwerp-inpassings-
        plan opgesteld. Op 6 februari 2015 heeft Provinciale Staten het inpassingsplan voor het Logistiek
        Park Moerdijk vastgesteld. Op 17 februari 2016 is het plan vernietigd door de Raad van State. De
        provincie wenst in de zomer van 2016 het aangepaste plan opnieuw vast te stellen.

        Gezien het vergevorderde stadium van de besluitvorming en de interferentie met het plan- en
        studiegebied van onderhavig voornemen, de ontwikkeling als autonome ontwikkeling beschouwd
        in deze MER-studie. In het Logistiek Park Moerdijk is vooralsnog de bouw van windturbines niet
        mogelijk.




                                             Pagina 35 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                               Onderzoeksmethodiek

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      figuur 4.3: Ligging LPM (grijs gearceerd) ten opzichte van het voornemen (paars gearceerd) in het
      studiegebied


      Windpark A16
      In het Regionaal Bod Windenergie West-Brabant (zie paragraaf 2.2) is ook een windpark langs de
      A16 opgenomen. De planvorming daarvoor is echter nog niet zover gevorderd dat dit kan worden
      aangemerkt als een autonome ontwikkeling.

4.2   Beoordelingskader

      Het MER beoordeelt de varianten op hun milieueffecten ten opzichte van de referentiesituatie.
      De milieuaspecten, de daarbij geldende wettelijk kaders en de beoordelingscriteria zijn weer-
      gegeven in tabel 4.2 (zie volgende pagina). Per aspect is aangegeven op welke wijze de effecten
      op de milieuaspecten zijn onderzocht: op kwantitatieve en/of kwalitatieve wijze.

      In de volgende hoofdstukken zijn de effecten per milieuaspect van de varianten in beeld
      gebracht. In dit MER wordt gebruik gemaakt van een zevenpuntsschaal voor de beoordeling van
      de effecten, zie tabel 4.1. Uiteindelijk leidt de beoordeling per aspect tot een samenvattende
      effectbeoordelingstabel met daarin per thema en per aspect plussen en minnen. De plussen en
      minnen kunnen niet zonder meer bij elkaar opgeteld worden.

      tabel 4.1: Effectbeoordeling milieuaspecten

                  Effectbeoordeling                                          Omschrijving
                         ++                               zeer positief ten opzichte van referentiesituatie
                          +                                  positief ten opzichte van referentiesituatie
                         0/+                              licht positief ten opzichte van referentiesituatie
                          0                                  neutraal ten opzichte van referentiesituatie
                         0/-                             licht negatief ten opzichte van referentiesituatie
                          -                                  negatief ten opzichte van referentiesituatie
                          --                             zeer negatief ten opzichte van referentiesituatie




                                               Pagina 36 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                           Milieueffectrapport                                                                                  Onderzoeksmethodiek

                           projectnummer 0267689.00
                           2 maart 2016, revisie 03




                           tabel 4.2: Beoordelingskader relevante milieuaspecten

Milieuaspect                                     Wettelijk kader                       Beoordelingscriterium                               Methodiek
                             Geluid              Besluit algemene regels voor          Effecten van windturbinegeluid op geluidgevoelige   Kwantitatief
                                                 inrichtingen (Activiteitenbesluit),   objecten
                                                 Wet geluidhinder
                                                 Geen                                  Effecten van cumulatie van geluid van               Kwantitatief
                                                                                       geluidbronnen op geluidgevoelige objecten
                             Slagschaduw         Regeling algemene regels voor         Effecten van slagschaduw op gevoelige objecten      Kwantitatief
                             en schittering      inrichtingen milieubeheer             zonder automatische stilstandvoorziening
                                                 (Rarim)                               Effecten van slagschaduw op gevoelige objecten      Kwantitatief
                                                                                       met automatische stilstandvoorziening
                                                 Geen                                  Effecten van schittering                            Kwalitatief
                             Externe             Besluit externe veiligheid (Bevi),    Effecten van windturbineontwikkeling op toename     Kwantitatief/
                             veiligheid          Circulaire risiconormering            aantal kwetsbare objecten binnen de PR 10-6         kwalitatief
    Leefomgeving




                                                 vervoer gevaarlijke stoffen,          contour van de risicovolle inrichtingen
                                                 Besluit externe veiligheid            Directe effecten van windturbine-ontwikkeling op    Kwalitatief
                                                 buisleidingen (Bevb),                 beperkt kwetsbare objecten binnen PR 10-5
                                                 Besluit risico's zware ongevallen     contour en kwetsbare objecten binnen PR 10-6
                                                 (Bzro)                                contour
                                                                                       Effecten van windturbineontwikkeling op toename     Kwantitatief/
                                                                                       aantal kwetsbare objecten binnen de PR 10-6         kwalitatief
                                                                                       contour van buisleidingen
                                                                                       Veiligheidseffecten van windturbine-ontwikkeling    Kwantitatief/
                                                                                       op toename aantal kwetsbare objecten binnen de      kwalitatief
                                                                                       PR 10-6 contour van auto- en spoorwegen
                                                                                       Externe veiligheidsrisico’s vanwege ijsafwerping    Kwalitatief
                                                                                       van windturbines
                             Hinder tijdens      Divers                                Effecten van tijdelijke hinder                      Kwalitatief
                             aanleg
                             Ruimtegebruik       Geen                                  Effecten op ruimtegebruik van grondfuncties

                                                 Geen                                  Effecten op leveringszekerheid via infrastructuur   Kwalitatief
                                                                                       en leidingen
                                                 Besluit algemene regels               Effecten op straalpaden, radarbeelden en            Kwalitatief
                                                 ruimtelijke ordening (Barro)          laagvliegroutes
                             Archeologie en      Wet archeologische monu-              Effecten op bekende en verwachte archeologische     Kwalitatief
                             cultuurhistorie     mentenzorg, Modernisering             waarden
                                                 Monumentenzorg                        Effecten op beschermde stads- en dorpsgezichten     Kwalitatief
                                                                                       en monumenten
                             Landschap           Geen                                  Effecten op landschappelijke structuur en waarden   Kwalitatief
         Ruimte-aspecten




                                                                                       Effecten op lokale landschappelijke zichtbaarheid   Kwalitatief
                                                                                       en beleving
                                                                                       Effecten op regionale landschappelijke              Kwalitatief
                                                                                       zichtbaarheid en beleving
                             Natuur              Natuurbeschermingswet                 Effecten op Natura 2000-gebieden                    Kwantitatief/
                                                                                                                                           Kwalitatief
                                                 Provinciaal beleid Natuur-            Effecten op wezenlijke kenmerken en waarden van     Kwalitatief
                                                 netwerk Nederland (NNN)               NNN-gebieden
                                                 Flora- en faunawet                    Kans op aantasting leefgebieden van beschermde      Kwalitatief
                                                                                       soorten
                                                 Wet bodembescherming                  Effecten op bodemopbouw                             Kwalitatief
                             Bodem en                                                  Effecten op bodemkwaliteit                          Kwalitatief
                             water               Waterwet                              Effecten op grondwater                              Kwalitatief
                                                                                       Effecten op oppervlaktewater                        Kwalitatief
                                                                                       Effecten op waterveiligheid                         Kwalitatief
                             Energie-            Geen                                  Mate van elektriciteitsopbrengst                    Kwantitatief
                             opbrengst
 Duurz-
  aam-
  heid




                             Vermeden            Geen                                  Mate van vermeden emissies                          Kwantitatief
                             emissies




                                                                           Pagina 37 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                Onderzoeksmethodiek

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      In dit MER is geen aandacht besteed aan de effecten van de voorgenomen ontwikkeling op de
      luchtkwaliteit (concentraties van luchtverontreinigende stoffen zoals bijvoorbeeld NOx en fijn
      stof). Het windpark leidt niet tot emissies van dergelijke stoffen, maar wel (indirect) tot een af-
      name van emissie doordat het windpark leidt tot een afname van het gebruik van niet-hernieuw-
      bare energiebronnen en tevens tot een daling van de emissies die zijn gerelateerd aan het
      opwekken van elektriciteit in conventionele elektriciteitscentrales. Dit effect komt in hoofdstuk
      13 als ‘vermeden emissies’ aan de orde.

      De windturbines worden geplaatst in een omgeving waar door de bedrijven stoffen (zoals stik-
      stofoxyden) in de atmosfeer worden gebracht. Zowel de emissie van stoffen als de concentraties
      op leefniveau (ook wel aangeduid als ‘immissieconcentraties’) zijn gebonden aan regels en nor-
      men. Geëmitteerde stoffen verspreiden zich in de atmosfeer waardoor de concentraties af-
      nemen. De mate en snelheid van deze verdunning (en daarmee ook van de immissieconcen-
      traties op leefniveau) is afhankelijk van een groot aantal factoren, waaronder windsnelheid en –
      richting en de temperatuurverdeling in de atmosfeer. In dit complexe proces hebben windtur-
      bines slechts een marginaal effect. Op basis van ervaringen over de verspreiding van luchtver-
      ontreiniging kan worden vastgesteld dat windturbines geen noemenswaardig effect hebben op
      de immissieconcentraties.

4.3   Cumulatie van effecten met Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk

      In het MER voor het Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk worden de milieueffecten van de
      intensivering van het industrieterrein onderzocht. Als referentiesituatie hanteren we daarom in
      het MER voor Windpark Industrieterrein Moerdijk het industrieterrein zonder invulling van de
      restgronden met industriële activiteiten. Zodoende worden sec de milieueffecten van het wind-
      park op het industrieterrein en omgeving in beeld gebracht. De uitvoering van bestemmingsplan
      Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk (intensivering) maakt dus geen onderdeel uit van de
      referentiesituatie.

      In hoofdstuk 14 'Cumulatie van effecten windpark en industrieterrein Moerdijk' wordt de relatie
      met het MER voor bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk beschreven. Daar-
      naast bevat dit hoofdstuk inzicht in de cumulatieve effecten van het windpark en het industrie-
      terrein, waarin wordt uitgegaan van invulling van de restgronden (239 ha). De ligging van de
      restgronden ten opzichte van de locatie van het windpark zijn in figuur 4.4 weergegeven.




                                           Pagina 38 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                        Onderzoeksmethodiek

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 4.4: Invulling restgronden Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk (in paars: plangebied windturbines,
in groen: locatie restgronden)


Zodoende worden de ontwikkelingen en procedures in hetzelfde plangebied in het MER
Windpark Industrieterrein Moerdijk zoveel mogelijk gescheiden, maar biedt het MER in één
hoofdstuk wel inzicht in de relatie tussen beide ontwikkelingen en procedures.




                                         Pagina 39 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                            Geluid

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




5     Geluid
      In dit hoofdstuk vindt u de effecten van de windturbineontwikkeling op geluid. Hiertoe is een
      akoestisch onderzoek naar het windturbinegeluid verricht (LBP Sight, 2016). Gezien de ligging van
      het voorgenomen windpark op het zeehaven- en industrieterrein, wordt tevens ingegaan op
      cumulatie van het windturbinegeluid met andere relevante geluidbronnen (industrielawaai, geluid
      van wegverkeer). Het genoemde rapport is als bijlage bij het MER toegevoegd.

5.1   Beoordelingskader

      Windturbines genereren geluid, dat afkomstig is uit twee hoofdbronnen. Ten eerste is dat
      mechanisch geluid, door de werkende en bewegende onderdelen geplaatst in de gondel van
      turbine. Daarnaast is er aerodynamisch geluid dat ontstaat door de stroming van de wind langs
      de turbinebladen. Het aerodynamische geluid bevat deels een laagfrequente component.

      Windturbinegeluid
      Sinds 2011 geldt voor de geluid-emissie van windturbines de Europese jaardosisnorm Lden. Deze
      geluidnorm is in het Besluit algemene regels voor inrichtingen (het Activiteitenbesluit) vast-
      gelegd. Een windturbine of een combinatie daarvan dient te voldoen aan de norm van 47 dB(A)
      Lden en 41 dB(A) Lnight op de gevel van gevoelige objecten (o.a. woningen, verzorgingstehuizen,
      scholen).

      Berekeningen geven inzicht in de geluidcontouren van Lden 47 dB(A) en Lnight 41 dB(A) in het plan-
      en studiegebied voor het voornemen. Voor het bepalen van de impact van het windturbinegeluid
      op de omgeving wordt gefocust op de geluidbelasting op geluidgevoelige objecten. Volledigheids-
      halve is de brandweerkazerne op het industrieterrein (waar ook wordt overnacht) betrokken in
      het akoestisch onderzoek. Formeel (conform het Activiteitenbesluit en de Wet geluidhinder)
      wordt een brandweerkazerne niet als gevoelig object aangemerkt.

      Voor het berekenen van windturbinegeluid is voor dit MER gerekend met onderstaande wind-
      turbines voor de geluidemissie (zie tabel 5.1). Dit zijn van de mogelijke toe te passen turbinetypes
      de worst-case types voor wat betreft de geluidemissie.

      tabel 5.1: Worst case turbinetypen variant 1 en variant 2 voor de geluidemissie

       Uitgangspunten                  Variant 1                    Variant 2
       Turbinetype                   Gamesa G114                   Gamesa G132
       Ashoogte                         125 m                         120 m
       Rotordiameter                    114 m                         132 m
       Tiphoogte                        182 m                         186 m



      Laagfrequent geluid
      Onder hoorbaar laagfrequent geluid (LFG) worden geluiden met een frequentie tussen circa 20
      en 100 Hz verstaan. ‘Gewoon’ geluid, dat wil zeggen geluid zoals dat in de buitenlucht natuurlijk
      voorkomt, ligt meestal in het frequentiegebied tussen 400 en 2500 Hz. Laag Frequent Geluid
      (LFG) is geluid met een frequentie beneden 100/125 Hz. Geluid met frequenties onder 20 Hz
      wordt infra-geluid genoemd (RIVM, 2013).




                                               Pagina 40 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                            Geluid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Door de Commissie m.e.r. is in het advies voor reikwijdte en detailniveau voor het MER van 19
juli 2012 geadviseerd de laagfrequente geluidbelasting van de windturbines op maatgevende
woningen te presenteren en te toetsen. Sinds het uitbrengen van het advies van de Commissie in
2012 zijn enkele nieuwe inzichten ten aanzien van laagfrequent geluid naar voren gekomen.
Staatssecretaris Mansveld heeft in een kamerbrief ‘laagfrequent geluid van windturbines’ d.d. 31
maart 2014 de Kamer geïnformeerd over de kennisontwikkeling van laagfrequent geluid van
windturbines. De staatssecretaris constateert in deze kamerbrief, mede op basis van een aantal
onderzoeken van het RIVM en een onderzoek van Agentschap NL (nu RVO NL), dat laagfrequent
geluid wel voor een klein deel bijdraagt in de hinderervaring van windturbinegeluid, maar dat
deze hinder op een verantwoorde manier voldoende wordt beperkt door de huidige normen
voor windturbinegeluid conform het Activiteitenbesluit (47 dB (A) – Lden en 41 dB (A) – Lnight). Zij
concludeert dat er geen aparte analyse en beoordeling van laagfrequent geluid nodig is bovenop
de analyse en beoordeling van het windturbinegeluid conform het Activiteitenbesluit en het
bijbehorende reken- en meetvoorschrift. In dit MER is dan ook geen aparte analyse en effecten-
beoordeling van de varianten op laagfrequent geluid uitgevoerd.

Geluidzone rond bedrijventerrein
Bij veel (grote) bedrijventerrein is een zogeheten geluidzone vastgesteld. Het doel van een
geluidzone is tweeledig. Enerzijds worden met een geluidzone geluidgevoelige functies (zoals
woningen en scholen) beschermd tegen een te hoge geluidbelasting vanwege industrielawaai.
Anderzijds wordt door het vastleggen van een geluidzone akoestische ruimte gecreëerd waarover
de bedrijven op het gezoneerde bedrijventerrein maximaal kunnen beschikken. De zone is
aangegeven als een lijn, met een aangegeven maximale geluidbelasting. Bij het bepalen van de
geluidbelasting op deze lijn (de zonegrens) worden de geluidemissies van alle bedrijven op het
betreffende bedrijventerrein meegenomen. Het gaat dan om het geluid van bedrijven; de
geluidemissie van de turbines telt echter niet mee in deze geluidzonering. Voor Moerdijk heeft
dit als gevolg dat, als er windturbines komen, dat geen effect heeft op de geluidzonering.

Cumulatie van geluid
In het kader van een goede ruimtelijke ordening is een beoordeling van de totale geluidbelasting
van belang. Dit wordt aangeduid als het ‘gecumuleerde geluidniveau’, waarbij de geluidbelasting
van verschillende bronnen (naast windturbinegeluid ook wegverkeer en industrie) samen wordt
genomen.

Voor de beoordeling van het gecumuleerde geluidniveau gelden geen normwaarden. In het
Activiteitenbesluit is een methode aangegeven met weegfactoren voor de hinder van
afzonderlijke geluidbronnen zoals wegverkeer, railverkeer, luchtvaart, industrie en windturbines.
De methode berekent de gecumuleerde geluidbelasting (Lcum), rekening houdend met de
verschillen in dosis-effectrelaties van de verschillende geluidbronnen. Bij de cumulatie van
geluidbelasting voor het windpark Industrieterrein Moerdijk is rekening gehouden met het
wegverkeergeluid (A17 en de belangrijke lokale wegen) en het industrielawaai van het gezoneer-
de industrieterrein. Het railverkeer ter plaatse is akoestisch niet relevant ten opzichte van de
snelweg. De volgende formules worden hierbij gehanteerd:
-         windturbines: L*wtb = 1,65 Lwtb – 20;
-         industrielawaai: L*il = 1,0 Lil +1;
-         wegverkeerslawaai: L*vl = 1,0 Lvl + 0.
(wtb = windturbine, il = industrielawaai, vl = verkeerslawaai)

Dit is voor de beoordeling van het cumulatieve geluidniveau relevant, op basis hiervan kan een
vergelijking worden gemaakt in het gecumuleerd geluidniveau zonder en met het windpark. Bij
de cumulatie is de omrekenfactor voor windturbinegeluid relatief hoog. Dat betekent dat het




                                      Pagina 41 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                             Geluid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        geluid van windturbines relatief belangrijk zwaar meeweegt in het bepalende rekenmethode van
        de gecumuleerde geluidbelasting.

        Voor het beoordelen van de geluidbelasting in het kader van de goede ruimtelijke ordening is ook
        van belang in hoeverre woningen vanuit verschillende richtingen worden belast. Het streven is
        dat woningen tenminste één geluidluwe kant hebben.

        Beoordelingscriteria
        De te toetsen criteria voor het thema geluid zijn weergegeven in tabel 5.2 .

        tabel 5.2: Beoordelingscriteria geluid

         Aspect                                                       Criterium
         Geluid                       Effecten van windturbinegeluid op geluidgevoelige objecten
                                      Effecten van cumulatie van geluid van geluidbronnen op
                                      geluidgevoelige objecten



5.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

        Zeehaven- en industrieterrein Moerdijk is een geluidgezoneerd industrieterrein. Buiten de zone
        mag de geluidbelasting van alle (industriële) inrichtingen op het gezoneerd industrieterrein niet
        groter zijn dan 50 dB(A). De ligging van de zone is vastgelegd in het bestemmingsplan Parapluher-
        ziening zone industrielawaai industrie- en haventerrein Moerdijk (gedeeltelijk vastgesteld in
        2007). Vooral het industrielawaai veroorzaakt geluidbelasting (minder dan 50 dB (A)) op geluid-
        gevoelige objecten in het plan- en studiegebied, bijvoorbeeld nabij de woningen in de kernen
        Klundert en Moerdijk.

        Daarnaast veroorzaakt het lokale wegverkeer in de kernen geluidbelasting. Het geluid van het
        railverkeer en de scheepvaart op en nabij het zeehaven- en industrieterrein is hoofdzakelijk
        lokaal (nabij de goederenspoorlijn en op de vaarwegen zelf) waarneembaar.

        Als gevolg van autonome groei van wegverkeer en goederenoverslag zal de geluidbelasting van
        het wegverkeer, het spoorverkeer en de scheepvaart iets toenemen. De geluidzonering van het
        industrielawaai blijft gelijk ten opzichte van de bestaande zonering. Wel kan de zone intensiever
        worden benut zonder dat dit de zonegrens overschrijdt


5.3     Effecten

5.3.1   Windturbinegeluid

        In figuur 5.1 en figuur 5.2 is het windturbinegeluid (47 dB Lden contour en 41 dB Lnight contour) van
        variant 1 en variant 2 weergegeven. In de figuren zijn de ligging van de dichtstbijzijnde woningen
        en de brandweerkazerne weergegeven. In tabel 5.3 is de geluidbelasting op de dichtstbijzijnde
        woningen van de varianten weergegeven.




                                                  Pagina 42 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                      Geluid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 5.1: Windturbinegeluid variant 1 (8 turbines, blauwe lijn = 47 dB-contour, rode lijn = 41 dB-contour,
blauwe stip = woning of brandweerkazerne) (bron: LBP Sight, 2016)




figuur 5.2: Windturbinegeluid variant 2 (7 turbines, blauwe lijn = 47 dB-contour, rode lijn = 41 dB-contour,
blauwe stip = woning of brandweerkazerne) (bron: LBP Sight, 2016)




                                          Pagina 43 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                    Geluid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




tabel 5.3: Windturbinegeluid op dichtstbijzijnde woningen van variant 1 en 2 (bron: LBP Sight, 2016)




Uit de geluidberekeningen blijkt dat als gevolg van de windturbineontwikkeling sprake is van een
geluidbelasting op de omliggende woningen. De maximale geluidbelasting Lden bedraagt 45 dB
(variant 2), de maximale geluidbelasting Lnight bedraagt 38 dB (variant 1 en 2). Uit de resultaten
blijkt dat bij alle woningen aan de geluidnorm van Lden 47 dB en Lnight 41 dB wordt voldaan. De
verschileffecten tussen de varianten zijn zeer beperkt.

Uit de geluidberekeningen blijkt dat als gevolg van de windturbineontwikkeling sprake is van een
geluidbelasting op de brandweerkazerne (zie tabel 5.4). De maximale geluidbelasting Lden
bedraagt 47 dB (variant 2), de maximale geluidbelasting Lnight bedraagt 40 dB (variant 1 en 2).

Voor de brandweerkazerne geldt geen wettelijke norm. Wel wordt aan de geluidnorm voor
woningen voldaan.

tabel 5.4: Windturbinegeluid op brandweerkazerne (bron: LBP Sight, 2016)




Gezien de toename van de geluidbelasting als gevolg van de windturbineontwikkeling op
woningen, maar onder de geluidnormen is sprake van een licht negatief effect (0/-) van het
windturbinegeluid op geluidgevoelige objecten. Dit geldt voor beide varianten.




                                         Pagina 44 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                            Geluid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




5.3.2   Cumulatie van geluid

        Voor enkele maatgevende punten is het gecumuleerde geluidniveau berekend en beoordeeld
        voor beide varianten. In tabel 5.5 zijn de resultaten weergegeven.

        tabel 5.5: Gecumuleerde geluidbelasting (dB) voor maatgevende punten (bron: LBP Sight, 2016)




        Uit de resultaten (tabel 5.5) blijkt dat de toename van het gecumuleerde geluidniveau bij de
        woningen van beide varianten varieert tussen de 0,2 en 1,9 dB. De hoogste gecumuleerde
        geluidbelasting is berekend op een toetspunt aan de Koekoekendijk 10, direct ten zuidoosten van
        het industrieterrein gelegen. De toename bedraagt hier 0,9 dB (variant 1) en 0,6 dB (variant 2).
        De totale gecumuleerde geluidbelasting bedraagt hier 62 dB (variant 2) of 61 dB (variant 1). De
        hoogste toename van 1,9 dB is berekend op een toetspunt aan Van Polanenpark 23 in Klundert,
        de totale gecumuleerde geluidbelasting bedraagt hier 57 dB (beide varianten). Bij de bepaling
        van de cumulatieve geluidbelasting weegt, zoals aangegeven, vanwege de voorgeschreven
        cumulatiefactoren het geluid van windturbines relatief zwaar mee. Het geluid van industrie en
        wegverkeer blijft echter dominant. Het verschil in effecten tussen de varianten is zeer beperkt.

        Met betrekking tot de geluidbelasting wordt als algemene regel gehanteerd dat verschillen
        kleiner dan 1,5 - 2 dB voor een gemiddeld persoon vrijwel niet waarneembaar en beleefbaar zijn.
        Voor de beoordeling is verder van belang dat de verschillende geluidbronnen (windturbines,
        industrie, wegverkeer) de betreffende woningen vanuit ongeveer dezelfde richting belasten,
        uitgezonderd de woning aan de Koekoekendijk. Door de cumulatie van de geluidbelasting blijven
        de bestaande geluidluwe gevels van de woningen bestaan. De effecten van het gecumuleerde
        geluidniveau bij de woningen zijn gezien de beperkte toename voor beide varianten licht negatief
        (0/-) beoordeeld.

5.4     Beoordeling

        Windturbinegeluid
        Voor beide varianten wordt, ook zonder mitigerende maatregelen (zoals het tijdelijk stilzetten
        van turbines), bij alle woningen voldaan aan de geluidnormen van 47 dB(A) Lden en 41 dB(A) Lnight.
        De windturbineontwikkeling veroorzaakt wel een beperkte geluidbelasting op de omgeving
        waarin een aantal geluidgevoelige objecten (woningen) en een brandweerkazerne is gelegen.
        Het effect van het windturbinegeluid van beide varianten op geluidgevoelige objecten is derhalve
        licht negatief (0/-) beoordeeld.

        Cumulatie van geluid
        De effecten van het gecumuleerde geluidniveau van beide varianten bij de woningen zijn gezien
        de beperkte toename van de gecumuleerde geluidbelasting voor beide varianten licht negatief
        (0/-) beoordeeld.




                                               Pagina 45 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                  Geluid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
vatten:

 Aspect                    Criterium                                             Variant 1   Variant 2

 Geluid                    Effecten van windturbinegeluid op geluidgevoelige       0/-         0/-
                           objecten
                           Effecten van cumulatie van geluid van geluidbronnen     0/-         0/-
                           op geluidgevoelige objecten




                                           Pagina 46 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                           Slagschaduw en schittering

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




6     Slagschaduw en schittering
      In dit hoofdstuk zijn de effecten van de windturbineontwikkeling op slagschaduw en schittering
      beschreven. Voor het bepalen van de effecten zijn slagschaduwberekeningen uitgevoerd. Het
      rapport over de slagschaduwberekeningen (LBP Sight, 2016) is als bijlage bij dit MER toegevoegd.

6.1   Beoordelingskader

      Slagschaduw
      Slagschaduw op woningen
      Windturbines kunnen leiden tot bewegende slagschaduw wanneer de zon schijnt. Slagschaduw
      op bijvoorbeeld ramen van woningen kan als hinderlijk worden ervaren. De weersomstandighe-
      den, de afstand tussen blootgestelde locatie en windturbine, de stand van de zon, het al dan niet
      draaien van de windturbine en de draaisnelheid van de rotor zijn bepalende factoren voor de
      duur van de periode waarin slagschaduw op een bepaalde locatie optreedt (slagschaduwduur).

      De Regeling algemene regels voor inrichtingen milieubeheer (Rarim) stelt dat windturbines voor-
      zien moeten worden van een automatische stilstandvoorziening indien slagschaduw optreedt ter
      plaatse van gevoelige objecten (woningen, scholen, ziekenhuizen e.d.), voor zover:
       de afstand tussen de woningen of andere gevoelige objecten minder dan 12 maal de rotor-
           diameter bedraagt, en
       gemiddeld meer dan 17 dagen per jaar gedurende meer dan 20 minuten per dag slagscha-
           duw kan optreden op de woning of het gevoelige object.
      Deze norm kan worden vertaald in een tijdsduur van 5 uur en 40 minuten per jaar.

      Voor het berekenen van slagschaduw is voor dit MER worst case gerekend met de maximale
      afmetingen van de varianten (zie tabel 6.1).

      tabel 6.1: Worst case turbinetypen variant 1 en variant 2 voor slagschaduw

       Uitgangspunten                  Variant 1                   Variant 2
       Ashoogte                         130 m                       130 m
       Rotordiameter                    117 m                       132 m
       Tiphoogte                       188,5 m                      196 m


      Slagschaduw op kantoren
      Ook werknemers in kantoren kunnen hinder ondervinden als gevolg van slagschaduw van wind-
      turbines. Kantoren zijn echter volgens Rarim geen gevoelig object; er is dus geen juridisch kader
      voor slagschaduw op kantoren. In de slagschaduwberekeningen (paragraaf 6.3) is daarom geen
      aandacht besteed aan de kantoren. Nuon Wind Development B.V. heeft met de omliggende
      bedrijven afgesproken dat, nadat de turbines in gebruik zijn genomen, op de ramen van kantoren
      waar slagschaduw als hinderlijk wordt ervaren mitigerende maatregelen zullen worden getroffen.
      Deze maatregelen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit een stilstandvoorziening of zonnewering.

      Schittering
      Mensen kunnen last hebben van hinderlijke schitteringen van zonlicht op de bewegende rotor-
      bladen van de windturbines. Een antireflecterende laag / matte coating op de rotorbladen voor-
      komt schittering. Alle nieuwe windturbines zijn tegenwoordig voorzien van een dergelijke matte
      coating, waardoor geen sprake meer kan zijn van schitteringseffecten. Aan dit aspect is daarom
      verder geen aandacht besteed.




                                               Pagina 47 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                          Slagschaduw en schittering

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        Beoordelingskader
        De beoordelingscriteria voor de thema's slagschaduw en schittering zijn weergegeven in
        tabel 6.2.

        tabel 6.2: Beoordelingscriteria slagschaduw en schittering

         Aspect                                                         Criterium
         Slagschaduw          Effecten van slagschaduw zonder automatische stilstandvoorziening op gevoelige objecten
                              Effecten van slagschaduw met automatische stilstandvoorziening op gevoelige objecten
         Schittering          Effecten van schittering op gevoelige objecten


6.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

        Er zijn geen slagschaduw- en schitteringseffecten als gevolg van de drie kleinere windturbines op
        het industrieterrein op de gevoelige objecten (woningen) in de omgeving bekend.

6.3     Effecten

6.3.1   Slagschaduw

        Met behulp van slagschaduwberekeningen is beoordeeld of sprake is van hinder op woningen
        door slagschaduw. De slagschaduwberekeningen zijn uitgevoerd voor de turbine met een
        rotordiameter van 117 m (variant 1) en 132 m (variant 2).

        In figuur 6.1 en figuur 6.2 zijn de slagschaduwcontouren weergegeven van een verwachte zes uur
        per jaar slagschaduw voor variant 1 en 2. Buiten de zes uur-contour kan de grenswaarde van 17
        dagen meer dan 20 minuten niet worden overschreden. Uit de contouren blijkt dat enkele
        woningen binnen de zes uur-contour (blauwe contouren in figuren) liggen.




        figuur 6.1: Contourkaart 6 uur slagschaduw variant 1 (bron: LBP Sight, 2016)




                                                    Pagina 48 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                             Slagschaduw en schittering

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 6.2: Contourkaart 6 uur slagschaduw variant 2 (bron: LBP Sight, 2016)

Voor een aantal woningen is het verwachte aantal dagen dat meer dan 20 minuten slagschaduw
optreedt bepaald (zie tabel 6.3 en tabel 6.4). Hieruit blijkt dat voor beide varianten bij meerdere
woningen gemiddeld meer dan 17 dagen per jaar meer dan 20 minuten per dag slagschaduw
optreedt.

Bij variant 1 is bij een aantal woningen sprake van 18 tot 21 dagen per jaar meer dan 20 minuten
per dag slagschaduw. Bij variant 2 is bij een aantal woningen sprake van 18 tot 27 dagen per jaar
meer dan 20 minuten per dag slagschaduw. Deze verschileffecten tussen de varianten laat zien
dat het verwachte aantal dagen dat slagschaduw optreedt (met meer dan 20 minuten per dag)
en het aantal woningen waar dat aan de orde is iets hoger is bij variant 2 dan bij variant 1.

Dit betekent dat de turbines van een automatische stilstandvoorziening dienen te worden
voorzien. Om te kunnen voldoen aan de norm is bij variant 2 het aantal uren dat de
stilstandvoorziening moet worden gebruikt groter dan bij variant 1.




                                         Pagina 49 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                 Slagschaduw en schittering

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




tabel 6.3: Maximale en verwachte slagschaduw per woning, variant 1 (bron: LBP Sight, 2016)




                                        Pagina 50 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                 Slagschaduw en schittering

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        tabel 6.4: Maximale en verwachte slagschaduw per woning, variant 2 (bron: LBP Sight, 2016)




        Geconcludeerd kan worden dat als gevolg van de windturbineontwikkeling slagschaduweffecten
        op gevoelige objecten optreden. Het effect van variant 2 is negatief (-) en van variant 1 licht
        negatief (0/-) beoordeeld (zonder mitigerende maatregelen). De effecten zijn gemakkelijk te
        mitigeren met de automatische stilstandvoorziening op windturbines. Uitgaande van de
        automatische stilstandvoorziening op de windturbines ondervinden de bewoners zeer beperkte
        slagschaduwhinder. Dit effect is licht negatief (0/-) beoordeeld.


6.3.2   Schittering

        Zoals weergegeven in paragraaf 6.1 worden de nieuwe windturbines voorzien van een matte
        coating, waardoor geen sprake is van schitteringseffecten. Het effect van schittering van beide
        varianten is neutraal beoordeeld (0).




                                                Pagina 51 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                           Slagschaduw en schittering

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




6.4   Beoordeling

      Slagschaduw
      Als gevolg van de windturbineontwikkeling treden slagschaduweffecten op gevoelige objecten
      op. Het effect van variant 2 is negatief (-) en van variant 1 licht negatief (0/-) beoordeeld in een
      situatie dat geen mitigerende maatregelen worden getroffen. De effecten zijn gemakkelijk te
      mitigeren met de automatische stilstandvoorziening op windturbines. Uitgaande van de
      automatische stilstandvoorziening op de windturbines ondervinden de bewoners zeer beperkte
      slagschaduwhinder. Dit effect is licht negatief (0/-) beoordeeld.

      Schittering
      Door toepassing van een matte coating op nieuwe turbines veroorzaken beide varianten geen
      schitteringseffecten (0).

      Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
      vatten (situatie zonder mitigerende maatregelen):

       Aspect               Criterium                                                           Variant 1       Variant 2


       Slagschaduw          Effecten van slagschaduw zonder automatische stilstandvoorziening     0/-               -
       en                   Effecten van slagschaduw met automatische stilstandvoorziening        0/-              0/-
       schittering          Effecten van schittering op gevoelige objecten                         0                0



6.5   Mitigerende maatregelen

      Bij beide varianten dienen de turbines van een automatische stilstandvoorziening te worden
      voorzien. Met de stilstandvoorziening is bij geen van de woningen meer dan zes uur slagscha-
      duwhinder per jaar en wordt voldaan aan de norm. Bij variant 2 moeten één of meer turbines
      wat vaker stilstaan dan bij variant 1.

      In de situatie met stilstandvoorziening is de beoordeling van de beide alternatieven neutraal (0).




                                                       Pagina 52 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                   Externe veiligheid

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




7     Externe veiligheid
      In dit hoofdstuk vindt u de analyse van effecten van de windturbineontwikkeling op externe
      veiligheid. Dit hoofdstuk richt zich op de kans dat personen in de omgeving van een activiteit
      slachtoffer worden van een ongeval. In het onderzoeksrapport ‘Onderzoek externe veiligheid
      Windpark Industrieterrein Moerdijk (Antea Group, 2016) zijn de effecten van het voornemen op
      externe veiligheid uitgewerkt. In hoofdstuk 8 komen effecten op ruimtegebruik aan de orde die
      een indirecte relatie hebben met veiligheidsaspecten, waaronder effecten op leveringszekerheid
      (via buis- en hoogspanningsleidingen), straalpaden, radarbeelden (radarverstoring) en
      laagvliegroutes.

7.1   Beoordelingskader
      Wettelijk kader
      Om de veiligheid van de omgeving te garanderen moeten windturbines aan internationale veilig-
      heidseisen voldoen. De veiligheid van de turbine zelf is geregeld via certificering van het ontwerp
      en productie van de turbines. Door middel van deze certificering wordt gewaarborgd dat de kans
      op kortsluiting, brand, bladbreuk en overige storingen tot een minimum wordt beperkt. In Neder-
      land wordt elk nieuw type windturbine getest volgens de veiligheidsnorm NVN 11400-0. In
      Nederland mogen alleen windturbines worden geplaatst die volgens deze norm zijn gecertifi-
      ceerd. De keuring is gericht op een veilige en betrouwbare werking van een windturbine en
      wordt verricht door een erkend keuringsinstituut. Het windturbineontwerp wordt gecontroleerd
      op sterkte van de constructie, elektrische veiligheid, bliksemafleiding en beveiliging tegen te
      harde wind. Ook in de praktijk wordt de windturbine getest. Zo worden er bijvoorbeeld onder
      verschillende omstandigheden remproeven uitgevoerd. In het Activiteitenbesluit milieubeheer is
      onder andere geregeld hoe vaak een windturbine moet worden gecontroleerd, maar ook dat een
      windturbine niet in werking mag worden gesteld indien een zodanige ijslaag is afgezet op de
      rotorbladen dat door loslatend ijs de veiligheid voor de omgeving in het geding is.

      Toch is een incident met een windturbine nooit geheel uit te sluiten. De ruimtelijke inpassing van
      windturbines is geregeld in meerdere wetten en besluiten waarvan het Activiteitenbesluit het
      belangrijkst is. Hierin zijn normen gesteld voor de minimale afstand tussen windturbine en
      (beperkt) kwetsbare objecten. Daarnaast volgen vanuit diverse andere besluiten eisen ten aan-
      zien van de afstand tussen windturbines en bijvoorbeeld buisleidingen of risicovolle bedrijven.
      Tot slot hebben verschillende belanghebbende partijen eigen standpunten over de afstand die
      windturbines dienen aan te houden tot hun eigendommen.

      In het Handboek risicozonering windturbines zijn wet- en regelgeving, richtlijnen en adviesaf-
      standen gebundeld en toegelicht. Dit handboek is in 2000 opgesteld en het laatst geactualiseerd
      in 2014. Deze laatste actualisatie is uitgevoerd in opdracht van Rijksdienst voor Ondernemend
      Nederland. Het Handboek wordt beschouwd als een leidraad, dit is geen wet.

      Uitgangspunten risicocontouren windturbines
      Voor het beoordelen van de ruimtelijk inpassing van de windturbines zijn de plaatsgebonden
      risicocontouren (PR 10-5 en PR 10-6) en de werpafstand bij nominaal toerental en overtoeren
      relevant. Omdat het exacte turbinetype nog niet bekend is, is het niet mogelijk om de uiteinde-
      lijke exacte risicoafstanden te berekenen. Daarom is voor het onderzoek uitgegaan van de worst
      case windturbine vanuit het oogpunt van externe veiligheid. Uit berekeningen van 19 represen-
      tatieve turbines is het turbinetype Vestas V126 vanuit het oogpunt van externe veiligheid worst




                                           Pagina 53 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                Externe veiligheid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




case gebleken. Met name het toerental, het zwaartepunt van het afgeworpen bladdeel en de
tiphoogte zijn relevant geweest voor het bepalen van de worst case windturbine.
In dit MER wordt uitgegaan van een maximale tiphoogte van 196 meter. Dit is hoger dan de V126
die momenteel op de markt verkrijgbaar is. Als worstcase uitgangspunt zijn de afmetingen van de
Vestas 126 daarom ‘opgerekt’ naar 130 meter ashoogte en 132 meter rotordiameter, voor zowel
variant 1 als variant 2.

Op basis van de berekeningen wordt uitgegaan van de volgende contouren voor beide varianten:

tabel 7.1: Worst case turbinetype en veiligheidsafstanden variant 1 en variant 2

 Uitgangspunt                             Worst case
                                        variant 1 en 2
 Turbinetype                              Vestas 126
 Ashoogte                                   130 m
 Rotordiameter                              132 m
 Rotorblad                                   66 m
 Tiphoogte                                  196 m
 PR 10-5 contour                             42 m
 PR 10-6 contour                            158 m
 Werpafstand bij nominaal toerental         170 m
 Werpafstand bij overtoeren                 358 m


Als het exacte turbinetype in een later stadium van het planproces is bepaald, worden ook de
exacte risicoafstanden berekend. Omdat nu is gewerkt met een worst-case zullen de dan
berekende risicoafstanden kleiner zijn dan de maximale afstanden zoals weergegeven in dit MER.

Ter beeldvorming zijn in het volgende figuur de risicocontouren en werpafstanden van de worst
case turbine op een willekeurige locatie weergegeven.




figuur 7.1: Weergave risicocontouren en werpafstanden van worst case turbine




                                         Pagina 54 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                     Externe veiligheid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Bij de risicoberekeningen is voor ieder risicobron de windturbine op de meest ongunstige locatie
ten opzichte van de risicobron gepositioneerd. Hierdoor zijn de worst case berekeningen
representatief voor beide varianten.

Analyse veiligheidsaspecten conform het Handboek risicozonering windturbines
De analyse van de externe veiligheidsrisico's bevat een beschouwing van alle veiligheidsaspecten
van de windturbines die in het Handboek risicozonering windturbines zijn beschreven, te weten,
risicovolle inrichtingen, bebouwing, wegen, buisleidingen, hoogspanningsinfrastructuur en
dijklichamen. In dit hoofdstuk komen deze veiligheidsaspecten aan bod, uitgezonderd de
hoogspanningsinfrastructuur en dijklichamen:
 Zoals reeds aangegeven komen in hoofdstuk 8 effecten op ruimtegebruik aan de orde die
      een indirecte relatie hebben met veiligheidsaspecten, waaronder effecten op leverings-
      zekerheid (via buis- en hoogspanningsleidingen), straalpaden, radarbeelden en laagvlieg-
      routes;
 Het aspect dijklichamen is behandeld in hoofdstuk ‘12 Bodem en water’.

Daarnaast is in dit hoofdstuk 6 specifiek ingegaan op veiligheid in relatie tot ijsafwerping van de
draaiende turbinebladen. Onderstaand zijn per type risicobron de wettelijke uitgangspunten en
de onderzoeksaanpak weergegeven.

Risicovolle inrichtingen
In het Besluit externe veiligheid inrichtingen (Bevi) zijn regels gesteld voor de realisatie van
windturbines nabij risicovolle inrichtingen. Dit in verband met het additionele risico dat een
windturbines kunnen hebben op een risicovolle inrichting. In het Bevi is opgenomen dat plaatsing
van windturbines nabij risicovolle inrichting is toegestaan, zolang dat er niet toe leidt dat de
inrichting door het additionele risico een risicocontour (PR 10-6 contour) krijgt die over kwetsbare
objecten in de omgeving valt. Voor de plaatsing van windturbines nabij risicovolle inrichtingen
welke niet onder het Bevi vallen bestaat geen wettelijk toetsingskader. Het Handboek stelt dat
deze inrichtingen beoordeeld kunnen worden als beperkt kwetsbare objecten.

Voor de windparkontwikkeling is per risicovolle inrichting getoetst in hoeverre voldaan wordt aan
de normstelling uit het Bevi. Het additionele risico (trefkans) op een inrichting vanwege plaatsing
van windturbines is berekend op basis van de methodiek zoals beschreven in het Handboek
risicozonering windturbines. Een additionele risico (trefkans) van minder dan 10% op een
inrichting kan conform de Handleiding risicoberekening Bevi als verwaarloosbaar beschouwd
worden. Hierbij zijn niet alleen de feitelijk aanwezige risicovolle inrichtingen van belang, maar
ook de uitbreidingsmogelijkheden die het bestemmingsplan biedt op percelen, verandering in
bedrijfsvoering en de ontwikkeling van nog uitgeefbare percelen.

Bebouwing (kwetsbare en beperkt kwetsbare objecten)
Kwetsbare objecten zijn in ieder geval ziekenhuizen, verzorgingstehuizen, scholen en
burgerwoningen (>2/ha). Ook kantoren groter dan 1.500 m2 en gebouwen bestemd voor meer
dan 50 personen.

Beperkt kwetsbare objecten zijn nagenoeg alle niet kwetsbare objecten die bedoeld zijn voor
menselijk verblijf, zoals kantoren kleiner dan 1.500 m2 en bedrijfsgebouwen bestemd voor
minder dan 50 personen.

Het Activiteitenbesluit milieubeheer geeft normstelling voor het plaatsgebonden risico van
windturbines. Kwetsbare objecten zijn niet toegestaan binnen de PR 10-6 contour van een
windturbine. Daarnaast zijn beperkt kwetsbare objecten niet toegestaan binnen de PR 10-5




                                      Pagina 55 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                         Externe veiligheid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




contour. Hierbij zijn niet alleen de feitelijk aanwezige objecten van belang, maar ook de
mogelijkheden die het bestemmingsplan biedt om kwetsbare of beperkt kwetsbare objecten op
te richten.

De windturbineontwikkeling is in relatie tot de aanwezige kwetsbare- en beperkt kwetsbare
objecten getoetst aan het Activiteitenbesluit.

Buisleidingen
In het Besluit externe veiligheid buisleidingen (Bevb) zijn regels gesteld voor de realisatie van
windturbines nabij buisleidingen. Dit in verband met het additionele risico dat een windturbine
kan hebben op een buisleiding. Plaatsing van windturbines nabij buisleidingen is toegestaan, zo-
lang dat er niet toe leidt dat de buisleiding door het additionele risico een risicocontour (PR 10-6)
krijgt die over kwetsbare objecten in de omgeving valt.

Voor de windturbineontwikkeling is per buisleiding getoetst in hoeverre voldaan wordt aan de
normstelling uit het Bevb. Het additionele risico vanwege plaatsing van windturbines is berekend
op basis van de methodiek zoals beschreven in het Handboek risicozonering windturbines.

Auto-, spoor- en vaarwegen
Wanneer een windturbine over het beheersgebied van Rijkswaterstaat (rijkswegen, vaarwegen)
draait is vergunning van Rijkswaterstaat benodigd. Plaatsing van windturbines is dan slechts
toegestaan indien uit een aanvullend onderzoek blijkt dat er geen onaanvaardbaar verhoogd
veiligheidsrisico bestaat10. De uitvoeringsvereisten voor deze onderzoeken verschillen in de
praktijk per aanvraag. Over het algemeen worden de volgende normen gesteld:
 faalkans verhoging van vervoer van gevaarlijke stoffen mag er niet toe leiden dat de PR 10-6
     contour over kwetsbare objecten komt te vallen;
 het Individueel Passanten Risico (IPR) mag niet hoger zijn dan 10-6;
 het Maatschappelijk Risico (MR) mag niet hoger zijn dan 2x10-3;
 de windturbines mogen niet leiden tot een onaanvaardbare verhoging van de verkeers-
     veiligheid op de autowegen, dan wel onaanvaardbare verhoging van de veilige werking van
     spoorlijnen, dan wel (vaar)wegen;
 het risico op ijsafwerping voor het verkeer moet gemitigeerd worden.

De windturbineontwikkeling ligt op afstand van de rijkswegen. Het toetsingskader van
Rijkswaterstaat is derhalve niet toepassing. Wel is vanuit oogpunt van volledigheid de faalkans
verhoging van vervoer van gevaarlijke stoffen over de overige wegen op het industrieterrein in
beeld gebracht. Vervolgens zijn de eventuele gevolgen voor het aantal kwetsbare objecten
binnen de PR 10-6 contour inzichtelijk gemaakt. Hierop zijn de effecten beoordeeld. Daarnaast is
ook in beeld gebracht hoe groot het risico van de windturbineontwikkeling op de gebruikers van
de overige wegen op het industrieterrein (het risico op de veiligheid van personen over deze
wegen).

Middels een worst case benadering is een risicoanalyse ten opzichte van de spoorwegen
uitgevoerd. In de risicoanalyse is getoetst aan de juridische kaders uit het Besluit externe
veiligheid transportroutes (Bevt) en aan het beleid van ProRail.

De windturbineontwikkeling ligt op grote afstand van de vaarwegen (>358 meter). Vaarwegen
worden daarom verder buiten beschouwing gelaten.



10
     Beleidsregel voor het plaatsen van windturbine op, in of over Rijkswaterstaatswerken




                                                Pagina 56 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                   Externe veiligheid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




IJsafwerping
Bij bepaalde weeromstandigheden is het mogelijk dat ijsafzetting plaatsvindt op de rotorbladen
van de winturbines. Voor het beoordeling van ijsafwerping bestaat geen toetsingskader. Ook in
de "Beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in of over rijkswaterstaatswerken" van
Rijkswaterstaat wordt verwezen naar een onderzoek waaruit blijkt dat de risico's van ijsafwerping
"verwaarloosbaar" zijn.

Echter, omdat de turbines zich in een haven- en industriegebied bevinden, wordt toch belang
gehecht aan het nemen van extra maatregelen om schade of letsel door afvallend ijs uit te
sluiten.

Beoordelingskader
Per risicovolle inrichting en buisleiding voor vervoer van gevaarlijke stoffen wordt beoordeeld of
de windturbineontwikkeling leidt tot toename van het aantal kwetsbare objecten binnen de PR
10-6 contour. Daarnaast worden de directe effecten van de windturbineontwikkeling op (beperkt)
kwetsbare objecten onderzocht.

Verder komen de effecten van de windturbineontwikkeling op het risico voor auto- en spoor-
wegen aan bod. Tot slot worden de effecten van de windturbineontwikkeling op de veiligheids-
risico’s van ijswerping beschouwd.

De beoordelingscriteria voor het thema externe veiligheid zijn weergegeven in tabel 7.2. Hierin
zijn per deelaspect de beoordelingscriteria nader gekwantificeerd.

De realisatie van windturbines kunnen niet leiden tot de afname van kwetsbare objecten binnen
PR 10-6 contouren van risicovolle inrichtingen, buisleidingen en auto- spoor- en vaarwegen.
Daardoor zijn in de beoordelingstabel (zie tabel 7.2) deze criteria met eventueel positieve scores
niet opgenomen in de tabel. Ook kan door de realisatie van windturbines geen sprake zijn van
een afname van kans op risico’s als gevolg van ijsafwerping. Ook hiervoor zijn daarom geen
positieve scores opgenomen in de tabel.




                                     Pagina 57 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                                    Externe veiligheid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        tabel 7.2: Beoordelingscriteria externe veiligheid

         Aspect        Deelaspect               Criterium                                                            Score
                       Risicovolle              Toename 3 of meer kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour            -
                       inrichtingen             van risicovolle inrichtingen.
                                                Toename 1 of 2 aantal kwetsbare objecten binnen PR 10-6               0/-
                                                contour van risicovolle inrichtingen.
                                                Geen toe- of afname aantal kwetsbare objecten binnen PR 10-6           0
                                                contour van risicovolle inrichtingen.
                       Beperkt kwetsbare        Kwetsbare objecten binnen PR 10-5 contour van windturbines             --
                       objecten en              en beperkte kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour van
                       kwetsbare objecten       windturbines (dit is wettelijk niet toegestaan)
                                                Geen kwetsbare objecten binnen PR 10-5 contour van                     0
         Externe                                windturbines en geen beperkte kwetsbare objecten binnen PR
         veiligheid                             10-6 contour van windturbines
                       Buisleidingen            Toename 3 of meer kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour            -
                                                van buisleidingen.
                                                Toename 1 of 2 kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour van          0/-
                                                buisleidingen.
                                                Geen toename aantal kwetsbar objecten binnen PR 10-6 contour           0
                                                van buisleidingen.
                       Auto-, spoor- en         Toename 3 of meer kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour            -
                       vaarwegen (vervoer       van wegen.
                       gevaarlijke stoffen en   Toename 1 of 2 kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour van          0/-
                       personenververvoer)      wegen.
                                                Geen toename PR 10-6 contour van wegen.                                0

                       IJsafwerping             Grote kans op externe veiligheidsrisico’s als gevolg van               -
                                                ijsafwerping.
                                                Geringe kans op externe veiligheidsrisico’s als gevolg van            0/-
                                                ijsafwerping.
                                                Geen kans op externe veiligheidsrisico’s als gevolg van                0
                                                ijsafwerping.




7.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

7.2.1   Risicovolle inrichtingen

        In de nabijheid van het beoogde windpark bevinden zich meerdere risicovolle inrichtingen die
        onder het Bevi vallen en percelen waar in de toekomst risicovolle inrichtingen gevestigd kunnen
        worden. Dit is weergegeven in figuur 7.2, voor zover gelegen in de nabijheid van het windpark.
        Zie in het achtergrondrapport voor de detailkaarten per bedrijf.




                                                     Pagina 58 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                  Externe veiligheid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        figuur 7.2: Risicovolle inrichtingen (weergegeven variant is variant 1)

        Legenda:




        Op de bedrijfspercelen zijn uitbreidingsmogelijkheden mogelijk. Hier wordt in de effectenstudie
        rekening mee gehouden.

7.2.2   (Beperkt) kwetsbare objecten

        De PR 10-5 contour van de windturbine valt over groenvoorziening of infrastructuur. Hier
        bevinden zich geen beperkt kwetsbare objecten.

        In figuur 7.2 zijn ook de kwetsbare objecten weergegeven, te weten Plaza 3 (aangeduid als K1) en
        Fazantweg 4 (aangeduid als K2). Beide panden hebben een kantoor groter dan 1.500 m2 bruto
        vloer oppervlak en zijn derhalve kwetsbare objecten.

7.2.3   Buisleidingen

        In de nabijheid van het plangebied bevinden zich meerdere buisleidingen waardoor gevaarlijke
        stoffen worden vervoerd. Dit betreft leidingen van Gasunie, Zebra Gas en Air Liquide. Zie in het
        achtergrondrapport voor de detailkaarten per leiding. De leidingstraat van LSNED bevindt zich
        buiten de relevante risicoafstand van het windpark.




                                                  Pagina 59 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                 Externe veiligheid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        figuur 7.3: Buisleidingen nabij windpark




7.2.4   Auto- en spoorwegen

        Autowegen
        Ten zuiden en oosten van het plangebied zijn rijkswegen van de Rijkswaterstaat (A17 en A16)
        gelegen waarover vervoer van gevaarlijke stoffen plaatsvindt. Daarnaast vindt vervoer van
        gevaarlijke stoffen plaats van en naar bedrijven over de wegen op het industrieterrein Moerdijk
        (de Zuidelijke Randweg, Westelijke Randweg, Transitoweg, Orionweg, De Entree en de Lange-
        weg).




                                                   Pagina 60 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                 Externe veiligheid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Spoorwegen
In de nabijheid van het plangebied bevinden zich verschillende spoorwegen van ProRail waarover
gevaarlijke stoffen worden vervoerd (zie figuur 7.4). Hierover vindt geen personenvervoer plaats.
De spoorwegen zijn onder te verdelen in:
 De Basisnetspoorlijn (van het doorgaand spoor tot het emplacement);
 De Zeehavenspoorlijnen voor verdere distributie vanaf het emplacement.




figuur 7.4: Situatieschets spoorlijnen (weergegeven variant: 1)

Over de Basisnetspoorlijn en de Zeehavenspoorlijnen vindt vervoer van gevaarlijke stoffen plaats.
Het risicoplafond van de Basisnetspoorlijn is in het Bevt vastgelegd op 1.500 wagons/ jaar met
GF3 (brandbaar gas) en 1.040 wagons/jaar C3 (zeer brandbare vloeistof). De PR 10-6 contour bij
deze hoeveelheden vervoer gevaarlijke stoffen is 0 meter. Voor de Zeehavenspoorlijnen 2 en 3 is
in het Bevt geen risicoplafond gesteld. Ten behoeve van deze analyse wordt als worst case
uitgangspunt gekozen dat het transport over de Zeehavenspoorlijnen 2 en 3 gelijk is aan het
aantal transporten over spoorlijn 1. Meer transporten is onmogelijk, omdat spoorlijn 1 de enige
aanvoerroute is.

Het Havenschap van Moerdijk heeft aangegeven dat in de toekomst het risicoplafond van de
Basisnetspoorlijn 1 wordt verhoogd van 1.500 wagons/jaar met GF3 (brandbaar gas) naar 2.500
wagons/jaar. Ook deze toekomstige prognose is meegenomen in de analyse.




                                          Pagina 61 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>               Milieueffectrapport                                                                                    Externe veiligheid

               projectnummer 0267689.00
               2 maart 2016, revisie 03




7.3            Effecten

7.3.1          Risicovolle inrichtingen

               Bestaande risicovolle inrichtingen
               In tabel 7.3 is per bedrijf de toetsing van de windturbineontwikkeling ten opzichte van de
               bestaande risicovolle inrichtingen weergegeven. Bij de toetsing van beide varianten zijn de
               turbines binnen het zoekgebied voor deze turbines ‘worst case’ zo dicht mogelijk bij de
               bedrijfspercelen van de risicovolle inrichtingen gepositioneerd. In werkelijkheid zullen de
               veiligheidseffecten iets minder groot zijn.

               Indien de installaties, gebruik en opslag van gevaarlijke stoffen van de risicovolle inrichting
               binnen het invloedsgebied van de windturbine van 358 m (worst case werpafstand bij
               overtoeren) is gelegen, kan sprake zijn van een trefkans en een risicoverhogend effect. Het
               gevolg daarvan kan zijn dat de plaatsgebonden risicocontouren van de betreffende inrichting
               verschuiven en dientengevolge mogelijk het aantal kwetsbare objecten binnen de
               risicocontouren toeneemt.

               tabel 7.3: Toetsing windturbineontwikkeling aan externe veiligheidsrisico’s op bestaande risicovolle
               inrichtingen

 Risicovolle    Type             Is risicovolle      Wel/geen additionele trefkans op         Is sprake van risicoverhogend effect?
 inrichting     risicovolle      inrichting          inrichting?                              Neemt het plaatsgebonden
                inrichting       aanwezig binnen     Indien wel, toename faalfrequentie?      risicocontour van inrichting toe?
                                 invloedsgebied                                               Wordt voldaan aan het Bevi?
                                 van turbines?
 Nebiprofa      Bevi-            Nee, afstand is     - Geen trefkans op inrichting. Bedrijf   - Windpark heeft geen risico
                inrichting       groter dan 358 m      is geen relevante risicobron.            verhogend effect op bedrijf.
                                 (beide varianten)                                            - Geen toename van plaatsgebonden
                                                                                                risicocontouren van het bedrijf.
 Shell          Bevi-            Nee, afstand is     - Geen additionele trefkans op           - Windpark heeft geen risico
                inrichting       groter dan 358 m      inrichting, geen risico verhogend        verhogend effect op bedrijf.
                                 (beide varianten)     effect.                                - Geen toename van plaatsgebonden
                                                                                                risicocontouren van het bedrijf.
                                                                                              - Aan het Bevi wordt voldaan.
 Kolb           Bevi-            Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
                inrichting       minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                 (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                       toename faalfrequentie met 4%            risicocontouren van het bedrijf.
                                                       (minder dan 10%).                      - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                                     - Additionele trefkans is
                                                       verwaarloosbaar.
 Bertschi       Bevi-            Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Plaatsgebonden risicocontouren
                inrichting       minder dan 358 m      inrichting.                              nemen mogelijk toe als gevolg van
                                 (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:             de windturbines, maar zullen
                                                       toename faalfrequentie maximaal          vanwege beperkt effectgebied niet
                                                       20%\                                     leiden tot een toename van het
                                                                                                aantal kwetsbare objecten binnen
                                                                                                de PR 10-6 contour*.
                                                                                              - Aan het Bevi wordt voldaan.
 DBM            Bevi-            Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
 Blending       inrichting       minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                 (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                       toename faalfrequentie met 0,01%         risicocontouren van het bedrijf.
                                                       (minder dan 10%).                      - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                                     - Additionele trefkans is
                                                       verwaarloosbaar.




                                                            Pagina 62 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>              Milieueffectrapport                                                                                    Externe veiligheid

              projectnummer 0267689.00
              2 maart 2016, revisie 03




Risicovolle       Type          Is risicovolle      Wel/geen additionele trefkans op         Is sprake van risicoverhogend effect?
inrichting        risicovolle   inrichting          inrichting?                              Neemt het plaatsgebonden
                  inrichting    aanwezig binnen     Indien wel, toename faalfrequentie?      risicocontour van inrichting toe?
                                invloedsgebied                                               Wordt voldaan aan het Bevi?
                                van turbines?
Burg              Bevi-         Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
                  inrichting    minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                      toename faalfrequentie met 0,01%         risicocontouren van het bedrijf.
                                                      (minder dan 10%).                      - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                                    - Additionele trefkans is
                                                      verwaarloosbaar.
Erca              Bevi-         Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
                  inrichting    minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                      toename faalfrequentie met 0,24%         risicocontouren van het bedrijf.
                                                      (minder dan 10%).                      - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                                    - Additionele trefkans is
                                                      verwaarloosbaar.
Schutz            Bevi-         Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
                  inrichting    minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                      toename faalfrequentie met 0,01%         risicocontouren van het bedrijf.
                                                      (minder dan 10%).                      - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                                    - Additionele trefkans is
                                                      verwaarloosbaar.
APP               Geen Bevi-    Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
                  inrichting    minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                      toename faalfrequentie maximaal          risicocontouren van het bedrijf.
                                                      2%.
                                                    - Additionele trefkans is
                                                      verwaarloosbaar.
Gondrand          Bevi-         Ja, afstand is      - Wel additionele trefkans op            - Windpark heeft geen significant
                  inrichting    minder dan 358 m      inrichting.                              risico verhogend effect op bedrijf.
                                (beide varianten)   - Uitkomst trefkansberekening:           - Geen toename van plaatsgebonden
                                                      toename faalfrequentie met 0,01%         risicocontouren van het bedrijf.
                                                      (minder dan 10%).                      - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                                    - Additionele trefkans is
                                                      verwaarloosbaar.
LPG               Bevi-         Nee, afstand is     - Geen trefkans op inrichting. Bedrijf   - Windpark heeft geen risico
tankstation       inrichting    groter dan 358 m      is geen relevante risicobron.            verhogend effect op bedrijf.
                                (beide varianten)                                            - Geen toename van plaatsgebonden
                                                                                               risicocontouren van het bedrijf.
                                                                                             - Aan het Bevi wordt voldaan.
Emplace-          Bevi-         Ja, afstand tot     - Vanwege de korte passeer- en           - Windpark heeft geen significant
ment              inrichting    uithaalsporen is      verblijfstijden van treinen op de        risico verhogend effect op
                                minder dan 358m.      uithaalsporen is de additionele          emplacement.
                                Afstand tot           trefkans van een turbineonderdeel      - Geen toename van plaatsgebonden
                                opstelsporen van      verwaarloosbaar klein.                   risicocontouren van het
                                emplacement is                                                 emplacement.
                                groter dan 358 m.                                            - Aan het Bevi wordt voldaan.
                                (beide varianten)


              *            Zie voor een nadere analyse het rapport ‘Onderzoek externe veiligheid Windpark Industrieterrein
                           Moerdijk (Antea Group, 2016).

              Er is geen sprake van verschillende effecten tussen de varianten.

              De conclusie luidt dat de voorgenomen ontwikkeling van het windpark leidt tot een zeer
              beperkte additionele faalfrequentie (trefkans) op een aantal inrichtingen. De ontwikkeling leidt




                                                           Pagina 63 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                    Externe veiligheid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        niet tot verschuiving van de risicocontouren van de beschouwde inrichtingen en daardoor ook
        niet tot een toename van het aantal kwetsbare objecten binnen de plaatsgebonden
        risicocontouren van de risicovolle inrichtingen.

        Toevoeging en uitbreiding van activiteiten van risicovolle inrichtingen
        Wanneer een bedrijf zich wil vestigen op de nog uit te geven percelen op het industrial park (de
        percelen ten oosten van de Westelijke Randweg, zie figuur 4.2), of één van de aanwezige
        bedrijven wil in de toekomst haar risicovolle activiteiten uitbreiden, dan zal bij de
        vergunningaanvraag rekening gehouden moeten worden met de aanwezigheid van windturbines.
        Onderzocht is wat het effect is op toekomstige uitbereiding/nieuwvestiging van risicovolle
        inrichtingen. Hierbij is rekening gehouden met het toekomstige bestemmingsplan Zeehaven- en
        industrieterrein Moerdijk, omdat deze ten aanzien van externe veiligheid strengere normen
        voorschrijft dan het Bevi.

        Voor toekomstige installaties geldt dat er sprake is van een effect (belemmering) wanneer deze
        een faalkansverhoging ondervinden waardoor:
         de PR 10-6 contour dusdanig toeneemt dat deze over de generieke plaatsgebonden
            risicocontour valt zoals vastgelegd in het voorontwerp bestemmingsplan Zeehaven- en
            industrieterrein Moerdijk, of;
         de toekomstige installatie een PR 10-5 contour krijgt die buiten de perceelsgrens komt te
            liggen, tenzij gelegen over de bestemming verkeer, groen of water.

        In hoeverre er toekomstige knelpunten kunnen ontstaan is afhankelijk van de het type en de
        locatie van de toekomstige risicovolle installatie. In het rapport ‘Onderzoek externe veiligheid
        Windpark Industrieterrein Moerdijk” (Antea Group, 2016) is omschreven in hoeverre deze
        knelpunten te verwachten zijn.

        Conclusie uit dit rapport luidt dat de uitgeefbare percelen en uitbreidingsmogelijkheden voor
        bestaande bedrijven niet worden belemmerd als gevolg van de aanwezigheid van windturbines.
        Er is geen sprake van verschileffecten tussen de varianten.

        Conclusie
        De windturbineontwikkeling leidt tot een zeer beperkte additionele faalfrequentie (trefkans) op
        een aantal inrichtingen. De ontwikkeling leidt niet een toename van het aantal kwetsbare
        objecten binnen de PR 10-6 contouren van de risicovolle inrichtingen. Ook de
        uitbreidingsmogelijkheden voor bestaande inrichtingen worden niet belemmerd als gevolg van
        de geplande turbines. De effecten van beide varianten zijn daarom neutraal (0) beoordeeld.

7.3.2   Kwetsbare en beperkt kwetsbare objecten

        De PR 10-6 contouren van de windturbines vallen niet over de twee kwetsbare objecten in de
        direct omgeving. Binnen de PR 10-5 contour van de windturbines bevinden zich geen beperkt
        kwetsbare objecten.

        De vigerende bestemmingsplannen van Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk staan overal
        kwetsbare en beperkt kwetsbare objecten toe. Momenteel wordt het bestemmingsplan herzien.
        Naar verwachting wordt het bestemmingsplan in 2016 vastgesteld door de raad. Omdat de
        vigerende bestemmingsplannen (beperkt) kwetsbare objecten nog niet uitsluiten, betekent dit
        enig risico op saneringssituaties. Hiervoor wordt een oplossing gezocht in het kader van de
        bestemmingsplanprocedure die het windpark mogelijk gaat maken. In de effectenstudie wordt er




                                              Pagina 64 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>               Milieueffectrapport                                                                                    Externe veiligheid

               projectnummer 0267689.00
               2 maart 2016, revisie 03




               van uitgegaan dat er geen nieuwe kwetsbare- en beperkt kwetsbare objecten worden opgericht
               binnen respectievelijk de PR 10-5 en PR 10-6 contour.

               Conclusie
               De voorgenomen windturbineontwikkeling (beide varianten) leidt vanwege de afwezigheid van
               kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van de turbines en afwezigheid van beperkt
               kwetsbare objecten binnen de PR 10-5 contour van de turbines niet tot externe veiligheidsrisico’s
               op (beperkt) kwetsbare objecten. De effecten van beide varianten zijn neutraal (0) beoordeeld.

7.3.3          Buisleidingen

               Bestaande buisleidingen
               In tabel 7.4 is per buisleiding de toetsing van de windturbineontwikkeling ten opzichte van de
               bestaande buisleiding weergegeven. Indien de buisleiding binnen de werpafstand bij nominaal
               toerental van de windturbine valt (170 meter), kan sprake zijn van een trefkans en een risico-
               verhogend effect.

               tabel 7.4: Toetsing windturbineontwikkeling aan externe veiligheidsrisico’s op bestaande buisleidingen

 Buisleiding                Is buisleiding       Wel/geen additionele trefkans op        Is sprake van risicoverhogend effect?
                            aanwezig binnen      buisleiding?                            Neemt het plaatsgebonden risicocontour van
                            de werpafstand       Indien wel, toename faalfrequentie?     buisleiding toe?
                            bij nominaal                                                 Wordt voldaan aan het Bevb?
                            toerental?
 LSNed leidingstraat        Nee, afstand is      - Geen significante additionele         - Windpark heeft geen risico verhogend
                            groter dan 170 m       trefkans op buisleidingen.              effect op LSNed leidingstraat
                            (beide varianten)                                            - Geen toename van plaatsgebonden
                                                                                           risicocontouren van de leidingstraat.
                                                                                         - Aan het Bevb wordt voldaan
 Leidingen in               Ja, afstand van de   - Wel additionele trefkans op           - Plaatsgebonden risicocontouren nemen
 zuidwesthoek van           5 leidingen is         buisleidingen, variant 1 iets hoger     mogelijk toe als gevolg van de
 industrieterrein:          kleiner dan 170 m      dan variant 2.                          windturbines, maar zullen vanwege de
 - Air Liquide 31468        (beide varianten)    - Geen kwetsbare objecten in de           afwezigheid van kwetsbare objecten niet
 - Air Liquide 31444                               nabijheid van de leidingen.             tot knelpunten leiden.
 - Gasunie Z-529-57                              - Bij eventuele significante toename    - Aan het Bevb wordt voldaan.
 - Air Liquide 4231                                van faalfrequentie geen effect op
 - Zebragas A-514                                  kwetsbare objecten.
 Leiding in oosthoek        Ja, afstand van de   - Wel additionele trefkans op           - Plaatsgebonden risicocontour neemt
 van industrieterrein:      leiding is kleiner     buisleiding, variant 1 iets hoger       mogelijk toe als gevolg van de
 Air Liquide 31466          dan 170 m              dan variant 2.                          windturbines, maar zal vanwege beperkt
                            (beide varianten)    - Afstand van leiding tot kwetsbaar       invloedsgebied niet tot knelpunten leiden.
                                                   object is 170 m.                      - Aan het Bevb wordt voldaan.
                                                 - Maximale effectgebied van de
                                                   leiding is enkele meters
                                                   waarbinnen geen kwetsbare
                                                   objecten aanwezig zijn.
                                                 - Bij eventuele toename van
                                                   faalfrequentie geen effect op
                                                   kwetsbare objecten.



               In tabel 7.4 is te zien dat de leidingen een additionele trefkans ondervinden als gevolg van de
               windturbineontwikkeling. Gebleken is dat de trefkans van variant 1 op leidingen iets hoger is dan
               de trefkans van variant 2, dit zijn echter zeer beperkte verschillen (zie Achtergrondrapport
               Externe veiligheid). In de nabijheid van de leidingen bevinden zich echter geen kwetsbare
               objecten. Er is zodoende geen sprake van een toename van het aantal kwetsbare objecten
               binnen de PR 10-6 contour van de leidingen.




                                                            Pagina 65 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                 Externe veiligheid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        Conclusie
        De conclusie luidt dat de voorgenomen ontwikkeling van het windpark niet leidt tot een toename
        van het aantal kwetsbare objecten binnen de plaatsgebonden risicocontouren van de
        buisleidingen. De effecten van beide varianten zijn neutraal (0) beoordeeld.

7.3.4   Auto- en spoorwegen

        Autowegen
        Veiligheid vervoer van gevaarlijke stoffen
        Over de wegen nabij de windturbines worden gevaarlijke stoffen vervoerd. Specifieke tellingen
        van vervoer van gevaarlijke stoffen op deze wegen ontbreken. Generiek kan gesteld worden dat
        de trefkans van een passerende tankauto zeer gering is vanwege de korte verblijftijd van een
        tankauto. De windturbines zullen daardoor geen verhoogde faalfrequentie van meer dan 10% tot
        gevolg hebben. Uit een eerdere berekening bleek de toegevoegde faalfrequentie 0,0005%. Dit
        geldt voor beide varianten. De verhoogde faalfrequentie leidt niet tot een verschuiving van de PR
        10-6 contouren van de wegen en daardoor niet tot een toename van het aantal kwetsbare
        objecten binnen deze PR 10-6 contouren.

        Veiligheid personenvervoer
        Op basis van de generieke bepalingen van het Individueel Passanten Risico (IPR) en het
        Maatschappelijk Risico (MR) is geconcludeerd dat het IPR en MR vanwege de plaatsing van
        windturbines langs de wegen op het industrieterrein verwaarloosbaar zijn. Dit geldt voor beide
        varianten.

        De conclusie luidt dat de voorgenomen ontwikkeling van het windpark (beide varianten) niet
        leidt tot risicoverhogende effecten op de autowegen. Er is geen sprake van toename van het
        aantal kwetsbare objecten binnen de plaatsgebonden risicocontouren van de autowegen.

        Spoorwegen
        Veiligheid vervoer van gevaarlijke stoffen
        De zeehavenspoorlijn 2 (beheerder is ProRail) is gelegen binnen het invloedsgebied van de
        windturbines. Er is sprake van additionele trefkans op deze spoorlijn. Uit de trefkansberekening
        blijkt dat de toename van de faalfrequentie met 42% toeneemt. Deze toename leidt niet tot een
        toename van de PR 10-6 contour van de spoorlijn. Conform het Besluit externe veiligheid
        transportroutes moet daarom onderzocht worden in hoeverre er knelpunten ontstaan met het
        plaatsgebonden risico.

        Uit de aanvullende berekening met RBM II blijkt dat ook met de verhoogde faalfrequentie als
        gevolg van de windturbines de spoorlijn geen PR 10-6 contour heeft, ook niet met een toekomstig
        verhoogd risicoplafond. Reden hiervoor is de lage snelheid waarmee gereden wordt en de rela-
        tief lage vervoersaantallen. Aan de normen van het plaatsgebonden risico wordt gedaan, oftewel,
        er is geen sprake van toename van het plaatsgebonden risico (PR 10-6) van de spoorlijn.

        Uit de aanvullende berekeningen met RBM II blijkt dat met de verhoogde faalfrequentie als
        gevolg van de windturbines het groepsrisico van de spoorlijn licht toeneemt, maar ver onder de
        oriëntatiewaarde blijft.

        Op basis van de generieke bepalingen van het Individueel Passanten Risico (IPR) en het Maat-
        schappelijk Risico (MR) is geconcludeerd dat het IPR en MER vanwege de plaatsing van wind-
        turbines langs de wegen op het industrieterrein verwaarloosbaar zijn. Dit geldt voor beide
        varianten.




                                             Pagina 66 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                   Externe veiligheid

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        Veiligheid personenvervoer
        Aan de normen die ProRail stelt ten aanzien van het IPR en MR wordt voldaan, aangezien er geen
        personenvervoer over de spoorlijnen plaatsvindt.

        De conclusie luidt dat de voorgenomen ontwikkeling van het windpark (beide varianten) niet
        leidt tot significante risicoverhogende effecten op de spoorwegen. Er is geen sprake van toename
        van het aantal kwetsbare objecten binnen de plaatsgebonden risicocontouren van de
        spoorwegen. Er wordt voldaan aan de juridische kaders zoals gesteld in het Bevt en aan de
        beleidslijn van ProRail.

        Conclusie
        De voorgenomen ontwikkeling van het windpark (beide varianten) leidt niet tot significante
        risicoverhogende effecten op de auto- en spoorwegen. Er is geen sprake van toename van het
        aantal kwetsbare objecten binnen de plaatsgebonden risicocontouren van de auto- en
        spoorwegen. Ook zijn er geen risicoverhogende effecten op De effecten van de varianten zijn
        neutraal (0) beoordeeld.

7.3.5   IJsafwerping

        Omdat de turbines zich in een haven- en industriegebied bevinden, wordt ondanks het ontbreken
        van een wettelijk kader toch belang gehecht aan het nemen van extra maatregelen om schade of
        letsel door ijsafwerping uit te sluiten. Hiervoor zijn twee mitigatiemethoden mogelijk.

        De eerste (conventionele) methode is om in geval van ijsafzetting de windturbines stil te zetten
        door een detectiesysteem en de rotor in een zodanige stand te zetten dat eventueel afvallend ijs
        niet op private grond van bedrijven terecht kan komen (rekening houdend met de windrichting).
        Pas na visuele inspectie worden de windturbines weer aangezet.

        De tweede methode om ijsgroei te mitigeren is door de turbine stil te zetten vóórdat ijsgroei
        plaatsvindt. Dit kan door de meteorologische omstandigheden te meten waarin ijsgroei kan
        plaatsvinden en de turbine eventueel preventief stilzetten. Indien de turbine niet draait bij deze
        omstandigheden groeit ijs veel minder snel aan waardoor ijsafwerping onder Nederlandse
        omstandigheden vrijwel geheel wordt voorkomen. Een dergelijk systeem wordt succesvol
        toegepast in windparken op verschillende industrieterreinen in Nederland.

        De initiatiefnemer zal in overleg met de gemeente Moerdijk en het Havenschap Moerdijk vóór de
        realisatie van het windpark analyseren wat de beste methode is voor het windpark op dit terrein
        en deze toepassen. Veiligheid in relatie tot ijsafwerping kan daardoor te allen tijde voldoende
        geborgd worden.

        Concluderend, uitgaande van toepassing van een methodiek waarmee veiligheid in relatie tot
        ijsafwerping voldoende wordt geborgd, is de kans op externe veiligheidsrisico's als gevolg van
        beide varianten op ijsafwerping neutraal (0) beoordeeld.

7.4     Beoordeling

        Risicovolle inrichtingen
        De windturbineontwikkeling leidt niet tot significante risicoverhogende effecten op de bestaande
        risicovolle inrichtingen. Ook de uitbreidingsmogelijkheden voor bestaande inrichtingen worden
        niet belemmerd als gevolg van de geplande turbines. De windturbineontwikkeling leidt dus niet




                                             Pagina 67 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                                 Externe veiligheid

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      tot een toename van het aantal kwetsbare objecten binnen de plaatsgebonden risicocontouren
      van de risicovolle inrichtingen. De effecten van beide varianten zijn neutraal (0) beoordeeld.

      (Beperkt) kwetsbare objecten
      De voorgenomen windturbineontwikkeling (beide varianten) leidt vanwege de afwezigheid van
      kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van de turbines en afwezigheid van beperkt
      kwetsbare objecten binnen de PR 10-5 contour van de turbines niet tot significante externe
      veiligheidsrisico’s op (beperkt) kwetsbare objecten. De effecten van beide varianten zijn neutraal
      (0) beoordeeld.

      Buisleidingen
      De voorgenomen ontwikkeling van het windpark leidt niet tot significante risicoverhogende
      effecten op de buisleidingen. Er is geen sprake van toename van het aantal kwetsbare objecten
      binnen de plaatsgebonden risicocontouren van de buisleidingen. De effecten van beide varianten
      zijn neutraal (0) beoordeeld.

      Auto- en spoorwegen
      De voorgenomen ontwikkeling van het windpark (beide varianten) leidt niet tot significante
      risicoverhogende effecten op de auto- en spoorwegen. Er is geen sprake van toename van
      plaatsgebonden risicocontouren van de auto- en spoorwegen. De effecten van de varianten zijn
      neutraal (0) beoordeeld.

      IJsafwerping
      Concluderend, uitgaande van toepassing van een methodiek waarmee veiligheid in relatie tot
      ijsafwerping voldoende wordt geborgd, is de kans op externe veiligheidsrisico's als gevolg van
      beide varianten op ijsafwerping neutraal (0) beoordeeld.

      Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
      vatten:

       Aspect               Criterium                                                         Variant 1     Variant 2

                            Effecten van windturbineontwikkeling op toename aantal               0               0
                            kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van de risicovolle
                            inrichtingen
                            Directe effecten van windturbineontwikkeling op beperkt              0               0
                            kwetsbare objecten binnen PR 10-5 contour en kwetsbare
       Externe              objecten binnen PR 10-6 contour
       veiligheid           Effecten van windturbineontwikkeling op toename aantal               0               0
                            kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van buisleidingen
                            Veiligheidseffecten van windturbineontwikkeling op toename           0               0
                            aantal kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van auto-
                            en spoorwegen
                            Externe veiligheidsrisico’s vanwege ijsafwerping van                 0               0
                            windturbines


7.5   Mitigerende maatregelen

      Uitsluiting nieuwe kwetsbare objecten op percelen binnen de PR 10-6 contour van windturbines
      In het bestemmingsplan wordt in de planregels de voorwaarde opgenomen dat nieuwe
      kwetsbare objecten op percelen binnen de PR 10-6 contour van de windturbines niet zijn
      toegestaan.




                                                      Pagina 68 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                             Externe veiligheid

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Afspraken veiligheid in relatie tot ijsafwerping
In overleg met de gemeente wordt bepaald of en op welke wijze afspraken over maatregelen ter
voorkoming van ijsafwerping kunnen worden gemaakt. Borging vindt plaats via de externe
veiligheidsnorm opgenomen in artikel 3.15a van het Activiteitenbesluit.




                                   Pagina 69 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                    Ruimtegebruik

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




8     Ruimtegebruik
      In dit hoofdstuk gaan we in op de gevolgen van het voornemen op andere vormen van ruimte-
      gebruik zoals die nu in het studiegebied plaatsvinden. Daarnaast onderzoeken we de gevolgen
      van het voornemen op de mogelijkheden van toekomstig ruimtegebruik. In het onderzoeksrapport
      ‘Onderzoek externe veiligheid Windpark Industrieterrein Moerdijk (Antea Group, 2016) zijn de
      effecten van de windturbines op de leveringszekerheid via leidingen onderzocht.

8.1   Beoordelingskader

      Windturbines hebben gevolgen voor het huidig ruimtegebruik van gronden. Bovengronds,
      ondergronds en in de lucht. Daarnaast kunnen de windturbines de mogelijkheden voor
      toekomstig ruimtegebruik beïnvloeden.

      De effecten op het ruimtegebruik zijn onderverdeeld in drie categorieën:
       Ruimtegebruik van grondfuncties.
       Leveringszekerheid via leidingen;
       Straalpaden, radarbeelden en laagvliegroutes.

      Ruimtegebruik van grondfuncties
      Hierbij worden de effecten van de windturbineontwikkeling op bestaande bovengrondse
      functies, zoals bestaande bebouwing, de bedrijfsvoering van de functies in de bebouwing,
      effecten op agrarisch gebruik en effecten op recreatief gebruik van gronden onderzocht.
      Daarnaast komen de effecten op bebouwingsmogelijkheden aan de orde, zoals eventuele
      bouwhoogtebeperkingen.

      Leveringszekerheid via leidingen
      In deze categorie gaat het om effecten op de leveringszekerheid via bovengrondse infrastructuur
      (hoogspanningsleidingen) en ondergrondse infrastructuur (buisleidingen voor vervoer van
      gevaarlijke stoffen en kritieke rioolstelsels). Er kan sprake van zijn dat de leveringszekerheid/
      beschikbaarheid van leidingen verminderd wordt als gevolg van een toegenomen faalkans die
      veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van de windturbines. Dit is een economische
      belangenafweging waar geen wet- en regelgeving voor bestaat. In dit hoofdstuk is het verschil
      tussen de twee varianten inzichtelijk gemaakt. De uiteindelijke belangenafweging dient door het
      bevoegd gezag gemaakt te worden in het kader van het ruimtelijk besluit.

      Straalpaden, radarbeelden en laagvliegroutes
      Deze categorie betreffen de niet zichtbare functies van de ruimte voor straalpaden, radarbeelden
      en laagvliegroutes (zie het volgende tekstkader). Onderzocht wordt of de turbines de hinder
      veroorzaken voor de genoemde functies.




                                           Pagina 70 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                                          Ruimtegebruik

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




          Straalpaden, radarbeelden en laagvliegroutes
          Straalpaden
          Een windturbinelocatie kan invloed hebben op straalpaden die gebruikt worden voor het transport van spraak, data,
          radio- en tv-signalen. Er Eventuele verstoring van signalen van een turbine is eenvoudig te ondervangen door het
          plaatsen van een extra zender/ontvanger op de mast.

          Radarbeelden
          Radarsystemen ondervinden mogelijk hinder van windturbines of windmolenparken. Hierbij kan het gaan om militair
          radarposten, radar voor scheepvaartnavigatie op zee en op rivieren en radar voor luchtvaart. Per type radarbeelden
          beoordelen de betreffende verantwoordelijke instanties (Ministerie van Defensie Rijkswaterstaat en
          Luchtverkeersleiding Nederland) of een voorgenomen ontwikkeling niet leidt tot verstoring van de radarbeelden.

          Laagvliegroutes
          Windturbines die zijn voorzien in aanvliegroutes van vliegvelden zijn relevant voor de luchtvaart, Inspectie Verkeer
          en Waterstaat beoordeelt of de plannen van invloed kunnen zijn op effecten conform de internationale
          burgerluchtvaartcriteria.


        De beoordelingscriteria voor het thema ruimtegebruik zijn weergegeven in tabel 8.1. Effecten op
        natuur- en waterkeringfuncties van de gronden komen respectievelijk in hoofdstuk 11 Natuur en
        12 Bodem en water aan de orde.

        tabel 8.1: Beoordelingscriteria ruimtegebruik

         Aspect                                                                 Criterium
         Ruimtegebruik                   Effecten op ruimtegebruik van grondfuncties
         grondfuncties
         Leveringszekerheid via          Effecten op de leveringszekerheid/beschikbaarheid van buisleidingen,
         leidingen                       hoogspanningsleidingen kritiek rioolstelsel.
         Straalpaden, radarbeelden       Effecten op verstoring van radarbeelden, straalpaden en laagvliegroutes
         en laagvliegroutes



8.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

8.2.1   Ruimtegebruik van grondfuncties

        Zoals weergegeven in paragraaf 4.1.1 is het plangebied van het windpark gelegen op Zeehaven-
        en Industrieterrein Moerdijk. Ter plaatse van de windturbineopstelplaatsen bevinden zich in de
        huidige situatie groenvoorzieningen.

8.2.2   Leveringszekerheid via infrastructuur

        Ondergrondse buisleidingen voor vervoer van gevaarlijke stoffen
        Zoals reeds weergegeven in paragraaf 7.2.3. bevinden zich in de omgeving van het plangebied
        buisleidingen waardoor gevaarlijke stoffen worden getransporteerd. Naast de analyse van de
        externe veiligheidsrisico’s (zie hoofdstuk 7) wordt in dit hoofdstuk onderzocht in hoeverre de
        windturbineontwikkeling effecten heeft op de leveringszekerheid van deze leidingen. De ligging
        van de leidingen ten opzichte van de varianten is weergegeven in figuur 8.1.




                                                      Pagina 71 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                           Ruimtegebruik

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 8.1: Ligging leidingen ten opzichte van varianten




                                          Pagina 72 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                       Ruimtegebruik

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Rioolstelsel
In de omgeving van het plangebied ligt een rioolstelsel bestaande uit leidingen (druk en vrij
verval) en gemalen. In het kader van deze MER is het deel van het rioolstelsel dat relevant is voor
de afwatering van Shell als milieurelevant beschouwd. Reden hiervoor is dat wanneer dit deel
van het rioolstelsel uit bedrijf raakt, dit gevolgen kan hebben voor de procesinstallaties van Shell.
Shell heeft namelijk 48 uur bufferopslag. Komt de leiding daarna niet in bedrijf, dan is Shell
genoodzaakt de procesinstallaties uit bedrijf te nemen. Het milieurelevante rioolstelsel is
weergegeven in figuur 8.2.




figuur 8.2: Rioolstelsel ten opzichte van de varianten




                                          Pagina 73 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                   Ruimtegebruik

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        Hoogspanningslijnen
        In de omgeving van de windturbines is een aantal 150 kV hoogspanningslijnen van TenneT
        aanwezig (zie figuur 8.3). De hoogspanningslijnen lopen tussen de oostelijke en westelijk
        zoekgebieden voor de windturbines. De afstand van de windturbine tot de hoogspanningslijnen is
        overal groter dan 358 meter. Dit is ruimer dan de maximale werpafstand bij overtoeren,
        waardoor de windturbineontwikkeling geen effect heeft op de hoogspanningslijnen. De
        hoogspanningslijnen worden verder buiten beschouwing gelaten in dit hoofdstuk.




        figuur 8.3: Ligging hoogspanningslijnen op Industrieterrein Moerdijk (bron: TenneT)




8.2.3   Straalpaden, radar en vliegroutes

        Straalpaden
        In de nabijheid van windpark Moerdijk bevinden zich meerdere straalpaden voor spraak- en
        datasignalen en een C2000 opstelpunt. De turbinelocaties (incl. rotordiameter), de straalpaden
        en het C2000 opstelpunt zijn weergegeven in figuur 8.4.




                                                 Pagina 74 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                   Ruimtegebruik

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 8.4: Aanwezige straalpaden en C2000 opstelpunt ten opzichte van varianten


Radarbeelden
Militaire radarposten / radarbeelden luchtvaart
Wettelijk is geregeld dat er bij het bouwen van een windpark voldaan moet worden aan de
defensieradartoets, zoals beschreven in het Besluit Algemene Regels Ruimtelijke Ordening
(Barro, 2012). In de Barro zijn normen opgenomen waar tegen de prestatie van de radarsystemen
getoetst moet worden. De in het Barro opgenomen normen gelden alleen voor de militaire
radarsystemen en niet voor de civiele radars bij luchthaven Schiphol, Eelde en De Kooy bij Den
Helder. De radartoets houdt in de praktijk in dat het ministerie van Defensie een windturbineplan
beoordeelt op basis van een berekening door TNO. Dit onderzoeksinstituut berekent de
verstoring op basis van de aangeleverde gegevens, zoals de coördinaten en het voor- en
zijaanzicht van de windturbine(s).

Voor het voornemen is de radarzone rond de vliegbasis Woensdrecht van belang. Het plan- en
studiegebied ligt in het radarverstoringsgebied (zie figuur 8.5, licht blauw gearceerd).




                                        Pagina 75 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                       Ruimtegebruik

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 8.5: Radarverstoringsgebieden met maximale hoogtes van bouwwerken en windturbines (TNO, 2012)
(rode cirkel in figuur = plangebied)


Radar voor scheepnavigatie
Op het zeehaven- en industrieterrein Moerdijk is geen walradar aanwezig is. Havenschap
Moerdijk wenst in de toekomst een walradarstation te realiseren aan de noordzijde van het
havengebied nabij het Hollandsch Diep. De plannen moeten nog nader worden uitgewerkt maar
de windturbines zullen hier vanwege de grote afstand tot de havenarmen geen effect op hebben.

Laagvliegroutes
Windturbines hebben een hoogte die relevant is voor luchtvaart; vooral wanneer deze in
aanvliegroutes van vliegvelden staan gepland. De rijksoverheid maakt een onderscheid tussen
laagvliegroutes voor straaljagers, laagvliegroutes voor helikopters en propelvliegtuigen en
laagvlieggebieden.

In figuur 8.6 zijn de laagvliegroutes en –gebieden weergegeven. Het plangebied is niet in
laagvlieggebied gelegen. Ten noorden van het plangebied is een laagvliegroutes voor helikopter
en propelvliegtuigen, over het Hollandsch Diep, gelegen.




                                      Pagina 76 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                             Ruimtegebruik

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        figuur 8.6: Uitsnede kaart laagvliegroutes en –gebieden ter hoogte van het plangebied (bron: Rijksoverheid,
        2012) (rode cirkel in figuur = plangebied)




8.3     Effecten

8.3.1   Ruimtegebruik van grondfuncties

        De windturbines, kraanopstelplaatsen en de overzwaai van de rotorbladen bevinden zich
        op/boven gronden die bestemd zijn voor groenvoorziening en infrastructuur. Deze functies
        worden niet beperkt door de winturbines. Voor geen van de bedrijfspercelen nabij de turbines
        worden de bebouwingsmogelijkheden beperkt. De effecten op het huidige ruimtegebruik en de
        bebouwingsmogelijkheden zijn daarom voor beide varianten neutraal (0) beoordeeld.

8.3.2   Leveringszekerheid via infrastructuur

        Leveringszekerheid ondergrondse buisleidingen voor vervoer van gevaarlijke stoffen
        In tabel 8.2 is per buisleiding de toetsing van de windturbineontwikkeling op de
        leveringszekerheid van weergegeven. De uitgevoerde berekeningen zijn verder gespecificeerd in
        het rapport “Onderzoek externe veiligheid Windpark Industrieterrein Moerdijk (Antea Group,
        2015).




                                                 Pagina 77 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                              Ruimtegebruik

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




tabel 8.2: Toetsing windturbineontwikkeling aan leveringszekerheid van buisleidingen met gevaarlijke
stoffen


    Buisleiding                                                    Additionele faalfrequentie
                                                   Variant 1                                     Variant 2
    Leiding Gasunie Z-529-57                      1,51 x 10-5                                   7,55 x 10-6
    Gasontvangststation Gasunie                   4,00 x 10-8                                   4,00 x 10-8
    Leiding Zebragas A-514                        6,63 x 10-6                                   6,60 x 10-6
    Gasontvangststation Zebragas                  4,13 x 10-8                                   4,13 x 10-8
    Leiding Air Liquide 4231                      2,28 x 10-5                                   1,14 x 10-5
    Leiding Air Liquide 31466                     9,48 x 10-5                                   9,48 x 10-5

In tabel 8.2 is te zien dat bij beide varianten sprake is van een additionele faalfrequentie op
leiding “Gasunie Z-529-57” en leiding “Air Liquide 4231”. De toename is bij beide varianten zeer
beperkt. Er is sprake van een verschileffect tussen beide varianten. Voor deze leidingen is de
additionele faalfrequentie bij variant 2 een factor 2 lager dan bij variant 1. Of de toename
acceptabel is, is een economische belangenafweging waar geen wet- en regelgeving voor bestaat.
De uiteindelijke belangenafweging dient door het bevoegd gezag gemaakt te worden in het kader
van het ruimtelijk besluit.

Leveringszekerheid rioolstelsel
In tabel 8.3 is per onderdeel van het milieurelevante rioolstelsel de toetsing van de
windturbineontwikkeling op de beschikbaarheid weergegeven. De uitgevoerde berekeningen zijn
verder gespecificeerd in het rapport “Onderzoek externe veiligheid Windpark Industrieterrein
Moerdijk”(Antea Group, 2016).

tabel 8.3: Toetsing windturbineontwikkeling aan beschikbaarheid rioolstelsel

    Buisleiding                                                    Additionele faalfrequentie
                                                    Variant 1                                   Variant 2
    Afvalwaterleiding Shell*                 1,63 x 10-5 - 2,71 x 10-4                   1,30 x 10-5 - 2,17 x 10-4
    Persstation                                    5,77 x 10-5                                 4,80 x 10-8
    Persrioolleiding*                        5,35 x 10-5 - 3,16 x 10-6                   5,35 x 10-5 - 3,16 x 10-6

*            De additionele faalfrequentie voor de buisleidingen is een range berekend omdat er geen vaststaande
             rekenmethodiek voor dit type leidingen bestaat. Zie het achtergrondrapport “Onderzoek externe veiligheid
             Windpark Industrieterrein Moerdijk” (Antea Group, 2016) voor verdere specificatie.

In tabel 8.3 is te zien dat bij beide varianten sprake is van een additionele faalfrequentie op de
afvalwaterleiding Shell, het persstation en de persrioolleiding. De toename is bij beide varianten
zeer beperkt. Er is sprake van een relevant verschileffect tussen beide varianten. Voor het
persstation is de additionele faalfrequentie bij variant 2 een factor 1.000 lager dan bij variant 1.
Of de toename acceptabel is, is een economische belangenafweging waar geen wet- en
regelgeving voor bestaat. De uiteindelijke belangenafweging dient door het bevoegd gezag
gemaakt te worden in het kader van het ruimtelijk besluit.

Conclusie
Bij een aantal leidingen is sprake van afname van de leveringszekerheid indien een turbine één
van de buisleidingen en/of het rioolstelsel treft. Deze additionele faalfrequentie is van beide
varianten berekend. De afname is bij beide varianten relatief beperkt. Wel is sprake van een
verschileffect. De effecten van variant 1 zijn daarom neutraal (0 / -) en de effecten van variant 2
neutraal (0) beoordeeld. De uiteindelijke belangenafweging dient door het bevoegd gezag
gemaakt te worden in het kader van het ruimtelijk besluit.




                                               Pagina 78 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                      Ruimtegebruik

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




8.3.3   Straalpaden, radar en vliegroutes

        Straalpaden
        Door het Agentschap Telecom (de vergunningverlenende instantie voor straalpaden) is een
        methode opgesteld om de verstoring van windturbines op de straalpaden van spraak- en
        datasignalen te beoordelen. Volgens deze methode is er geen sprake van verstoring wanneer de
        afstand tussen het straalpad en de windturbines minimaal de halve rotordiameter + de 2e
        fresnelzone is (zie figuur 8.6). Wanneer de afstand korter is dient in overleg getreden te worden
        met de beheerder van de straalverbinding.




        figuur 8.7: Vastgesteld criterium Agentschap Telecom


        In figuur 8.7 is te zien dat er op één locatie een windturbine in de nabijheid van een straalpad is
        geprojecteerd. Dit is windturbinelocatie 5 van variant 1. Het straalpad betreft nummer 6946327
        van T-Mobile. De afstand tussen de turbinelocatie en het straalpad is 54 meter. Dit is minder dan
        de maximale rotordiameter, waardoor niet aan het criterium van Agentschap Telecom wordt
        voldaan. Met T-Mobile is daarom afgestemd in hoeverre plaatsing van deze turbines knelpunten
        oplevert met straalpad 6946327. Sitemanager P. Rietman van T-Mobile heeft op 2 december
        2015 per e-mail aangegeven dat er geen sprake is van verstoring.

        De oostelijke turbinelocatie bevindt zich bij beide varianten op circa 90 meter afstand van een
        C2000 opstelpunt van de politie. Met de politie is daarom afgestemd in hoeverre er sprake is van
        een verstoring. Netwerkspecialist S. de Vries van de dienst ICT van de politie heeft op 16
        december 2015 per e-mail aangegeven dat er geen sprake is van verstoring.

        Radarbeelden
        Militaire radarposten / radarbeelden luchtvaart
        Voor windturbines, die in het radarverstoringsgebied zijn gelegen en hoger zijn dan 113 meter
        (zie figuur 8.5) dient een radardefensietoets te worden uitgevoerd. In overleg met Defensie is
        geconstateerd dat nog niet mogelijk is om de radardefensietoets al uit te voeren, omdat de
        turbinetypen van het voornemen nog niet bekend zijn. Derhalve is nog niet bekend of het
        voornemen de radarbeelden van de militaire radarpost in Woensdrecht verstoort. Daarom dient




                                                Pagina 79 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                      Ruimtegebruik

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      in het bestemmingsplan te worden opgenomen dat windturbines hoger dan 113 meter alleen
      gebouwd mogen worden indien eerst voldaan is aan de defensieradartoets. De verwachting is
      dat de windturbineontwikkeling (beide varianten) niet leidt tot verstoring van radars van
      Defensie. Er zal geen verschileffect zijn tussen de varianten. De radardefensietoets moet nog
      worden uitgevoerd. De effecten van beide varianten zijn daarom vooralsnog licht negatief (0/-)
      beoordeeld.

      Radar voor scheepnavigatie
      Walradarhinder treedt niet op, vanwege het feit dat aldaar geen walradar aanwezig is. Indien in
      de toekomst een walradarstation wordt gerealiseerd, zal gezien de afstand van de windturbines
      tot de noordzijde van het havengebied (1,4 km), er geen sprake zijn van effecten op de
      walradarbeelden.

      Laagvliegroutes
      De windturbines zijn niet gelegen in laagvlieggebieden of laagvliegroutes. De dichtstbijzijnde
      laagvliegroutes voor helikopters en propelvliegtuigen zijn gelegen over het Hollands Diep. De
      windturbineontwikkeling vormt geen belemmering of nadelige effecten voor deze routes.

      Voor windturbines hoger dan 100 meter gelden eisen voor obstakelverlichting. De turbines
      dienen te zijn voorzien van rood, rondom schijnend licht van 50 Candela, gesitueerd boven op de
      gondel. Te zijner tijd worden de turbines bij de Inspectie Verkeer en Waterstaat aangemeld,
      waarna ze worden opgenomen in de luchtvaartgids.

      Conclusie
      Voor straalpaden en laagvliegroutes geldt dat er bij geen van de varianten sprake is van een
      significante verstoring. Voor radarbeelden kunnen de effecten nog niet worden uitgesloten.
      Voorafgaand aan de vaststelling van het bestemmingsplan wordt een radardefensietoets
      uitgevoerd. Er zal geen verschileffect zijn tussen de varianten op dit aspect. De effecten van beide
      varianten op straalpaden, radarbeelden en vliegroutes zijn daarom vooralsnog licht negatief (0/-)
      beoordeeld

8.4   Beoordeling

      Ruimtegebruik grondfuncties
      De varianten veroorzaken geen beperkingen op het huidige ruimtegebruik en
      bebouwingsmogelijkheden. De effecten van beide varianten zijn neutraal (0) beoordeeld.

      Leveringszekerheid via infrastructuur
      Bij een aantal leidingen is sprake van afname van de leveringszekerheid indien een turbine één
      van de buisleidingen en/of het rioolstelsel treft. De berekende additionele faalfrequentie is van
      beide varianten zeer beperkt. Wel is sprake van een verschileffect. De effecten van variant 1 zijn
      daarom licht negatief (0/-) en de effecten van variant 2 neutraal (0) beoordeeld. De uiteindelijke
      belangenafweging dient door het bevoegd gezag gemaakt te worden in het kader van het
      ruimtelijk besluit.

      Straalpaden, radar en laagvliegroutes
      Voor straalpaden en laagvliegroutes geldt dat er bij geen van de varianten sprake is van een
      significante verstoring. Voor radarbeelden kunnen de effecten nog niet worden uitgesloten. De
      effecten van beide varianten op straalpaden, radarbeelden en vliegroutes zijn daarom vooralsnog
      licht negatief (0/-) beoordeeld




                                            Pagina 80 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                   Ruimtegebruik

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
      vatten:

       Aspect                    Criterium                                     Variant 1    Variant 2

       Ruimtegebruik             Effecten op ruimtegebruik van grondfuncties      0            0
       grondfuncties
       Leveringszekerheid via    Effecten op leveringszekerheid via buis- en     0/-           0
       infrastructuur            hoogspanningsleidingen
       Straalpaden, radar en     Effecten op straalpaden, radarbeelden en        0/-           0/-
       laagvliegroutes           laagvliegroutes



8.5   Mitigerende maatregelen

      Opname voorwaarde defensieradartoets in bestemmingsplan
      In het bestemmingsplan dient een voorwaarde te worden opgenomen dat windturbines hoger
      dan 113 meter alleen gebouwd mogen worden indien eerst voldaan is aan de defensieradartoets.




                                                  Pagina 81 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                  Archeologie en cultuurhistorie

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




9       Archeologie en cultuurhistorie
        In dit hoofdstuk zijn de thema's archeologie en cultuurhistorie behandeld. Het hoofdstuk gaat in
        op de effecten van de windturbineontwikkeling op de archeologische en cultuurhistorische
        waarden van het gebied. De effectenanalyse is op kwalitatieve wijze uitgevoerd.

9.1     Beoordelingskader

        Archeologie
        Archeologische waarden kunnen worden aangetast door roering van de gronden waarin deze
        zich bevinden. Op basis van de Wet op de archeologische monumentenzorg hebben gemeenten
        de taak om bij de vaststelling van bestemmingsplannen rekening te houden met de aanwezige en
        te verwachten archeologische waarden.

        De effectenanalyse van het thema archeologie gaat in op bekende archeologische waarden
        (archeologische monumenten) en de archeologische verwachtingswaarde.

        Cultuurhistorie
        Gemeenten zijn verplicht meer vorm en inhoud te geven aan de borging van cultuurhistorie in de
        ruimtelijke ordening. Dit betekent dat een analyse moet worden verricht naar de cultuurhisto-
        rische waarden in een bestemmingsplangebied en dat daar conclusies aan moeten worden ver-
        bonden die in een bestemmingsplan verankerd worden. De Cultuurhistorische Waardenkaart
        (CHW) van de provincie Noord-Brabant en met name de gemeente Moerdijk vormen daarbij een
        belangrijke leidraad. Hierin zijn de cultuurhistorische kenmerken en waarden aangegeven. Met
        behulp van de informatiekaarten worden de effecten van het voornemen beschouwd.

        De analyse van de cultuurhistorische waarden gaat in op de bebouwde aspecten, zoals de aan-
        wijzing van een gebied als beschermd stadsgezicht en de aanwijzing van een gebouw als monu-
        ment.

        Beoordelingskader
        De te toetsen criteria voor de thema’s archeologie en cultuurhistorie zijn weergegeven in
        tabel 9.1.

        tabel 9.1: Beoordelingscriteria archeologie en cultuurhistorie

         Aspect                                                       Criterium
         Archeologie                  Effecten op bekende en verwachte archeologische waarden
         Cultuurhistorie              Effecten op beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten



9.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

9.2.1   Archeologie

        In het kader van het bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk is in 2014 een
        archeologisch bureauonderzoek (IDDS Archeologie rapport 1711, 2014) uitgevoerd.

        Het plangebied is gesitueerd in het meest oostelijke deel van de fysisch-geografische regio
        zuidwestelijk zeekleigebied, dat de zeekleiafzettingen in Zeeland, de Zuid-Hollandse eilanden,




                                                  Pagina 82 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                               Archeologie en cultuurhistorie

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Noordwest-Brabant, de Biesbosch en het Westland omvat (Berendsen, 2005). Het ligt gemiddeld
6 km ten noordwesten van het Noord-Brabants zandgebied (Stiboka, 1987). Het industrieterrein
Moerdijk is bij de aanleg opgehoogd met een laag zand van enkele meters dik. Eventuele archeo-
logische waarden liggen daardoor diep onder het huidige maaiveld in het plangebied.

Bekende archeologische waarden
Er zijn in het plangebied geen bekende archeologische waarden.

Verwachte archeologische waarden
Het gebied heeft een lage archeologische verwachtingswaarde en is ingedeeld in archeologisch
beleidsgebied 8 conform de archeologische beleidskaart van de gemeente Moerdijk (zie
figuur 9.1). Dit houdt in dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemverstoringen met een
oppervlakte van meer dan 10.000 m2 en een diepte van meer dan 50 cm beneden maaiveld.




figuur 9.1: Uitsnede archeologische beleidskaart gemeente Moerdijk (IDDS, 2013)


Ondanks dat het plangebied een lage verwachtingswaarde heeft, zijn wel waarnemingen bekend
(uit literatuur en vondsten), die aantonen dat het gebied is gebruikt en bewoond door mensen.
De verschillende overstromingen, en dan met name de St-Elizabethsvloed, zullen echter veel
vindplaatsen hebben doen verdwijnen.




                                        Pagina 83 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                        Archeologie en cultuurhistorie

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




De archeologische verwachting binnen het plangebied is voornamelijk te relateren aan de aan-
wezigheid van pleistoceen zand in de ondergrond, historische bebouwing op het maaiveld. van
voor de aanleg van de Zeehaven/industrieterrein en de dikte van de ophoging van het gebied.

Diepteligging van het pleistocene zand
De top van het zand ligt op een niveau van ongeveer -9 tot -3 m NAP. Gemiddeld ligt de top van
het zand op ongeveer -5,5 m NAP, maar er blijken verschillende hoogtes en laagtes voor te
komen.

Archeologische resten van historische bebouwing
Het plangebied ligt in een gebied waar op twee niveaus archeologische resten kunnen voor-
komen. Diep in de ondergrond gaat het om vindplaatsen van kampementen uit het Paleolithicum
(oude steentijd) en het Mesolithicum (midden steentijd) en onder het voormalige maaiveld (van
voor de ophoging) om bewoningslocaties uit de Late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd (tot onge-
veer 1970).

Ophoging van het terrein
Uit de recentelijk gemeten hoogteligging blijkt dat het maaiveld binnen het plangebied nu ligt op
ongeveer 3,0 – 5,0 m boven NAP. De hoogste delen zijn zelfs opgehoogd tot ongeveer 7,5 m NAP.
Vooral het deel ten westen van de westelijke haven is opgehoogd tot 4,0 – 5,0 m NAP. Daarmee
is de dikte van het ophoogpakket dus (in vergelijking met de historische hoogteligging van het
maaiveld) ongeveer 5,0 tot 6,0 m, met uitschieters tot 7,5 – 9,0 m. Het oostelijke deel van het
plangebied is opgehoogd tot ongeveer 3,0 – 4,0 m NAP. Hier heeft de ophooglaag dus een dikte
van ongeveer 4,0 tot 5,0 m. Langs het Hollandsch Diep is de ophooglaag veel dikker, omdat hier
de gorzen zijn opgehoogd en ook een deel van het Hollandsch Diep. Op basis van deze analyse
blijkt dat het plangebied gemiddeld 5,0 m is opgehoogd. Uit de sonderingen blijkt dat het
ophoogpakket hoofdzakelijk bestaat uit zand. Dit is ook gebruikelijk voor opgespoten gebieden
omdat zo een stabiele ondergrond ontstaat.

Diepteligging archeologische niveaus
Op basis van het onderzoek kan voor het plangebied worden gesteld dat ter plaatse van de oude
erven uit de Late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd pas archeologisch onderzoek gewenst is als de
geplande bodemingrepen dieper zullen reiken dan 2,0 meter beneden het oorspronkelijke maai-
veld. Voor archeologische resten uit het Paleolithicum en het Mesolithicum geldt dat archeo-
logisch onderzoek pas wenselijk is bij verstoringen dieper dan 6,0 meter beneden het oorspron-
kelijke maaiveld. In het archeologisch verwachtingsmodel van de gemeente Moerdijk krijgt het
plangebied een lage archeologische verwachting, omdat de archeologische resten worden
verwacht dieper dan 4,0 m onder maaiveld.

Conclusie
Op basis van deze lage verwachting blijft het plangebied ingedeeld in Archeologisch beleids-
gebied 8 conform het gemeentelijk archeologisch beleid. Dit zijn gebieden waar op archeolo-
gische en landschappelijke gronden de kans op het aantreffen van behoudenswaardige archeo-
logische vondsten of sporen klein wordt geacht. Om het archeologisch bodemarchief van deze
gebieden gedegen te beheren is archeologisch onderzoek verplicht bij bodemverstoringen met
een oppervlakte van meer dan 10.000 m2 en een diepte van meer dan 50 cm beneden maaiveld.
Daarvan is bij de windturbines geen sprake.

In het plangebied zijn geen autonome ontwikkelingen voorzien die relevant zijn voor het thema
archeologie. Voor dit thema komt de referentiesituatie overeen met de huidige situatie.




                                     Pagina 84 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                                Archeologie en cultuurhistorie

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




9.2.2   Cultuurhistorie

        Ten oosten van het plangebied is op de Cultuurhistorische Waardenkaart van Brabant (CHW) een
        complex van cultuurhistorisch belang aangeduid (zie figuur 9.2) een dijknederzetting; havenbuurt
        Lochtenburg. De gronden ten westen van het industrieterrein, en ten oosten van de A16, zijn
        aangeduid als cultuurhistorisch landschap: zeekleigebied. In de gemeentelijke cultuurhistorische
        kaart is een aantal elementen nader aangeduid. Het plangebied voor de windturbines bevat geen
        cultuurhistorische waarden (zie figuur 9.3).Ten westen van het plangebied is beschermd
        stadsgezicht Klundert gelegen.




        figuur 9.2: Cultuurhistorische Waardenkaart ter hoogte van het studiegebied (bron: Provincie Noord-
        Brabant, 2015)




        figuur 9.3: Uitsnede cultuurhistorische waardenkaart gemeente Moerdijk (bron: Croonen, 2014)




                                                Pagina 85 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>        Milieueffectrapport                                                       Archeologie en cultuurhistorie

        projectnummer 0267689.00
        2 maart 2016, revisie 03




        In het plangebied zijn geen autonome ontwikkelingen voorzien die relevant zijn voor het thema
        cultuurhistorie. Voor dit thema komt de referentiesituatie overeen met de huidige situatie.


9.3     Effecten

9.3.1   Archeologie

        De windturbines worden gefundeerd op een brede betonnen voet, die wordt gebouwd op een
        aantal heipalen. De funderingsdiepte bedraagt circa maximaal 3 tot 3,5 meter onder het (huidige)
        maaiveld. De benodigde breedte (doorsnede) en diepte van de fundering en het aantal en de
        lengte van de heipalen zijn afhankelijk van de precieze hoogte en type windturbine, het speci-
        fieke fundatieontwerp en de grondslag (diepte van de laag waarop de heipalen kunnen rusten).
        Zoals beschreven is het gehele industriegebied Moerdijk opgehoogd met een zandpakket van
        enkele meters dikte. Het gevolg hiervan is dat de fundering wordt aangelegd in het pakket
        ophoogzand. Alleen de benodigde heipalen doorboren de ondergrond met de, zoals beschreven,
        lage kans op het aantreffen van archeologisch waarden. De kans op het vernietigen van archeo-
        logische waarden is al met al verwaarloosbaar.

        Conform het archeologisch bureauonderzoek (IDDS, 2014) is vervolgonderzoek verplicht bij
        bodemverstoringen met een oppervlakte van meer dan 10.000 m2 en een diepte van meer dan
        50 cm. Het totaaloppervlakte aan werkzaamheden voor maximaal 8 turbines in de grond
        bedraagt maximaal circa 3.000 m2 met een diepte van circa 3 – 3,5 meter in het pakket ophoog-
        zand. De aantasting van de oorspronkelijke ondergrond bestaat alleen uit het ‘doorprikken’ van
        de ondergrond door heipalen. Het gezamenlijk oppervlak daarvan is beduidend kleiner dan
        10.000 m2.

        Gezien de algehele lage verwachtingswaarde en de beperkte omvang van de ingreep is het effect
        van het voornemen op archeologie neutraal (0) beoordeeld.

9.3.2   Cultuurhistorie

        De maximaal acht turbines zijn niet voorzien in gebied met cultuurhistorische waarden. Er wor-
        den fysiek dan ook geen cultuurhistorische waarden aangetast. In het kader van het MER zijn
        fotovisualisaties gemaakt (zie hoofdstuk 10) vanuit onder andere het centrum van het beschermd
        stadsgezicht Klundert. Deze visualisatie is weergegeven in figuur 9.4.




                                            Pagina 86 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                       Archeologie en cultuurhistorie

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




 Huidige situatie




 Variant 1




 Variant 2




figuur 9.4: Visualisaties vanaf centrum beschermd stadsgezicht Klundert




                                        Pagina 87 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>      Milieueffectrapport                                                                 Archeologie en cultuurhistorie

      projectnummer 0267689.00
      2 maart 2016, revisie 03




      Hieruit blijkt dat de windturbines niet of nauwelijks zichtbaar zijn vanuit het centrum. De
      toevoeging van deze bebouwing heeft niet of nauwelijks effecten op de cultuurhistorische
      waarden van het beschermde stadsgezicht Klundert. Daarnaast is één windturbine in de hoek van
      de Zuidelijke en Oostelijke Randweg gepositioneerd redelijk nabij het op de CHW aangeduide
      complex van cultuurhistorisch belang (de dijknederzetting, havengebied Lochtenburg). Gezien de
      reeds aanwezige industriële bebouwing nabij de windturbines, heeft de toevoeging van de
      bebouwing niet of nauwelijks effecten op deze cultuurhistorische waarden. Het effect is daarom
      neutraal (0) beoordeeld.

9.4   Beoordeling

      Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
      vatten:

       Aspect                    Criterium                                            Variant 1          Variant 2

       Archeologie               Effecten op bekende en verwachte archeologische         0                   0
                                 waarden
       Cultuurhistorie           Effecten op beschermde stads- en dorpsgezichten en      0                   0
                                 monumenten



9.5   Mitigerende maatregelen

      Gezien de verwaarloosbare effecten op archeologische en cultuurhistorische waarden zijn
      mitigerende maatregelen niet noodzakelijk.




                                                Pagina 88 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                       Landschap

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




10     Landschap
       In dit hoofdstuk zijn de effecten van de windturbineontwikkeling op het landschap beschreven.
       Voor het bepalen van de landschappelijke effecten zijn fotovisualisaties gemaakt. De presentatie
       van de fotovisualisaties (Antea Group, 2016) is als bijlage bij dit MER toegevoegd.

10.1   Beoordelingskader

       Belangrijke aspecten van windparken zijn de zichtbaarheid van de turbines en de effecten op het
       landschap. Van belang zijn of maat en schaal van een windpark aansluit bij de maat en schaal van
       het landschap en in hoeverre het windpark kan worden waargenomen en beleefd. Dat kan bij-
       voorbeeld zijn vanuit de dagelijkse leefomgeving (bijvoorbeeld vanuit de woonkernen rond het
       industriegebied, vanaf de (hoofd)infrastructuur rond het gebied en vanaf het industrieterrein
       zelf. Vanwege de hoogte van de turbines is obstakelverlichting nodig. Daarom is ook aandacht
       nodig voor de zichtbaarheid in de avond- en nachtperiode.

       Voor de landschappelijke effecten is tevens van belang in hoeverre windparken (kunnen)
       aansluiten op bestaande karakteristieken van het landschap, zoals grootschalige lijninfra-
       structuur, overgangen land-water (dijken) grootschalige bedrijventerreinen of (grootschalige)
       verkavelingsstructuren. Voor de visuele effecten is van belang dat eenvoud en eenvormigheid
       over het algemeen als minder storend worden ervaren. Voor de beoordeling van de effecten

       De analyse vindt onder andere plaats aan de hand van fotovisualisaties. Vanaf tien verschillende
       locaties rondom het plangebied zijn foto’s genomen. In figuur 10.1 en tabel 10.1 zijn de tien
       zichtpunten van de fotovisualisaties weergegeven.




       figuur 10.1: Tien zichtpunten fotovisualisaties varianten windpark IT Moerdijk


       De standpunten betreffen locaties die zoveel mogelijk zicht hebben op het plangebied. Er zijn
       zowel fotovisualisaties gemaakt vanuit locaties dichtbij het plangebied nabij en vanaf het




                                                Pagina 89 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                         Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




industrieterrein, alsook fotovisualisaties vanuit de wijdere omgeving, te weten de omliggende
kernen Noordschans, Klundert, Zevenbergen, Langeweg en Moerdijk. Tot slot is een fotovisua-
lisatie vanaf de noordzijde van het Hollands Diep vanuit Strijensas gemaakt. Hiermee zijn de
effecten op het landschap vanuit alle relevante standpunten in beeld gebracht.

tabel 10.1: Tien zichtpunten fotovisualisaties varianten windpark IT Moerdijk

 zichtpunt nr         locatie                                                                kijkrichting
 1                    Strijensas, lichtopstand Strijense haven                               ZW
 2                    Moerdijk, kruising Johan Willem Frisostraat - Grintweg                 WZW
 3                    Noordschans, Buitendijk oost thv jachthaven                            ZO
 4                    Langeweg, kruising De Langeweg - Wethouder Tromperstraat               NWN
 5                    Zevenbergen, kruising Galgenweg - Provincialeweg                       NW
 6                    Noordhoek, kruising Groeneweg - Buitendijk                             NNO
 7                    Klundert, kruising Stoofdijk - het Ravelijn                            NO
 8                    Klundert, Suijkerberch                                                 ONO
 9                    Klundert, kruising Brugstraat - Voorstraat                             ONO
 10                   IT Moerdijk, rotonde Zuidelijke randweg – N285                         N



Deze foto’s zijn gebruikt om visualisaties van het windpark te maken. Op deze wijze wordt een
beeld verkregen van de verschillen tussen de situatie zonder het windpark en met het windpark
in het landschap. Van beide varianten zijn visualisaties met verschillende turbinetypen gemaakt
(zie tabel 10.3). Zo wordt een indruk verkregen van de verschillen in effecten van (aantal wind-
turbines, afmetingen en opstellingsvorm) van de varianten. De gehanteerde turbinetypen heb-
ben normaliter een kleinere ashoogte en rotordiameter. De turbines zijn in de visualisaties ‘opge-
rekt’ naar de maximale ashoogte, rotordiameter en daaruit volgend tiphoogten van de varianten.
Zodoende is het worst case effect van de varianten in beeld gebracht.

tabel 10.2: Worst case turbinetypen variant 1 en variant 2 voor landschap

 Contour                                             Variant 1                  Variant 2
 Turbinetype                                       Vestas V117                 Nordex N131
 Ashoogte                                             130 m                       130 m
 Rotordiameter                                        117 m                       132 m
 Tiphoogte                                           188,5 m                      196 m



De analyse van het thema landschap is verdeeld in effecten op de landschappelijke structuur,
effecten op de lokale landschappelijke kwaliteiten en beleving en de effecten op de regionale
landschappelijke kwaliteiten en beleving. Landschappelijke structuur richt zich op de (historische)
verkavelingsstructuur en landschappelijk waardevolle elementen (bijv. dijken, wegen, vaarwegen,
e.d.) en de mate van aansluiting op deze bestaande elementen. De effecten op lokale en regio-
nale landschappelijke waarden en beleving duiden op de beleving van de windturbines in het
landschap. Daarbij is gekeken naar het lokale niveau (de zichtbaarheid en beleving in het plan-
gebied en de directe omgeving daarvan) en naar het regionale niveau, dus op wat grotere afstand
van het plangebied. Er is daarbij ook aandacht besteed aan de effecten in de nachtperiode.

De beoordelingscriteria voor het thema landschap zijn weergegeven in tabel 10.3.




                                                  Pagina 90 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                                         Landschap

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




         tabel 10.3: Beoordelingscriteria landschap

          Aspect                                                                 Criterium
          Landschappelijke waarden                 Effecten op (historische) verkaveling en landschappelijke elementen
          Lokale landschappelijke beleving en      Effecten op lokale zichtbaarheid en beleving in het plangebied
          zichtbaarheid
          Regionale landschappelijke beleving en   Effecten op zichtbaarheid en beleving vanuit de omgeving
          zichtbaarheid


10.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

10.2.1   Landschappelijke structuur en waarden

         In paragraaf 4.1.1 is de huidige situatie van industrieterrein Moerdijk beschreven. De uitstraling
         van het terrein is functioneel. De wegen zijn breed, recht en overzichtelijk en voorzien van
         begeleidend groen en veelal een fietspad.

         De landschappelijke structuur rondom het industriegebied bestaat uit rationeel verkavelde land-
         bouwgronden, weginfrastructuur en verspreid liggende dorpen.

10.2.2   Lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving

         De wegenstructuur, waaronder de Westelijke en Zuidelijke Randweg, en de insteekhavens betref-
         fen in hoofdzaak de zichtlijnen op het industrieterrein. De wegen en de parallel gelegen spoorlijn
         inclusief de bermen vormen tezamen brede rechtlijnige stroken en staan in contrast met de
         bebouwing langs de wegen. Het plangebied zelf heeft lokaal langs de wegen dus een grote mate
         van openheid.

         Het industrieterrein Moerdijk is een grootschalig industrieterrein met een sterk industriële uit-
         straling, onder andere door hoge schoorstenen en koeltoren met een hoogte van ongeveer 75-85
         m. 's Nachts is een groot deel van de gebouwen verlicht. Door de afschermende groene buffer
         rond het industriegebied zijn (ook hoge gebouwen en schoorstenen) slechts in beperkte mate
         zichtbaar en beleefbaar vanuit de directe omgeving.

10.2.3   Regionale zichtbaarheid en beleving

         Het industrieterrein is (als gevolg van een aantal hoge gebouwen en bouwwerken en als gevolg
         van de rookpluimen boven schoorstenen) vanuit de omgeving zichtbaar. Dit geldt bijvoorbeeld
         vanaf de Moerdijkbrug en de rijksweg A16. ’s Avonds en ’s nachts is het industriegebied duidelijk
         zichtbaar en beleefbaar door het grote aantal verlichte objecten en door het oplichten van rook-
         of stoompluimen (figuur 10.2). Het komt incidenteel voor dat een affakkelinstallatie in bedrijf is;
         dat leidt tot (vooral ‘s nachts) duidelijk zichtbare oranje vlammen.




                                                    Pagina 91 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                        Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 10.2: Impressie industrieterrein Moerdijk bij nacht (vanaf de Moerdijkbrug)


Op enige afstand van het Industrieterrein Moerdijk, ten zuiden van de rivier de Mark zijn recent
enkele windparken gebouwd. Het gaat om enkele lijnopstellingen. Ook ten noorden van het
Hollandsch Diep is een windpark aanwezig. De recente windparken ten zuiden van het plan-
gebied zijn voorzien van een obstakelverlichting, waardoor deze windparken ’s nachts (bij helder
weer) over grote afstand zichtbaar zijn.

Autonome ontwikkelingen
Ten zuidoosten is de ontwikkeling van het Logistiek Park Moerdijk voorzien. In figuur 10.3 is een
impressie van het LPM nabij het plangebied weergegeven. De bedrijfspanden op Logistiek Park
Moerdijk hebben conform het inpassingsplan een bouwhoogte van maximaal 20 m.




figuur 10.3: Impressie Logistiek Park Moerdijk (bron: www.brabant.nl, 2015)




                                         Pagina 92 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                           Landschap

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




10.3     Effecten

10.3.1   Landschappelijke structuur en waarden

         Vanwege het industriële uiterlijk van windturbines passen windturbines vaak goed in industrieel
         gebied. De provincie Noord-Brabant ondersteunt mede daarom ook met name windturbine-ont-
         wikkelingen bij grootschalige bedrijventerreinen in stedelijk concentratiegebied.

         Beide varianten (met verschillende turbinetypen) voldoen aan het provinciale beleid (windtur-
         bines in cluster of lijnopstelling). De lijnopstelling, verdeeld over twee lijnen, sluit in grote mate
         aan op de bestaande lijninfrastructuur van de Westelijke en Zuidelijke Randweg. De lijnopstelling
         versterkt de ruimtelijke structuur van het industrieterrein. De windturbines langs de Westelijke
         en Zuidelijke Randweg zijn allen aan dezelfde zijde gesitueerd. Anders dan de gebouwen op het
         terrein (die de lijnen op het terrein niet altijd volgen) accentueren de turbines de lijnen op het
         industrieterrein. Eventuele kleine verschillen in de onderlinge afstand tussen de turbines zijn
         hiervoor niet relevant.

         De windturbines sluiten qua schaal aan op de omliggende kenmerkende bebouwing: hoge
         industriële bebouwing en schoorstenen. De turbines zijn (met de tiphoogte van maximaal circa
         195 m) duidelijk hoger dan de masten van de hoogspanningsverbinding en dan de bestaande
         koeltoren en schoorstenen (zie figuur 10.4). De nieuwe turbines sluiten qua lijnopstelling niet aan
         op de solitair gelegen bestaande relatief kleine windturbines. Door de afstand en aanwezigheid
         van industriële bebouwing tussen de bestaande en nieuwe turbines en door het verschil in
         afmetingen (die de nieuwe turbines als afzonderlijke lijn herkenbaar maken) heeft dit geen
         negatief effect op de landschappelijke structuur.

         De windturbineontwikkeling sluit in hoge mate aan op de bestaande landschappelijke structuur
         (lijninfrastructuur en hoge industriële bebouwing) van het zeehaven- en industrieterrein Moer-
         dijk. De beide varianten zijn neutraal (0) beoordeeld.

         Vergelijking tussen varianten
         De varianten hebben, ondanks de variatie in afmetingen, geen verschileffect in effecten en de
         mate van aansluiting op de bestaande lijninfrastructuur. Beide varianten zijn neutraal (0) beoor-
         deeld op effecten op de landschappelijke structuur en waarden.




                                                Pagina 93 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                           Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




 Huidige situatie




 Variant 1




 Variant 2




figuur 10.4: Fotovisualisaties vanaf noordzijde Industrieterrein Moerdijk (kern Strijensas)




                                          Pagina 94 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                        Landschap

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




10.3.2   Lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving

         De beoordeling van de effecten op de lokale zichtbaarheid en beleving is hoofdzakelijk gerela-
         teerd aan de mate van afname van zichtlijnen en doorkijken in het plangebied zelf en de nabije
         aanwezigheid van bebouwing, bebossing of andere elementen in het landschap. Het plangebied
         heeft, als onderdeel van het industriegebied, een industrieel karakter. In dit gebied zijn windtur-
         bines in feite elementen die passen bij het beeld (en de verwachtingen van het beeld), hetgeen
         inhoudt dat de windturbines niet als storend worden ervaren. Hierbij is ook relevant dat de per-
         sonen die in of bij het plangebied komen en de turbines kunnen zien en beleven daar over het
         algemeen ‘functioneel’ (vanwege de industriële functie van het gebied) zijn. Dat betekent dat
         voor de lokale zichtbaarheid en beleving onderscheid kan worden gemaakt tussen de zichtbaar-
         heid -die er is- en de beleving – die in dit gebied eigenlijk niet van belang is. Voor de
         zichtbaarheid zijn de afmetingen van de turbines (naast tiphoogte, ashoogte en rotordiameter en
         de verhouding daartussen ook de afmeting van de voet van de mast) belangrijk. De diameter van
         (het onderste deel van) de mast neemt grosso modo toe met de hoogte van de mast (ashoogte)
         en is verder per leverancier verschillend.

         In figuur 10.5 is te zien dat er sprake is van enige afname van zichtlijnen en doorkijken in het
         plangebied zelf. De aanwezigheid van industriële bebouwing met installaties, schoorstenen
         alsook hoogspanningsmasten beperken de negatieve effecten op de openheid in het plangebied
         zelf. Door de situering langs de Westelijke en Zuidelijke Randweg in de brede bermstroken met
         een ruime onderlinge afstand tussen de turbines (ruim meer dan 200 m) is de verwachting dat de
         lokale beleving en zichtbaarheid van de turbines niet als storend worden ervaren. Op korte
         afstand zijn de turbines hoog en is er ook zicht onder de rotor.




                                              Pagina 95 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                 Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




 Huidige situatie




 Variant 1




 Variant 2




figuur 10.5: Fotovisualisaties vanaf Industrieterrein Moerdijk, rotonde Zuidelijke randweg – N285




                                         Pagina 96 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                           Landschap

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




         Vergelijking tussen varianten
         De waarneembare verschillen tussen de varianten zijn beperkt, alleen het verschil in aantal (8
         turbines in variant 1 en 7 turbines in variant 2) langs de Westelijke Randweg is zichtbaar. Het
         verschil van één extra turbine bij variant 1 ten opzichte van variant 2 leidt niet tot positievere of
         negatievere effecten op de lokale landschappelijke beleving. De verschillen in afmetingen tussen
         variant 1 en 2 (tiphoogte 188,5 m bij variant 1 en tiphoogte 196 m bij variant 2 zijn met het blote
         oog niet waarneembaar en leiden daardoor ook niet tot een andere landschappelijke beleving.
         Voor de lokale beleving kan de afmeting van het onderste deel van de toren van belang zijn. Deze
         is bij hogere turbines groter dan bij lage turbines (en is verder afhankelijk van de fabrikant).
         Doordat beide varianten in principe dezelfde ashoogte mogelijk maken leidt dit niet tot een
         verschil in lokale landschappelijke beleving.

         Concluderend, vanwege de beperkte afname van de openheid ter plaatse van het plangebied is
         het effect op de lokale landschappelijke beleving (en de aard van de personen die te maken
         krijgen met de zichtbaarheid: de gebruikers van het industriegebied) en zichtbaarheid vanwege
         de ligging in industrieel gebied met hoge bebouwing, schoorstenen en hoogspanningsleidingen,
         de voldoende onderlinge afstand tussen de turbines en de situering van de turbines langs de
         Westelijke en Zuidelijke Randweg van beide varianten neutraal (0) beoordeeld.

10.3.3   Regionale landschappelijke zichtbaarheid en beleving

         Dit aspect richt zich met name op de zichtbaarheids- en belevingseffecten van de windturbine-
         ontwikkeling vanuit de wijdere omgeving. De effecten hangen in grote mate af van de afstand tot
         de windturbineontwikkeling en de weersomstandigheden (helder weer versus regen of mist).
         Voor de beoordeling van de effecten op de regionale schaal wordt uitgegaan van redelijk helder
         weer (zoals ook in de fotovisualisaties). De windturbines zijn bij helder weer zichtbaar tot op een
         afstand van meer dan 10 km.

         Overdag
         Uit de fotovisualisaties blijkt dat in de kernen rondom het industrieterrein Moerdijk de turbines
         zichtbaar zijn. De visualisaties vanuit Klundert ten westen van het industrieterrein Moerdijk (zie
         figuur 10.6), vanuit Strijensas ten noorden van het industrieterrein (zie figuur 10.4) en Moerdijk
         ten noordoosten van het industrieterrein (zie figuur 10.7) tonen goed de effecten van de
         varianten vanuit de wijdere omgeving. Vanaf andere standpunten zijn veelal bosschages of
         gebouwen tussen het standpunt en het windpark gelegen of is de afstand groter, waardoor de
         landschappelijke effecten minder goed zichtbaar zijn.

         Vanwege de reeds bestaande industriële bebouwing met hoge en afwisselende bouwhoogten
         van bedrijfspanden, installaties en schoorstenen past het windpark goed in de skyline van zee-
         haven- en industrieterrein Moerdijk. De windturbines met een maximale tiphoogte van ongeveer
         196 meter steken echter boven de bebouwing uit, omdat de bebouwing een maximale (toege-
         stane) bouwhoogte heeft van 120 meter. Voor de beoordeling is vooral van belang dat een
         windpark, als een nieuwe en relatief beperkte toevoeging aan de industriële context van het
         industrieterrein, zichtbaar is. De relatief beperkte verschillen tussen de varianten 1 en 2 (in aantal
         en afmetingen) zijn op dit schaalniveau en in deze omgeving voor de zichtbaarheid en beleving
         weinig onderscheidend.




                                               Pagina 97 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                       Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




 Huidige situatie




 Variant 1




 Variant 2




figuur 10.6: Fotovisualisaties vanaf westzijde Industrieterrein Moerdijk: vanuit Klundert, Suijkerberch




                                          Pagina 98 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                  Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




 Huidige situatie




 Variant 1




 Variant 2




figuur 10.7: Fotovisualisaties vanaf noordoostzijde Industrieterrein Moerdijk: vanuit Moerdijk, kruising Johan
Willem Frisostraat - Grintweg




                                         Pagina 99 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                         Landschap

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       ’s Avonds en ‘s nachts
       Een relatief nieuw element voor windturbines is de obstakelverlichting die verplicht is vanwege
       de hoogte van moderne windturbines. De knipperende rode lichten op de gondels van windtur-
       bines leiden in de nachtperiode tot (bij helder weer) zichtbaarheid tot op grote afstand. Voor
       beide varianten geldt dat obstakelverlichting noodzakelijk is. De verlichting zal worden aange-
       bracht op een hoogte van (maximaal) ongeveer 130 m, dus hoger dan de vele lichtbronnen op
       het industrieterrein. Gezien de grote hoeveelheid licht op en boven het terrein leidt in dit gebied
       de obstakelverlichting niet tot een relevante toename van de verlichting en de beleving. De
       verschillen tussen de varianten zijn niet onderscheidend.

       Vergelijking tussen varianten
       De waarneembare verschillen tussen de varianten zijn vanuit de wijdere omgeving zeer beperkt.
       Variant 2 met 7 turbines geeft wel een iets rustiger beeld, dan variant 1 met 8 turbines. Het
       verschil in aantal (8 turbines in variant 1 en 7 turbines in variant 2) is vanuit vele standpunten
       (kernen) vaak niet of nauwelijks zichtbaar. Het verschil van één extra turbine bij variant 1 ten
       opzichte van variant 2 leidt daarom ook niet tot een positievere of negatievere
       effectenbeoordeling op de regionale landschappelijke beleving. De verschillen in afmetingen
       tussen variant 1 en 2 (tiphoogte 188,5 m bij variant 1 en tiphoogte 196 m bij variant 2) zijn op
       grotere afstand niet waarneembaar en leiden daardoor ook niet tot een andere landschappelijke
       beleving. Eveneens leiden de verschillen in turbinetypen (rotordiameter) niet tot een verschil in
       regionale landschappelijke beleving. Voor de beoordeling is vooral van belang dat het windpark
       leidt tot een nieuwe toevoeging aan het industrieterrein, waarbij de relatief kleine verschillen
       tussen de varianten niet onderscheidend zijn.

       Concluderend, de visualisaties van de varianten vanuit de omgeving tonen aan dat beide varian-
       ten vanwege de zichtbaarheid vanuit de meeste kernen een licht negatief (0/-) effect op de
       landschappelijke beleving en zichtbaarheid vanuit de wijdere omgeving. Omvang en aantal
       turbines zijn (binnen de gehanteerde bandbreedte van de varianten) zijn minder van belang en er
       is daarom geen verschil in de beoordeling van de varianten.

10.4   Beoordeling

       Landschappelijke structuur en waarden
       De windturbineontwikkeling sluit in hoge mate aan op de bestaande landschappelijke structuur
       (lijninfrastructuur en hoge industriële bebouwing) van het zeehaven- en industrieterrein Moer-
       dijk. De varianten hebben, ondanks de variatie in afmetingen, geen verschileffect in effecten en
       de mate van aansluiting op de bestaande lijninfrastructuur. Beide varianten zijn neutraal (0)
       beoordeeld op effecten op de landschappelijke structuur en waarden.

       Lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving
       Het effect van de windturbines op de lokale landschappelijke beleving en zichtbaarheid is
       neutraal (0) beoordeeld voor de beide varianten. De beoordeling is he resultaat van in de eerste
       plaats de ligging in industrieel gebied met hoge bebouwing, schoorstenen en hoogspannings-
       leidingen, de voldoende onderlinge afstand tussen de turbines en de situering van de turbines
       langs de Westelijke en Zuidelijke Randweg. In de tweede plaats is voor de beoordeling van belang
       dat personen die in het plangebied de turbines kunnen zien en beleven bestaat uit mensen die
       ‘functioneel’ vanwege de industriefunctie in het gebied zijn, en die het gebied dus ook sterk
       ervaren als een werklocatie.




                                            Pagina 100 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                             Landschap

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Regionale landschappelijke beleving en zichtbaarheid
Beide varianten veroorzaken vanwege de zichtbaarheid vanuit de meeste kernen een als licht
negatief (0/-) beoordeeld effect op de landschappelijke beleving en zichtbaarheid vanuit de
wijdere omgeving. Het windpark is, bij de beide varianten, een relatief kleine toevoeging aan het
industriële (en deels zichtbare) karakter van het plangebied. Het effect in de nacht (door de
obstakelverlichting) is beperkt vanwege de grote lichtuitstraling van het industriegebied.

Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
vatten:

 Aspect                       Criterium                                          Variant 1   Variant 2

 Landschappelijke structuur   Effecten op (historische) verkaveling en              0           0
 en waarden                   landschappelijke elementen
 Lokale landschappelijke      Effecten op lokale zichtbaarheid en beleving (in      0           0
 beleving en zichtbaarheid    het plangebied)
 Regionale landschappelijke   Effecten op zichtbaarheid en beleving vanuit de       0/-         0/-
 beleving en zichtbaarheid    omgeving




                                          Pagina 101 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                          Natuur

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




11     Natuur
       In dit hoofdstuk zijn de effecten van de windturbineontwikkeling op de natuur beschreven. De
       varianten zijn beoordeeld voor de verschillende (beschermde) natuurwaarden in de directe en
       wijdere omgeving. In het onderzoeksrapport ‘Effecten op beschermde gebieden van Windpark
       Moerdijk (Bureau Waardenburg, 2016) zijn de effecten van het voornemen op Natura 2000-
       gebieden en Natuurnetwerk Nederland uitgewerkt. In het onderzoeksrapport ‘Effecten op
       beschermde soorten van Windpark Moerdijk’ (Bureau Waardenburg, 2015) zijn de effecten van
       het voornemen op beschermde soorten uitgewerkt. In een aparte notitie is de windmeetmast
       getoetst aan de natuurwetgeving en natuurbeleid. De rapporten en notitie zijn als bijlagen bij het
       MER toegevoegd.

11.1   Beoordelingskader

       Natuurbeschermingswet
       Natuurwaarden worden op gebiedsniveau en op soortenniveau beschermd. De Natuur-
       beschermingswet 1998 regelt de bescherming van de beschermde Natura 2000-gebieden. Voor
       Natura 2000-gebieden zijn instandhoudingsdoelstellingen geformuleerd. Significant negatieve
       effecten op deze doelstellingen zijn in beginsel niet toegestaan. Daarnaast zijn voor natuur-
       gebieden beleidsdoelstellingen geformuleerd op provinciaal niveau.

       Natuurnetwerk Nederland
       Het Natuurnetwerk Nederland (NNN, voorheen Ecologische Hoofdstructuur) is een
       samenhangend netwerk van natuurgebieden en verbindingszones. Binnen de NNN kan de
       uitwisseling van soorten plaatsvinden en wordt de instandhouding van de biodiversiteit onder-
       steund. In principe zijn er geen ontwikkelingen toegestaan als deze ontwikkelingen de wezenlijke
       kenmerken of waarden van het NNN aantasten. Voor wat betreft het NNN is er volgens het
       landelijk spoor alleen bij directe aantasting sprake van vervolgstappen, waaronder compensatie.
       Het NNN in de provincie Noord-Brabant kent echter wel een externe werking. Conform de
       Verordening Ruimte Noord-Brabant 2014 dienen negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken
       en waarden van het NNN waar mogelijk te worden beperkt en de overblijvende, negatieve
       effecten dienen te worden gecompenseerd.

       Flora- en faunawet
       De Flora- en faunawet beschermt een groot aantal in Nederland voorkende planten- en dier-
       soorten. De wet verbiedt handelingen of ontwikkelingen die strijdig zijn met de verbodsbepa-
       lingen uit de Flora- en faunawet. De varianten worden beoordeeld op effecten op aantasting van
       leefgebieden van beschermde soorten en effecten op populaties van beschermde soorten, in het
       bijzonder op populaties van vogels en vleermuizen.

       De te toetsen criteria voor het thema natuur zijn weergegeven in tabel 11.1.

       tabel 11.1: Beoordelingscriteria Natuur

        Aspect                                                        Criterium
        Natura 2000                  Effecten op Natura 2000-gebieden
        Natuurnetwerk Nederland      Effecten wezenlijke kenmerken en waarden van NNN-gebieden
        (NNN)
        Beschermde soorten           Kans op aantasting leefgebieden van beschermde soorten
                                     Kans op sterfte van vleermuizen en vogels




                                                 Pagina 102 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                                   Natuur

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




11.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

11.2.1   Natura 2000

         In het plangebied zijn geen Natura 2000-gebieden gelegen. Het plangebied ligt op 1,5 km afstand
         van Natura 2000-gebied Hollands Diep. Daarnaast liggen op grotere afstand van de windpark-
         locatie de Natura 2000-gebieden Biesbosch (> 4 km), Oudeland van Strijen (> 6,5 km), het Haring-
         vliet en het Krammer-Volkerak (beide > 11 km). De Natura 2000-gebieden Biesbosch, Haringvliet,
         Hollands Diep en het Krammer-Volkerak zijn aangewezen onder de Habitatrichtlijn en de Vogel-
         richtlijn. Het Natura 2000-gebied Oudeland van Strijen is alleen aangewezen onder de
         Vogelrichtlijn.




         figuur 11.1 Ligging van het geplande Windpark Industrieterrein Moerdijk (variant 1) en Natura 2000-
         gebieden (bron: Bureau Waardenburg, 2015)

         Voor de verschillende Natura 2000-gebieden gelden instandhoudingsdoelen die zijn
         onderverdeeld in doelstellingen voor verschillende habitattypen, habitatsoorten, broedvogels en
         niet-broedvogels. Vanwege de ligging van het plangebied buiten de Natura 2000-gebied is er met
         zekerheid geen sprake van verlies van areaal van de habitattypen en habitatsoorten door
         ruimtebeslag. Ook is er geen sprake van relevante emissies van schadelijke stoffen naar lucht,
         water en/of bodem als gevolg van de windturbineontwikkeling. Effecten op habitattypen en
         habitatsoorten kunnen op voorhand met zekerheid uitgesloten worden.

         Vogels vertonen - naast de jaarlijkse seizoenstrek - dagelijks pendelgedrag tussen Natura 2000-
         gebieden onderling en tussen Natura 2000-gebieden en omliggende gebieden. De vogelpopula-
         ties van de Natura 2000-gebieden het Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet, Krammer-Volkerak,
         en het Oudeland van Strijen ondervinden mogelijk invloed van een windpark op Industrieterrein
         Moerdijk.




                                                 Pagina 103 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                 Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Er is in het onderzoek onderscheid gemaakt in de aanwijzing van de Natura 2000-gebieden voor
de habitatsoorten broedvogels en niet-broedvogels. Onderstaand zijn de resultaten van het
onderzoek weergegeven. Op basis hiervan wordt bepaald of de bouw en het gebruik van
Windpark Industrieterrein Moerdijk mogelijk een effect heeft op het behalen van het
instandhoudingsdoel van de betreffende soorten, of dat het optreden van effecten op voorhand
met zekerheid uitgesloten kan worden (zie paragraaf 11.3.1).

Broedvogels
Van alle broedvogelsoorten waarvoor het Hollands Diep, het Haringvliet, het Krammer-Volkerak
en/of de Biesbosch zijn aangewezen, hebben alleen de lepelaars die broeden op de Sassenplaat
in het Hollands Diep mogelijk een relatie met het plangebied van Windpark Industrieterrein
Moerdijk. Het Oudeland van Strijen is niet aangewezen voor broedvogels. De overige broedvogel-
soorten worden verder buiten beschouwing gelaten.

Aanwezigheid van vogels in het plangebied
De broedkolonie van de lepelaars op de Sassenplaat ligt op een afstand van circa 2,5 kilometer
ten noordoosten van het plangebied. De op de Sassenplaat broedende lepelaars foerageren met
name in ondiepe wateren in de ruime omgeving. Op basis van het aanwezige habitat (industrie-
terrein) voldoet het plangebied niet als potentieel foerageer- of rustgebied voor de lepelaar.

Vliegbewegingen over het plangebied
Wel kunnen de lepelaars over het plangebied vliegen. Uit het onderzoek naar de vlieg-
bewegingen is gebleken dat de lepelaars van de Sassenplaat hooguit incidenteel op risicohoogte
(ter hoogte van de rotordiameter) door Windpark Industrieterrein Moerdijk zullen vliegen.

Niet-broedvogels
In tabel 11.2 is een overzicht weergegeven van de niet-broedvogelsoorten uit Natura 2000-
gebieden die mogelijk een relatie hebben met het plangebied. De overige broedvogelsoorten
worden verder buiten beschouwing gelaten. Uit de analyse is verder naar voren gekomen dat
effecten van de windturbineontwikkeling op niet-broedvogels uit het Natura 2000-gebied
Oudeland van Strijen op voorhand met zekerheid kunnen worden uitgesloten. Dit Natura 2000-
gebied wordt verder buiten beschouwing gelaten.

tabel 11.2: Overzicht van de niet-broedvogelsoorten uit nabijgelegen Natura 2000-gebieden die mogelijk een
relatie hebben het plangebied van Windpark Industrieterrein Moerdijk

 Soort                Natura 2000-gebieden
 Kleine zwaan         Biesbosch, Haringvliet, Krammer-Volkerak
 Kolgans              Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet
 Dwerggans            Haringvliet
 Grauwe gans          Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet, Krammer-Volkerak
 Brandgans            Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet, Krammer-Volkerak
 Rotgans              Krammer-Volkerak
 Krakeend             Hollands Diep
 Smient               Hollands Diep
 Wilde eend           Hollands Diep


Aanwezigheid van vogels in het plangebied
Op basis van het aanwezige habitat (industrieterrein) voldoet het plangebied ook niet als poten-
tieel foerageer- of rustgebied voor de niet-broedvogels waarvoor omliggende Natura 2000-
gebieden zijn aangewezen. Dit beeld wordt bevestigd door de resultaten van het veldbezoek dat
ten behoeve van de voorgenomen ontwikkeling is uitgevoerd.




                                           Pagina 104 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                               Natuur

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




         Vliegbewegingen over het plangebied
         Een aantal soorten in de omgeving passeert mogelijk het plangebied onderweg van foerageer-
         en/of rustgebieden naar de betreffende Natura 2000-gebieden (en vice versa).

         Het plangebied biedt buiten het broedseizoen geen belangrijke foerageer- of rustgebied voor
         kleine zwanen of ganzen. De ganzen kunnen onderweg van slaapplaats naar foerageergebied en
         vice versa het plangebied passeren. Hiertoe is een onderzoek naar vliegbewegingen uitgevoerd.
         Tijdens het onderzoek in 2013 en 2014/2015 zijn hoofdzakelijk vliegbewegingen van groepen
         grauwe ganzen en kolganzen vastgesteld. Deze vogels zijn hoofdzakelijk afkomstig uit het Natura
         2000-gebied Hollands Diep. Gebleken is dat de grauwe ganzen en kolganzen uit diverse
         richtingen over het plangebied zijn gevlogen. Er is geen sprake van een vaste vliegroute.

         Van de overige passerende kwalificerende soorten ganzen en zwanen zijn alleen in 2015 enkele
         groepen overvliegende brandganzen en enkele overvliegende kleine zwanen vastgesteld. Het
         plangebied wordt door deze soorten onregelmatig en hooguit in kleine aantallen gepasseerd. Van
         de rotgans en dwerggans zijn bij geen enkel veldbezoek vliegbewegingen over het plangebied
         vastgesteld. Voor de dwerggans en de rotgans kan een relatie met het plangebied van Windpark
         Industrieterrein Moerdijk met zekerheid uitgesloten worden.

         De smient, krakeend en wilde eend foerageren hoofdzakelijk in de donkerperiode. Het plan-
         gebied is voor deze soorten ongeschikt als foerageergebied. Vliegbewegingen over industrie-
         terrein Moerdijk vinden hooguit in lage dichtheden plaats.

11.2.2   Natuurnetwerk Nederland

         Natuurnetwerk Nederland
         In de omgeving van het plangebied zijn gebieden aanwezig die behoren tot het Natuurnetwerk
         Nederland. De natuurdoelen voor deze gebieden zijn gespecificeerd als natuurbeheertypen.




         figuur 11.2: Beheerkaart voor gebieden die behoren tot het Natuurnetwerk Nederland in de omgeving van
         het plangebied (bron: kaartenbank.brabant.nl)




                                                Pagina 105 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                                     Natuur

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




         Ecologische verbindingszone (EVZ)
         Naast het Natuurnetwerk Nederland zijn er ecologische verbindingszones (EVZ). Dit zijn lang-
         gerekte landschapselementen die als groene schakels de Brabantse natuurgebieden met elkaar
         verbinden {Bron: toelichting Verordening Ruimte Noord-Brabant 2014). Artikel 11 ‘Aanduiding
         ecologische verbindingszone’ uit de Verordening Ruimte geeft het volgende aan:
          Voor de ecologische verbindingszones geldt een beperkt beschermingsregime, gericht op het
             bieden van basisbescherming. Een ecologische verbindingszone wordt aangeduid met een
             concreet aangeduid (zoek-)gebied. Inrichting, beheer en bescherming op perceelsniveau
             worden nader in het bestemmingsplan uitgewerkt.
          In bestaand stedelijk gebied en zoekgebieden voor stedelijke ontwikkeling moet het
             bestemmingsplan een ecologische verbindingszone met een breedte van 50 meter
             beschermen (in dit geval het IT Moerdijk). In overige gebieden is de breedte vastgesteld op
             25 meter. Het gaat hierbij over de aansluitende verbinding over land.
          In dit artikel is bepaald dat indien de ecologische verbindingszone is gerealiseerd de
             beschermingsregels van artikel 5 van overeenkomstige toepassing zijn.

         De groenstrook grenzend en watergang grenzend aan de Zuidelijk Randweg maken onderdeel uit
         van een ecologische verbindingszone (zie figuur 11.3). Eén windturbinelocatie is gelegen in de
         EVZ.




         figuur 11.3: Ligging EVZ langs Zuidelijke Randweg (EVZ = paars gearceerde lijn) (bron: ruimtelijkeplannen.nl)


         Aan de EVZ langs de Zuidelijke Randweg zijn geen concrete doelsoorten of modellen gekoppeld.
         Gezien de ligging van de strook en het aanwezige biotoop (grasberm, watergang) is de EVZ vooral
         geschikt voor grondgebonden fauna (amfibieën, kleine zoogdieren), een gevarieerde bloemrijke
         en structuurrijke flora en daarmee samenhangende insectenleven (vlinders en libellen).

11.2.3   Beschermde soorten

         Het plangebied bestaat hoofdzakelijk uit bermstroken met grasvegetatie langs de Westelijke en
         Zuidelijke Randweg, die regelmatig worden gemaaid. De natuurwaarde van de bermstroken is




                                                  Pagina 106 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                 Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




laag, er is weinig ruimte voor natuurlijke begroeiing. In het plan- en studiegebied zijn
natuurwaarden aanwezig. De aanwezige populieren langs de Westelijke en Zuidelijke Randweg
kunnen van belang zijn als vlieg- en foerageerroute voor vleermuizen die in het gebied aanwezig
zijn. Op gebouwen en opgeslagen materialen op het industrieterrein broeden diverse soorten
meeuwen. Langs de buitenranden van het industrieterrein zijn bosschages aanwezig die een
groene buffer vormen tussen het industrieterrein en de omgeving. Deze gebieden hebben een
functie voor bos- en zangvogels, daarnaast vormt het een leefgebied voor zoogdieren. De
braakliggende terreinen worden gebruikt voor diverse soortgroepen waaronder weide- en
akkervogels.

Op basis van de gegevens van de bureaustudie en de terreinbezoeken is een inschatting gemaakt
van de verwachte beschermde soorten en de soorten in het zoekgebied voor de windturbines.
Deze soorten en het beschermingsregime zijn opgenomen in tabel 11.3.

tabel 11.3: Verwachte beschermde soorten in het zoekgebied voor de windturbines (HR = Habitatrichtlijn
beschermingsregime AMvB art.75)
Soort                             Beschermingsstatus
Nederlandse naam                  Flora- en                         Habitatrichtlijn           Rode lijst
                                  faunawet                          Bijlage II/IV              (nov. 2002)
Zoogdieren
Soorten muizen                                Tabel 1                             -                   -
Egel                                          Tabel 1                             -                   -
Haas                                          Tabel 1                             -                   -
Konijn                                        Tabel 1                             -                   -
Mol                                           Tabel 1                             -                   -
Kleine marterachtigen                         Tabel 1                             -                   -
Vleermuizen
Gewone dwergvleermuis                         Tabel 3                       Bijlage IV, HR            -
Watervleermuis                                Tabel 3                       Bijlage IV, HR            -
Ruige dwergvleermuis                          Tabel 3                       Bijlage IV, HR            -
Amfibieën
Bruine kikker                                 Tabel 1                             -                   -
Kleine watersalamander                        Tabel 1                             -                   -
Gewone pad                                    Tabel 1                             -                   -
Bastaardkikker                                Tabel 1                             -                   -
Vogels
Buizerd                           Jaarrond beschermde nestlocatie
Kleine Mantelmeeuw                    Algemeen voorkomende
Zilvermeeuw                         inheemse vogelsoorten (allen
Stormmeeuw                               strikt beschermd)
Kokmeeuw
Visdief                                                                                               -
Kleine plevier
Lepelaar
Brandgans
Grauwe gans
Kleine zwaan
Kolgans
Kraaiachtigen
Duiven
Zangvogels
Flora
Bijenorchis                                   Tabel 2




                                       Pagina 107 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                         Natuur

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




11.3     Effecten

11.3.1   Natura 2000-gebieden

         De volgende mogelijke effecten van de windturbines op broedvogels en niet-broedvogels zijn
         onderzocht, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen effecten tijdens de aanleg en effecten in
         de gebruiksfase:
          Sterfte van vogels door aanvaring met de windturbines gedurende de gebruiksfase;
          Verlies van areaal of leefgebied door ruimtebeslag gedurende de aanleg- en gebruiksfase;
          Verstoring en barrièrewerking door beweging, licht en geluid gedurende aanleg- en
             gebruiksfase.

         De locatie van de meetmast (op het westelijk deel van het industrieterrein, nabij de Langeweg)
         ligt op ruim twee kilometer afstand van het dichtstbijzijnde Natura 2000-gebied (Hollands Diep).
         De locatie van de meetmast biedt geen geschikt habitat voor de soorten waarvoor Natura 2000-
         gebied Hollands Diep is aangewezen. Effecten van de realisatie en gebruik van de meetmast zijn
         het kader van de Natuurbeschermingswet daarom met zekerheid uit te sluiten.

         Broedvogels
         Sterfte van vogels door aanvaring met windturbines
         Er zijn geen belangrijke vaste vliegroutes van broedvogels tussen broedlocaties en foerageer- of
         rustgebieden over het plangebied. In de gebruiksfase van het windpark treedt hooguit inciden-
         tele sterfte op van broedvogelsoorten waarvoor omliggende Natura 2000-gebieden zijn aan-
         gewezen.

         Verlies van areaal of leefgebied door ruimtebeslag
         De beoogde windturbines liggen op grote afstand (meer dan 2 kilometer) van de broedkolonie
         van de lepelaar op de Sassenplaat. Er is geen sprake van verlies van areaal of leefgebied door
         ruimtebeslag.

         Verstoring en barrièrewerking door beweging, licht en geluid
         De realisatie en het gebruik van Windpark Industrieterrein Moerdijk veroorzaakt geen verstoring
         van de op de Sassenplaat broedende lepelaar. Ook is voor de lepelaar geen sprake van barrière-
         werking.

         Conclusie broedvogels
         Effecten op het behalen van instandhoudingsdoelen voor kwalificerende broedvogels van de
         Natura 2000-gebieden Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet en het Krammer-Volkerak zijn met
         zekerheid uit te sluiten. Hierin zijn de varianten niet onderscheidend.

         Niet-broedvogels
         Sterfte van vogels door aanvaring met windturbines
         Het plangebied wordt niet of nauwelijks gebruikt door niet-broedvogelsoorten afkomstig uit de
         Natura 2000-gebieden. Er zijn alleen regelmatig gebruikte vliegroutes over het plangebied van
         grauwe gans en kolgans. Deze vogels zijn hoofdzakelijk afkomstig uit het Natura 2000-gebied
         Hollands Diep. Voor deze soorten is een voorspelling van het aantal aanvaringsslachtoffers
         gedaan. Volgens de voorspelling vallen voor beide soorten minder dan 1 aanvaringsslachtoffer
         per jaar in Windpark Industrieterrein Moerdijk. Dit betreft incidentele sterfte oftewel een
         verwaarloosbaar kleine kans op sterfte als gevolg van het project.




                                             Pagina 108 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                               Natuur

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




         In tabel 11.4 zijn voor de grauwe gans en de kolgans de 1%-mortaliteitsnormen weergegeven
         voor de Natura 2000-gebieden die voor deze soorten zijn aangewezen. De berekende sterfte (<1
         exemplaar per jaar) ligt in alle gevallen (ver) onder deze 1%-mortaliteitsnormen, waarmee het
         effect op het behalen van de instandhoudingsdoelen van de desbetreffende Natura 2000-
         gebieden als verwaarloosbaar beschouwd kan worden.

         tabel 11.4: 1%-mortaliteitsnormen van de grauwe gans en de kolgans voor de Natura 2000-gebieden in de
         ruime omgeving van Windpark Industrieterrein Moerdijk die voor deze soorten zijn aangewezen. Het
         Krammer-Volkerak is niet aangewezen voor de kolgans.

                                                  1% mortaliteitsnormen
          Natura 2000-gebied                          Grauwe gans                          Kolgans
          Hollands Diep                                     9                                 8
          Biesbosch                                        20                                78
          Haringvliet                                       3                                 5
          Krammer-Volkerak                                 11                               n.v.t.


         Voor de kleine zwaan, andere soorten ganzen, smient, krakeend en wilde eend is het aantal vlieg-
         bewegingen over het plangebied dermate beperkt dat voor al deze soorten de sterfte in Wind-
         park Industrieterrein Moerdijk verwaarloosbaar zal zijn. Het optreden van meer dan incidentele
         sterfte voor deze soorten kan met zekerheid uitgesloten worden.

         Verlies van areaal of leefgebied door ruimtebeslag
         Er is geen sprake van een afname van potentieel foerageergebied.

         Verstoring en barrièrewerking door beweging, licht en geluid
         Tot op 400 meter van de windturbines kan verstoring plaatsvinden van foeragerende ganzen en
         eenden. Op basis van deze afstand is er voor Windpark Industrieterrein Moerdijk geen overlap
         met de Natura 2000-gebieden Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet en/of Krammer-Volkerak. De
         verstorende werking van de windturbines kan daarom niet reiken tot in deze Natura 2000-
         gebieden.

         Binnen het windpark zijn voldoende mogelijkheden om uit te wijken zonder dat dit tot grote
         energetische verliezen leidt. Effecten van barrièrewerking op kwalificerende niet-broedvogels zijn
         daarom gedurende de gebruiksfase niet aanwezig.

         Conclusie niet-broedvogels
         Effecten op het behalen van instandhoudingsdoelen voor kwalificerende niet-broedvogels van de
         Natura 2000-gebieden Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet en het Krammer-Volkerak zijn met
         zekerheid uit te sluiten. Hierin zijn de varianten niet onderscheidend.

         Conclusie
         Effecten van beide varianten van het windpark op het behalen van instandhoudingsdoelen voor
         kwalificerende broedvogels en niet-broedvogels van de Natura 2000-gebieden Hollands Diep,
         Biesbosch, Haringvliet, het Krammer-Volkerak en het Oudeland van Strijen zijn met zekerheid uit
         te sluiten. De effecten worden daarom voor beide varianten neutraal (0) beoordeeld.

11.3.2   Natuurnetwerk Nederland

         Effecten op het functioneren van het NNN zijn uitgesloten. De ingreep vindt plaats buiten
         gebieden die behoren tot het NNN. Geen van de beheertypen heeft specifiek betrekking op
         soorten die negatieve effecten kunnen ondervinden door externe werking door overzwaai van de




                                               Pagina 109 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                    Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




turbines. De wezenlijke waarden en kenmerken van gebieden die behoren tot het NNN worden
niet aangetast.

Van de geplande windturbines is T-6 (variant 1) of T-5 (variant 2) gepland in de directe nabijheid
van gebieden die behoren tot het NNN (op circa 30 meter afstand). Een verplaatsing van deze
turbinepositie richting het NNN kan leiden tot andere effecten dan in het onderzoek is getoetst
(o.a. ruimtebeslag in het NNN). Bij een eventuele wijziging van de positie van deze turbine dient
daar rekening mee gehouden te worden.

In beide varianten is één windturbine gepositioneerd in de EVZ langs de Zuidelijke Randweg (zie
figuur 11.4 en figuur 11.5), te weten T-7 in variant 1 en T-6 in variant 2.




                                                                                              T-7 van variant 1 is
                                                                                                gelegen in EVZ




figuur 11.4 Ligging windturbines van variant 1 ten opzichte van EVZ (EVZ = donkergroen gearceerde lijn)
langs Zuidelijke Randweg




                                                                                             T-6 van variant 2 is
                                                                                               gelegen in EVZ
figuur 11.5 Ligging windturbines van variant 2 ten opzichte van EVZ (EVZ = donkergroen gearceerde lijn)
langs Zuidelijke Randweg




                                        Pagina 110 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                         Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 11.6 Uitsnede ligging T-7 (variant 1) / T-6 (variant 2) in EVZ (EVZ = donkergroen gearceerde lijn)


Het ruimtebeslag van de windturbine en bijbehorende voorzieningen in de EVZ bedraagt circa
2.500 - 3.000 m2. Dit oppervlak betreft naast het fundatieblok met de windturbine, ook
kraanopstelplaatsen voor de bouw en onderhoud van de windturbine, alsmede de toegangsweg
tot het fundatieblok en de kraanopstelplaats. Momenteel is de concrete locatie van deze functies
(het fundatieblok met de windturbine, de kraanopstelplaatsen en de toegangsweg) nog niet
bekend.

De bouw en ingebruikname van één windturbine in de EVZ heeft naar verwachting geen effecten
op de functionaliteit van EVZ. De varianten zijn hierin niet onderscheidend. Aanbevolen wordt bij
de uitwerking van het ontwerp van het voorkeursvariant, nadat het concrete ruimtebeslag van de
turbine in de EVZ bekend is, de mogelijke effecten concreet af te stemmen met de provincie
Noord-Brabant.

Conclusie
Beide varianten tasten niet de wezenlijke waarden en kenmerken van de gebieden aan die
behoren tot het NNN. De windturbines leiden in beide varianten tot een beperkte ruimtebeslag
in de ecologische verbindingszone, het beperkte ruimtebeslag heeft naar verwachting geen
effecten op de functionaliteit van de ecologische verbindingszone. In het bestemmingsplan wordt
ter plaatse van de ecologische verbindingszone een aanduiding en regels opgenomen ter
bescherming van de ecologische verbindingszone. In een later stadium, zodra duidelijk is hoeveel
ruimtebeslag er als gevolg van de voorkeursvariant in de EVZ plaatsvindt, zal in overleg met de
provincie Noord-Brabant bepaald worden of en zo ja welke maatregelen nodig zijn om de
mogelijke effecten op de functionaliteit van de EVZ zo veel mogelijk te beperken. De effecten van
beide varianten op het Natuurnetwerk Nederland zijn neutraal (0) beoordeeld.




                                          Pagina 111 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                           Natuur

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




11.3.3   Beschermde soorten

         Zoogdieren
         Aanlegfase
         Het plangebied vormt leefgebied van een aantal grondgebonden zoogdieren van Tabel 1 Ff-wet.
         Werkzaamheden in de aanlegfase kunnen enige effecten veroorzaken op deze soorten. De
         varianten zijn niet onderscheiden in hun effecten op deze soorten. Voor deze soorten van Tabel 1
         geldt een vrijstelling van de verbodsbepalingen van de Ff-wet bij ruimtelijke ingrepen. Voor deze
         soorten is dus geen ontheffing Ff-wet nodig. De gunstige staat van instandhouding van deze
         soorten is niet in het geding als gevolg van de voorgenomen ontwikkeling.

         Vleermuizen
         Aanlegfase
         Voor de bouw van de windturbines, de windmeetmast en de aanleg van de toegangswegen
         zullen bomen gekapt moeten worden. In 2013/2015 heeft BEC geen vaste rust- en
         verblijfplaatsen in deze bomen vastgesteld. Vernietiging van verblijfplaatsen is daarom niet
         waarschijnlijk. Voor aanvang van de kapwerkzaamheden zullen de bomen (nogmaals)
         gecontroleerd worden op de aanwezigheid van vaste rust- en verblijfplaatsen van vleermuizen.
         Dit geldt ook voor de te kappen bomen ten behoeve van de windmeetmast. Wanneer een
         verblijfplaats wordt aangetroffen in (of nabij) een te kappen boom is ontheffing van
         verbodsbepalingen zoals genoemd in artikel 11 van de Flora-en faunawet nodig. Deze ontheffing
         kan verkregen worden indien passende mitigerende maatregelen worden genomen, bijvoorbeeld
         het tijdig plaatsen van vleermuiskasten.

         Verblijfplaatsen (paarplaats ruige dwergvleermuis) en een vliegroute (gewone dwergvleermuis)
         bevinden zich in / langs de groensingel bij de Westelijke Randweg. Verstoring zou op kunnen
         treden bij de bouw van turbines T-2 t/m T-6 (variant 1) en T-2 t/m T-5 (variant 2) wanneer de
         groensingel ’s nachts wordt verlicht in het seizoen waarin vleermuizen actief zijn (van begin april
         tot eind oktober). De verstoring als gevolg van de windturbines kan worden voorkomen door: 1)
         overdag te werken, 2) van november tot april te werken, of 3) de verlichting zo te plaatsen dat
         deze in de richting van de randweg gericht is en niet in de richting van de groensingel. Wanneer
         verstoring wordt voorkomen, is geen ontheffing van de Flora- en faunawet nodig. De
         windmeetmast en de benodigde kap van de bomen voor deze mast leiden niet tot verstoring van
         de aanwezige vliegroute en het foerageergebied langs de Langeweg.

         Gebruiksfase
         Het draaien van windturbines op plaatsen waar vleermuizen voorkomen kan leiden tot het doden
         van vleermuizen als gevolg van (bijna) aanvaringen met rotorbladen. Berekend is dat als gevolg
         van de voorgenomen ontwikkeling jaarlijks ongeveer 18-20 gewone dwergvleermuizen
         slachtoffer worden van een aanvaring met de windturbines. Aangezien variant 1 meer
         windturbines omvat is de sterfte bij deze variant iets groter dan bij variant 2. Voor soorten
         waarvoor een niet-verwaarloosbare kans op sterfte wordt voorzien, zoals in dit geval voorzien
         voor de gewone dwergvleermuis, is een ontheffing Ff-wet nodig voor het overtreden van
         verbodsbepalingen genoemd in artikel 9 van de Ff-wet. De voorziene 20 slachtoffers hebben
         geen effect op de gunstige staat van instandhouding van de gewone dwergvleermuis.

         Andere vleermuissoorten komen zo weinig voor dat sprake is van een verwaarloosbare kans op
         sterfte. Voor die soorten is geen ontheffing van de Flora- en faunawet nodig.

         Aangezien de meetmast, in tegenstelling tot windturbines, geen bewegende onderdelen heeft, is
         sterfte van vleermuizen niet aan de orde.




                                              Pagina 112 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                            Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Amfibieën
Aanlegfase
Het plangebied vormt leefgebied van een aantal amfibieën (tabel 1 soort Ff-wet). Werkzaam-
heden in de aanlegfase kunnen effecten hebben op deze soorten. De varianten zijn niet
onderscheidend in hun effecten op deze soorten. Voor deze soorten van Tabel 1 geldt een
vrijstelling van de verbodsbepalingen van de Ff-wet bij ruimtelijke ingrepen. Voor deze soorten is
dus geen ontheffing Ff-wet nodig. De gunstige staat van instandhouding van deze soorten is niet
in het geding als gevolg van de voorgenomen ontwikkeling.

Vogels
Aanlegfase
Bij de bouw van turbine T-4 (variant 1) of turbine T-3 (variant 2) treedt mogelijk verstoring op van
een nabijgelegen buizerdnest. Door zorgvuldige planning van de werkzaamheden aan
desbetreffende turbine kan overtreding van verbodsbepalingen ten aanzien van desbetreffende
buizerdnest voorkomen worden. Effecten op de gunstige staat van instandhouding zijn
uitgesloten. Op en rondom het perceel waar de meetmast is voorzien zijn geen jaarrond
beschermde nesten van vogels aangetroffen. Verstoring en/of vernietiging van jaarrond
beschermde nesten als gevolg van de mast is daarom uitgesloten.

De bermen en bosschages langs de Zuidelijke en Westelijke Randweg vormen geschikt
broedbiotoop van algemeen voorkomende vogelsoorten waarvan de nesten niet jaarrond
beschermd zijn. In de aanlegfase moet verstoring van in gebruik zijnde nesten voorkomen
worden. Effecten op deze broedvogels kunnen voorkomen worden door buiten het broedseizoen
te werken. Indien dit niet mogelijk is, dient het plangebied voorafgaand aan de werkzaamheden
gecontroleerd te worden op de aanwezigheid van in gebruik zijnde nesten van vogels. Een andere
optie is om het plangebied voorafgaand aan het broedseizoen ongeschikt te maken voor
broedvogels.

Gebruiksfase
Berekend is dat jaarlijks ongeveer 105-120 vogels slachtoffer worden van een aanvaring met de
windturbines. Aangezien variant 1 meer windturbines omvat is de sterfte bij deze variant iets
groter dan bij variant 2. De meeste slachtoffers worden voorzien onder meeuwen en zangvogels
op seizoenstrek. Voor soorten waarvoor een niet-verwaarloosbare kans op sterfte wordt
voorzien is een ontheffing voor het overtreden van verbodsbepalingen genoemd in artikel 11 van
de Flora- en faunawet nodig. Aangezien dergelijke sterfte alleen wordt voorzien voor soorten die
in Nederland algemeen voorkomen, wordt het optreden van effecten op de gunstige staat van
instandhouding niet verwacht.

Voor turbinelocatie T-3 in variant 2 geldt dat verstoring van buizerds die gebruik maken van het
nest in het nabijgelegen bosje in de gebruiksfase van het windpark niet uitgesloten kan worden.
Hiervoor is een ontheffing voor het overtreden van verbodsbepalingen genoemd in artikel 11 van
de Ff-wet nodig. Deze ontheffing kan alleen verkregen worden als de buizerd in de directe
omgeving van het nest voldoende alternatieve nestgelegenheid tot zijn beschikking heeft.
Effecten op de gunstige staat van instandhouding zijn uitgesloten.

Omdat de meetmast ongetuid uitgevoerd zal worden is er geen sprake van sterfte van vogels.

Flora
Aanlegfase
De voorgenomen ontwikkeling langs de Westelijke Randweg kan leiden tot vernietiging van
groeiplaatsen van de bijenorchis (tabel 2 soort Ff-wet). Voor deze soort is een ontheffing Ff-wet




                                     Pagina 113 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                             Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




nodig. Effecten op de gunstige staat van instandhouding zijn uitgesloten, omdat het aantal
planten dat er potentieel mee gemoeid is relatief klein is en omdat de bijenorchis ter plekke vrij
algemeen voorkomt.

Ter plaatse van de locatie voor de windmeetmast kan de aanwezigheid van grote keverorchis
(tabel 2 soort Ff-wet) op dit moment nog niet uitgesloten worden aangezien het perceel hiervoor
wel geschikt is, maar de aanwezigheid pas in het voor jaar onderzocht kan worden. Voorafgaand
aan de realisatie van de meetmast dient vastgesteld te worden (in het voorjaar) of de grote
keverorchis op de locatie van de meetmast aanwezig is. Indien dit het geval is, dient voor de
realisatie van de meetmast ontheffing van verbodsbepalingen genoemd in artikel 8 van de Flora-
en faunawet te worden aangevraagd. Deze ontheffing kan verkregen worden indien passende
mitigerende maatregelen worden genomen, bijvoorbeeld het verplaatsen van grote
keverorchissen naar een nabijgelegen locatie.

Effecten op andere beschermde plantensoorten in het studiegebied zijn uitgesloten.

Conclusie
De windturbineontwikkeling kan mogelijk leiden tot verstoring van het leefgebied van een aantal
beschermde soorten (zie tabel 11.5). Hierdoor is sprake van een licht negatief effect. Als gevolg
van de windturbineontwikkeling is voor een aantal soorten een ontheffing Flora- en faunawet
noodzakelijk (zie ook tabel 11.5). De effecten op de gunstige staat van instandhouding van de
zoogdieren, vleermuizen, amfibieën, vogels en flora zijn echter uitgesloten, mits een aantal
mitigerende maatregelen worden uitgevoerd. Dit geldt specifiek voor ruige dwergvleermuis,
gewone dwergvleermuis en de buizerd en in het algemeen de zorgplicht voor broedvogels en
bijenorchis.

De varianten zijn op een aantal aspecten wel onderscheidend, bij beide varianten zowel in
positieve als negatieve zin. De effecten op beschermde soorten zijn daarom voor beide varianten
licht negatief (0 / -) beoordeeld.

In het windpark zullen jaarlijks ongeveer 18-20 gewone dwergvleermuizen en 105-120 vogels
slachtoffer worden van een aanvaring met de windturbines. Aangezien variant 1 meer
windturbines omvat is de sterfte bij deze variant iets groter dan bij variant 2. De verschileffecten
zijn beperkt, de effecten op sterfte van vleermuizen en vogels zijn voor beide varianten licht
negatief (0 / -) beoordeeld.




                                      Pagina 114 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                                Natuur

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




tabel 11.5: Overzicht mogelijke effecten op beschermde soorten, de noodzaak van een ontheffing Ff-wet en
maatregelen

Soortgroep/soort      Ingreep verstorend?     Ontheffing Flora-en      Mitigerende maatregelen       Effecten op gunstige
                                              faunawet                 nodig? (zie paragraaf 11.5)   staat van instand-
                                              noodzakelijk?                                          houding soort?
Kans op verstoring leefgebieden van soorten
Zoogdieren           Nee                      Nee                      Nee                           Uitgesloten
Vleermuizen:         Mogelijk, gedurende      Nee, geen rust- en       Gedurende aanlegfase:         Met maatregel
- Ruige              aanlegfase mogelijke     verblijfplaatsen         Voor aanvang van kappen       uitgesloten
dwergvleermuis       verstoring van rust-     aangetroffen (wel        controle van bomen op
- Gewone             en verblijfplaatsen      ontheffing nodig als     verblijfplaatsen. Bij het
dwergvleermuis       en vliegroutes           er te zijner tijd toch   aantreffen van verblijf-
                                              een verblijfplaats is    plaatsen realiseren van
                                              in/nabij een te          alternatieve
                                              kappen boom)             verblijfplaatsen
                                                                       (nestkasten)
                                              Nee (wel ontheffing      Gedurende aanlegfase:         Met maatregel
                                              nodig als toch           Verstoring door licht langs   uitgesloten
                                              sprake is van            Westelijke Randweg voor-
                                              verstoring door          komen met maatregelen
                                              licht)                   als:
                                                                       1) overdag werken
                                                                       2) van november tot april
                                                                       werken, of
                                                                       3) verlichting zo plaatsen
                                                                       dat groensingel ’s nachts
                                                                       niet wordt verlicht
Amfibieën             Nee                     Nee                      Nee                           Uitgesloten
Broedvogels:          Mogelijk, gedurende     Nee                                                    Met maatregel
- Algemeen            aanlegfase mogelijke                                                           uitgesloten
                                                                       Bouwen buiten
                      verstoring van in
                                                                       Broedseizoen (maart – juli)
                      gebruik zijnde
                      nesten
Broedvogels:          Mogelijk, gedurende     Nee                                                    Met maatregel
- Buizerd             aanlegfase mogelijke                                                           uitgesloten
                                                                       Bouwen buiten
                      verstoring van in
                                                                       broedseizoen (maart – juli)
                      gebruik zijnde
                      buizerdnest
Broedvogels:          Ja, gedurende           Ja, voor variant 2                                     Met maatregel
- Buizerd             gebruiksfase kan        Nee, voor variant 1      Voldoende alternatieve        uitgesloten
                      verstoring door                                  nestgelegenheden in
                      variant 2 niet                                   omgeving
                      worden uitgesloten
Flora:                Mogelijk, gedurende     Ja                       Soort verplaatsen naar        Met maatregel
- Bijenorchis         aanlegfase mogelijke                             locatie met vergelijkbare     uitgesloten
                      vernietiging van                                 groeiomstandigheden in
                      groeiplaatsen                                    directe omgeving
Flora:                Mogelijk, gedurende     Ja                       Soort verplaatsen naar        Met maatregel
- Keverorchis         aanlegfase mogelijke                             locatie met vergelijkbare     uitgesloten
                      vernietiging van                                 groeiomstandigheden in
                      groeiplaatsen (door                              directe omgeving
                      windmeetmast)
Kans op sterfte van vleermuizen en vogels
Vleermuizen:          Ja, gedurende           Ja                       Nee                           Uitgesloten
- Gewone              gebruiksfase
dwergvleermuis        slachtoffers door
                      (bijna) aanvaringen
Vogels:               Ja, gedurende           Ja                       Nee                           Niet verwacht
- Algemeen (met       gebruiksfase
name onder            slachtoffers door
meeuwen en            (bijna) aanvaringen
zangvogels)




                                              Pagina 115 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                                Natuur

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




11.4   Beoordeling

       Natura 2000
       Effecten van beide varianten van het windpark op het behalen van instandhoudingsdoelen voor
       habitattypen, habitatsoorten, kwalificerende broedvogels (lepelaars) en niet-broedvogels
       (grauwe gans en kolgans) van de Natura 2000-gebieden Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet,
       het Krammer-Volkerak en het Oudeland van Strijen zijn met zekerheid uit te sluiten. De effecten
       worden daarom voor beide varianten neutraal (0) beoordeeld.

       Natuurnetwerk Nederland
       Effecten op het functioneren van het NNN zijn uitgesloten. Dit leidt voor beide varianten tot een
       neutrale (0) beoordeling. In een later stadium, zodra duidelijk is hoeveel ruimtebeslag er als
       gevolg van de voorkeursvariant plaatsvindt, zal in overleg met de provincie Noord-Brabant
       bepaald worden of en zo ja welke matregelen nodig zijn om de effecten op de wezenlijke
       waarden en kenmerken van het NNN (inclusief EVZs) zo veel mogelijk te beperken.

       Beschermde soorten
       De windturbineontwikkeling (beide varianten) kan mogelijk leiden tot verstoring van het
       leefgebied van een aantal beschermde soorten. Hierdoor is sprake van een licht negatief effect.
       Als gevolg van de windturbineontwikkeling worden effecten op de gunstige staat van
       instandhouding van de zoogdieren, vleermuizen, amfibieën, vogels en flora uitgesloten, mits een
       aantal mitigerende maatregelen worden uitgevoerd. Dit geldt specifiek voor ruige
       dwergvleermuis, gewone dwergvleermuis en de buizerd en in het algemeen de zorgplicht voor
       broedvogels, bijenorchis en keverorchis (afhankelijk van uitkomsten nader veldonderzoek). De
       varianten zijn op een aantal aspecten wel onderscheidend, bij beide varianten zowel in positieve
       als negatieve zin. De effecten op leefgebieden van beschermde soorten is daarom voor beide
       varianten licht negatief (0 / -) beoordeeld.

       In het windpark zullen jaarlijks ongeveer 18-20 gewone dwergvleermuizen en 105-120 vogels
       slachtoffer worden van een aanvaring met de windturbines. Aangezien variant 1 meer
       windturbines omvat is de sterfte bij deze variant iets groter dan bij variant 2. De verschileffecten
       zijn beperkt, de effecten op sterfte van vleermuizen en vogels zijn voor beide varianten licht
       negatief (0 / -) beoordeeld.

       Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
       vatten:

        Aspect                    Criterium                                           Variant 1   Variant 2

        Natura 2000               Effecten op Natura 2000-gebieden                       0           0

        Natuur Netwerk            Effecten wezenlijke kenmerken en waarden van NNN-      0           0
        Nederland                 gebieden
                                  Kans op aantasting leefgebieden van beschermde        0/-         0/-
        Beschermde soorten        soorten
                                  Kans op sterfte van vleermuizen en vogels             0/-         0/-




                                                 Pagina 116 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                            Natuur

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




11.5   Mitigerende maatregelen

       Beperken effecten van voorkeursvariant op functionaliteit EVZ
       In het bestemmingsplan wordt ter plaatse van de ecologische verbindingszone een aanduiding en
       regels opgenomen ter bescherming van de ecologische verbindingszone. In een later stadium,
       zodra duidelijk is hoeveel ruimtebeslag er als gevolg van de voorkeursvariant plaatsvindt, zal in
       overleg met de provincie Noord-Brabant bepaald worden of en zo ja welke matregelen nodig zijn
       om de eventuele effecten op de wezenlijke waarden en kenmerken van het NNN (inclusief EVZs)
       zo veel mogelijk te beperken.

       Vleermuizen
       In de aanlegfase kan verstoring van een paarplaats van ruige dwergvleermuis en een vliegroute
       van gewone dwergvleermuis langs de Westelijke Randweg voorkomen worden door: 1) overdag
       te werken, 2) van november tot april te werken, of 3) de verlichting zot e plaatsen dat deze in de
       richting van de randweg gericht is en niet in de richting van de groensingel. Buiten de periode
       waarin vleermuizen actief zijn (eind oktober – begin april), kan verstoring worden uitgesloten.

       Broedvogels
       Tijdens de aanlegfase dient verstoring en vernietiging van nesten die in gebruik zijn door
       broedende vogels te worden voorkomen, rekening moet worden gehouden met de broedperiode
       half maart tot en met half augustus. Indien de werkzaamheden binnen het broedseizoen zijn
       gepland kunnen deze worden uitgevoerd indien is wordt vastgesteld dat met de werkzaamheden
       geen nesten van vogels worden verstoord of vernietigd. De kans hierop wordt verkleind door
       voorafgaand aan het broedseizoen het plangebied voor grondbroedende of in ruigte broedende
       vogels ongeschikt te maken.

       Buizerd
       Om verstoring van buizerds in het broedseizoen te voorkomen dient de realisatie van
       windturbine 3 (beide varianten) langs de Westelijke Randweg buiten het broedseizoen (maart
       t/m juli) plaats te vinden. Indien tijdens het broedseizoen wordt vastgesteld dat het nest niet in
       gebruik is kan in de tweede helft van het broedseizoen alsnog met de bouw van de betreffende
       windturbine begonnen worden.

       Bijenorchis
       Er moeten in het kader van de zorgplicht maatregelen worden genomen om effecten op de
       bijenorchis gedurende de aanlegfase zo veel mogelijk te beperken. Aanbevolen wordt om de
       planten te verplaatsen naar een locatie met vergelijkbare groeiomstandigheden in de directe
       omgeving van de ingreeplocatie.

       Keverorchis
       Voorafgaand aan de realisatie van de meetmast dient met behulp van nader veldonderzoek
       vastgesteld te worden (in het voorjaar) of de grote keverorchis op de locatie van de meetmast
       aanwezig is. Indien dit het geval is, dient voor de realisatie van de meetmast ontheffing van
       verbodsbepalingen genoemd in artikel 8 van de Flora- en faunawet te worden aangevraagd. Deze
       ontheffing kan verkregen worden indien passende mitigerende maatregelen worden genomen,
       bijvoorbeeld het verplaatsen van grote keverorchissen naar een nabijgelegen locatie.




                                            Pagina 117 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                   Bodem en water

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




12     Bodem en water
       Dit hoofdstuk gaat in op de effecten van de windturbineontwikkeling op bodem en water. De
       effectenbeoordeling voor het thema bodem zijn op kwalitatieve wijze uitgevoerd. Op basis van de
       watertoets (Antea Group, 2016) en overige beschikbare gegevens zijn de effecten van de
       windturbineontwikkeling kwalitatief getoetst op wateraspecten. In de rapportage van de
       watertoets is de notitie beoordeling effecten op dijkveiligheid (RoyalHaskoningDHV, 2016)
       opgenomen. De rapportage van de watertoets is als losse bijlage bij het MER toegevoegd.

12.1   Beoordelingskader

       Bodem
       Voor het thema bodem is de Wet bodembescherming van belang. Conform deze wet is het ver-
       plicht lokale bodemverontreinigingen op te pakken of functiegericht te saneren. Dit houdt in dat
       het niet meer altijd nodig is de hele locatie aan te pakken. Er kan ook sprake zijn van deelsane-
       ringen of een gefaseerde aanpak. Wanneer economische of maatschappelijke omstandigheden
       rond de vervuilde locatie uitstel vragen, kunnen tijdelijke maatregelen worden genomen, op
       voorwaarde dat risico’s voldoende worden beheerst.

       Beoordeeld wordt of het voornemen invloed heeft op de bodemopbouw. Voor het aspect
       bodemkwaliteit wordt gekeken naar de invloed van het voornemen op de bodemkwaliteit, alsook
       naar de gebieden waar verontreiniging aanwezig is.

       Water
       In het kader van het bestemmingsplan plan wordt een watertoets uitgevoerd. Voor het uitvoeren
       van de watertoets zijn de randvoorwaarden en uitgangspunten van waterschap Brabantse Delta
       verzameld, deze uitgangspunten zijn weergegeven in paragraaf 12.3.

       In dit hoofdstuk zijn de effecten van het windpark op het grondwater, het oppervlaktewater en
       de waterveiligheid weergegeven. De effecten op de afvalwaterpersleidingen is reeds in hoofdstuk
       8 behandeld.

       De beoordelingscriteria voor de thema’s bodem en water zijn weergegeven in tabel 10.3.

       tabel 12.1: Beoordelingscriteria bodem en water

        Aspect                                                      Criterium
        Bodem                       Effecten op bodemopbouw
                                    Effecten op bodemkwaliteit
        Water                       Effecten op grondwater
                                    Effecten op oppervlaktewater
                                    Effecten op waterveiligheid




                                               Pagina 118 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                                     Bodem en water

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




12.2     Huidige situatie en autonome ontwikkelingen

12.2.1   Bodem

         Bodemopbouw
         Geohydrologische opbouw
         Het plangebied is een met zand opgehoogd industriegebied11 dat is gelegen in het zeekleigebied.
         De ondiepe bodemopbouw onder de ophooglaag, de Holocene deklaag, is vrij homogeen en
         bestaat tot NAP -4 tot -6 m uit klei en veen. De onderliggende diepe bodemopbouw (Pleisto-
         ceen) varieert sterk, maar bestaat overwegend uit fijn zand en kleiig zand, afgewisseld met
         zandige klei. Plaatselijk kunnen oude geulafzettingen aanwezig zijn.

         Op basis van beschikbare sonderingen en boringen bestaat de opbouw van de waterkering uit
         zand of sterk ziltig zand, afgedekt met een circa 1 m dikke kleilaag.

         Hoogteligging
         Het maaiveld van het industriegebied, alsook het plangebied van het windpark ligt tussen NAP +
         3 m en NAP + 5 m en de groenstrook rondom het industrieterrein tussen NAP + 0,5 m en NAP – 1
         m. In figuur 12.2 is de hoogteligging van het plangebied en de omgeving weergegeven.




         figuur 12.1: Hoogtekaart plangebied en omgeving (bron: www.ahn.nl)




         11
           Het gebied is in de jaren ‘70 van de vorige eeuw opgehoogd met pleistoceen zand dat is vrijgekomen bij de aanleg van
         de spaarbekkens voor drinkwater in de Biesbosch.




                                                     Pagina 119 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                                      Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Bodemkwaliteit
Op basis van het bodembeheersplan en het bodemloket is de bodemkwaliteit van het plangebied
vastgesteld. De diffuse bodemkwaliteit van het plangebied is klasse industrie en is geschikt voor
het toegestane gebruik. De diffuse bodemkwaliteit is de kwaliteit die van nature aanwezig is of
veroorzaakt is door decennia lang menselijk handelen.

In figuur 12.2 is aangegeven welke gronden zijn onderzocht op bodemkwaliteit en waar sanering
heeft plaatsgevonden. Er zijn enkele gevallen van ernstige dan wel zeer ernstige en urgente
lokale bodemverontreiniging in het studiegebied aanwezig. Lokale bodemverontreinigingen zijn
bron- of punt verontreinigingen die van verschillende oorsprong kunnen zijn. De verontrei-
nigingen kunnen bijvoorbeeld veroorzaakt zijn door bedrijfsmatige activiteiten of door calami-
teiten, zoals de brand bij Chemie-Pack12. ’De windturbines zijn niet gepland in het verontreinigde
gebied.




figuur 12.2: Uitsnede overzichtskaart Bodemloket (bron: www.bodemloket.nl, 2015)



12
   Als gevolg van de brand bij Chemie-Pack zijn hoeveelheden chemicaliën en bluswater, verontreinigd met chemicaliën,
verspreid in de omgeving van Chemie-Pack. Hierdoor is de bodem van Chemie-Pack en omgeving aangetast met veront-
reinigende stoffen. Het vervuilde gebied is ongeveer 80.000 m2 groot en drie meter diep. Doelstelling van de grond- en
grondwatersanering (hierna: ”bodemsanering”) is het zoveel redelijkerwijs mogelijk ongedaan maken van de gevolgen
van de brand (ongewoon voorval). De provincie heeft het saneringsprogramma voor Chemie-Pack in Moerdijk vastge-
steld. Het schoonmaken van de vervuilde bodem gaat vijf tot tien jaar duren. De beoogde eindsituatie voor de bodem is
het bereiken van een stabiele eindsituatie in de bodem, waarbij geen onaanvaardbare risico’s meer aanwezig zijn voor
mens, milieu en verspreiding van de door de brand ontstane verontreinigingen. Het terrein kan naar verwachting in de
loop van 2016 weer in gebruik genomen worden als industrieterrein.




                                            Pagina 120 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                   Bodem en water

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




12.2.2   Water

         Grondwater
         Volgens de Wateratlas van de provincie Brabant (www.Brabant.nl) kan er door de zeearm brakke
         kwel optreden en ondiepe kwel vanuit het Hollands Diep. Het gebied is ook aangeduid als
         infiltratiegebied. Het industrieterrein ligt niet in een waterwin- of grondwaterbeschermings-
         gebied.

         In het DINOloket zijn geen recente metingen van de grondwaterstanden beschikbaar binnen het
         industrieterrein of relevante punten in de buurt ervan. De verwachting, op basis van ervaringen
         bij andere projecten op dit terrein, is dat de grondwaterstand in het pakket ophoogzand sterk
         wordt bepaald door de waterstand van het Hollandsch Diep. Dat betekent dat er geen sprake is
         van ondiep grondwater.

         Voor de groenstrook langs de rand van het industrieterrein zijn de Gemiddelde Hoogste Grond-
         waterstand (GHG) en Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG) bekend uit de wateratlas van
         de provincie Noord-Brabant. De GHG ligt tussen maaiveld en 1 m eronder en de GLG ligt tussen
         0,80 m en 1,60 m beneden maaiveld.

         Oppervlaktewater
         Het industrieterrein is aan het Hollandsch Diep gelegen, dat onder de Rijkswateren valt. Het
         gemiddelde peil in het Hollandsch Diep is ongeveer 0,5 m + NAP. Het peil fluctueert afhankelijk
         van het getij en de afvoer vanaf Waal en Maas.

         In het industriegebied zijn vier insteekhavens aanwezig. Binnen het industriegebied zijn diverse
         waterlopen aanwezig, zowel categorie A-waterlopen als B-waterlopen (zie figuur 12.3). Parallel
         aan de Westelijke en Zuidelijke Randweg zijn A-waterlopen gelegen. De A-waterlopen zorgen
         voor afwatering van het terrein en wateren direct af op het Hollandsch Diep.




                                              Pagina 121 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                         Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 12.3: Overzicht oppervlaktewatersysteem langs Westelijke – en Zuidelijke Randweg (bron: waterschap
Brabantse Delta)


Voor de oppervlaktewateren geldt dat het huidige oppervlaktewatersysteem in stand gehouden
moet worden (geen dempingen of nieuwe verbindingen), inclusief de bescherming van aan-
wezige infrastructuur.

Waterveiligheid
Het plangebied ligt buitendijks. Door de hoge maaiveldligging is de veiligheid gewaarborgd. Een
primaire waterkering (dijkring 34 ‘West-Brabant’) scheidt het industrieterrein van de bufferzone
die aan de oost-, zuid- en westzijde om het industrieterrein ligt, zie figuur 12.4 (rode lijn). Het
dijklichaam rond het industriegebied (P21) heeft een hoogte tussen NAP + 5,0 m en + 6,0 m en
valt onder het beheer van het Waterschap Brabantse Delta. In figuur 12.5 is een uitsnede van het
profiel van de waterkering weergegeven in het zuidoosten van het industrieterrein. De primaire
waterkering bestaat uit een profiel vrije ruimte (de dijk zelf) met een breedte van circa 24 meter.
De beschermingszonezone A voor primaire keringen is aan weerszijden van de waterkering 30
meter, de beschermingszone B heeft aan weerszijden een breedte van 20 meter.

De huidige normfrequentie van dijkring 34 bedraagt 1 / 2.000 per jaar. De primaire waterkering
behoort tot categorie A en keert het buitenwater van het Hollands Diep.

Aan Dijkvak P21 is het oordeel ‘voldoet aan de norm’ toegekend. Naast de wettelijke toetsing is
in het kader van Veiligheid Nederland in kaart 2 (VNK2) in december 2011 voor dijkring 34 de
kans op overstroming bepaald. Deze resultaten geven een beeld van de overstromingsveiligheid.




                                       Pagina 122 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                        Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Voor het betreffende dijkvak P21 is het volgende geconcludeerd:
 De faalkans voor het dijkvak is < 1 / 10.000 jaar;
 Vanwege het zeer brede en hooggelegen voorland (industrieterrein Moerdijk) zijn voor het
    ringdeel nabij Moerdijk geen overstromingsberekeningen gemaakt. Door de aanwezigheid
    van dit voorland is gesteld dat het zeer onwaarschijnlijk is dat er een bres ontstaat (zonder of
    met windturbines).




figuur 12.4: Overzicht waterkeringen in omgeving plangebied (bron: Keurkaart waterkeringen waterschap
Brabantse Delta)




figuur 12.5: Uitsnede opbouw primaire waterkering




                                       Pagina 123 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                                                Bodem en water

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




12.3     Effecten

12.3.1   Bodem

         Bodemopbouw
         De windturbineontwikkeling heeft geen effecten op de bodemopbouw. Lokaal vinden wel
         wijzigingen plaats, onder meer als gevolg van de funderingen van de windturbines die echter in
         het pakket ophoogzand worden aangelegd. Het voornemen leidt niet tot aantasting van de groot-
         schalige structuur, omdat deze beperkt blijven tot de bovenste aard (ophoog)laag. Het effect is
         derhalve neutraal (0) beoordeeld.

         Bodemkwaliteit
         Uit het bodemloket en de bodemkwaliteitskaart van de gemeente Moerdijk blijkt dat geen van de
         windturbinelocaties (in beide varianten) is gelegen op gronden waar in het verleden (verken-
         nend) bodemonderzoek is uitgevoerd. Voor alle gronden waar de bouw van de windturbines is
         voorzien en waar dus nog geen onderzoek en/of sanering heeft plaatsgevonden, zal bodem-
         onderzoek moeten worden uitgevoerd en eventueel gesaneerd moeten worden. De voorgeno-
         men activiteiten zullen hierdoor geen negatieve effecten op de bodemkwaliteit hebben, maar
         mogelijk (licht) positieve effecten, omdat de bodemkwaliteit moet voldoen aan de gestelde
         bodemkwaliteitseisen. Het effect is vooralsnog neutraal (0) beoordeeld.

12.3.2   Water

         In het volgende tekstkader zijn de aandachtspunten van het waterschap Brabantse Delta
         weergegeven voor de realisatie van het windpark Industrieterrein Moerdijk.




                                            Pagina 124 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                            Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




  Uitgangspunten watertoets van het waterschap Brabantse Delta
  Onderstaand zijn de belangrijkste uitgangspunten ten aanzien van het toekomstige windpark
  weergegeven:
      Het industrieterrein (waaronder het plangebied voor de locaties van de windturbines) is voor een
       groot deel buitendijks gelegen;
      Als binnen de plangrenzen nieuw oppervlaktewater wordt aangelegd moet bekeken worden wie
       dit gaat onderhouden. Wanneer overdracht van het onderhoud plaatsvindt aan het waterschap
       dient het oppervlaktewater te voldoen aan de "beleidsregel waterlopen op orde" van waterschap
       Brabantse Delta;
      In het buitendijks gelegen plangebied wordt bij toename van verhard oppervlak geen retentie
       geëist door het waterschap indien wordt aangetoond dat de ontvangende waterlopen voldoende
       bergings- en afvoercapaciteit hebben;
      Voor verschillende werkzaamheden in- op of nabij waterlopen en waterkeringen is een
       watervergunning of melding benodigd in het kader van de Waterwet. De aanvraag van de
       vergunning of melding dient bij de betreffende waterbeheerder (waterschap of Rijkswaterstaat)
       gedaan te worden. Daarnaast is voor verschillende onttrekkingen en lozingen op het
       oppervlaktewater en grondwater tevens een melding of vergunning in het kader van de Waterwet;
      Het belangrijkste aandachtspunt waarmee rekening gehouden dient te worden in het kader van de
       watertoets is de ligging van een aantal windturbines nabij de waterkering;
      Vanaf 1 maart 2015 is de Keur waterschap Brabantse Delta 2015 in werking getreden met de
       daarbij behorende algemene regels en beleidsregels. Voor hoge bouwwerken en constructies,
       zoals windmolens, is in de beleidsregel Bouwwerken waterkeringen opgenomen dat binnen de
       waterkering en beschermingszone A geen watervergunning wordt verleend;
      Het waterschap wil een onderbouwing zien waarom een aantal winturbines nabij de waterkering
       gesitueerd is;
      Het waterschap heeft aangegeven om voor deze specifieke situatie af te gaan wijken van de
       beleidsregel, onder voorwaarde dat er een degelijke beschouwing is of er een effect van de
       windturbine in beschermingszone A op de waterkering is. Rekenkundig moet worden aangetoond
       dat de turbine binnen de gestelde veiligheidsnormen valt. Daarnaast wordt, zolang niet meer
       bekend is over trillingen, voorgeschreven dat bij een bepaalde waterstanden de windturbine
       verplicht (al dan niet automatisch) buiten bedrijf moet worden gesteld;
      Binnen het profiel van vrije ruimte is geen enkele mogelijkheid voor de plaatsing van turbines. Dit
       is tevens zeer relevant voor de watervergunning;
      Daarnaast wordt aandacht gevraagd voor de effecten voor het beheer en onderhoud van de
       waterkering, denk hierbij ook aan de hekwerken, kabels (geen dijkkruisingen en niet parallel nabij
       de waterkering), afwatering van de plateaus/opstelplaatsen (tevens toename verhard oppervlak).
       Naast de aandacht voor de ligging van de windturbines nabij de waterkering graag aandacht
       besteden aan het beheer en onderhoud van de waterlopen en de ligging van
       afvalwaterpersleidingen en gemalen nabij de windturbines en in dit geval specifieke aandacht voor
       de ligging van de windturbines buitendijks t.o.v. van de primaire waterkering.


Grondwater
De windturbineontwikkeling heeft geen permanente effecten op de grondwaterstand in het plan-
en studiegebied.

Waterkwaliteit
Het hemelwater vanaf de windturbine (rotorbladen en mast) dat terechtkomt op verhardingen
wordt beschouwd als schoon wanneer geen milieuvervuilende of uitlogende materialen of
stoffen (zoals lood, koper, zink en zacht PVC) gebruikt worden. Dit schone hemelwater dient
gescheiden van het vuilwater te worden verwerkt conform het beleid van de gemeente Moerdijk
en waterschap Brabantse Delta. Hierbij geldt de voorkeursvolgorde: schoonhouden, scheiden,
zuiveren.




                                        Pagina 125 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                    Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Voor de waterkwaliteit is het van belang dat de bestaande en toekomstige bouwwerken (waar-
onder de windturbines en de daarbij horende werken, zoals de fundering) geen uitlogende
materialen bevatten. Daarnaast moet er zorg voor worden gedragen dat er geen milieuver-
vuilende materialen en stoffen in het grond- en oppervlaktewater terecht komen.

Bemaling
Voor het in den droge aanleggen van de fundering van de windturbines (circa 3 m beneden
maaiveld, in het pakket ophoogzand) en de aanleg van kabels moet mogelijk bemalen worden.
Afhankelijk van de definitieve diepteligging van de fundering en kabels in relatie tot de grond-
waterstand dient dit in een latere fase van het plan verder uitgewerkt te worden. Een perma-
nente verlaging van de grondwaterstand in het plangebied is niet toegestaan, wel mag voor
bijvoorbeeld de aanleg van de fundering en kabels tijdelijk bemaling plaatsvinden (afhankelijk van
de duur en het waterbezwaar van de bemaling dient een melding dan wel vergunning aange-
vraagd te worden bij waterschap Brabantse Delta).

Om na te gaan of een melding of vergunning in het kader van de Waterwet nodig is dient vooraf-
gaand aan de realisatie van de windturbines met bijbehorende werken (fundering, kabels en
leidingen) nagegaan te worden of een bemaling nodig is. Wanneer een bemaling nodig is dient
een bemalingsadvies opgesteld te worden.

Oppervlaktewater
Wateroverlast
Door de voorgenomen ontwikkeling neemt het hemelwater dat via verhard oppervlak (opstel-
plaatsen, funderingen en onderhoudswegen) loost op de lokale watergangen toe. Gezien de
beperkte toename van de extra lozingen kan effecten op eventuele wateroverlast worden
uitgesloten.

Voor rechtstreekse lozingen op rivieren in beheer bij Rijkswaterstaat (Hollands Diep) is het water-
schap niet bevoegd en geldt dat de vergunningen behandeld worden door Rijkswaterstaat.
Conform de Beleidslijn grote rivieren valt het buitendijks gelegen gebied van het industrieterrein
Moerdijk grotendeels onder gebieden waar paragraaf 6 van hoofdstuk 6 van het Waterbesluit
niet van toepassing is (artikel 6.16 van het Waterbesluit). Dit zijn gebieden die weliswaar deel
uitmaken van het rivierbed, maar waar geen vergunningplicht op rust. Deze gebieden zijn
uitgesloten van de toetsing aan de Beleidslijn Grote Rivieren. Niettemin wordt geadviseerd
nieuwe ontwikkelingen in deze gebieden wel voor te leggen aan het bevoegd gezag: Rijks-
waterstaat.

Aan- en afvoer
De fundatie met opstelplaats van de turbines en toegangswegen worden zo geplaatst dat de aan-
en afvoerfunctie van de watergangen niet wordt gehinderd. In het geval in een watergang wordt
gebouwd worden mitigerende maatregelen (verschuiven van de watergang) genomen. Door de
voorgenomen ontwikkeling neemt het hemelwater dat via verhard oppervlak (plateaus,
opstelplaatsen en onderhoudswegen) loost op de lokale watergangen toe.

In het geval dat geloosd wordt op een lokale watergang in het buitendijks gebied geldt dat die
watergang de lozing moet kunnen verwerken, zonder wateroverlast te veroorzaken in het buiten-
dijkse gebied. In die gevallen zullen eisen gesteld worden om de lokale waterhuishouding op orde
te houden. Uitgangspunt is, dat de lokale watergang die benut wordt, naar behoren moet blijven
functioneren zoals dat ook in het binnendijkse gebied geldt en het beheer en onderhoud kan
plaatsvinden. Door de voorgenomen ontwikkeling van windturbines zal het verhard oppervlak
(plateaus, opstelplaatsen en onderhoudswegen) wat loost op de lokale watergangen toenemen,




                                     Pagina 126 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                    Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




hiervoor dient (in de verdere procedure) aangetoond dat de ontvangende waterlopen voldoende
bergings- en afvoercapaciteit voor de extra belasting.

Beheer en onderhoud
De leggerwatergangen nabij de voorgenomen windturbines moeten onderhouden worden zoals
in de legger is opgenomen. Voor alle locaties geldt dat A-waterlopen (zie figuur 6) aanwezig zijn.

Het Hollandsch Diep is een rijkswater en wordt beheerd en onderhouden door Rijkswaterstaat.
De insteekhavens worden echter door het Havenschap Moerdijk gebaggerd en onderhouden.

Als door de aanleg van de windturbines nieuw oppervlaktewater wordt aangelegd, moet bepaald
worden wie dit gaat onderhouden.

Wanneer overdracht van het onderhoud plaatsvindt aan het waterschap dient het oppervlakte-
water te voldoen aan de “beleidsregel waterlopen op orde” van waterschap Brabantse Delta.

Waterveiligheid
Beoordeling dijkveiligheid
In de nabijheid van de windturbinelocaties bevindt zich de primaire waterkering categorie A, dijk-
vak P21 (het havengebied ligt buitendijks):
 Bij variant 1 is één turbine (T-7) gesitueerd in de beschermingszone A en vier turbines (T-1, T-
     2, T-3 en T-4) gesitueerd in beschermingszone B van de waterkering (zie figuur 12.6);
 Bij variant 2 is één turbine (T-6) gesitueerd in de beschermingszone A en drie turbines (T-1,
     T-2 en T-4) gesitueerd in beschermingszone B van de waterkering (zie figuur 12.7).




figuur 12.6: Windturbinelocaties variant 1 nabij waterkering




                                        Pagina 127 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                            Bodem en water

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 12.7: Windturbinelocaties variant 2 nabij waterkering




figuur 12.8 Turbine (T-7 van variant 1, T-6 van variant 2) in beschermingszone A van de waterkering

In het Handboek risicozonering windturbines zijn richtlijnen opgenomen voor de ruimtelijke
inpassing van windturbines in relatie tot waterkeringen. Het handboek sluit aan bij de “Beleids-
regel voor het plaatsen van windturbines op, in of over Rijkswaterstaatwerken, ministerie van
Infrastructuur en Milieu”. Het dijklichaam in kwestie is echter geen Rijkswaterstaatswerk, maar
valt onder het beheer van het Waterschap Brabantse Delta.

Waterschappen leggen conform de Waterwet in een Keur regels vast omtrent de toelaatbaarheid
van werken op, of in de nabijheid van dijklichamen die de waterkerende functie hiervan kunnen
verstoren. Bij werken binnen de beschermingszone dient een watervergunning aangevraagd te
worden bij het Waterschap.




                                        Pagina 128 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                 Bodem en water

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       Vanaf 1 maart 2015 is de Keur waterschap Brabantse Delta 2015 in werking getreden met de
       daarbij behorende algemene regels en beleidsregels. Voor hoge bouwwerken en constructies,
       zoals windmolens, is in de beleidsregel Bouwwerken waterkeringen opgenomen dat binnen de
       waterkering en beschermingszone A geen watervergunning wordt verleend.

       Het waterschap heeft aangegeven om voor deze specifieke situatie af te gaan wijken van de
       beleidsregel, onder voorwaarde dat er een degelijke beschouwing is of er een effect op de
       waterkering is. Rekenkundig moet worden aangetoond dat de turbine binnen de gestelde
       veiligheidsnormen valt. Daarnaast wordt, zolang niet meer bekend is over trillingen,
       voorgeschreven dat bij een bepaalde waterstanden de windturbine verplicht (al dan niet
       automatisch) buiten bedrijf moet worden gesteld.

       In de watertoets, welke als bijlage bij het MER en bestemmingsplan is toegevoegd, is het
       voornemen op waterveiligheid getoetst. Door RoyalHaskoningDHV is een rapportage opgesteld
       (opgenomen als bijlage bij de watertoets) waarin een globale kwalitatieve beoordeling van de
       mogelijke effecten van het voorgenomen windpark op de dijkveiligheid is opgenomen. Hieruit is
       naar voren gekomen dat de plaatsing en aanwezigheid van het windpark geen negatieve invloed
       heeft op de stabiliteit van het voorland.

       Daarnaast is de kans berekend dat een falende windturbine of windturbineonderdeel neerkomt
       in de kritische strook en daarbij een dusdanige schade veroorzaakt, dat de waterkerende functie
       niet meer kan worden gewaarborgd. Uit deze berekeningen is gebleken dat verwacht wordt dat
       de toename van de faalkans van de waterkering door aanwezigheid van de windturbines
       acceptabel is.

       Voor de locaties binnen de beschermingszone van de dijk worden zo nodig stabiliteitsbereke-
       ningen uitgevoerd in het kader van de watervergunning waarbij de additionele faalfrequentie
       nader worden gekwantificeerd en getoetst.

       Overige aspecten waterkering
       Bij plaatsing van windturbines nabij de waterkering dient het beheer en onderhoud van de water-
       kering gewaarborgd te blijven, naast de winturbines zelf moet hierbij ook gedacht worden aan
       eventuele hekwerken, kabels/leidingen en afwatering van verharde oppervlakken.

       Conclusie
       Uit de analyse is naar voren gekomen dat de plaatsing en aanwezigheid van het windpark geen
       negatieve invloed heeft op de stabiliteit van het voorland van de waterkering. Daarnaast wordt
       verwacht dat de toename van de faalkans van de waterkering door aanwezigheid van de
       windturbines verwaarloosbaar is. Voor de locaties binnen de beschermingszone van de dijk
       worden zo nodig stabiliteitsberekeningen uitgevoerd in het kader van de watervergunning
       waarbij de additionele faalfrequentie nader worden gekwantificeerd en getoetst. Omdat er naar
       verwachting wel sprake is van een verwaarloosbare toename van de faalkans is het effect op
       waterveiligheid (beide varianten) neutraal (0) beoordeeld.

12.4   Beoordeling

       Bodem
       De effecten op de bodemopbouw en de bodemkwaliteit zijn gezien de kleinschalige ingrepen in
       de bodem als gevolg van de windturbineontwikkeling neutraal (0) beoordeeld.




                                           Pagina 129 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                    Bodem en water

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       Water
       De effecten op het grond- en oppervlaktewater zijn eveneens vanwege de relatief beperkte
       omvang en effecten van de ontwikkeling op deze aspecten neutraal (0) beoordeeld.

       Gezien de ligging van een aantal windturbines in de beschermingszone van de waterkering, waar-
       van één turbine in zone A, kan er een kans zijn op faalmechanisme van de waterkering. Verwacht
       wordt dat de toename van de faalkans van de waterkering door aanwezigheid van de windtur-
       bines verwaarloosbaar is. Daarbij is relevant dat de dijk achter een groot voorland (het industrie-
       terrein) ligt. Het effect op waterveiligheid van beide varianten is neutraal (0) beoordeeld.

       Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
       vatten:

        Aspect                    Criterium                                     Variant 1      Variant 2

        Bodem                     Effecten op bodemopbouw                          0               0
                                  Effecten op bodemkwaliteit                       0               0
        Water                     Effecten op grondwater                           0               0
                                  Effecten op oppervlaktewater                     0               0
                                  Effecten op waterveiligheid                      0               0



12.5   Mitigerende maatregelen

       Nader onderzoek waterveiligheid in relatie tot primaire waterkering in overleg met Water-
       schap
       Vier of vijf turbines (afhankelijk van variant) zijn geprojecteerd in de beschermingszone van de
       primaire waterkering. Door opname van de dubbelbestemming ‘Waterstaat – Waterkering’ ter
       plaatse van deze windturbinelocaties in het bestemmingsplan wordt geborgd dat voorafgaand
       aan de aanvraag van de Keurontheffing bij het Waterschap Brabantse Delta de veiligheidsas-
       pecten in relatie tot de primaire waterkering voldoende worden onderzocht en zo nodig maat-
       regelen worden toegepast ter behoud van de waterveiligheid.




                                                  Pagina 130 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>         Milieueffectrapport                                             Duurzaamheid: energieopbrengst en vermeden emissies

         projectnummer 0267689.00
         2 maart 2016, revisie 03




13       Duurzaamheid: energieopbrengst en vermeden
         emissies
         Dit hoofdstuk gaat in op de elektriciteitsopbrengst en vermeden emissies door de aanleg van
         Windpark Industrieterrein Moerdijk. Van diverse turbinevermogens is de elektriciteitsopbrengst
         berekend, alsmede de CO2 reductie.

13.1     Beoordelingskader

         Windturbines produceren elektriciteit. De jaarlijkse elektriciteitsopbrengst van een windturbine
         wordt uitgedrukt in GWh, MWh of kWh en hangt af van de locatie van de turbines (windklimaat),
         het opgestelde vermogen en het rotoroppervlak, de oriëntatie van de turbines en hun onderlinge
         afstand, de hoogte van de turbines en de eventueel noodzakelijke mitigerende maatregelen (om
         bijvoorbeeld de geluidemissie of de slagschaduw te beperken). De elektriciteitsopbrengst per
         alternatief is weergegeven in MWh per jaar. De elektriciteitsopbrengst en de vermeden emissies
         variëren met het gekozen turbinetype en (in mindere mate) het plaatsingsalternatief.

         Bij de productie van elektriciteit wordt in veel gevallen gebruik gemaakt van fossiele brandstoffen
         zoals kolen en gas, wat leidt tot emissies van onder andere koolstofdioxide (CO2), stikstofoxiden
         (NOX) en zwaveldioxide (SO2). Wanneer windturbines elektriciteit produceren wordt op dat
         moment minder “grijze” stroom geproduceerd door de kolen- en gascentrales, wat leidt tot het
         vermijden van CO2 uitstoot. De hoogte van de vermeden emissies is afgeleid van de elektriciteits-
         opbrengst. We gaan uit van 0,06 kg NOx/GJ, 0,02 kg SO2/GJ (bron: ECN-c-05-090) en 68,9 ton/TJ
         CO2 (Agentschap NL, 2010).

         De te toetsen criteria voor de effecten op duurzaamheid zijn weergegeven in tabel 13.1.

         tabel 13.1: Beoordelingscriteria duurzaamheid

          Aspect                                                 Criterium
          Energieopbrengst              Effect op elektriciteitsproductie windenergie
          Vermeden emissies             Effect op vermeden emissies



13.2     Effecten

13.2.1   Aanpak

         Voor het berekenen van de elektriciteitsopbrengst zijn de twee varianten vertaald naar concrete
         windturbinetypes die mogelijk zijn binnen de uitgangspunten van de varianten (tabel 13.2). Deze
         turbinetypes representeren de groep van turbines waaruit bij de verdere uitwerking van de plan-
         nen een keuze zal worden gemaakt en geven een beeld van de mogelijke range van opbrengsten
         die bij verschillende turbinetypes kan worden gerealiseerd. De uiteindelijk optredende waarden
         kunnen dus afwijken van de in dit hoofdstuk genoemde getallen, indien gekozen wordt voor
         plaatsing van een ander turbinetype van eenzelfde grootte. Voor het inzichtelijk maken van de
         verschillen tussen de beide varianten en de ordegrootte van effecten dit geen probleem.




                                                Pagina 131 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>             Milieueffectrapport                                                       Duurzaamheid: energieopbrengst en vermeden emissies

             projectnummer 0267689.00
             2 maart 2016, revisie 03




             tabel 13.2: Representatieve turbines voor de opbrengstberekeningen

   variant      aantal         maximale            Maximale                 representatieve turbine                   vermogen (MW)
               turbines            ashoogte          rotor-                                                   per turbine       totaal
                                       (m)       diameter (m)
     1a            8                                                             Vestas V110                          2             16
                                                                    ashoogte 110 m, rotordiameter 110 m,
                                       130            117
     1b            8                                                             Vestas V117                      3,45           27,6
                                                                    ashoogte 116,5m, rotordiameter 117 m
     2a            7                                                             Vestas V126                      3,45           24,15
                                                                     ashoogte 117 m, rotordiameter 126 m
                                       130            132
     2b            7                                                            Gamesa G132                           5             35
                                                                     ashoogte 120 m, rotordiameter 132 m



13.2.2       Energieopbrengst en vermeden emissies

             De energieopbrengst van de vier (sub)varianten zijn door Nuon berekend met het programma
             WindPro. Daarbij is gebruik gemaakt van algemene gegevens voor het windaanbod in het plan-
             gebied. De laagste opbrengst wordt –vanzelfsprekend- gerealiseerd door de kleinste en laagste
             turbines, de hoogste opbrengst komt van de grootste turbine met het grootste vermogen
             (tabel 13.3, figuur 13.1). De automatische stilstandvoorziening die bij beide varianten wordt
             toegepast vanwege slagschaduweffecten heeft een klein effect op de energieopbrengst en
             vermeden emissies.

             Bij de twee turbines met een vermogen van 3,45 MW leidt de grotere rotordiameter van de V126
             tot een wat grotere opbrengst per turbine dan de V117. De grootste turbines leveren per turbine
             de grootste opbrengst; twee keer meer dan de kleinste turbine in variant 1a. De opbrengsten
             komen overeen met (bij een gemiddeld gebruik van 3.500 kWh per jaar) het verbruik van circa
             16,500 duizend (variant 1a) tot 30.000 huishouders (variant 2b).

             tabel 13.3: Resultaat van de opbrengstberekeningen: opbrengst van de varianten per turbine en in totaal

              variant         aantal          representatieve               vermogen (MW)                  opbrengst (GWh/jaar)
                             turbines             turbine            per turbine         totaal         per turbine          totaal
                  1a               8            Vestas V110               2                16               7,3               58
                  1b               8            Vestas V117              3,45             27,6             10,9               87
                  2a               7            Vestas V126              3,45            24,15             11,9               83
                  2b               7           Gamesa G132                5                35              15,0               105




                                                              Pagina 132 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                   Duurzaamheid: energieopbrengst en vermeden emissies

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       figuur 13.1: Opbrengst van de varianten. Links: totale opbrengst per variant, rechts: opbrengst per turbine
       per variant


       Met behulp van de in paragraaf 13.1 opgenomen emissiefactoren zijn de vermeden emissies
       berekend (zie tabel 13.4).

       tabel 13.4: Vermeden emissies

        variant         aantal     representatieve                  vermeden emissie (ton/jaar)
                       turbines         turbine               Nox                 SO2             CO2
            1a               8       Vestas V110               31                 10           36.000
            1b               8       Vestas V117               44                 15           50.000
            2a               7       Vestas V126               42                 14           48.000
            2b               7      Gamesa G132                53                 18           61.000



       De beoordeling van variant 2 is, vanwege de grotere potenties voor de energieopbrengst die
       mogelijk wordt gemaakt door de grotere afmetingen van de turbines (ondanks het iets kleinere
       aantal turbines), zeer positief (+ +) en van variant 1 is de beoordeling positief (+). Dit geldt zowel
       voor de energieopbrengst als voor de vermeden emissies.


13.3   Beoordeling

       Op basis van de bovenstaande effectbeschrijving is de effectbeoordeling als volgt samen te
       vatten:


        Aspect                                         Criterium                            Variant 1         Variant 2
        Energieopbrengst          Effect op elektriciteitsproductie windenergie                   +              ++
        Vermeden emissies         Effect op vermeden emissies                                     +              ++




                                                   Pagina 133 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                               Hinder tijdens aanleg

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




14     Hinder tijdens aanleg
       Dit hoofdstuk gaat in op de tijdelijke hindereffecten gedurende de aanlegfase van de windtur-
       bineontwikkeling. Het windpark industrieterrein Moerdijk wordt volgens de huidige planning
       gerealiseerd in 2018/ 2019. De realisatiefase zelf op de site (bouw) duurt een paar maanden. De
       effectenanalyse is op kwalitatieve wijze uitgevoerd. In dit hoofdstuk wordt alleen ingegaan op de
       milieuthema’s die beïnvloed worden door de ingrepen gedurende de aanlegfase.

14.1   Beoordelingskader

       De bouw van het windpark vindt plaats gedurende een aantal maanden en wordt afgestemd met
       het Havenschap Moerdijk. De uitvoering van bouw van het windpark moet zodanig zijn dat een
       voor de omgeving veilige situatie blijft bestaan. De kans op aantasting van de gezondheid en op
       het optreden van hinder moet zo klein mogelijk worden gehouden. Het gaat dan om het zoveel
       mogelijk voorkomen van het belemmeren van het gebruik van wegen, bouwwerken of gebouwen
       die zich in de omgeving van het plangebied bevinden. Hinder door geluid, stof of trillingen moet
       zoveel mogelijk worden voorkomen.

       Tijdelijke hindereffecten kunnen vooral het gevolg zijn van vrachtverkeer en machines: verkeers-
       overlast, trillingen, luchtverontreiniging (stof) en geluidoverlast.

       Op basis van expert judgement is op kwalitatieve wijze de analyse van de hindereffecten tijdens
       de aanleg uitgevoerd. Er is in paragraaf 14.2 gekeken naar de effecten op het voornemen. In
       paragraaf 14.3 is een samenvattende effectbeoordelingstabel weergegeven. Uiteindelijk is er één
       samenvattende effectscore voor de hinder tijdens aanleg gegeven.

       De te toetsen criteria voor de hindereffecten gedurende de aanlegfase zijn weergegeven in
       tabel 14.1.

       tabel 14.1: Beoordelingscriteria hinder tijdens aanleg

        Aspect                                                    Criterium
        Verkeer                      Effecten op verkeersafwikkeling
        Stof                         Stofhinder
        Geluid                       Geluidoverlast
        Trillingen                   Trillingen



14.2   Effecten

       Algemeen
       In de directe omgeving van het plangebied zijn geen woningen aanwezig. Het plangebied is
       geheel gesitueerd op het industrieterrein, het aanbrengen van de funderingen en het opbouwen
       van de turbines vindt geheel buiten de normale woonomgeving plaats. Voor de aan- en afvoer
       van materieel wordt gebruik gemaakt van de ontsluitingswegen van het industrieterrein. Langs
       deze wegen zijn geen woonbestemmingen aanwezig.

       Verkeer
       De bouwterreinen van de windturbines dienen bereikbaar te zijn voor vrachtauto’s, die materiaal
       (turbineonderdelen, beton, bouwmateriaal, e.a.) kunnen aan- en afvoeren. Gezien de goede




                                                 Pagina 134 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                 Hinder tijdens aanleg

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       ontsluiting van het industrieterrein op de snelweg ondervinden bewoners van het omliggende
       gebied geen overlast van het bouwverkeer. Op een aantal dagen in de bouwperiode kan sprake
       zijn van verkeersoverlast voor de nabijgelegen bedrijven door aanlevering van bouwmateriaal.
       Met name de plaatsing van de rotorbladen kan tot verkeersoverlast lijden, gezien de groot-
       schalige operatie. Er zal echter geen sprake zijn van structurele verkeersoverlast gedurende de
       aanlegfase. Het effect is neutraal (0) beoordeeld.

       Stof
       De opslag van zand en ander (fijnkorrelig) bouwmateriaal kan in perioden van droogte gaan
       stuiven met stofhinder tot gevolg. De beperkte bouwoppervlakken, alsook het beperkte gebruik
       van zand en de afwezigheid van woonbebouwing direct naast de bouwlocaties zorgt voor niet of
       nauwelijks stofhinder. Het effect is daarom neutraal (0) beoordeeld.

       Geluid
       Geluid in de aanlegfase kan vooral het gevolg zijn van grondwerk en heiwerkzaamheden. Het
       effect is echter gedurende een beperkt aantal dagen per windturbinelocatie aanwezig en in een
       omgeving waar sprake is van geluidbelasting van andere bedrijven en verkeer. In de directe
       omgeving van het plangebied zijn geen woningen aanwezig. Het effect op tijdelijke geluidhinder
       op woningen is daardoor nauwelijks waarneembaar. Werknemers in de omliggende bedrijven
       kunnen wel enige tijdelijke geluidhinder ondervinden. Het effect van geluid gedurende de
       aanlegfase is daarom licht negatief (0/-) beoordeeld.

       Trillingen
       Trillingen vanwege het bouwverkeer (vrachtverkeer) en door heien zijn niet of nauwelijks te
       verwachten. Het industrieterrein is bedoeld voor zwaardere categorieën bedrijvigheid, zodat de
       bouwwerkzaamheden hier niet uit de toon vallen. De Zuidelijke en Oostelijke Randweg zijn
       geschikt voor zwaar verkeer Het effect is daarom neutraal (0) beoordeeld.

14.3   Beoordeling

       Uit de diverse deelaspecten kan worden afgeleid dat de bouwwerkzaamheden van de wind-
       turbines en de aan- en afvoer van materiaal en materieel niet of nauwelijks leidt tot hinder en
       overlast in de woon- en werkomgeving. Ook de aan- en afvoerroute is zodanig dat geen hinder
       wordt verwacht. Er is daarom een neutrale (0) beoordeling gegeven. Bij geen van de tijdelijke
       effecten is sprake van een onomkeerbaar negatief effect. Er is geen verschil tussen de varianten.

       Op basis van de bovenstaande effectenbeschrijving is de effectenbeoordeling als volgt samen te
       vatten:

                  Aspect                               Criterium               Voornemen
        Verkeer                   Effecten op verkeersafwikkeling                 0
        Stof                      Stofhinder                                      0
        Geluid                    Geluidoverlast                                 0/-
        Trillingen                Trillingen                                      0
        Hinder tijdens aanleg     Samenvattend effect van de diverse thema’s      0




                                                 Pagina 135 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>                      Milieueffectrapport                                                                                                Conclusie

                      projectnummer 0267689.00
                      2 maart 2016, revisie 03




15                    Conclusie
                      In dit hoofdstuk zijn de effecten van de varianten van de windturbineontwikkeling op de
                      beschreven (milieu)thema’s samengevat weergegeven. In paragraaf is een overzicht van de
                      integrale effectenbeoordeling van de varianten van windpark Industrieterrein Moerdijk
                      weergegeven. In paragraaf 15.2 wordt aangegeven welke mitigerende maatregelen noodzakelijk
                      zijn om te voldoen aan de wettelijke eisen. Paragraaf 15.3 bevat een weergave van het
                      voorkeursvariant.

15.1                  Integrale effectenbeoordeling varianten

                      Deze paragraaf geeft een integrale beschouwing van de effecten per variant. In de
                      milieueffectenstudie is een zevenpuntsschaal gebruikt, waarbij wordt beoordeeld ten opzichte
                      van de referentiesituatie:

                      tabel 15.1: Effectbeoordeling milieuaspecten

                                  Effectbeoordeling                                                Omschrijving
                                         ++                                     zeer positief ten opzichte van referentiesituatie
                                          +                                        positief ten opzichte van referentiesituatie
                                         0/+                                    licht positief ten opzichte van referentiesituatie
                                          0                                        neutraal ten opzichte van referentiesituatie
                                         0/-                                   licht negatief ten opzichte van referentiesituatie
                                          -                                        negatief ten opzichte van referentiesituatie
                                          --                                   zeer negatief ten opzichte van referentiesituatie



                      tabel 15.2: Effectenbeoordeling varianten

Milieuaspect                                Beoordelingscriterium                                                            Variant 1    Variant 2

                    Geluid                  Effecten van windturbinegeluid op geluidgevoelige objecten                          0/-          0/-
                                            Effecten van cumulatie van geluid op geluidgevoelige objecten                       0/-          0/-
                    Slagschaduw en          Effecten van slagschaduw zonder automatische stilstandvoorziening                   0/-           -
                    schittering             Effecten van slagschaduw met automatische stilstandvoorziening                      0/-          0/-
                                            Effecten van schittering                                                             0            0
                    Externe veiligheid      Effecten van windturbineontwikkeling op toename aantal kwetsbare                     0            0
  Leefomgeving




                                            objecten binnen de PR 10-6 contour van de risicovolle inrichtingen
                                            Direct effecten van windturbineontwikkeling op beperkt kwetsbare objec-              0            0
                                            ten binnen PR 10-5 contour en kwetsbare objecten binnen PR 10-6 contour
                                            Effecten van windturbineontwikkeling op toename aantal kwetsbare                     0            0
                                            objecten binnen de PR 10-6 contour van buisleidingen
                                            Veiligheidseffecten van windturbineontwikkeling op toename aantal                    0            0
                                            kwetsbare objecten binnen de PR 10-6 contour van auto- en spoorwegen
                                            Externe veiligheidsrisico’s vanwege ijsafwerping van windturbines                    0            0
                    Hinder tijdens          Effecten van tijdelijke hinder                                                       0            0
                    aanleg
                    Ruimte-                 Effecten op ruimtegebruik van grondfuncties                                          0            0
                    gebruik                 Effecten op leveringszekerheid via buis- en hoogspanningsleidingen                  0/-           0
  Ruimte-aspecten




                                            Effecten op straalpaden, radarbeelden en laagvliegroutes                            0/-          0/-
                    Archeologie en          Effecten op bekende en verwachte archeologische waarden                              0            0
                    cultuurhistorie         Effecten op beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten                        0            0
                    Landschap               Effecten op landschappelijke waarden                                                 0            0
                                            Effecten op lokale landschappelijke zichtbaarheid en beleving                        0            0
                                            Effecten op regionale landschappelijke zichtbaarheid en beleving                    0/-          0/-




                                                                    Pagina 136 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>               Milieueffectrapport                                                                              Conclusie

               projectnummer 0267689.00
               2 maart 2016, revisie 03




Milieuaspect                         Beoordelingscriterium                                          Variant 1    Variant 2

          Natuur                     Effecten op Natura 2000-gebieden                                  0             0
                                     Effecten op wezenlijke kenmerken en waarden van NNN-gebieden      0             0
                                     Kans op aantasting leefgebieden van beschermde soorten           0/-           0/-
                                     Kans op sterfte van vleermuizen en vogels                        0/-           0/-
                                     Effecten op bodemopbouw                                           0             0
                                     Effecten op bodemkwaliteit                                        0             0
          Bodem en water             Effecten op grondwater                                            0             0
                                     Effecten op oppervlaktewater                                      0             0
                                     Effecten op waterveiligheid                                       0             0
          Energie-opbrengst          Mate van elektriciteitsopbrengst                                  +            ++
zaam-
Duur-




          Vermeden emissies          Mate van vermeden emissies                                        +            ++
heid




               Bovenstaande tabel toont aan dat de effecten van de ontwikkeling en ingebruikname van
               Windpark Industrieterrein Moerdijk gedeeltelijk neutraal, gedeeltelijk (licht) negatief en
               gedeeltelijk (licht) positief zijn.

               Leefomgeving
               Er is bij beide varianten sprake van een aantal licht negatieve effecten op de leefomgeving als
               gevolg van de toename van het windturbinegeluid en de cumulatie van geluid. Beide varianten
               veroorzaken slagschaduweffecten op nabijgelegen woningen, variant 2 met de grotere turbines
               veroorzaakt grotere effecten dan variant 1. De effecten zijn gemakkelijk te mitigeren met de
               automatische stilstandvoorziening op windturbines. Uitgaande van de automatische
               stilstandvoorziening op de windturbines ondervinden de bewoners zeer beperkte
               slagschaduwhinder.

               Werknemers in kantoren kunnen eveneens hinder ondervinden als gevolg van slagschaduw van
               windturbines. Er geldt geen juridisch kader voor slagschaduw op kantoren. Nuon Wind Develop-
               ment B.V. heeft met de omliggende bedrijven afgesproken, nadat de turbines in gebruik zijn
               genomen, op de ramen van kantoren waar slagschaduw als hinderlijk wordt ervaren, mitigerende
               maatregelen te treffen, zoals een stilstandvoorziening of zonnewering.

               De locatie van de windturbines (van beide varianten) zijn zodanig ingepast op het industrieterrein
               dat de windturbines niet leiden tot relevante risicoverhogende effecten in relatie tot de
               aanwezige (beperkt) kwetsbare objecten, risicovolle bedrijven, buisleidingen en auto- en
               spoorwegen.

               De effecten gedurende aanleg van het windpark zijn beperkt, werknemers in de omliggende
               bedrijven kunnen in deze maanden wel enige tijdelijke geluidhinder ondervinden, als gevolg van
               heiwerkzaamheden.

               Ruimte-aspecten
               De varianten veroorzaken geen beperkingen op het huidige ruimtegebruik en
               bebouwingsmogelijkheden. Bij een aantal leidingen is sprake van afname van de
               leveringszekerheid indien een turbine één van de buisleidingen en/of het rioolstelsel treft. De
               berekende additionele faalfrequentie is van beide varianten relatief beperkt. Wel is sprake van
               een verschileffect. De effecten van variant 2 zijn daarom neutraal en de effecten van variant 1
               licht negatief beoordeeld. De uiteindelijke belangenafweging dient door het bevoegd gezag
               gemaakt te worden in het kader van het ruimtelijk besluit. Voor straalpaden en laagvliegroutes
               geldt dat er bij geen van de varianten sprake is van een significante verstoring. Voor




                                                             Pagina 137 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                         Conclusie

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




radarbeelden kunnen de effecten nog niet worden uitgesloten. De effecten van beide varianten
op straalpaden, radarbeelden en vliegroutes zijn daarom vooralsnog licht negatief beoordeeld

Gezien de algehele lage verwachtingswaarde en de relatief beperkte omvang van de ingreep is
het effect van het windpark op archeologie neutraal beoordeeld. De windturbineontwikkeling
heeft geen effecten op cultuurhistorische waarden.

De windturbineontwikkeling sluit in hoge mate aan op de bestaande landschappelijke structuur
(lijninfrastructuur en hoge industriële bebouwing) van het zeehaven- en industrieterrein
Moerdijk. De varianten hebben, ondanks de variatie in tiphoogte, ashoogte en rotordiameter,
geen verschileffect in effecten en de mate van aansluiting op de bestaande lijninfrastructuur.
Vanwege de beperkte afname van de openheid ter plaatse van het plangebied is het effect op de
lokale landschappelijke beleving en zichtbaarheid vanwege de ligging in industrieel gebied met
hoge bebouwing, schoorstenen en hoogspanningsleidingen, de voldoende onderlinge afstand
tussen de turbines en de situering van de turbines langs de Westelijke en Zuidelijke Randweg van
beide varianten licht negatief beoordeeld. Beide varianten veroorzaken vanwege de
zichtbaarheid vanuit de meeste kernen een licht negatief effect op de landschappelijke beleving
en zichtbaarheid vanuit de wijdere omgeving. Variant 2 met 7 turbines geeft wel een iets rustiger
beeld dan variant 1 met 8 turbines. De effectenbeoordeling op de regionale landschappelijke
beleving ten opzichte van de referentiesituatie is gezien de zichtbaarheid niettemin allebei licht
negatief beoordeeld.

De windturbines hebben geen effecten op de beschermde natuurgebieden. Effecten van beide
varianten van het windpark op het behalen van instandhoudingsdoelen voor habitattypen,
habitatsoorten, kwalificerende broedvogels (lepelaars) en niet-broedvogels (grauwe gans en
kolgans) van de Natura 2000-gebieden Hollands Diep, Biesbosch, Haringvliet, het Krammer-
Volkerak en het Oudeland van Strijen zijn met zekerheid uit te sluiten. Beide varianten tasten niet
de wezenlijke waarden en kenmerken van de gebieden aan die behoren tot het NNN. In een later
stadium, zodra duidelijk is hoeveel ruimtebeslag er als gevolg van de voorkeursvariant plaatsvindt
binnen de EVZ, zal in overleg met de provincie Noord-Brabant bepaald worden of en zo ja welke
maatregelen nodig zijn om de effecten op de functionaliteit van de EVZ zo veel mogelijk te
beperken.

Wel is sprake van licht negatieve effecten op een aantal beschermde soorten door verstoring van
hun leefgebieden. Door de uitvoering van mitigerende maatregelen kunnen deze effecten
worden voorkomen. Tussen de varianten zijn geen verschileffecten beschikbaar. Daarnaast is ook
bij beide varianten sprake van licht negatieve effecten op de kans op sterfte van vleermuizen en
vogels.

De effecten op de bodemopbouw, de bodemkwaliteit, het grond- en oppervlaktewater zijn
gezien de kleinschalige ingrepen in de bodem neutraal beoordeeld. Vanwege de ligging van een
aantal windturbines in de beschermingszone van de waterkering, waarvan één turbine in zone A,
kan er kans zijn op faalmechanisme van de waterkering. Verwacht wordt dat de toename van de
faalkans van de waterkering door aanwezigheid van de windturbines acceptabel is. Het effect op
waterveiligheid van beide varianten is licht negatief beoordeeld.

Duurzaamheid
De windturbineontwikkeling leidt tot duurzame energieopbrengsten en vermeden emissies. Op
dit aspect zijn verschileffecten tussen de varianten waarneembaar die vooral te maken hebben
met de afmetingen van de turbines die mogelijk worden gemaakt. Variant 2 heeft weliswaar één




                                     Pagina 138 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                          Conclusie

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       turbine minder dan variant 1, maar maakt wel grotere turbines (en dus meer opbrengst en meer
       vermeden emissies) mogelijk. Variant 2 is daarop zeer positief beoordeeld en variant 1 positief.

       Vergelijking tussen varianten
       Uit de variantenvergelijking blijkt dat de verschileffecten tussen varianten onderling beperkt zijn.
       Er zijn alleen enige verschileffecten op de aspecten slagschaduw, leveringszekerheid via buis- en
       hoogspanningsleidingen en energie-opbrengst. De (licht) negatieve effecten van slagschaduw op
       gevoelige objecten zijn van variant 2 iets groter dan variant 1. Echter, bij beide varianten dienen
       de turbines van een automatische stilstandvoorziening te worden voorzien, waardoor de effecten
       van slagschaduw met de stilstandvoorziening bij beide varianten zeer beperkt zijn en niet van
       elkaar verschillen. De kans op afname van leveringszekerheid via buis- en hoogspannings-
       leidingen is voor variant 1 licht negatief beoordeeld en voor variant 2 neutraal beoordeeld.
       Variant 2 met 7 turbines geeft wel een iets rustiger beeld, dan variant 1 met 8 turbines. De
       effectenbeoordeling op de regionale landschappelijke beleving ten opzichte van de
       referentiesituatie is evenwel allebei licht negatief beoordeeld. Variant 2 heeft positievere
       effecten op de energie-opbrengst en vermeden emissies dan variant 1.

       Concluderend, vanuit milieu-optiek bestaat er geen duidelijke voorkeur voor één van de twee
       varianten, alleen vanuit duurzaamheidsaspecten (energie-opbrengst en vermeden emissies) is er
       een relevant verschileffect waarneembaar.


15.2   Mitigerende maatregelen

       In tabel 15.3 zijn de mitigerende maatregelen weergegeven die noodzakelijk zijn om het
       windpark Industrieterrein Moerdijk (beide varianten) te kunnen realiseren. Anders kan het
       voorliggend plan (mogelijk) niet aan de wettelijke eisen voldoen. In de tabel is tevens aangegeven
       op welke wijze de uitvoering van de mitigerende maatregelen kunnen worden geborgd.




                                            Pagina 139 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                                                          Conclusie

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       tabel 15.3: Samenvatting mitigerende maatregelen

              Thema                                Mitigerende maatregel                                          Borging
        Slagschaduw          Opname automatische stilstandvoorziening voor woningen ter             Opname voorwaarde in
                             beperking van slagschaduw in bestemmingsplan                           omgevingsvergunning
        Externe veiligheid   Opname regeling ter uitsluiting van nieuwe kwetsbare objecten op       Bestemmingsplan: opname
                             percelen binnen de PR 10-6 contour van de windturbines                 voorwaarde uitsluiten kwetsbare
                                                                                                    objecten op percelen binnen de
                                                                                                    PR 10-6 contour van de
                                                                                                    windturbines
                              Bepalen methodiek borging veiligheid in relatie tot ijsafwerping in   Borging vindt plaats via de
                              overleg met gemeente                                                  externe veiligheidsnorm
                                                                                                    opgenomen in artikel 3.15a van
                                                                                                    het Activiteitenbesluit.
        Ruimtegebruik        Uitvoeren defensieradartoets voorafgaand aan de bouw van               Bestemmingsplan: opname
                             windturbines met een tiphoogte hoger dan 113 meter                     voorwaarde uitvoering
                                                                                                    defensieradartoets in
                                                                                                    bouwregels bestemming 'Bedrijf
                                                                                                    - windturbine'
        Waterveiligheid      Nader onderzoek waterveiligheid in relatie tot de primaire             Bestemmingsplan: opname
                             waterkering in overleg met het Waterschap                              dubbelbestemming 'Waterstaat -
                                                                                                    Waterkering'
        Natuurnetwerk         In overleg met de provincie Noord-Brabant bepalen of en zo ja         Bestemmingsplan: opname
        (incl. ecologische    welke maatregelen nodig zijn om mogelijke effecten van de             aanduiding ‘ecologische
        verbindingszones)     voorkeursvariant op de wezenlijke waarden en kenmerken van het        verbindingszone’
                              NNN (inclusief EVZs) zo veel mogelijk te beperken.
                                                 Gedurende aanlegfase verstoring door licht
                              Vleermuizen:       langs Westelijke Randweg voorkomen met
        Beschermde            - Ruige            maatregelen als:                                   Opnemen maatregelen in
        soorten               dwergvleermuis 1) overdag werken                                      ontheffing
                              - Gewone           2) van november tot april werken, of               Flora- en faunawet
                              dwergvleermuis 3) verlichting zo plaatsen dat groensingel ’s
                                                 nachts niet wordt verlicht
                              Broedvogels:
                                                 Bouwen buiten
                              - Algemeen
                                                 Broedseizoen (maart – juli)
                              - Buizerd
                              Broedvogels:       Voldoende alternatieve nestgelegenheden in
                              - Buizerd          omgeving
                              Flora:
                                                 Soort verplaatsen naar locatie met vergelijkbare
                              - Bijenorchis
                                                 groeiomstandigheden in directe omgeving
                              - Keverorchis



15.3   Voorkeursvariant

       De in dit MER beschreven mogelijke turbinelocaties zijn het resultaat van een locatiestudie
       waarin de mogelijkheden voor het plaatsen van windturbines op het Zeehaven- en
       Industrieterrein Moerdijk zijn onderzocht. Als gevolg van ruimtelijke beperkingen, zoals de ligging
       van bestaande en geprojecteerde bebouwing, wegen en kabels en leidingen en daarbij
       behorende beschermingszones zijn maximaal acht windturbines inpasbaar.

       Functioneel gezien passen de windturbines goed op een industrieterrein. Uit de
       milieueffectenstudie blijkt dan ook dat de effecten van het windpark (beide varianten) beperkt
       zijn. De verschileffecten op de leefomgeving en ruimte-aspecten (incl. natuur) van variant 1 (8
       turbines) en variant 2 (7 turbines) zijn onderling zeer beperkt. Alleen is er een relevant
       verschileffect te zien in de energie-opbrengst en vermeden emissies: variant 2 levert hogere
       energie-opbrengsten en vermeden emissies dan variant 1.




                                                    Pagina 140 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                       Conclusie

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Nuon heeft vanwege de (financiële) uitvoerbaarheid en hogere energieproductie een duidelijke
voorkeur uitgesproken voor variant 2. Op basis van voorgaande heeft initiatiefnemer een keuze
gemaakt voor het voorkeursvariant: variant 2. Zij hebben gekozen voor variant 2, vanwege:
 De hogere energie-opbrengst en vermeden emissies van variant 2 ten opzichte van variant 1;
 Vanuit de overige milieu-oogpunten is er vanwege de onderlinge zeer beperkte
    verschileffecten geen aanleiding om voor variant 1 te kiezen;
 Het lagere aantal windturbines van variant 2 ten opzichte van variant 1, dit is een efficiënter
    gebruik van de ruimte op het zeehaven- en industrieterrein Moerdijk en geeft een iets
    rustiger beeld dan variant 1.

De voorkeur gaat dus uit naar variant 2 met windturbines met een ashoogte van maximaal 130
meter en een rotordiameter van maximaal 132 meter. De tiphoogte van de windturbines
bedraagt maximaal 196 meter.




figuur 15.1: Voorkeursvariant Windpark Industrieterrein Moerdijk


Het overzicht van de milieueffecten en benodigde mitigerende maatregelen van het
voorkeursvariant zijn gelijk aan variant 2.




                                        Pagina 141 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                      Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




16     Cumulatie van effecten Windpark en
       Industrieterrein Moerdijk
       In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de ontwikkelingsmogelijkheden van het
       bestemmingsplan IT Moerdijk en worden de mogelijke cumulatieve milieueffecten veelal
       kwalitatief in beeld gebracht.

16.1   Inleiding

       Zoals reeds beschreven worden voor het Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk (IT Moerdijk)
       een bestemmingsplan- en een m.e.r.-procedure doorlopen. In de Notitie Reikwijdte en Detail-
       niveau voor het bestemmingsplan IT Moerdijk (Antea Group, voorheen Oranjewoud, mei 2012)
       was uitgegaan van een alternatief industrie en een alternatief industrie en windenergie. Nu voor
       de ontwikkeling van Windpark IT Moerdijk een zelfstandige bestemmingsplan- en een m.e.r.-
       procedure worden doorlopen, is geen sprake meer van verschillende alternatieven maar van één
       alternatief in het MER IT Moerdijk, waarin de milieueffecten van de intensivering van de gronden
       wordt onderzocht en één alternatief in het MER Windpark IT Moerdijk waarin de milieueffecten
       van de ontwikkeling van het windpark worden onderzocht. In beide milieueffectrapportages
       wordt in een apart hoofdstuk de mogelijke cumulatie van de effecten van beide
       ontwikkelingsmogelijkheden onderzocht.

16.2   Ontwikkelingsmogelijkheden bestemmingsplan industrieterrein Moerdijk

       Actualisatie bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk
       Het zeehaven- en industrieterrein Moerdijk is een industrieterrein, bestemd voor omvangrijke
       bedrijven met behoefte aan milieuruimte (t/m milieucategorie 6) en diep vaarwater. In de voor-
       genomen integrale herziening van het bestemmingsplan ligt de nadruk op het beheer van het
       bestaande bedrijventerrein, het bieden van de mogelijkheden voor intensivering en de
       ontwikkeling van duurzame energiebronnen. Deze ontwikkelingsmogelijkheden biedt het
       vigerende bestemmingsplan ook, de beoogde bestemmingsplanherziening heeft dus een
       overwegend conserverend karakter.

       Het vigerende bestemmingsplan staat geen nieuwe bedrijfswoningen of andere kwetsbare ob-
       jecten (scholen, verzorgingstehuizen, kinderopvang e.d.) toe. Functie- of bestemmingsveran-
       dering is in het nieuwe bestemmingsplan niet aan de orde, uitgezonderd de wijziging in de
       regeling ten aanzien van externe veiligheid.

       Relevante industriële ontwikkelingsmogelijkheden in de voorgenomen actualisatie van het
       bestemmingsplan die milieueffecten kunnen veroorzaken betreffen:
             1. Ontwikkeling van (industriële) bedrijfsactiviteiten op lege bedrijfskavels
             2. Uitbreiding van (industriële) bedrijfsactiviteiten bij huidige bedrijven

       1. Ontwikkeling van (industriële) bedrijfsactiviteiten op lege bedrijfskavels
       Uit een inventarisatie van de restcapaciteit op industrieterrein Moerdijk (Havenschap Moerdijk,
       peildatum 1 oktober 2015) is gebleken dat in totaal 239 hectare aan bedrijfskavels beschikbaar
       kan komen voor (industriële) bedrijfsactiviteiten. In figuur 16.2 is een overzicht weergegeven van
       de beschikbare restgronden. Daarbij is aangegeven binnen welke milieucategorie conform het
       bestemmingsplan de restgronden zijn gelegen. Uit de figuur blijkt dat met name in het westelijke
       gedeelte van het industrieterrein ontwikkelingsruimte aanwezig is. In het MER (zowel onderhavig




                                           Pagina 142 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                       Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




MER Windpark IT Moerdijk als het MER IT Moerdijk) wordt uitgegaan van maximale ontwikkeling
van de restgronden (worst case situatie).

Oprichting energiecentrale
Eén van de ontwikkelingsmogelijkheden op de lege bedrijfskavels is de bouw van een elektrici-
teitscentrale. In de Notitie Reikwijdte en Detailniveau voor de actualisatie van het bestemmings-
plan IT Moerdijk was het voorgenomen initiatief van InterGen Global Ventures B.V., de ontwik-
keling van een aardgasgestookte elektriciteitscentrale met een vermogen van maximaal 950 MW,
opgenomen. De mogelijke locatie van de nieuwe centrale was voorzien in het westelijk deel van
het industrieterrein (zie figuur 16.2). Dit initiatief is inmiddels stopgezet.

Omdat het bestemmingsplan een dergelijk initiatief wel mogelijk maakt (en ook mogelijk blijft na
actualisatie), vormt een vergelijkbare ontwikkeling onderdeel van het Voornemen voor het MER
IT Moerdijk. Een energiecentrale met een vergelijkbare omvang op deze locatie is dus
uitgangspunt voor dit MER.

Oprichting zwaar bedrijf
Ter plaatse van de bedrijfskavels met milieucategorie 6 zijn zwaar industriële bedrijven mogelijk,
vergelijkbaar met het huidige Shell in het westelijk deel van het industrieterrein. Een zwaar
bedrijf met vergelijkbare activiteiten en milieueffecten als Shell op de aangewezen locatie (zie
figuur 16.2) is dus uitgangspunt voor het Voornemen voor het MER IT Moerdijk en bijgevolg ook
onderhavig MER.

2. Uitbreiding van (industriële) bedrijfsactiviteiten bij huidige bedrijven
De verwachting is dat op de bestaande bedrijfskavels geen relevante wijzigingen optreden in
genoemde bedrijfsactiviteiten. De thans aanwezige bedrijven zullen hun productie op de
betreffende locaties voorzetten. Uit de inventarisatie van de vergunde ruimte is gebleken dat
vrijwel alle bedrijven de maximale beschikbare ontwikkelingsruimte gebruiken en dus geen
ruimte meer hebben binnen hun vergunningen om hun activiteiten uit de breiden. Derhalve is er
van uitgegaan dat bij de bestaande bedrijven geen extra ontwikkelingsruimte aanwezig is.




                                     Pagina 143 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                 Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




figuur 16.1: Invulling restgronden Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk (in paars: plangebied
windturbines)

            Beschikbare restgronden
            Toegestane milieucategorie
            Bestaand bedrijf Shell (milieucategorie 6)
            Indicatieve locatie zwaar bedrijf vergelijkbaar met Shell
            Indicatieve locatie energiecentrale
            Locatie windturbine

figuur 16.2 Overzicht restgronden en windturbines op Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk ten opzichte
van windpark IT Moerdijk Beoordelingskader

Op basis van expert judgement is deels kwantitatief (geluid en externe veiligheid) en deels op
kwalitatieve wijze de analyse van de eventuele cumulatie van de effecten uitgevoerd.

Voor het bepalen van de cumulatie van de effecten wordt hetzelfde beoordelingskader gehan-
teerd als voor de effectenbeoordeling van de windturbineontwikkeling. De te toetsen criteria
voor de hindereffecten gedurende de aanlegfase zijn weergegeven in tabel 16.1. Bij de beoor-
deling van de cumulatie gaat het er om of de beoordeling zoals opgenomen in de voorgaande
hoofdstukken anders wordt door de cumulatie.




                                               Pagina 144 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                               Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




tabel 16.1 Beoordelingskader cumulatie effecten windpark en IT Moerdijk

  Aspect                         Criterium
  Geluid                         Gevolgen van geluidbelasting op geluidgevoelige objecten
                                 Gevolgen van laagfrequent geluid
                                 Gevolgen van geluideffecten voor volksgezondheid
  Externe veiligheid             Kans op externe veiligheidsrisico's nabij bebouwing
  (bebouwing, wegen,             Beperking ontwikkelingsmogelijkheden omliggende bedrijven
  spoorwegen, industrie,         Kans op externe veiligheidsrisico's nabij wegen
  hoogspanningsinfrastructuur,   Kans op externe veiligheidsrisico's nabij spoorwegen
  ijsafwerping)                  Kans op externe veiligheidsrisico's nabij industrie
                                 Kans op externe veiligheidsrisico's nabij leidingen
                                 Kans op externe veiligheidsrisico's nabij hoogspanningsinfrastructuur
                                 Kans op externe veiligheidsrisico's vanwege ijsafwerping
  Veiligheid (straalpaden,       Gevolgen voor straalpaden
  raderbeelden en                Gevolgen voor radarbeelden
  laagvliegroutes)               Gevolgen voor laagvliegroutes
  Slagschaduw en                 Gevolgen van slagschaduw van windturbines
  schittering                    Gevolgen van schittering
  Archeologie en                 Gevolgen voor archeologische en cultuurhistorische waarden
  cultuurhistorie
  Landschap                      Gevolgen voor landschappelijke waarden
                                 Gevolgen voor lokale landschappelijke beleving en zichtbaarheid
                                 Gevolgen voor regionale landschappelijke beleving en zichtbaarheid
  Bodem                          Gevolgen voor bodemopbouw
                                 Gevolgen voor bodemkwaliteit
  Water                          Gevolgen voor grondwater
                                 Gevolgen voor oppervlaktewater
                                 Gevolgen voor waterveiligheid
  Natuur                         Kans op significant negatieve effecten op Natura 2000-gebieden
                                 Kans op effecten wezenlijke kenmerken en waarden van EHS-gebieden
                                 Kans op aantasting leefgebieden van beschermde soorten
  Duurzaamheid                   Elektriciteitsopbrengst
                                 Vermeden emissies
  Hinder tijdens aanleg          Tijdelijke hinder effecten



Geluid
In formele zin staat de beoordeling van het geluid van windturbines los van de beoordeling van
de geluidemissie van het bedrijventerreinen. In het kader van de goede ruimtelijke ordening
moet echter wel naar het gecumuleerde geluidniveau worden gekeken. In hoofdstuk 5 is
beschreven wat het cumulatieve effect is van de geluidbronnen in en bij het plangebied.

Slagschaduw en schittering
De bouwhoogte van de industriële ontwikkelingen op de restgronden bedraagt maximaal 120 m.
Een paar restkavels liggen direct ten oosten van de Oostelijke Randweg nabij de windturbinelo-
caties en een paar restkavels liggen direct ten zuiden van de windturbinelocaties aan de
Zuidelijke Randweg.

In nieuwe bebouwing op de restgronden op korte afstand tot de windturbines kunnen werk-
nemers op de hogere verdiepingen mogelijk enige hinder van slagschaduw ondervinden.
Anderzijds kan hoge bebouwing als afschermde werking functioneren voor de slagschaduw
waarvan werknemers in nabijgelegen bebouwing hinder ondervonden. De mate van cumulatie
van effecten hangt in grote mate af van de bebouwingshoogte en de aanwezigheid van een
kantoorgedeelten in de bedrijfspanden af. Gezien het zeer beperkt aantal restkavels in de
omgeving van de windturbines en door de kleine kans dat (nieuwe) hoge bebouwing de




                                             Pagina 145 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                       Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




slagschaduw en schittering afschermt en dat nieuwe bebouwing mogelijk hinder zou kunnen
ondervinden van slagschaduw en schittering is de conclusie dat de cumulatie vrijwel geen effect
heeft op de beoordeling van de effecten van slagschaduw en schittering.

Externe veiligheid
In de analyse van de externe veiligheidseffecten is reeds rekening gehouden met de actualisatie
van het nieuwe bestemmingsplan IT Moerdijk. De windturbines zijn zodanig ingepast dat zo
weinig mogelijk sprake is van externe veiligheidsrisico's. Hierbij is reeds rekening gehouden met
het in ontwikkeling zijnde nieuwe bestemmingsplan Zeehaven- en Industrieterrein Moerdijk.

Ruimtegebruik (straalpaden, radarbeelden en laagvliegroutes)
In de analyse van de externe veiligheidseffecten is reeds rekening gehouden met de actualisatie
van het nieuwe bestemmingsplan IT Moerdijk. is derhalve geen sprake van extra cumulatief
effect op deze aspecten.

Archeologie en cultuurhistorie
Er is geen sprake van cumulatie van effecten op archeologie en cultuurhistorie tussen de
ontwikkeling van de restgronden en de windturbineontwikkeling. Eventuele effecten zijn
hoofdzakelijk lokaal (op of direct bij de bouwlocaties) waarneembaar.

Landschap
Landschappelijke structuur
Invulling van de restgronden met bebouwing zal de bestaande ruimtelijke hoofdstructuur van het
IT Moerdijk verder versterken. Gezien de kleine kans dat daadwerkelijk veel restgronden zullen
worden bebouwd is het cumulatieve effect beperkt.

Lokale en regionale landschappelijke beleving en zichtbaarheid
De ontwikkelingsmogelijkheden op de restgronden kunnen tot gevolg hebben dat bebouwing
wordt gerealiseerd met bouwhoogten tot maximaal 120 m. Dit zal, vooral als het gaat om hogere
gebouwen, de industriële uitstraling van het IT Moerdijk vergroten. Toename van (hoge)
industriële bebouwing beperkt de afzonderlijke zichtbaarheid van de windturbines en waardoor
de effecten op de lokale en landschappelijke beleving en zichtbaarheid van de windturbines
relatief minder belangrijk worden. Gezien de bestaande situatie - die al een sterk industrieel
karakter heeft - en de kleine kans dat daadwerkelijk veel hoge gebouwen (zoals koeltorens)
zullen worden gerealiseerd is het cumulatieve effect beperkt. Cumulatie heeft daardoor in
beperkte mate effect op de beoordeling van de effecten op het landschap.

Bodem
Er is geen sprake van cumulatie van effecten op bodem (gevolgen voor bodemopbouw en
bodemkwaliteit) tussen de ontwikkeling van de restgronden en de windturbineontwikkeling.
Eventuele effecten zijn hoofdzakelijk lokaal waarneembaar. De effectbeoordeling van bodem
wordt door de cumulatie niet beïnvloed.

Water
Er is naar verwachting geen sprake van cumulatie van effecten op water tussen de ontwikkeling
van de restgronden en de windturbineontwikkeling. De windturbines leiden niet tot beperkingen
in het functioneren van het waterhuishoudkundig systeem, evenals de ontwikkeling van de
restgronden.




                                     Pagina 146 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                       Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Natuur
Beschermde Natura 2000-gebieden
Er is naar verwachting geen sprake van cumulatie van effecten op Natura 2000-gebieden tussen
de ontwikkeling van de restgronden en de windturbineontwikkeling. De effecten van het nieuwe
bestemmingsplan zeehaven- en industrieterrein Moerdijk op de instandhoudingsdoelen van het
Natura 2000-gebied Hollands Diep zijn nog niet volledig in beeld, maar zullen geen overlap
hebben met de effecten van de windturbines. De eventuele extra bebouwing zal niet leiden tot
extra aanvaringsslachtoffers gezien de ervaringen van de vogels met de actuele (hoge)
bebouwing (vrijwel geen slachtoffers).

Van andere potentiële effecten als gevolg van de invulling van de restgronden, zoals
stikstofdepositie-effecten, is eveneens geen sprake van cumulatie van effecten met de
windturbineontwikkeling.

Natuurnetwerk Nederland
Er is geen sprake van cumulatie van effecten op het Natuurnetwerk Nederland (NNN) tussen de
ontwikkeling van de restgronden en de windturbineontwikkeling. De restgronden liggen buiten
het NNN, alsook buiten de ecologische verbindingszone. De restgronden hebben ook geen
externe werking op het NNN.

Beschermde soorten
Er is geen sprake van cumulatie van effecten op beschermde soorten. Effecten van beide
ontwikkelingen betreffen hoofdzakelijk lokale effecten. Alleen de effecten van de
windturbineontwikkeling op vogels overstijgt het lokale karakter van de effecten. Hiervan is, zoals
ook is geconstateerd ten aanzien van vogels waarvoor instandhoudingsdoelen gelden in relatie
tot Natura 2000-gebieden, geen sprake van overlap in effecten. De eventuele extra bebouwing
zal niet leiden tot extra aanvaringsslachtoffers gezien de ervaringen van de vogels met de actuele
(hoge) bebouwing.

Van belang kan zijn dat door de uitgifte van restgronden gebieden verloren gaan als broedlocatie.
Als vogels op een andere locatie gaan broeden, ontstaan ook andere vluchtpatronen (vooral voor
foerageervluchten). Dit kan zowel positieve effecten hebben (de vliegroutes worden zodanig
anders dat deze niet meer over de windturbines liggen) of negatieve effecten (windturbines
komen in de gewijzigde vliegroute). Vanwege de onzekerheid en gezien het relatief beperkte
effect van de windturbines op vogels is de conclusie dat de cumulatie geen effect heeft op de
beoordeling van de effecten op beschermde soorten.

Duurzaamheid
De invulling van de restgronden nabij de windturbinelocaties met hoge bebouwing tot 120 meter
hoog kunnen negatieve effecten hebben op de energieopbrengst van het windpark. Door nieuwe
nabijgelegen hoge bebouwing kan de windsnelheid namelijk worden verlaagd en de kans op
turbulentie toenemen. Dit kan de opbrengst van de windturbines negatief beïnvloeden. De kans
op het bouwen van (grote) hoge gebouwen nabij het windpark is klein.

Vermeden emissies
Gezien de gescheiden energiestromen is eveneens geen sprake van cumulatie in vermeden
emissies. De beoordeling wijzigt niet door de cumulatie.




                                     Pagina 147 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                      Cumulatie van effecten Windpark en Industrieterrein Moerdijk

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




       Hinder tijdens aanleg
       Cumulatieve hindereffecten gedurende de realisatie van het windpark zijn naar verwachting
       klein. Er zal alleen sprake zijn van eventuele cumulatie van effecten indien de restgronden nabij
       de windturbines gelijktijdig worden ontwikkeld. Dan kan sprake zijn van cumulatie in effecten op
       de verkeersafwikkelingen, stof en geluidhinder. De kans is echter klein dat de
       windturbineontwikkeling en ontwikkeling van de restgronden gelijktijdig zullen plaatsvinden


16.3   Conclusie

       Gebleken is dat de kans klein is dat cumulatie van effecten optreedt als gevolg van de
       windturbineontwikkeling en de invulling van de restgronden met industriële bebouwing:
        De mate van cumulatie van slagschaduw en schitteringseffecten hangt in grote mate af van de
          bebouwingshoogte en de aanwezigheid van een kantoorgedeelten in de bedrijfspanden af;
        Gezien de bestaande situatie van het industrieterrein - dat al een sterk industrieel karakter
          heeft - en de kleine kans dat daadwerkelijk veel hoge gebouwen zullen worden gerealiseerd is
          het cumulatieve effect beperkt. Cumulatie heeft daardoor in beperkte mate effect op de
          beoordeling van de effecten op het landschap;
        Door de uitgifte van restgronden kunnen gebieden verloren gaan als broedlocatie voor vogels.
          Als vogels op een andere locatie gaan broeden, ontstaan ook andere vluchtpatronen (vooral
          voor foerageervluchten). Dit kan zowel positieve effecten hebben (de vliegroutes worden
          zodanig anders dat deze niet meer over de windturbines liggen) of negatieve effecten
          (windturbines komen in de gewijzigde vliegroute). Vanwege de onzekerheid en gezien het
          relatief beperkte effect van de windturbines op vogels is de conclusie dat de cumulatie geen
          effect heeft op de beoordeling van de effecten op beschermde soorten;
        De invulling van de restgronden nabij de windturbinelocaties met (substantiële) hoge
          bebouwing tot 120 meter hoog kan negatieve effecten hebben op de energieopbrengst van
          het windpark. Door nieuwe nabijgelegen hoge bebouwing kan de windsnelheid namelijk
          worden verlaagd en de turbulentie toenemen.




                                           Pagina 148 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>       Milieueffectrapport                                                       Leemten in kennis en monitoring

       projectnummer 0267689.00
       2 maart 2016, revisie 03




17     Leemten in kennis en monitoring
       In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke kennis of gegevens ontbreken die relevant kunnen zijn
       voor de besluitvorming. Wanneer deze zogenoemde leemten in kennis leiden tot niet volledig of
       beperkt onderbouwde beschrijvingen, zijn deze in dit hoofdstuk opgenomen. De leemten in kennis
       die zijn geconstateerd, kunnen tevens aandachtspunten voor de monitoring van effecten (het
       evaluatieprogramma) dat in het kader van de m.e.r. kan worden uitgevoerd. Hierbij worden de
       werkelijke milieugevolgen vergeleken met de voorspelde gevolgen die in dit MER zijn aangegeven.
       Wanneer geconstateerd wordt dat de feitelijke gevolgen wezenlijk afwijken van de voorspelde
       gevolgen kunnen mogelijk aanvullende maatregelen worden genomen.

17.1   Leemten in kennis

       In deze paragraaf worden de leemten in kennis (informatie) aangegeven die gesignaleerd zijn
       tijdens het opstellen van dit MER. Tevens is vermeld in hoeverre deze leemten in kennis invloed
       hebben op de effectbeschrijving.

       Worst case turbines
       In dit MER is gewerkt met worst-case aannames ten aanzien van de turbines, omdat nog niet
       bekend is welke turbines zullen worden gebouwd. Dit leidt echter niet tot een relevante leemte
       in kennis.

17.2   Monitoring

       Het is een wettelijke verplichting om na verloop van tijd te evalueren in hoeverre de
       effectvoorspellingen in het MER kloppen. In deze paragraaf wordt een eerste aanzet gegeven
       voor het opstellen van een evaluatieprogramma. Op grond van de Wet milieubeheer is het
       bevoegd gezag verplicht om de milieueffecten, beschreven in het MER, tijdens of na de realisatie
       van het project te evalueren. De hier beschreven aanzet vormt de eerste stap in het
       evaluatieprogramma.

       Doel evaluatieprogramma
       Het doel van het evaluatieprogramma is na te gaan of en in hoeverre de feitelijke milieueffecten
       overeenkomen met, dan wel afwijken van, de milieueffecten die als onderbouwing hebben
       gediend voor het besluit. De evaluatie kan daarmee bijdragen aan het verbeteren van de kwali-
       teit van toekomstige milieuevaluaties en zo de kwaliteit van de besluitvorming vergroten. Bij het
       opstellen van het evaluatieprogramma in een later stadium zal het bevoegd gezag de volgende
       aandachtspunten in overweging nemen:

       1. Voortgaande studie naar leemten in kennis
       Bij de beschrijving van de huidige situatie, de autonome ontwikkeling en de optredende effecten
       is een aantal leemten in kennis en informatie naar voren gekomen. Het effect van deze leemten
       op de kwaliteit van de thans plaatsvindende besluitvorming wordt zeer gering geacht. Gegevens
       die in de toekomst beschikbaar komen, kunnen gebruikt worden om de effecten van de realisatie
       van het project te evalueren en op basis daarvan eventuele aanvullende maatregelen te nemen.




                                           Pagina 149 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                     Leemten in kennis en monitoring

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




2. Toetsing van de voorspelde effecten aan de daadwerkelijk optredende effecten
De daadwerkelijke optredende effecten kunnen anders blijken te zijn dan in het MER zijn
omschreven, bijvoorbeeld doordat:
 de gehanteerde voorspellingstechnieken aangepast worden;
 de gebruikte rekenmodellen worden aangepast;
 bepaalde effecten niet werden voorzien;
 er elders onvoorziene, maar invloedrijke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden;
 nieuwe inzichten.

Voor de aspecten die onder de thema's ‘hinder tijdens aanleg’ en 'duurzaamheid' vallen zijn
weliswaar uitspraken gedaan. Echter de uitspraken of aanbevelingen bevinden zich nog op een
abstract niveau. Tijdens de bouwvergunningprocedure kunnen hier nadere eisen aan gesteld
worden of nadere informatie verkregen worden. De aanbevelingen die in dit MER ten aanzien
van de hinder tijdens aanleg zijn benoemd, kunnen in deze fase betrokken worden.

3. Monitoring van de effectiviteit van de voorgestelde mitigerende maatregelen
Met het evaluatieprogramma wordt de effectiviteit van de voorgestelde mitigerende maat-
regelen bepaald. Het programma heeft als doel om de voorspelde effecten te kunnen vergelijken
met de daadwerkelijk optredende effecten indien daar aanleiding voor bestaat. Bijvoorbeeld
monitoring van het aantal slachtoffers van vleermuizen en vogels en monitoring van
windturbinegeluid en slagschaduweffecten. Monitoring en evaluatie is alleen aan te bevelen
indien mogelijk grote negatieve effecten zijn te verwachten.




                                   Pagina 150 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>Milieueffectrapport                                                                     Bronnen

projectnummer 0267689.00
2 maart 2016, revisie 03




Bronnen
Gemeente Moerdijk, 2011. Structuurvisie Moerdijk 2030.
Gemeente Moerdijk, 2012. Paraplunota leefomgeving.
Gemeente Moerdijk, 2014. Notitie Windenergie gemeente Moerdijk 2013-2030.
IDDS, 2014. Archeologische Rapporten. Bureauonderzoek industrieterrein Moerdijk, gemeente
Moerdijk. In opdracht van gemeente Moerdijk.
Ministerie Infrastructuur & Milieu en Economische Zaken, 2014. Structuurvisie Windenergie op
Land.
Provincie Noord-Brabant, 2014. Structuurvisie Ruimtelijke Ordening.
Provincie Noord-Brabant, 2014. Verordening Ruimte 2014.
Regionale bestuurscommissies Ruimtelijke Ordening/Wonen en Duurzaamheid van 18
gemeenten uit Regio West-Brabant, 2011. Regionaal Bod Windenergie West-Brabant.
SER, 2013. Energieakkoord voor duurzame groei.
Syncera de Straat B.V., 2005. Bodembeheerplan Moerdijk. In opdracht van gemeente Moerdijk.


Websites:
www.ahn.nl
www.bodemloket.nl
www.brabant.nl




                                   Pagina 151 van 155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>                                           Over Antea Group

                                           Van stad tot land, van water tot lucht; de
                                           adviseurs en ingenieurs van Antea Group
                                           dragen in Nederland sinds jaar en dag bij aan
                                           onze leefomgeving. We ontwerpen bruggen
                                           en wegen, realiseren woonwijken en
                                           waterwerken. Maar we zijn ook betrokken
                                           bij thema’s zoals milieu, veiligheid,
                                           assetmanagement en energie. Onder de
                                           naam Oranjewoud groeiden we uit tot een
                                           allround en onafhankelijk partner voor
                                           bedrijfsleven en overheden. Als Antea Group
                                           zetten we deze expertise ook mondiaal in.
                                           Door hoogwaardige kennis te combineren
                                           met een pragmatische aanpak maken we
                                           oplossingen haalbaar én uitvoerbaar.
                                           Doelgericht, met oog voor duurzaamheid.
                                           Op deze manier anticiperen we op de vragen
                                           van vandaag en de oplossingen van de
                                           toekomst. Al meer dan 60 jaar.




                                           Contactgegevens
                                           Beneluxweg 125
                                           4904 SJ OOSTERHOUT
                                           Postbus 40
                                           4900 AA OOSTERHOUT
                                           T. 0612 48 7000
                                           E. info.nl@anteagroup.com

                                           www.anteagroup.nl




Copyright © 2015
Niets uit deze uitgave mag worden
verveelvoudigd en/of openbaar worden
gemaakt door middel van druk, fotokopie,
elektronisch of op welke wijze dan ook,
zonder schriftelijke toestemming van de
auteurs.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>