<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ontwikkelplan Fort Sabina
naar een duurzame ontwikkeling en instandhouding van Fort Sabina

                                                   oktober 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Colofon                                                  Inhoudsopgave
                                                         1. Inleiding                                                    5
                                                                  1.1 Algemeen                                            9
                                                                  1.2 Context en betekenis                               11
Opdrachtgever
Provincie Noord-Brabant in samenwerking met:                      1.3 Ontwikkeling tot op heden                          14
Gemeente Moerdijk en stichting Fort Sabina.nl                     1.4 De Verkenning                                      15
                                                                  1.5 Leeswijzer                                         17


                                                         2. Doelstellingen                                               19
                                                                  2.1 Belang van het complex                             21
                                                                  2.2 Doelen en ambities                                 22
Projecteigenaren
                                                                  2.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden                  24
Inge Kapteijns, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant
Marty Braat, Gemeente Moerdijk
Ronald Kramps, Waterpoort Provincie Noord-Brabant        3. Context                                                      27
Joost van Rijckevorsel, Fort Sabina                               3.1 Bevochten Brabant                                  28
                                                                  3.2 Context in de Zuiderwaterlinie                     32
                                                                  3.2 De stelling van Willemstad                         36
                                                                  3.4 Inventarisatie fort                                42
Ruimtelijk ontwerp                                                3.5 Bouwhistorische waardestelling                     49
Studio Marco Vermeulen
Maaskade 85                                              4. Ruimtelijk ontwerp                                           53
3071 NE Rotterdam                                                 4.1 Ontwikkelconcept                                   56
T: +31 (0)10 225 0030
                                                                  4.2 Ruimtelijk ontwerp                                 61
F: +31 (0)10 225 0758
                                                                  4.3 Duurzaamheid                                      128
E: studio@marcovermeulen.nl
W: www.marcovermeulen.nl                                          4.5 Ruimtelijk ontwerp in relatie tot beleidskaders   130
Marco Vermeulen
Bram Willemse                                            5. Ondernemen op het fort                                      133
Wout Kruijer                                                      5.1 Pop up belevenis op Fort Sabina                   135
                                                                  5.2 Ondernemers op het fort                           136
Met dank aan:                                                     5.3 Verdienmodel                                      139
Joost de Bruin, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant
Joost Findhammer, Provincie Noord-Brabant                6. Financiën ontwikkelplan		                                   141
Albert Goorden, Staatsbosbeheer
                                                                  6.1 Kosten ontwikkelplan                              143
Wil Gorissen, Stichting Fort Sabina.nl
                                                                  6.2 Financiering ontwikkelplan                        144
Wim Haarmann, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant
Sander van Heteren, Provincie Noord-Brabant                       6.3 Risico                                            146
Marjoleine Hoogendoorn, Gemeente Moerdijk
Ben ten Hove, Leerfabriek KVL                            7. Realisatie ontwikkelplan                                    149
Patrick Martens, Provincie Noord-Brabant                          7.1 Voorbereiding uitvoering                          151
Jurjen Medendorp, Provincie Noord-Brabant
                                                                  7.2 Uitvoering van het ontwikkelplan                  152
Bas van Neijenhof, Stichting Fort Sabina.nl
                                                                  7.3 Partnerschap                                      153
Frederick Pienaar, Provincie Noord-Brabant
Sjoerd Koenraadt, Waterschap Brabantse Delta
Martine Kreuger, Provincie Noord-Brabant                 Bronnen en bijlagen                                            154
René Kwant, kwartiermaker Zuiderwaterlinie
Nanette Vugts, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant




                                                                                                                              3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
1.1 Algemeen

1.2 Context en betekenis

1.3 Ontwikkeling tot op heden

1.4 De Verkenning

1.5 Leeswijzer




                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                             1. Inleiding




Luchtfoto van Fort Sabina uit de jaren 80.
                                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                         1. Inleiding


                                                            1.1 Algemeen

                                                            Wie voor het eerst op Fort Sabina komt,
                                                            wordt direct getroffen door de zeldzame
                                                            kwaliteit van deze ongerepte plek. Dit
                                                            bijzondere beeld wordt in hoge mate
                                                            bepaald door de nog oorspronkelijke
                                                            bebouwing, de omvang van het geheel,
                                                            het overvloedige groen en de ruimte van
                                                            het omliggende landschap, waaronder
                                                            de indrukwekkende ligging aan het
                                                            ‘open water’. Deze ligging aan het open
                                                            water ervaar je nu nog niet. Het fort ligt
                                                            zo’n drie kilometer ten zuidwesten van
                                                            de historische vesting Willemstad en
                                                            maakt deel uit van de zgn. Stelling van
                                                            Willemstad , een kring van forten rond
                                                            de oude vesting en een parel binnen de
                                                            Zuiderwaterlinie.

                                                            Fort Sabina werd gebouwd door
                                                            Napoleon (1811) en verder uitgebreid
                                                            onder koning Willem III (1880 – 1883).
                                                            Het fort is van het zgn. type Tour Modèle
                                                            en hiervan bestaan er in Nederland
                                                            slechts drie. Fort Sabina is daarvan -
                                                            en in heel Brabant - het grootste. Ook
                                                            maakt het deel uit van een ‘keten’
                                                            van hoogwaardige natuurgebieden.
                                                            Staatsbosbeheer is eigenaar van het
                                                            fort en heeft het in erfpacht gegeven
                                                            aan de gemeente Moerdijk. Beheer en
                                                            exploitatie zijn sinds 2012 in handen van
                                                            de (particuliere) stichting Fort Sabina.




Geschutsopstelling richting het Volkerak, begin 20e eeuw.




                                                                                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                1. Inleiding


                                                    1.2 Context en betekenis

                                                    •   Fort Sabina maakt, zoals gezegd,            verhalen van Willemstad en zijn
                                                        deel uit van de ‘Stelling van               strategische ligging, daarnaast zijn
                                                        Willemstad’. Dit is een uniek cluster       fort en Stelling beeldbepalende
                                                        van forten binnen de Zuiderwaterlinie       ruimtelijke structuren, en - nogmaals
                                                        en daarbuiten. De linie vormde de           - onderdeel van de Brabant-brede
                                                        scheidslijn tussen de noordelijke           structuur die de Zuiderwaterlinie is.
                                                        en de zuidelijke Nederlanden en
                                                        loopt nog altijd als een historisch     •   Waar cultuurhistorie en natuur
                                                        kralensnoer dwars door Brabant.             op veel forten samengaan,
                                                        Het is de oudste, langste en meest          geldt dit op en rond Fort Sabina
                                                        benutte waterlinie van Nederland.           in bijzondere mate. Het fort is
                                                        De Zuiderwaterlinie kent voor het           onderdeel van en grenst aan
                                                        overige vrijwel enkel de zgn. aarden        hoogwaardige natuurgebieden
                                                        forten die verder niet bebouwd zijn.        zoals de Anthoniegorzen (Nationaal
                                                        Sabina is dat met de andere forten          NatuurNetwerk (NNN), voorheen
                                                        rond Willemstad juist wel en de             EHS) en het Volkerak-Zoommeer
                                                        bebouwing met de oorspronkelijke            (Natura 2000). Kenmerkend is vooral
Scherfvrij onderkomen van begin 20e eeuw.
                                                        toren (de Tour Modèle) is zeer              de grote variatie aan bijzondere
                                                        zeldzaam in Nederland, er zijn er           planten en dieren met name vogels.
                                                        slechts 3 bekend en deze staan              In de wijde omgeving vindt men
                                                        alle 3 in de Stelling van Willemstad.       flamingo’s, lepelaars, visarenden
                                                        Daarnaast kent fort Sabina nog              etc. De direct aan het fort grenzende
                                                        een kazerne, kruithuis en zgn.              St. Anthoniegorzen behoren volgens
                                                        caponnières met ondergrondse                eigenaar Staatsbosbeheer tot
                                                        infrastructuur. Uniek is verder de          de top van weidevogelgebieden
                                                        ligging rond het grote, open water          in Nederland. Dicht in de buurt
                                                        van Volkerak en Hollandsch Diep             bevinden zich verder de Dintelse
                                                        waarbij alle forten nadrukkelijk en         Gorzen bij Benedensas, het
                                                        zichtbaar verbonden zijn. Daarbij is        inmiddels zeer bekende en veel
                                                        de stelling zo compact dat zij zich         bezochte ‘natuureiland’ Tiengemeten
                                                        vanaf Fort Sabina in één keer laat          en de Hellegatsplaten, alle van
                                                        overzien.                                   Natuurmonumenten. Ook ligt het
                                                                                                    fort aan de rand van de Nationale
                                                    •   Het fort en de ‘Stelling van                Parken Biesbosch-Haringvliet en
                                                        Willemstad’ zijn majeure identiteits-       Oosterschelde die gekandideerd zijn
Ontmanteling zwaar geschut 24 cm, begin 20e eeuw.       dragers voor de regio. Zij vertellen        als Nationaal Park van Wereldklasse.
                                                        niet alleen de belangrijkste


                                                                                                                                         11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                              1. Inleiding




                                 •   Fort Sabina, de omliggende forten       •   Fort en stelling zijn van betekenis
                                     en de vesting vormen de basis voor          in de samenwerking met de
                                     de ontwikkeling van een omvangrijk          provincie Zuid-Holland. Zij investeert
                                     recreatielandschap met een                  momenteel o.a. in het herstel van
                                     onderscheidend karakter: de Stelling        het Havenkanaal bij fort Prins
                                     van Willemstad. Hiervoor is vanuit          Frederik in Ooltgensplaat, de
                                     Waterpoort een visie en kansenkaart         gebiedsontwikkeling Hellegat en
                                     gemaakt (2014) die inmiddels breed          is betrokken bij de herbestemming
                                     wordt gedragen. Kern van de visie           van fort Buitensluis bij Numansdorp.
                                     zijn de verbonden forten rond de            Er is ambtelijk enthousiasme
                                     oude vesting met daarbij het voor           en bestuurlijk draagvlak om de
                                     de streek kenmerkende ‘stoere’              herbestemming van dit fort te
                                     landschap. In dit landschap is ook          verbinden aan de ontwikkeling van
                                     de strijd met de elementen voelbaar.        de Stelling van Willemstad. Er is
                                     Het biedt een uitdagend decor voor          bereidheid om in de samenwerking
                                     ‘active leisure’.                           te investeren.

                                 •   Willemstad verwelkomt jaarlijks         •   wWaterpoort zorgt bij de
                                     zo’n 500.000 – 600.000 bezoekers.           ontwikkeling van de Stelling
                                     Daarmee bevindt zich een publiek            van Willemstad en Fort Sabina
                                     van substantiële omvang in het              voor verbinding en versnelling.
                                     hart van het gebied. M.a.w. er is           De samenwerkende partijen
                                     volop publiek binnen bereik i.p.v.          in Waterpoort zorgen ervoor
                                     dat eerst een nieuwe markt moet             dat diverse provinciale doelen
                                     worden veroverd. Ook anderszins             (Deltaprogramma en Zuidwestelijke
                                     is fort Sabina in economische zin           Delta (incl. programma Ontwikkeling
                                     strategisch gelegen, namelijk tussen        Grevelingen-Volkerak-Zoommeer),
                                     Rotterdam en Antwerpen en in de             Zuiderwaterlinie/Erfgoedfabriek,
                                     directe nabijheid van Zeehaven en           Vrijetijdseconomie/Visit Brabant,
                                     Industrieterrein Moerdijk. Daarmee          Brabant Uitnodigend Groen,
                                     ligt niet alleen de particuliere maar       Energie en Milieu en Water) op een
                                     ook een grote zakelijke markt               integrale en gebiedsgerichte manier
                                     binnen handbereik. Voorbeelden              worden gerealiseerd. Waterpoort
                                     van nieuwe markten zijn de                  combineert top-down en bottom-up
                                     riviercruises en de Waterbus, op dit        tot een middle-up-down aanpak,
De Haven van Willemstad, 2015.       moment wordt serieus bekeken of             waarbij beleids- en gebiedsurgenties
                                     Willemstad een hub in de nationale          worden verbonden.
                                     Riviercruisemarkt kan zijn.
                                                                                                                       13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                        1. Inleiding




De Tour Modèle uit 1811 voor de renovatie in 2006.                                             Het baggeren van de Oude Heiningsche Haven, begin 20e eeuw.




1.3 Ontwikkeling tot op heden                                                                  1.4 De Verkenning

Nadat Fort Sabina door de gemeente                   restaureren. In de achterliggende tijd    In het voorjaar van 2015 heeft de
Moerdijk in erfpacht is genomen van                  hebben gemeente en fortbeheerder          provincie Noord-Brabant via de                         In de verkenning is een ontwikkelconcept
Staatsbosbeheer, is een begin gemaakt                met slim combineren van opgaven,          Erfgoedfabriek een pré-verkenning                      voor Fort Sabina uitgewerkt voor een
met de werkzaamheden aan het fort. In                bescheiden middelen en veel inzet         uitgevoerd voor Fort Sabina. De pré-                   duurzame herontwikkeling van het fort
2006 zijn het poortgebouw en de Tour                 de meest urgente werkzaamheden            verkenning ‘Stelling nemen voor Sabina’                uitgaande van de bijzonder kwaliteiten.
Modèle gerestaureerd. De afgelopen                   opgepakt en het fort meer en meer         laat de betekenis van het complex voor                 Voor het plan zijn de investeringskosten
jaren is ingezet op het verbeteren van de            ontsloten. In 4 jaar tijd is het aantal   Brabant zien. Verder zijn de opgave                    en kosten voor beheer en onderhoud
veiligheid op de locatie en het verbeteren           bezoekers gegroeid van 0 naar zo’n        en de uitgangspunten vastgesteld                       uitgewerkt en is een organisatiestructuur
van de toegankelijkheid. In de periode               12.000 in 2016.                           om eventueel in de herontwikkeling                     voor de exploitatie van het fort opgesteld.
van 2008 en 2011 zijn enkele studies                                                           en restauratie van het monument te                     De verkenning brengt de opgave en
gedaan naar de bouwkundige staat                                                               investeren.                                            mogelijke rol van betrokken partijen bij
van het fort en naar mogelijkheden en                                                                                                                 de ontwikkeling van het fort in beeld.
maatregelen voor herbestemming en                                                              Op 19 november 2015 hebben provincie,                  Op basis van de uitkomsten van de
ontstond het voornemen om het fort te                                                          gemeente en Stichting Fort Sabina.nl                   verkenning besluiten Gedeputeerde
                                                                                               een intentieovereenkomst getekend voor                 Staten en Burgemeester en Wethouders
                                                                                               een gezamenlijke verkenning naar het                   van de gemeente Moerdijk of, en zo
                                                                                               duurzaam beheer en instandhouding van                  ja, onder welke voorwaarden ze in Fort
                                                                                               Fort Sabina.                                           Sabina willen investeren.

                                                                                                                                                                                                 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                            1. Inleiding




Foto gemaakt in de Oude Heiningsche Haven, begin 20e eeuw.
                                                             1.5 Leeswijzer

                                                             Het ontwikkelplan bevat de resultaten       exploitatie van het fort zijn in hoofdstuk
                                                             van de verkenning. In dit eerste            5 te vinden. In de hoofdstukken 6 en 7
                                                             hoofdstuk wordt de aanleiding en context    worden achtereenvolgens de financiën
                                                             van het plan geschetst. In hoofdstuk 2      en de realisatie van het ontwikkelplan
                                                             zijn de doelstellingen en ambities voor     toegelicht.
                                                             de duurzame instandhouding van Fort
                                                             Sabina benoemd. In hoofdstuk 3 is de
                                                             betekenis van het fort binnen de Stelling
                                                             van Willemstad en de Zuiderwaterlinie
                                                             uiteengezet. De toelichting op het
                                                             ruimtelijk ontwerp voor Fort Sabina lees
                                                             je in hoofdstuk 4 en de organisatie en
De vloot van het korps Torpedisten, begin 20e eeuw.

                                                                                                                                                      17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2. Doelstellingen
2.1 Belang van het complex

2.2 Doelen en ambities

2.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden




                                        19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                         2. Doelstellingen




Bouw van scherfvrij onderkomen begin 20e eeuw.                                              Interieur scherfvrij onderkomen begin 20e eeuw.




2. Doelstellingen                                                                           2.1 Belang van het complex

Het ontwikkelplan voor Fort Sabina is            fort. Het concept borduurt voort op de     Fort Sabina vertelt het verhaal van               In het programma Zuiderwaterlinie
het resultaat van de verkenning naar het         historische kwaliteiten en kenmerken       Bevochten Brabant, een van de                     zijn alle forten aan te duiden als een
duurzaam beheer en instandhouding                van het fort en haar ligging binnen de     verhaallijnen uit ‘De (verbeeldings)              belangrijke opgave voor de verhaallijn
van Fort Sabina. Het ontwikkelplan               Zuiderwaterlinie. Met de herontwikkeling   kracht van erfgoed’, het beleidskader             van Bevochten Brabant. De meeste
omvat een ontwikkelconcept voor                  van Fort Sabina wordt bijgedragen          erfgoed 2016-2020. Fort Sabina is een             forten zijn op orde en is er geen
de herontwikkeling gebaseerd op de               aan de hieronder beschreven doelen         iconisch erfgoedcomplex, ligt nabij de            herontwikkelingsopgave. Een paar
uitgangspunten en voorwaarden voor               en ambities voor de duurzame               historische vesting Willemstad, binnen            forten binnen de Zuiderwaterlinie kennen
de duurzame instandhouding van het               instandhouding van Fort Sabina.            de zogenaamde Stelling van Willemstad             nog wel een herbestemmingsopgave.
                                                                                            (origineel Stelling van het Hollandsch            Deze forten, waaronder Fort Sabina,
                                                                                            Diep en het Volkerak) als onderdeel van           zijn te duiden als een ‘must’ waarvoor
                                                                                            de Zuiderwaterlinie.                              het programma voor de Grote
                                                                                                                                              Erfgoedcomplexen ingezet kan worden.




                                                                                                                                                                                       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                2. Doelstellingen


2.2 Doelen en ambities

Fort Sabina en de Stelling van                  2. Duurzame instandhouding Fort                     Op en om het fort worden nieuwe             d. Verbeteren toegankelijkheid en
Willemstad zijn majeure identiteitsdragers      Sabina:                                             elementen toegevoegd om het verhaal         bereikbaarheid van het fort;
voor de regio; zij vertellen het verhaal        Duurzaam beheer en instandhouding                   van Bevochten Brabant en Fort Sabina
van Willemstad en zijn strategische             door een duurzame ontwikkeling en                   te kunnen vertellen. Meest opvallend            Op het fort is een breed publiek
ligging, daarnaast zijn fort en Stelling        exploitatie van Fort Sabina met een                 element is een trap (of vergelijkbaar           welkom; door parkeervoorzieningen
beeldbepalende ruimtelijke structuren           passende invulling van activiteiten                 element) die de Tour Modèle van de              voor de inundatiesluis, eveneens een
en onderdeel van de Brabant-brede               uitgaande van de erfgoedwaarden.                    Nederlandse kazerne scheid en zicht             rijksmonument, te realiseren wordt het fort
structuur van de Zuiderwaterlinie.              Belangrijke opgave bij de                           biedt op de Stelling van Willemstad.            beter toegankelijk.
De herontwikkeling van Fort Sabina              herontwikkeling van Fort Sabina is het              Hiermee wordt een landmark toegevoegd
draagt bij aan het behoud van de                behoud van de essenties van het fort.               aan het fort.                               e. Maatregelen tbv verduurzaming van
erfgoedwaarden op het fort; de essenties                                                                                                        het beheer en exploitatie;
van deze waarden zijn beschreven in             a. Behoud, herstel en verbeteren van de          c. Behoud van de cultuurhistorische
bijlage 1 bij dit ontwikkelplan en vertaald     gebruiksmogelijkheden van Fort Sabina;           waarden van de gebouwde en de groene               Ontwikkeling van Fort Sabina als
naar de onderstaande doelen en                                                                   omgeving op het fort;                              zelfvoorzienend fort met aandacht voor de
ambities.                                           Het fort wordt sober hersteld en ingericht   • Ontwikkelingen binnen en                         erfgoedwaarden.
                                                    als casco met basisvoorzieningen zodat           buiten het fort dragen bij
Voor de duurzame instandhouding van                 het multifunctioneel en flexibel gebruikt        aan de ensemblewaarde en
Fort Sabina zijn de volgende doelen en              kan worden o.a. voor evenementen                 identiteitswaarde van Fort Sabina;
ambities richtinggevend:                            en feesten, voor horeca, kleinschalige
                                                    werkruimten voor bedrijven en                   Er wordt een nieuwe laag (nieuwe
1. Gebiedsontwikkeling Stelling van                 multifunctionele ruimten voor bijv.             elementen) met consistent gebruik van
Willemstad:                                         workshops, tentoonstellingen, theater           kleur en materiaal toegevoegd aan het
De herontwikkeling van Fort Sabina als              en een informatieruimte over de Stelling        fort om de cultuurhistorische kwaliteiten
vliegwiel voor de gebiedsontwikkeling               van Willemstad, de Zuiderwaterlinie en          te versterken en het fort te positioneren
van de Stelling van Willemstad binnen               de bijzondere natuurwaarden op en rond          binnen de Stelling van Willemstad/
het programma van de Zuiderwaterlinie.              het fort.                                       Zuiderwaterlinie.


    De herontwikkeling sluit aan bij de         b. Tonen van de verhaallijn ‘Bevochten
    samenwerking in Waterpoort waarin           Brabant’ en positioneren van het fort
    publieke en private partijen samen          binnen de Stelling van Willemstad;
    aan de slag gaan met de ontwikkeling        • Beleven en herkenbaar 		
    van het gebied. Centraal staat het              zijn van de ruimtelijke samenhang
    ontwikkelingsperspectief van een regio          tussen Fort Sabina en de Stelling
    die het gezicht weer naar het water heeft       van Willemstad / Zuiderwaterlinie;
    gericht. De ontwikkeling van de regio       • (Betere) leesbaarheid van de
    wordt gevoed en gestuurd vanaf en met           gelaagde ontwikkeling in de tijd en
    het water.                                      de complexe structuur binnen de
                                                    groene omwalling van het fort;
                                                                                                                                                                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                              2. Doelstellingen


2.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden

In de pré-verkenning ‘Stelling nemen              lerend werken, leerwerkplekken,                In het Mauritshuis, de vesting en                     •     De ontwikkeling van Fort Sabina
voor Fort Sabina’ zijn de volgende                leerlingbouwplaatsen, stage en                 op verschillende forten. Fort Sabina                        wordt opgepakt in relatie
uitgangspunten voor de ontwikkeling van           ervaringsplekken bijvoorbeeld                  speelt hierin een belangrijke rol, hier                     tot de gebiedsopgave voor
Fort Sabina opgehaald.                            door de blijvende inzet van                    wordt de Stelling van Willemstad                            Waterpoort/ Zuiderwaterlinie.
                                                  de medewerkers van het                         zichtbaar en voelbaar, en kan het                           Deze samenwerking is niet alleen
•   Fort Sabina blijft toegankelijk voor          Werkgelegenheidsproject (WGP),                 verhaal van de Zuiderwaterlinie (van                        van belang voor promotie maar
    algemeen publiek.                             inzet op minimaal energieverbruik,             Bergen op Zoom tot Grave) worden                            ook voor afstemming over nieuw
                                                  biologische ingrediënten in de                 verteld en de rol van het fort door                         aanbod en producten, infrastructuur
•   Het (onderscheidende) ongerepte               keuken e.d.).                                  de jaren heen in tijden van oorlog,                         e.d. passend binnen de visie
    karakter van het fort blijft zoveel                                                          (waters)nood en het dagelijkse leven                        voor de Stelling van Willemstad/
    mogelijk behouden, incl. de wettelijk     •   In principe lijkt een bedrijfsmodel            van toen en nu.                                             Zuiderwaterlinie.
    voorgeschreven bescherming van                met meerdere aanbieders die onder
    flora en fauna. Behoud van het                één stichting of in een coöperatie
    ‘rauwe en ruige’ karakter sluit een           opereren het meest voor de hand
    hoogwaardig(e) serviceniveau en               te liggen. Ondernemers op het fort
    inrichting niet uit.                          krijgen ‘gunning’ op basis van een
                                                  deugdelijk ondernemersplan voor
De invulling van het fort sluit aan               hun deel van de exploitatie en hun
bij de visie en kansenkaart voor de               bijdrage aan het algemene concept.
Stelling van Willemstad die tijdens de
Waterpoortconferentie van november            •   Ontwikkeling van Fort Sabina
2014 is gepresenteerd en breed wordt              mag gefaseerd plaatsvinden
gedragen.                                         (groeimodel). Een dergelijk model
                                                  kan zelfs deel uitmaken van het
•   De huidige activiteiten die op                concept maar kan ook pragmatisch
    het fort worden aangeboden zijn               zijn: eerst de basis op orde inclusief
    uitgangspunt en inspiratie voor               die onderdelen van het fort die
    de exploitatie van het fort. De drie          zich het ‘makkelijkst’ lenen voor
    pijlers voor de ontwikkeling van              rendabele exploitatie: Tour Modèle,
    nieuw aanbod zijn hiervan afgeleid:           kazerne en kruithuis.
    gastvrijheid, natuur, cultuur/historie.
    Als leidraad voor de bedrijfsvoering      •   Op verschillende plekken in en rond
    of zelfs voor een business-concept            Willemstad worden de verhalen
    als zodanig geldt dat die sociaal en          rondom het militaire verleden van
    duurzaam is (o.a. door ruimte voor            het gebied zichtbaar gemaakt.            De torpedoloods (links) en botenloods (rechts) in 1970. Slechts de gevel van de botenloods is overgebleven.




                                                                                                                                                                                                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>3. Context
3.1 Bevochten Brabant

3.2 Context in de Zuiderwaterlinie

3.3 De Stelling van Willemstad

3.4 Inventarisatie Fort

3.5 Bouwhistorische waardestelling




                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                 3. Context




Het poortgebouw, de entree naar Fort Sabina, 2015.



3. Context                                           3.1 Bevochten Brabant

Dit hoofdstuk vertelt het verhaal van                De verhaallijn Bevochten Brabant gaat       En in de 20e eeuw zou Brabant ook als        Bedoeld om het land te verdedigen
Bevochten Brabant en de samenhang en                 over Brabant als buffer tussen Holland      buffer dienen t.b.v. de Vesting Holland.     met behulp van water (inundatie). De
betekenis cq waarden van het fort met                en de dreiging uit het zuiden en oosten                                                  inundatie was de essentie, en daar
de Zuiderwaterlinie en de Stelling van               van grote Europese mogendheden:             Met de waterlinies in Brabant (de            waar de inundatie zwakke plekken
Willemstad, ook worden de belangrijkste              Spanje, Frankrijk, Duitsland. Brabant       Zuiderwaterlinie en het zuidelijke deel      vertoonde, verrezen forten en andere
monumentale waarden benoemd.                         ging eeuwenlang onder een ‘treurig lot’     van de Nieuwe Hollandse Waterlinie)          verdedigingswerken.
                                                     gebukt: Het lag tussen de Republiek en      kan dit verhaal van eeuwenlange strijd
                                                     de grote Europese mogendheden in. De        in de tijd verteld worden. Overal ter        In bijlage 2 is de historische ontwikkeling
                                                     strijd werd alleen niet in Holland, maar    wereld zijn er vestingsteden, forten en      van de Zuiderwaterlinie, Stelling van
                                                     grotendeels in Brabant uitgevochten. Dat    verdedigingslinies, maar het unieke van      Willemstad en Fort Sabina aan de hand
                                                     was zo tijdens de Tachtigjarige Oorlog,     ‘onze’ linies is het verdedigen met water.   van 6 perioden in de geschiedenis
                                                     maar ook toen de Fransen kwamen             Waterlinies zijn een samenhangend            beschreven
                                                     (eerst in 1672 en later nog eens in 1794)   stelsel van vestingsteden, forten, dijken,
                                                     was Brabant brandhaard.                     kanalen, inundatiegebieden en –sluizen.
                                                                                                                                                                                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>3. Context




       31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                   3. Context
                                                                                                                                                                                      Context




Branding de Zuiderwaterlinie. Bron: Inspiratieatlas Zuiderwaterlinie, SMV, 2015.



3.2 Context in de Zuiderwaterlinie
De Zuiderwaterlinie: één linie, vijf stellingen
De Zuiderwaterlinie is de oudste,                                                                    gebouwd in een grote kring aan het         Maas het duidelijkst bij de Stelling Grave-
langste en meest benutte linie van                        De Stelling Bergen op Zoom-                open water. In de Stelling Breda-          Ravenstein. Hier kom je de rivier telkens
Nederland. De Zuiderwaterlinie kent                       Steenbergen vormt het allereerste          Geertruidenberg staan linies en            weer tegen.
vijf unieke deelgebieden, de stellingen,                  begin van de waterlinie. Dit is het        schansen centraal. Dat komt doordat
die te onderscheiden zijn op basis van                    meestgebruikte deel, aangelegd in de       het land hier maar gedeeltelijk onder      In deze context is fort Sabina
ruimtelijke en historische kenmerken.                     Tachtigjarige Oorlog om de Spanjaarden     water kon worden gezet. De Stelling        gepositioneerd.
Elke stelling heeft zijn eigen kenmerken.                 tegen te houden. Om het gebied onder       ’s-Hertogenbosch-Heusden bestaat uit
Die karakteristieken zijn toe te schrijven                water te laten lopen, gebruikte men hier   de grote vestingstad ‘s-Hertogenbosch
aan de militaire historie van het gebied                  zowel zoet als zout water.                 met gerestaureerde vestingwerken, en
en de ligging ten opzichte van het water                  De Stelling van Willemstad heeft de        het kleine maar charmante Heusden.
als verdedigingsmiddel.                                   mooiste forten. Maar liefst vijf stuks,    De Zuiderwaterlinie volgt de loop van de
                                                                                                                                                                                          33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                 3. Context

Vijf deelgebieden in de Zuiderwaterlinie, elk met een
bijzondere identiteit en verbondenheid met de omgeving.




                                                          Landschapsversterking:                          Elementen:
                                                          Het versterken en terugbrengen van het          Bijzondere historsiche objecten en
                                                          amfibielandschap van de Zuiderwaterlinie.       verbindingen

                                                                   Moeraslandschap                            X    Zichtbaar vestingwerk
                                                                   Broekbos                                        Verdwenen vestingwerk
                                                                   Natte heide                                     Vestingwerk/vestingstad
                                                                   Boekweitpercelen                                Lange afstands wandelpad
                                                                                                                   (Menno van Coehoornpad)
                                                                   Schorren en gorzen
                                                                                                                   Recreatieve ontsluiting vanaf het water.
                                                                   Wadden, slikken en platen                       (Historische bevoorradingsroutes)
                                                                   Wijstgronden                                    Deelgebieden van de Zuiderwaterlinie
                                                                                                                   aan de hand van historische
                                                                   Natte graslanden
                                                                                                                   kenmerken.
                                                                   Open water

                                                                   Bijzonder bos
                                                                   (bv. Mastbos in Breda of de Mookerheide)

                                                                                                                                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                      3. Context


      3.3 De Stelling van Willemstad
                                                                 7



Historische en culturele relevantie
                                                                                6

                                                                                                        10

                                                         8


                                                             9




                                                                                                  11




                         1



                                                                                                             27
                                                                                             28                                  31
                                                                                                                  14
                                                                                                   13

                                 34
                                                                                                                       26

                                                                           3
                                                2
                                           24
                             !
                                                                                    18

                                                    22



                                                                           23
                                                                                                   5




                                                                                         4

                                                                 30


                    21


                                      32


                                                                                                                            19




                                                                      20


          12




               33

                                                                                                                                             37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                       3. Context

Gebiedsvisie Stelling van Willemstad                                                        Legenda
                                                                                            (Pagina 36-37)
Het doel van de visie Stelling van            van een slikken- en gorzenlandschap.
Willemstad is om inzicht te verkrijgen in     Tot nog maar enkele decennia geleden          !    Fort Sabina
de manier waarop het militair erfgoed van     stond dit gebied onder invloed van eb         1    Avontureneiland
de Stelling van Willemstad kan worden         en vloed. Grote delen zijn beschermd          2    Reconstructie Oud Heiningsche Haven als plas-dras gebied
ontsloten vanuit toeristisch en recreatief    natuurgebied (EHS en Natura 2000)             3    Natuurkamperen
perspectief en hoe dit kan bijdragen aan      vanwege de grote variatie aan                 4    Loopgravenspel bij Fort de Hel
de ruimtelijke identiteit van de regio. Het   bijzondere planten en dieren. Je vindt er     5    Plas-dras gebied waar vroeger het inunderen van polders plaatsvond
gaat daarbij deels om de reconstructie        bijvoorbeeld vele vogels zoals flamingo’s,    6    Klimtoren en observatiepost
van historische vestingwerken en              lepelaars, visarenden en kiekendieven.        7    Wadlopen op het Haringvliet
structuren, maar ook om het zichtbaar         De ingepolderde Sint Anthonie Gorzen          8    Wildernispaden Hellegatsplaten
maken van de strategische en ruimtelijke      tussen Fort Sabina en Fort de Hel             9    Flamengo’s spotten vanuit de bestaande vogelkijkhutten
samenhang tussen deze vestingwerken.          vormen een belangrijk en beschermd            10   Evenemententerrein De Banaan
                                              vogelweidegebied. Het landschap wordt         11   Strandsurfen en extreme watersporten
Verbonden forten                              daarnaast bepaald door grootschalige          12   Voormalig redoute als poort naar het binnenland
De zeearmen verdedigen die toegang            landbouw, hoge windmolens, het                13   Extensief recreatief medegebruik EHS gebied het Zwanen Meer
boden tot Holland. Dát was vanaf 1583         Volkerak-sluizencomplex en natuurlijk         14   Klimbos
de belangrijkste taak van de Stelling         de forten. Hoewel rijk aan flora en fauna     15   Jachthaven fort Buitensluis
van Willemstad. De vijf forten rond           is het gebied rond Willemstad dan ook         16   Natuurkamperen op de uiterwaarden bij fort Bovensluis
de vestingstad hebben dan ook van             allerminst arcadisch en lieflijk. Het is      17   Landart de Wachter
oorsprong een sterke relatie met het          eerder een ruig en ‘stoer’ landschap,         18   Nieuwe verbindingsroute Maltaweg versterkt de positie van fort De Hel als ‘de poort van de Stelling’
open water. Deze gebiedsvisie wil het         waar water en wind domineren.                 19   Kano en fluisterbood verhuur bij het oude gemaalhuis aan de Kromme Kreek
militair erfgoed van de Stelling van                                                        20   Vervangen duiker onder Stadsdijk zodat het Breede Gat beter doorvaarbaar wordt
Willemstad ontsluiten vanuit toeristisch      Juist deze kenmerken maken het tot een        21   Doorvaarbaar maken historische kreek De Vleij
en recreatief perspectief en dit erfgoed      uitdagend decor voor ‘active leisure’ en      22   Voormalig vestingwerk (nu gebruikt als vogelkijkhut)
laten bijdragen aan de ruimtelijke            teambuilding. Het huidige aanbod aan dit      23   Tankparcours fort de Hel
identiteit van de regio. Het gaat             soort activiteiten, waaronder tankrijden      24   Vogels spotten op de St. Anthoniegorzen
daarbij deels om de reconstructie van         bij Fort de Hel en ribvaren over het          25   Verbinding fort en binnenwater door reconstructie kreek
historische vestingwerken en structuren,      Volkerak kan verder worden uitgebreid         26   Mauritshuis inrichten als informatiecentrum en museum van de Stelling van Willemstad
maar ook om het zichtbaar maken van de        waardoor de Stelling van Willemstad           27   Extensief gebruik EHS zone door middel van een kruinenpad
strategische en ruimtelijke samenhang         bekend zal staan als hét ‘adventure’-         28   Extensief gebruik EHS zone door middel van een trimbos
tussen deze vestingwerken.                    landschap van Nederland. Een                  29   Herstel inundatiesluis nabij fort Bovensluis
                                              recreatielandschap vol activiteiten die       30   Leesbaarheid Stelling van Willemstad vergroten door het zichtbaar maken van fort de Hel
Stoer landschap                               passen bij het militaire karakter van de      31   Amfibieroute die de forten en de klim / observatietoren onderling verbinden
In het gebied rond Willemstad ligt een        stelling en de cultuurhistorie, de verhalen   32
                                                                                                 Bed & Breakfast Floris en Sabina
grote diversiteit aan landschapstypen.        en de plek. Uiteraard moeten we daarbij       33
                                                                                                 Theetuin en Bed & Breakfast Barlake
Aan de oevers van het Hollands Diep en        rekening houden met de beschermde             34
                                                                                                 Aanmeerplaats voor pleziervaart nabij fort Sabina
het Volkerak bevinden zich de restanten       status van bepaalde natuurgebieden.
                                                                                                                                                                                              39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                 3. Context




St. Antoniegorzen




Amfibievoertuig
Een van de voorstellen is om de forten     Sabina en Fort de Hel in de vorm van
van de stelling op een ludieke manier      een plas-draszone die de ecologische
te ontsluiten met een amfibievoertuig.     waarde verhoogt. Bij een derde voorstel
Dat pendelt dan op en neer tussen Fort     maken we werk met werk bij het
Buitensluis en Fort Prins Frederik, via    aanpassen van de dijken rondom de
Willemstad en/of Fort Bovensluis naar      Dintel. Met relatief beperkte extra inzet
Fort de Hel en Fort Sabina. Een ander      kunnen we daarbij ook de verdwenen
voorstel betreft de reconstructie van de   zandgevormde redoutes, batterijen en
Oude Heiningsche Haven tussen Fort         forten terugbrengen.



                                                                                       Voorstel om de Stelling van Willemstad recreatief te verbinden door middel van een (militair) amfibievoertuig.
                                                                                       BRON: www.britannica.com/technology/DUKW (2015)

                                                                                                                                                                                                        41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                    3. Context


3.4 Inventarisatie fort
Uit het verslag van de TU Eindhoven, Built (on) Heritage, 2013

Kazerne & Tour modèle                                        bergruimten en vier tongewelven. Voor     brikkenbeton.                               Magazijn
De Tour modèle is het enige wat nog                          het vervoer werd gebruik gemaakt van      Brikkenbeton is een ongewapende             Tegen de omwalling bevinden zich
over is van het fort van voor 1879. In                       nog steeds aanwezig smalspoor.            betonsoort die bestaat uit tras en kalk     aan de zuidwest- en westzijde
de Tour modèle kon 21 ton buskruit                                                                     en als toeslagmateriaal gebroken            geschutsopstellingen met de
worden opgeslagen. De dikte van de uit                       Caponnières                               baksteenpuin. Aan de lagen in de            bijbehorende in brikkenbeton
ijsselstenen opgetrokken muren varieert                      De vier caponnieres zijn bereikbaar       bouwwerken is goed te zien hoeveel          opgetrokken kruit- en
van 1 tot ruim 1,5 meter.                                    via ondergrondse gangen en hebben         werk per dag werd geleverd.                 projectielenmagazijnen. De sporen van
De kazerne is het grootste gebouw van                        in kiezelbeton met toeslag van            Dit soort beton voldeed gedurende           de geschutsemplacementen voor de
het fort en werd in 1881 gebouwd aan                         baksteensplit opgetrokken muurwerk.       een korte periode. Begin jaren tachtig      zeven zware 24-centimeter kanonnen van
de reeds bestaande Tour modèle. De                           De gangen werden geprefabriceerd uit      van de negentiende eeuw werd de             het type Y zijn nog herkenbaar.
oppervlakte bedraagt 300 m2 en telt                          cement in de Nederlandsche Cement         brisantgranaat uitgevonden. Vanaf
18 verblijven, waaronder een keuken,                         Steenfabriek te Delft. De dubbele         toen was voor een goede bescherming         Wachtershuisje
bergplaatsen en een ziekenboeg.                              caponnière heeft een verlande gracht en   gewapend beton van een andere               Dit wachtershuisje is gebouwd na de
Er verbleven in de kazerne ruim 180                          een berging uit 1884.                     samenstelling noodzakelijk.                 watersnoodramp van 1953. De dijk
soldaten.                                                                                                                                          achter het fort brak door en verwoeste
                                                             Remise                                    Remise kazemat                              de woning volledig. Zelfs van de
Kruithuis                                                    Een remise is een bomvrije bergplaats     Een kazemat is een tegen vijandelijk vuur   fundering is niets teruggevonden. Het
Achter de kazerne bevindt zich                               voor geschut. Het fort bevat twee         gedekte en van schietgaten voorziene        huidige wachtershuisje is gebouwd in
een dubbelwandig kruit- en                                   remises uit 1866. Deze bestaan uit twee   ruimte. De kazemat is ook opgetrokken       metselwerk, gebruikmakend van een
projectielenmagazijn uit 1881 met                            tongewelven en zijn opgetrokken uit       uit brikkenbeton.                           Noors verband.




                                                                                                                                                                                            43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                 3. Context




De vaartuigenloods in huidige staat, 2016.


Vaartuigenloods                              10 traveeën. De voorgevel heeft brede    geplaatst in spaarvelden, welke met        fort innam als schakel in de
De VAARTUIGENLOODS is tussen                 korfboogvormig gesloten poorten met      klimmende friezen worden afgesloten.       Zuiderwaterlinie. Het heeft
1879 en 1883 tot stand gekomen ten           natuurstenen sluitsteen. De poorten      De rechter zijgevel en de achtergevel      architectuurhistorische waarden wegens
noorden van het fort Sabina-Henrica.         bevinden zich in spaarvelden met brede   zijn gepleisterd. Inwendig worden de       de sobere stijl en de eenvoud van de
Het gebouw vertoont een mengeling            lisenen, afgesloten met klimmende        drie beuken van elkaar gescheiden          traditionele baksteenbouw. Het heeft
van Ambachtelijk-Traditionele vormen.        rondboogfriezen. De friezen volgen de    door twee arcaden met rondbogen. De        ensemblewaarden wegens de relatie
Omschrijving. Loods opgetrokken uit          lijn van het flauw hellende zadeldak     artillerieloods bij fort Sabina-Henrica    tussen fort, magazijn en het omliggende
machinale baksteen en afgedekt met           met overstek en een bedekking            is van algemeen belang. Het gebouw         open poldergebied. Het is relatief gaaf
zadeldaken. De loods ligt zeer markant       van dakleer. De lange zijgevels zijn     heeft cultuurhistorische waarde als        bewaard gebleven. (bron: Rijksdienst
ten noorden van het fort en bestaat uit      voorzien van hooggeplaatste ramen        uitdrukking van de ontwikkelingen van de   voor het Cultureel Erfgoed)
drie parallel liggende en aan elkaar         onder licht getoogde strekken. De        landsverdediging en de krijgskunst in de
gebouwde hallen met een lengte van           achtergevel heeft dezelfde ramen,        negentiende eeuw en de plaats die het


                                                                                                                                                                        45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                  3. Context


     Bebouwing en bruikbaar oppervlakte
     1    Poortgebouw, 88m2
     2    Tour Modèle 1811, 113 m2
     3    Tour Modèle 1811, kelder/onderste verdieping 80m2
     4    Kazerne, begane grond soldatenbarakken, 620m2
     5    Kazerne, 1e verdieping officiersverblijven, 350m2
     6    Bomvrij kruitmagazijn, 250m2                                         5
     7    Remise, 12m2
     8    Remise kazemat, 30m2
     9    Remise, 12m2
     10   Schuilplaats en magazijn 6x, 5m2                                                  2
     11   Schuilplaats en magazijn, 8m2
     12   Seinhuis, 5m2
     13   Schuilplaats en doorgang naar Dubbele caponnière, 5m2
     14   Caponnière 3x, 20m2                                                                                                     15
     15   Dubbele caponnière, 30m2
     16   Poortwachtershuisje, 33m2                                                                                     13
                                                                                                              11
     17   Gevel botenloods (oorspronkelijk xxxxm2)                                     9
                                                                                                                                       11
     18   Inundatiesluis                                                  14


                                                                                                                                   8
                                                                                                         6
                                                                                   4                                              12
                                                                                                                                             14
                                                                                                                                        10

          18

                                                                                                                             10
                                                                                                     3
                                                                  7
                                                                                                                   10




                                                                                                         10



                                                                      1

                                                                                                10




                                                      16

                                                                                           14



17




                                                                                                                                                         47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          3. Context


                                                 3.5 Bouwhistorische waardestelling
                                                 (op basis van bouwhistorische verkenning, BBM 2014)
                                                 Het Fort Sabina-Henrica is een             Fort Sabina is aangewezen als
                                                 uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven        rijksmonument. De waardering van
                                                 ensemble. De uitbreiding van het Fort      monumentale (onder)delen van
                                                 in de periode rond 1880 is vrijwel         een complex, ensemble of gebouw
                                                 volledig bewaard gebleven in haar          wordt volgens de richtlijnen voor
                                                 oorspronkelijke staat. De bouwmassa’s      bouwhistorisch onderzoek en waardering
                                                 van de afzonderlijke gebouwen zijn         onderverdeeld in drie categorieën:
                                                 vrijwel geheel ongewijzigd. Op meerdere
                                                 plekken in de voorgevel ontbreken de       1.   Hoge monumentenwaarde: behoud
                                                 oorspronkelijke vensterinvullingen zoals        noodzakelijk.
                                                 deuren en luiken. Op andere plaatsen       2.   Positieve monumentenwaarde:
                                                 zijn daar nog wel restanten van terug te        behoud wenselijk.
                                                 vinden, zodat hierin een betrouwbare       3.   Indifferente monumentenwaarde:
                                                 reconstructie gemaakt kan worden.               aangepaste vervanging mogelijk.
                                                 De overgebleven onderdelen dienen          4.   Negatieve monumentenwaarde:
                                                 zorgvuldig bewaard te blijven en te             vervanging wenselijk.
                                                 worden gerestaureerd.

                                                 Bijzonder is het rond 1810-1811
                                                 gebouwde Tour Modèle. De basis hiervan
                                                 is nog herkenbaar. Een aantal elementen
                                                 zijn nog zichtbaar en bruikbaar.




Detail van de poort van de munitieopslagplaats


                                                                                                                                 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                            3. Context

Nummering van de bouwdelen fort Sabina bestaande toestand
(Atlas Fort Sabina)

Hieronder wordt voor elk bouwdeel           onderdelen binnen het bouwdeel wordt
afzonderlijk een waardering opgegeven.      verwezen naar de bevindingen vanuit het
Voor een waardering op                      bouwhistorisch veldwerk.


•  Fortwachtershuisje (11):                 Positieve waarde
•  Aarden wal met toegangshek
   voor het poortgebouw:                    Indifferente waarde.
•  Poortgebouw (1):                         Hoge waarde.
•  Caponnière H (10.3):                     Hoge waarde.
•  Caponnière  G (10.2) ):                  Hoge waarde.
•  Caponnière        I (10.1) ):            Hoge waarde.
•  Dubbele caponnière F (10.4)              Hoge waarde.
   De luik invulling gevelopening
   van schuilplaats 7.7
   (zijde van de inwendige gracht):         Indifferente waarde.
•  Tour- Modèle (2 / westelijke deel)       (zeer) Hoge waarde.
   Cementdekvloeren met
   vloerverwarming verdieping:              Indifferente waarde.
   Cementdekvloer kelder:                   Negatieve waarde.
   Kalkzandsstenen invullingen kelder”:     Negatieve waarde.
•  Kazerne (2 / oostelijkdeel):             Hoge waarde.
   Invullingen in de keuken en toiletten:   Indifferente waarde.
•  Kruit- en projectielenmagazijn (3):      Hoge waarde.
•  Magazijntje (9):                         Hoge waarde.
•  Schuilplaats  (7.7):                     Hoge waarde.
•  Magazijntjes (7.1 – 7.6):                Hoge waarde.
•  Remise Kazemat  (5):                     Hoge waarde.
•  Dubbele Remise (4 en 6):                 Hoge waarde.
•  Seinhuisje (8):                          Hoge waarde.
•  Opstelplaatsen voor geschut:             Hoge waarde.

Conclusie:

het oorspronkelijk fort is grotendeels      cementenvloeren) worden negatief
nog aanwezig en te bezien als               gewaardeerd en kunnen worden
cultuurhistorisch waardevol, elementen      verwijderd of vervangen.
die later zijn toegevoegd (zoals de


                                                                                   51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>4 Ruimtelijk ontwerp
4.1 Ontwikkelconcept

4.2 Ruimtelijk ontwerp

4.3 Duurzaamheid

4.4 Ruimtelijk ontwerp in relatie tot beleidskaders




                                                      53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                       4. Ruimtelijk ontwerp




4. Ruimtelijk Ontwerp

Door Studio Marco Vermeulen is een           Opgave bij de herontwikkeling van Fort
ruimtelijk ontwerp (ontwikkelconcept)        Sabina is het behoud, de duiding en
gemaakt voor Fort Sabina. Dit ruimtelijk     ontwikkeling van de cultuurhistorische
ontwerp is een uitwerking van het            essenties van het fort. De aandacht richt
ontwikkelperspectief ‘Geef je over aan       zich vooral op de historisch waardevolle
Sabina!’ (april 2015) waarin verschillende   Tour Modèle in combinatie met de
ontwikkelrichtingen voor Fort Sabina         aangebouwde kazerne, het behoud
zijn onderzocht. Het ruimtelijk ontwerp      van een eigen, zelfvoorzienende wereld
voor Fort Sabina past binnen de              binnen de omwalling, en de ligging van
gebiedsvisie die Studio Marco Vermeulen      het fort aan het open water binnen de
heeft opgesteld voor de Stelling van         Stelling van Willemstad/ Zuiderwaterlinie.
Willemstad en draagt het verhaal van
Bevochten Brabant.


                                                                                         55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                       4. Ruimtelijk ontwerp




Magazijnen van brikkenbeton en aarde, landscrapers avant la lettre.




4.1 Ontwikkelconcept

Fort Sabina is onderdeel van de Stelling                Cultuurhistorie en natuur gaan op veel     De wens is om het (onderscheidende)             bebouwing
van Willemstad en daarmee van de                        forten samen, maar op en rond Fort         ongerepte karakter van het fort zoveel      •   Sociale duurzaamheid: realisatie,
Zuiderwaterlinie. Meerdere malen in                     Sabina zien we dat in bijzondere mate.     mogelijk te behouden. Dat kan prima             onderhoud en arbeidsparticipatie
de geschiedenis bleek deze locatie                      Het fort is een van de grootste en meest   samengaan met een hoogwaardig                   dmv WGP
van grote, strategische waarde. Zowel                   intacte forten van de Zuiderwaterlinie     serviceniveau en dito inrichting. Het
Fransen als Hollanders bouwden er aan                   en maakt deel uit van een hoogwaardig      overkoepelende thema (stoer/rauw) van
verdedigingswerken. Het grootste deel                   natuurgebied (EHS en Natura 2000).         de Stelling van Willemstad is daarbij de
daarvan is in redelijke staat. Dat geeft                De direct aan het fort grenzende St.       leidraad. Er zijn vier pijlers waarop de
Fort Sabina cultuurhistorische waarde die               Anthoniegorzen staan in de top tien van    ontwikkeling van nieuw aanbod gaat
ook voor volgende generaties bewaard                    broedgebieden voor weidevogels in          steunen:
moet blijven. Tegelijkertijd is het de wens             Nederland. En daar komt de aanstaande      • Gastvrijheid: voorzieningen tbv
om deze cultuurhistorische waarde in                    verzilting van het Volkerak nog bij.            bereikbaarheid, informatie en horeca
de nabije toekomst beter beleefbaar te                  Hierdoor ontstaat naast de huidige         • Cultuur en historie: voorzieningen
maken voor een groter publiek, en de                    ecologische rijkdom nog nieuwe,                 voor theatervoorstellingen en
recreatieve potentie hiervan (nog) beter                streekeigen natuur.                             beeldende kunst
te benutten. We moeten hiertoe Fort                                                                • Natuurbeleving: landschappelijke
Sabina opnieuw in stelling brengen.                                                                     inrichting en verduurzaming van de

                                                                                                                                                                                         57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                               4. Ruimtelijk ontwerp




IJsselsteen                            Nederlandse baksteen                   Gras                  (gerenoveerd) Brikkenbeton            Matzwart staal




Casco met basisvoorzieningen                 recreatief profiel van het fort verder     van een semafoor waarmee tussen de           van de 20e-eeuw zijn er verschillende
Het idee is om de initiële investeringen     versterken. Deze casco-benadering          forten werd gecommuniceerd. Maar er          magazijnen en schuilplaatsen in
op Fort Sabina te richten op de              biedt flexibiliteit voor het gebruik van   komen ook toevoegingen om het fort te        brikkenbeton gebouwd. Het uitvoeren
ontwikkeling van een goed vormgegeven        het fort op korte termijn (en voor de      gebruiken voor teambuildingactiviteiten      van de nieuwe ingrepen in één kleur
ruimtelijk ‘casco’ met basisvoorzieningen.   huidige exploitant/beheerder), maar is     en theatervoorstellingen. Meest              (matzwart), maakt de nieuwe laag die we
Dat casco kan in de loop van de tijd         tegelijkertijd een duurzame investering    opvallend is een trap die de Franse Tour     in de 21ste eeuw aan het fort toevoegen,
op verschillende manieren, flexibel          voor de langere termijn die ook ander      Modèle van de Nederlandse kazerne            leesbaar. Er ontstaat zo een familie
worden gebruikt. Als basisvoorziening        toekomstig gebruik (al dan niet door       scheidt en die ook zicht biedt op het fort   van elementen en ingrepen. Zwart is
zien we goede horeca en sanitaire            andere partijen) mogelijk maakt.           en het open water.                           terughoudend van kleur en past goed
voorzieningen, een informatiecentrum                                                                                                 bij het groen van het fort en het stoere,
over de Zuiderwaterlinie, een uitzichtpunt   Archipunctuur                              Nieuwe laag                                  militaire karakter. Het is ook belangrijk
en het aanbod van multifunctionele           Dit concept vertalen we in een             In de loop der tijd is Fort Sabina           om alle andere toevoegingen aan het
ruimte. Dit casco vormt de basis voor het    ruimtelijke ontwerp door verschillende     meerdere malen gemoderniseerd                fort, zoals buitenmeubilair, bebording,
verder uitbouwen en professionaliseren       archipuncturale ingrepen te doen           en uitgebreid. Zo is de Tour Modèle,         fietsenstalling, verlichting en dergelijke,
van de bestaande activiteiten van de         op strategische plaatsen op het            het eerste verdedigingswerk van Fort         in matzwart uit voeren. Dit zorgt voor
huidige exploitant/beheerder. Het maakt      fort. Sommige ingrepen zullen het          Sabina, in IJselsteen uitgevoerd. Later,     eenduidige en rustige uitstraling (eenheid
daarnaast ook nieuwe activiteiten (en        cultuurhistorische karakter versterken,    in 1881, hebben de Nederlanders met          in veelheid).
het eventueel medegebruik door andere        zoals het terugbrengen van de gracht bij   baksteen een kazerne tegen deze Tour
partners) mogelijk die het cultureel en      de dubbele caponnière en het plaatsen      Modèle aangebouwd. In het begin

                                                                                                                                                                                 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                               4. Ruimtelijk ontwerp


                                                                                                                            4.2 Ruimtelijk ontwerp

                                                                                                                            We beschrijven hierna de reeks van
                                                                                                                            concrete archipuncturale ingrepen
            Leeswijzer                                                                                                      waarmee het fort gerevitaliseerd
    blz x   Paginanummer beelden                                                                                            wordt. We volgen daarbij de
     1      100 parkeerplaatsen, 300m van entree                                                                            route zoals aangegeven in het
     2      Uitzichtpunt bij inundatiesluis
     3      Landart in inundatiekanaal
                                                                                                                            vogelvluchtperspectief.
     4      Verbinding tussen forten met amfibivoertuig
     5      Invalide parkeerplaatsen
     6      Toezicht / Kaartverkoop voor grote evenementen
     7      Fietsenstalling
     8      Fiets / wandelpad met talud, zwart gravel                                                                                                                28
     9      Reconstructie botenloods tot vogelspot hotel
     10     Ophaalbrug ter beveiliging en toegankelijheid                        3
     11     Poortgebouw met informatiepunt ZWL en SvW
                                                                                                                       13
     12     Fiets / wandelpad richting veerpont                                                                                                       19
                                                                                                        23
     13     Verblijfsrecreatie in dubbele remises
     14     Glijbaan vanaf talud                                                                                                                                                     21

     15     Terras voor restaurant en cafe                                                                                                                                      27

     16     Nieuw wandelpad op fort met zwarte gravel                                                                                            18
                                                                                                                                                                           20
     17     Snede tussen kazerne en Tour Modèle                                                                                                                                           25
     18     Trap met uitkijkpunt                                                                             15
                                                                                                                                  17
                                                                                                                                                                          22
     19     Podium met tribune in talud
     20     Abstracte semafoor bij seinhuisje                                                           14
                                                                                                                                                                22
     21     Valbeveiliging bij alle toegankelijke hellingen                              13
     22     Kunstkabinetten in schuilplaats en magazijnen                                                         16
                                                                                                                                                                           24
     23     Caponnière met glazen scherm voor zicht op vleermuizen                                                           26
                                                                                                                                                           22

     24     Spiegel die zicht geeft op het Volkerak en fort Prins Frederik
     25     Caponnières niet toegankelijk, vleermuisverblijven met zwermkasten
                                                                                                                                            22
     26     Grote vuurkorf op terreplein
     27     Remise kazemat voor onderhoud en opslag                                                11
     28     Schuilplaats, doorgang en dubbele caponnière
                                                                                              18
     1      2                                                                                                                          22




                4                                                                                  10


                                                                 6




                                                                                                                            25


                                                                                     7
9




                                                   8         5

                                                   12
                                                                                                                                                                                                                 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                          4. Ruimtelijk ontwerp




Entreegebied
Door de verboden kringenwet was het tot        het veerpontje dat aanmeert bij de
1874 verboden om in een straal van 1km         bestaande (voormalige) politiesteiger.
rond het fort te bouwen. Hierdoor is het       Door de bebossing rondom de dijk is
open karakter tot op de dag van vandaag        de aanmeersteiger vanaf het fort en dijk
behouden. Het polderlandschap en het           niet zichtbaar. Door een eenvoudige,
open water benadrukken tevens het be-          hooggeplaatste bewegwijzering zal
schutte en introverte karakter van het fort.   de locatie van de veerpont worden
                                               aangeduid. Het onverharde fiets- en
De parkeergelegenheid met circa 100            wandelpad zal met antracietkleurige
plaatsen is geprojecteerd net voor             gravel worden verhard en een aftakking
wegversmalling ter plaatse van de              langs het talud krijgen. Het hekje op
inundatiesluis. De parkeerplaats wordt         het pad wordt vervangen door een
omzoomd door een groen talud van 1,50          wildrooster.
meter hoogte dat geparkeerde auto’s
aan het zicht onttrekt. De geometrie van       Het is de ambitie om de forten rond
deze taluds sluit aan bij de vormgeving        Willemstad op spectaculaire manier
van het fort.                                  te verbinden door middel van een of
                                               meerdere amfibievoertuigen. Dit voertuig
Vanaf het Volkerak zal het fort                zal bezoekers in het entreegebied
bereikwbaar zijn door middel van een           afzetten en ophalen.

                                                                                                            63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                    4. Ruimtelijk ontwerp




Ophaalbrug

Vanaf midden 19e eeuw zijn de aarden       te herstellen. Hiermee wordt het fort
omwalling en gracht rondom Fort Sabina     weer een eiland wat een extra dimensie
aangelegd. In 1871 is er een ophaalbrug    geeft aan het bezoek van het fort en
gemaakt bij het in 1881 gebouwde           het zelfvoorzienende karakter. Buiten
poortgebouw. Deze brug werd gebouwd        openingstijden kan het fort nu ook beter
op dubbele staande jukken met een          worden beveiligd tegen inbraak en
uitneembaar vak. Halverwege was            vandalisme. De brug kan tegelijkertijd
de brug voorzien van ca. 2,5 meter         dienen als wildrooster, zodat er kleinvee
hoge dubbele ijzeren spijlenpoort met      op het fort gehouden kan worden. De
siersmeedwerk. (Bron, Nationaal Archief;   brug zal uitgevoerd worden in matzwart
OPG- W174). De brug was ongeveer           staal. Daarnaast wordt de entree tot Fort
2,5 meter breed en een klein deel van      Sabina duidelijk gemarkeerd door slanke
het dek kon omhooggehaald worden.          matzwarte stalen letters boven de poort.
Het idee is om deze ophaalbrug in ere

                                                                                      65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                        4. Ruimtelijk ontwerp




Buitengebied

Aan de voet van de inundatiesluis is        landschapskunst. Tussen de kreek en
er goed zicht op het fort, de kreek en      de gracht is ruimte voor een half verhard
de gracht. De Inundatiesluis uit 1885       (zwarte gravel) wandelpad dat rondom
is aangelegd om het voorterrein van         het fort loopt en hier telkens nieuwe
Fort Sabina onder water te kunnen           perspectieven op biedt. Ook zijn de
zetten. De sluis verkeert in goede staat.   caponnières goed zichtbaar vanaf dit
Het water rondom het fort zou benut         pad.
kunnen worden voor de plaatsing van
                                                                                                          67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                  4. Ruimtelijk ontwerp

Het poortgebouw - Zuiderwaterliniemuseum
Het poortgebouw werd in 1882 gebouwd
en bestaat uit één bouwlaag met
vier traveeën. In een van de traveeën
bevindt zich de onderdoorgang naar
het voorplein van de kazerne. Vanuit de
ruimte met tongewelf aan de oostzijde
vertrekt een onderaardse gang richting          2
de caponnière. Het poortgebouw
is opgetrokken uit brikkenbeton en                            1
                                                                              5
zowel aan de binnen- als buitenzijde
gepleisterd. De gevelopeningen zijn
voorzien van ijzeren luiken met spiegaten
aan de vensters, en opgeklampte deuren
met ruitvormige, betraliede, judassen bij
de deuropeningen.                                                         3

Het idee is om in het poortgebouw een
klein museum in te richten over de                                            4
vestingwerken. In de eerste zaal bevindt
zich een grote maquette van de
Zuiderwaterlinie waarop de ontstaans-
geschiedenis, de wapenfeiten en de
inundaties worden geprojecteerd. De
tweede zaal zal meer ingaan op de
Stelling van Willemstad (de Stelling van
het Volkerak en het Hollands Diep) en het
belang van Fort Sabina hierin.
De derde, kleinere zaal aan de andere
zijde van de doorgang zal dienst doen
als een filmzaal waar door middel
van persoonlijke getuigenissen de
geschiedenis van Fort Sabina wordt
verteld.
                                            1   Museum-Zuiderwaterlinie
De doorgang zelf zal dienst doen als        2   Museum-Fort Sabina
Wall of Fame, met moderne bustes van        3   Museum-Filmruimte
kopstukken uit de geschiedenis van Fort     4   Doorkijk naar Caponiére
Sabina.                                     5   Wall of Fame


                                                                                                    69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                           4. Ruimtelijk ontwerp




Zaal 1: de ontstaansgeschiedenis van de Zuiderwaterlinie




                                                                             71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                 4. Ruimtelijk ontwerp

Zaal 2: Stelling van Willemstad en Fort Sabina




                                                                   73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                 4. Ruimtelijk ontwerp




Zaal 3: Filmzaal   Onderdoorgang: Wall of Fame




                                                                   75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                        4. Ruimtelijk ontwerp

Terreplein
Het terreplein ligt beschut en alleen
de façade van de Tour Modèle en de
kazerne zijn hier zichtbaar. Het terras
bevindt zich in een zonnige hoek van
het plein uit de wind. Mogelijk wordt de
kogelgloeioven die op het plein van 1835
tot 1870 stond teruggebracht. Deze oven
werd gebruikt voor het verhitten van
                                                                2
kogels/artillerie, met het doel daarmee
brand te stichten. Een belangrijk
element is een levensgrote vuurschaal
die garant staat voor legendarische
avonden. De snede die tussen de Tour
Modèle en de kazerne wordt gemaakt
is al subtiel zichtbaar. Het pad wordt
opnieuw aangelegd met zwart gravel.
De tafels, stoelen en overige elementen
worden eenduidige gematerialiseerd met      4
bijvoorbeeld KLP of mat zwart staal zodat
het geheel een rustige uitstraling heeft.                           1     3
Vanaf het hoogste punt van het fort,
het talud boven de remise, begint een
verdiepte, 30 meter lange glijbaan die in
de richting van het terras loopt.




                                                1   Wandelpad
                                                2   Terras
                                                3   Vuurkorf
                                                4   Glijbaan




                                                                                          77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                              4. Ruimtelijk ontwerp




Inrichting plein   Glijbaan




                                                79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                            4. Ruimtelijk ontwerp

Kazerne - begane grond
De kazerne is voor een groot deel nog
in de oorspronkelijke staat van 1881.
Duidelijk waarneembaar zijn de sporen
als gevolg van de verzakking uit 1886.
In de gevel is dit zichtbaar door het
intanden van spievormige bakstenen; in
het interieur door de later aangebrachte     5   4
stalen liggers en de schuin aflopende                    4
vloeren op de verdieping. De ruimtes                            4
met tongewelven op de begane grond                                      4
deden vroeger dienst als soldatenverblijf.
                                                                                1
De keuken kan op de huidige locatie
blijven en uitgebreid worden met een bar
en uitgiftebalie. De hiernaast gelegen                                              2
onderdoorgang wordt voorzien van
                                                                                3
glazen deuren zodat er een doorzicht
ontstaat naar de rest van het fort. Het
                                                                                        6
travee naast de doorgang wordt ingericht
als restaurant.

De ruimtes naast het restaurant kunnen
afzonderlijk worden gebruikt (verhuurd)
voor diverse activiteiten zoals workshops,
conferentie, cursussen etc. De ruimtes
worden afgesloten door glazen wanden
met een toegangsdeur. Hierdoor valt
er wel daglicht in deze ruimtes, maar
ondervinden de activiteiten onderling
geen overlast. De huidige toiletruimte is
aan vernieuwing toe en dient opnieuw
ingericht te worden. De ingang van
de toiletten zal verplaatst worden,
zodat deze ook rechtstreeks vanaf de
                                                     1   Restaurant
buitenruimte te bereiken zijn.
                                                     2   Keuken
                                                     3   Bar
                                                     4   Multifunctionele ruimtes
                                                     5   Toiletten
                                                     6   Tour Modele begane grond


                                                                                                              81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>             4. Ruimtelijk ontwerp




Restaurant




                               83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                           4. Ruimtelijk ontwerp




Multifunctionele ruimtes




                                             85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                    4. Ruimtelijk ontwerp

Kazerne - eerste verdieping
De verdieping van de kazerne bestaat uit
zeven separate ruimtes met tongewelven
en zijn verbonden met een lange
gang. Deze ruimtes deden dienst als
officierenverblijven. De ruimten zijn ideaal
om te verhuren als werkruimtes voor                1
kleine, creatieve bedrijven. De bedrijfjes             1
of organisaties die zich hier vestigen                     1
kunnen profiteren van de aanwezige
                                                                  1
voorzieningen op het fort. Mogelijk biedt      3
de verhuur van deze ruimten een stabiele                                 1
bron van inkomsten.                                                              1
                                                                                            1

                                                                                                2




                                                                                 3




                                                           1 Kantoren
                                                           2 Tour model tweede verdieping
                                                           3 Ingang naar bovenverdieping




                                                                                                                      87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                4. Ruimtelijk ontwerp




Kantoorruimte




                                  89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                                                                                              4. Ruimtelijk ontwerp

Tour Modèle
Het oudste gebouw van Fort Sabina is
de Tour Modèle, gebouwd in 1811 in
opdracht van Napoleon. Deze toren,
opgebouwd uit IJsselsteen, is het hart
                                                                                    1
van het fort. In de fundering van de toren
liggen een of meerdere reservoirs voor
de opslag van regenwater. In de kelders
bevinden een drietal opslagruimten
voor levensmiddelen (vivres) en een
geventileerd kruitmagazijn. De verdieping
heeft een kruisgewelf met aan alle
zijden schietgaten. De Tour Modèle
werd oorspronkelijk betreden via een
ophaalbrug op de verdieping. De
verdieping diende als verblijfsruimte voor
de manschappen die hier op getimmerde
kribben sliepen.

Het dak diende als opstelplaats voor 4
stuks geschut op de buitenhoeken en
bestond uit een halfhoge gemetselde
borstwering waarin schietgaten                                           3                2
opgenomen waren. De vloer van het
platform liep naar het midden toe schuin
af, zodat regenwater centraal afgevoerd
kon worden naar de reservoirs onder de
kelder. In 1881 is op het dak een 4 meter
dikke laag aarde gestort. De constructie
is hier niet op berekend en dit zorgt
voor scheurvorming en lekkages in het
plafond. Voorstel is om het dak af te
graven en de aarde te vervangen door
EPS, met daaroverheen een dunnere
laag aarde.
                                             1 Ingang, historische ingang die via een ophaalbrug breikbaar was.
                                             2 Mogelijk locatie voor duurzame warmtevoorziening zoals een eWP of Biomassakachel
                                             3 Ventialtieluiken, vroeger gebruikt voor het ventileren van het kruitmagazijn, nu mogelijk
                                               voor de ventilatie voor een biomassakachel.



                                                                                                                                                91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                                                                      4. Ruimtelijk ontwerp




De binnenruimte van de Tour Modèle is       Ook deze ruimte kan veelzijdig worden
reeds gerenoveerd met een betonnen          ingezet als ruimte van samenkomst.
vloer met vloerverwarming. Een
nieuwe, terughoudende en eenduidige         De kelder van de Tour Modele kan
inrichting van deze ruimte zal het          dienst doen als installatieruimte
monumentale karakter benadrukken;           voor de elektrische warmtepomp of
nu overheersen de meubels. Met een          biomassakachel. De ruimte is namelijk
nieuwe geïntegreerde belichting komt de     goed te ventileren met de ramen aan de
vorm van de ruimte en plastische werking    noordzijde, zoals vroeger ook gebeurde.
van de IJsselstenen beter tot zijn recht.

                                                                                                        93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    4. Ruimtelijk ontwerp

Hemelse trap
Het meest beeldbepalende element van
Fort Sabina zal de ‘hemelse trap’ zijn.
De functie van deze trap is meerledig.
                                                                                                          3
Allereerst scheidt de trap de Tour Modèle
van de kazerne, waardoor de historische
opbouw van het fort inzichtelijk wordt.
Deze snede loopt ook door in het
grondpakket boven de bebouwing; hier
komen keerwanden. De trap verbindt
tegelijkertijd belangrijke onderdelen
                                                                       2
van het fort; de begane grond en
de verdieping van de kazerne en de
verschillende lagen van de Tour Modèle.
De trap steekt verder door om hoog
boven het dak, op 17 meter hoogte, een
uitzichtpunt te vormen. Hier krijgt de
bezoeker mooi zicht op heel fort Sabina
en het omringende water dat door de         1
Stelling van Willemstad werd verdedigd.
De borstwering aan het einde van de trap
is van glas.




                                                1 Bouwfysisch afsluiten van de doorgang d.m.v. een glazen facade.
                                                2 Snede tussen de Tour Modele en de kazerne
                                                3 Uitzichtpunt, 17m hoog.




                                                                                                                                      95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                         4. Ruimtelijk ontwerp




Doorsnede hemelse trap



                                           97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>               4. Ruimtelijk ontwerp




Uitzichtpunt

                                 99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>               4. Ruimtelijk ontwerp




Hemelse trap




                                101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                     4. Ruimtelijk ontwerp

Kruithuis
Het huidige in 1881 gebouwde kruit-       Op de bestekstekening uit 1880
en projectielenmagazijn staat op de       wordt de functie van de verschillende
locatie waar het in 1859 gebouwde         ruimten aangegeven: In de ruimten
buskruitmagazijn zich bevond. Het         met de bovenloopkranen waren de
magazijn uit 1881 bestaat uit een         projectielen opgeslagen. De overige
metselwerkconstructie vergelijkbaar       ruimten waren voor opslag van buskruit.
met de constructie van de kazerne.        Daartussen bevond zich een kleine
Het gebouw heeft een gemetselde           ruimte die omschreven wordt als
fundering met een getoogde stenen         ‘vulplaats’, een enkelvoudige toegang
vloerconstructie. Er is geen kelder       en een kleine ruimte voor ‘gevulde
voor de opvang van regenwater. De         projectielen’. De vensteropeningen
begane grond heeft vier traveeën en       zijn voorzien van opgeklampte luiken
is opgetrokken uit één meter dikke        waarachter zich 6-vaks ramen bevinden.
bakstenen muren waarop 3 steens dikke     In de deuropeningen zijn eenvoudige
segmentvormige bogen rusten. De vier      opgeklampte deuren geplaatst.
ruimtes gezamenlijk worden omzoomd
door een rondgaande gemetselde            Het kruithuis is heeft mooie hoge,
lichtgang met muuropeningen naar          buikbare ruimtes die, net als de ruimtes
                                                                                                                 1
de binnenruimten van het magazijn.        in de kazerne voor veel doeleinden
                                                                                                                     1
Hiermee werd de brandgevaarlijke          gebruikt kunnen worden. De ruimtes
                                                                                           2                             1
lichtvoorziening gescheiden van de        lenen zich bij uitstek voor expositie van
munitie.                                  beeldende kunst. De lichtgang wordt                                                    1
                                          opnieuw, op historische of moderne
Het gebouw is verder voorzien van een     wijze, de bron van verlichting voor deze
inwendige ventilatievoorziening van de    ruimtes.
                                                                                                                             2
magazijnen die boven de lichtgang zijn
gepositioneerd. Deze kanalen monden                                                   1 Tentoonstellingruimtes
uit in de bovendakse ventilatiekanalen                                                2 Rondgang
die boven de aarden bedekking
uitsteken. Aan weerszijden van de
voorgevel gemetselde keerwanden
en een metselwerk borstwering die
fungeert als keerwand ten behoeve
van de aarden bedekking van het
magazijn. In het interieur zijn 2 stuks
ijzeren bovenloop kranen en smalspoor
rails met wisselschijven aangebracht.



                                                                                                                                                      103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                    4. Ruimtelijk ontwerp




Tentoonstellingsruimtes Kruithuis




                                                     105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                4. Ruimtelijk ontwerp

Openluchttheater
De landschappelijke, komvormige en
beschutte ruimte achter het kruithuis
wordt al regelmatig gebruikt als
openluchttheater. De functionaliteit van
                                                                                                                    7
deze ruimte en het aantal zitplaatsen
wordt verder verbeterd door het talud
rond deze ruimte en het dak van het
kruithuis als tribune te profileren. Ook
                                                                                                   10
komt er eenvoudige trap naar het dak                                                   4
van het kruithuis. De aandacht richt
zich op een sculpturaal vormgegeven                       2                                                     4
podium.                                                                                        1
                                                                                   8




                                                                   6
                                                                                                                            9


                                                                                                                3


                                                                                                                        4




                                                                                                            4




                                           1 Tribune openluchttheater
                                           2 Remise                                        4
                                           3 Semafoor
                                           4 Tentoonstellingsruimtes x 7
                                           5 Spiegel
                                           6 Vleermuizentunnel                         4
                                           7 Dubbele Caponniere                                         5
                                           8 Duiventil
                                           9 WGP werkplaats, onderhoud & opslag
                                           10   Doorgang naar Dubbele Caponniere



                                                                                                                                                 107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>             4. Ruimtelijk ontwerp




Openluchttheater


                              109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                                                    4. Ruimtelijk ontwerp




Duiventil en vleermuizen caponnière
Eyecatcher is een verheven zeemijn          In de gang naar de caponnière worden
van het soort dat werd gebruikt om het      door middel van webcams en projectie,
Volkerak af te sluiten voor de vijand. Nu   live de beelden van de zwermkasten in
fungeert de zeemijn nu als vredelievende    de caponniere getoond.
duiventil.
                                            w

                                                                                                     111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                                                                       4. Ruimtelijk ontwerp


Magazijnen
Deze zeven magazijnen zijn                 Hoewel de effectieve ruimte van deze
gebouwd tussen 1880 en 1884. Het           magazijntjes zeer beperkt is, fungeren
zijn eenvoudige constructies met           ze prachtig als kabinetten voor expositie
plaatfundering, een naar één zijde         van beelden kunst. Ook de belendende
afbuigende keerwand en borstwering         geschutsopstellingen zijn ideaal voor
waarin zich een toegang bevindt met een    platform voor expositie. De magazijntje
dubbele opgeklampte deur. De deur is       kunnen ook worden gebruikt voor een
voorzien van een ruitvormige, betraliede   ludieke manier van overnachten.
judas. Deze magazijntjes waren geplaatst
naast de opstelplaatsen voor zwaar
geschut.




                                                                                                        113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                                                                                      4. Ruimtelijk ontwerp




Remises
De remises zijn gebouwd tussen 1880
en 1884 en hebben een vergelijkbare        De twee remises worden ingericht als
bouwkundige opbouw als de                  tijdelijke verblijfsruimten. Deze kunnen
magazijnen. De dubbele remises hebben      gehuurd worden voor bijvoorbeeld
twee grote ruimten met schuilnissen. Bij   evenementen als bruiloften. Ook deze
één remise wordt de schuifconstructie      ruimtes zouden kunnen worden ingericht
hergebruikt en worden hier nieuwe          als overnachtingsruimte.
glazen schuifdeuren in geplaatst.
                                                                                                       115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                                                                            4. Ruimtelijk ontwerp




Een van de remises fungeert als werk- en opslagruimte voor vrijwilligers en voor het WGP.




                                                                                                             117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                                                                            4. Ruimtelijk ontwerp

Semafoor
De semafoor was het eerste bruikbare         locatie was waar de Semafoor gestaan
middel voor optische telecommunicatie        heeft, is vanaf hier fort Prins Frederik wel
en werd gebruikt om contact te houden        zichtbaar. Mocht er na verloop van tijd
tussen de verschillende forten van de        ook een semafoor op fort Prins Frederik
Stelling van het Hollands diep en het        komen, is dit een uitstekende manier
Volkerak. Zo kon met een semafoor            om de forten visueel weer met elkaar te
vanaf fort Sabina informatie naar fort       verbinden.
Prins Frederik, aan de overzijde van het
Volkerak, overgedragen worden. Hoewel        De semafoor wordt geplaatst op het
dit, naar alle waarschijnlijkheid, niet de   voormalig seinhuisje.




                                                                                                             119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>                                          4. Ruimtelijk ontwerp

Periscoop
Doel van fort Sabina was de verdediging
van het open water. Door het verhogen
van de dijk is het Volkerak echter
niet meer zichtbaar. Door het parallel
plaatsen van twee spiegels ontstaat een
levensgrote periscoop. Hierdoor is het
open water weer zichtbaar, zonder snede
te maken in de dijk.




                                                           121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             4. Ruimtelijk ontwerp




Schuilplaats en dubbele caponnière
Deze is gebouwd tussen 1880 en 1884.    vanuit de schuilplaats. Naast de Tour       gemaakt dat de ondergrondse gang
De caponnière heeft een haakvormige     Modèle is dit het meest bijzondere          verbindt met de ingang van de
plattegrond met schietgaten van         element van Fort Sabina dat ook vrijwel     caponnière. Door middel van een
verschillende formaten. Vanuit hier     nergens anders voorkomt.                    stalen frame worden de schietgaten
konden de flanken van het fort worden   De gracht wordt gereconstrueerd door        (smal binnen, breed buiten, het
verdedigd. De dubbele caponnière is     middel van een plas-dras gebied. Er wordt   tegenovergestelde van de Tour Modèle!)
bereikbaar via een ondergrondse gang    een 60cm smal verhoogd vlonderpad           benadrukt.

                                                                                                                                              123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>                                                                                     4. Ruimtelijk ontwerp




Caponnières                              Huisstijl
In de drie overige caponières worden     Vanwege de eenduidige kleur en
zwermkasten voor vleermuizen             materiaaltoepassing vormen de
opgehangen. Deze ruimtes zijn            archipuncturale elementen en ingrepen
ontoegankelijk voor het publiek. In de   samen de huisstijl van Fort Sabina. Dit
gang naar één van de caponnières         kan uitgroeien tot de huisstijl van de
worden door middel van webcams           gehele Stelling van Willemstad. Dat
en projectie, live de beelden van de     benadrukt het eigen karakter van de
zwermkasten getoond.                     Stelling van Willemstad ten opzichte
                                         van andere deelgebieden in de
                                         Zuiderwaterlinie, waar andere materialen
                                         worden toegepast: accoya hout in de
                                         West-Brabantse Waterlinie, cortenstaal in
                                         ’s-Hertogenbosch en matzwart staal dus
                                         rond Willemstad.




                                                                                                      125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                  4. Ruimtelijk ontwerp




Botenloods / vaartuigenloods
Ten noorden van het fort bevond zich een    de sobere stijl en de eenvoud van de        plaatsvinden. De geveldelen die hierop
loods waarmee torpedoversperringen in       traditionele baksteenbouw.                  zijn gericht mogen geen licht geven of
het zeegat konden worden aangebracht.                                                   spiegelen. Eigenaar Staatsbosbeheer
Het gebouw heeft cultuurhistorische         Het is denkbaar dat het oorspronkelijke     staat echter open voor initiatieven die
waarde als uitdrukking van de               volume van de botenloods, waarvan           dit als randvoorwaarde nemen. Gedacht
ontwikkelingen van de landsverdediging      nu alleen de voorgevel nog overeind         wordt aan een vogelobservatiehotel.
en de krijgskunst in de negentiende         staat, herbouwd wordt. Omdat het
eeuw en de plaats die het fort innam als    gebouw grenst aan de kwetsbare St.
schakel in de Zuiderwaterlinie. Het heeft   Anthoniegorzen mag er op geen enkele
architectuurhistorische waarden wegens      wijze verstoring van het vogelweidegebied

                                                                                                                                                   127
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                         4. Ruimtelijk ontwerp




Vanwege vocht is een constante basiswarmte rond de 16 graden in alle gebruiksruimten voorgesteld.


4.3 Duurzaamheid                                                                                     Er zijn kansen voor Fort Sabina om een    om een oppervlakte ca. 200m2 die
                                                                                                     zelfvoorzienend fort te worden door een   bij voorkeur buiten het fort, bijv. bij de
Om militaire redenen kon het fort zich                    ook een leeromgeving. Scholen en           integrale benadering van water, warmte,   nieuwe of ter plaatse van de bestaande
volledig afsluiten van de omgeving en was                 gezinnen kunnen hier laagdrempelig en      energie en isolatie.                      parkeerplaatsen.
in zekere zin zelfvoorzienend. Er waren                   spelenderwijs kennis maken met local
voorzieningen getroffen om enige tijd                     solutions for global challenges.           Warmte en energie                         Water en groen
zonder aanvoer van buitenaf te kunnen                                                                Door de specifieke bouw van het fort      Op Fort Sabina is door gemeente,
overleven. Zoals het opvangen en opslaan                  De Groene Grachten uit Amsterdam           wordt een warmte concept voorgesteld      in samenwerking met Stichting IKN
van hemelwater om het als drinkwater te                   heeft in de eerste helft van 2016 een      waarbij er een constante basiswarmte      een helofytenfilter aangelegd voor de
gebruiken. De pijlers onder de bakstenen                  energiescan uitgevoerd voor Fort           (ca. 15/16 graden) is op het fort; voor   zuivering van het afvalwater.
gewelven leidden het water dat op het                     Sabina. Bij de uitwerking van de plannen   comfort maar ook vanwege vocht.           Op korte termijn worden in een
dak viel naar waterkelders. Er waren                      worden de ideeën uit de energiescan        Voor de lage temperatuurverwarming        samenwerking met het ROC-West
voedseltuinen op het fort en er liep vee                  meegenomen en nader afgewogen.             zijn vloerverwarming of LT-radioteren     Brabant maatregelen opgepakt
rond. Deze noodzaak tot zelfredzaamheid                                                              in beeld, voor de bij verwarming naar     en uitgewerkt voor een verdere
sluit mooi aan bij de hedendaagse                         Strategie                                  18-20 graden worden pelletkachels of      verduurzaming van het watergebruik:
interesse in zelfvoorzienende systemen,                   In de energiescan is gezocht naar een      infrarood verwarming voorgesteld. Als     o.a. de inzet van regenwater voor het
lokale voedselproductie en kringlopen                     energiestrategie die bij past bij het      warmtebron wordt een bodembron of         doorspoelen van de toiletten.
op kleinere schaal. Vanuit dit historische                ontwikkelconcept. Voor Fort Sabina         een luchtwarmtepomp voorgesteld.
gegeven is het denkbaar om fort Sabina                    zetten we in op een zelfvoorzienend        Voor de energieopwekking worden           Isolatie
uit te laten groeien tot proeftuin voor                   fort, met aandacht voor de historische     zonnepanelen maar ook een kleine          Voor de isolatie ligt de focus bij de
kleinschalige en low-tech oplossingen                     waarde en een duurzame toekomst.           windmolen genoemd. Deze maatregelen       ramen en de vloeren op het fort. In de
voor energie, water, voedsel en                           In de energiescan zijn maatregelen         hebben een grote (ruimtelijke)            ruimtes met vloeren zonder historische
grondstoffen. En tot broedplaats voor                     beschreven m.b.t. de thema’s water &       impact op het fort en zullen nader        waarde zijn er mogelijkheden om
startende bedrijven die bijdragen aan                     groen, warmte, energieopwekking en         afgewogen moeten worden. Voor             vloerverwarming met vloerisolatie te
deze oplossingen. Zo wordt het fort                       quick wins.                                plaatsing van zonnepanelen gaat het       combineren.
                                                                                                                                                                                          129
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                  4. Ruimtelijk ontwerp




                                                                                                                                         Fort Sabina tijdens de watersnoodramp in 1953.

4.4 Ruimtelijk ontwerp in relatie
tot beleidskaders

Voor de herontwikkeling van Fort Sabina   van de bebouwing en het buitenterrein       bestemmingsplan bijstelling vraagt en is      Deze ontwikkellocatie is niet
is van belang dat het ontwikkelplan       worden verbeterd en er een nieuwe           afweging nodig in relatie tot de aanwezige    meegenomen in de verkenning en vraagt
aansluit bij de identiteitswaarde van     identiteit aan het fort wordt toegevoegd.   belangen vanuit o.a. ecologie (NNN,           een zorgvuldige afweging gezien de
het complex en is afgestemd op de         Deze ontwikkelingen sluiten aan bij het     flora- en faunawet), water en ruimtelijke     ligging in het kwetsbare natuurgebied de
aanwezige potenties in de omgeving.       vigerende bestemmingsplan.                  kwaliteit.                                    Anthoniegorzen.

De ruimtelijke ontwikkelingen zullen      Buiten het fort, in het agrarisch           Ter plaatse van de bestaande                  In bijlage 3 zijn de relevante beleidskaders
in principe plaatsvinden op het fort      gebied zal een parkeervoorziening           torpedoloods is een ontwikkellocatie in       voor het ontwikkelplan Fort Sabina kort
waarbij de gebruiksmogelijkheden          worden aangelegd waarvoor het               beeld voor een bijzondere verblijfslocatie.   toegelicht.

                                                                                                                                                                                   131
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>5. Ondernemen op het fort
5.1 Pop up belevenis op Fort Sabina:
    je raakt nooit uitgekeken

5.2 Ondernemers op het fort

5.3 Verdienmodel




                                       133
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                               5. Ondernemen op het fort




                                                                                          5. Ondernemen op het fort

                                                                                          De gemeente Moerdijk heeft het fort in
                                                                                          erfpacht van Staatsbosbeheer en draagt
                                                                                          bij aan het beheer en onderhoud van het
                                                                                          fort. Stichting Fort Sabina.nl onderneemt
                                                                                          op het fort en is verantwoordelijk beheer
                                                                                          en onderhoud.



                                                                                          5.1 Pop up belevenis op Fort Sabina:
                                                                                                 je raakt nooit uitgekeken

                                                                                          Het fort en haar ongereptheid zijn een         wat je kunt verwachten, en verrassing is
                                                                                          grote bron van inspiratie voor velen.          het toverwoord.
                                                                                          Mensen verwonderen en verbazen zich            Fort Sabina is daarom een uitermate
                                                                                          als ze over het fort lopen. De creativiteit    geschikte plek voor teambuilding,
                                                                                          wordt enorm geprikkeld. Het effect wat         brainstorms. De ongerepte plek, die Fort
                                                                                          Fort Sabina heeft op mensen, zal worden        Sabina is, is een plek om avontuur en
                                                                                          gebruikt om een ‘experience’ voor              creativiteit te faciliteren en produceren op
                                                                                          bezoekers te creëren.                          hoog niveau. Fort Sabina wordt een plek
                                                                                                                                         waar avontuur, innovatie en creativiteit
                                                                                          Hoe? Door pop-up events en                     gefaciliteerd wordt op en hoog niveau, is
                                                                                          belevenissen te organiseren.                   klaar voor de toekomst en kan zich daar
                                                                                          Evenementen, speelplekken voor                 soepel op aanpassen. Het commerciële
                                                                                          kinderen en stellages (bijvoorbeeld            programma wordt verbonden met
                                                                                          uitkijktorens) zijn vaak van tijdelijke aard   de historie en de omgeving. Hiermee
                                                                                          op Fort Sabina. Hiermee wordt een gevoel       blijft Fort Sabina behouden en is het in
                                                                                          van exclusiviteit gecreëerd. Je weet nooit     transformatie en ontwikkeling.
Een verplaatsbare kogelgloeioven uit 1863-1864. Een oven voor het verhitten van kogels,
met het doel daarmee brand te stichten




                                                                                                                                                                                    135
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                          5. Ondernemen op het fort


5.2 Ondernemers op het fort

Gemeente Moerdijk heeft het fort               •   Effectieve verdere inzet van het
in erfpacht van Staatsbosbeheer en                 werkgelegenheidsproject en werkend
dit na aanbesteding in exploitatie                 leren op het fort gericht op beheer en
gegeven aan Stichting Fort Sabina.nl.              onderhoud (groen, houtbewerking,
De afgelopen jaren heeft de gemeente               bouw en restauratie (nieuwe deuren
verantwoordelijkheid genomen voor de               en luiken), horeca en gastheerschap,
het beheer en onderhoud van het fort               animatie).
en geïnvesteerd in basisvoorzieningen
zoals een betere toegankelijkheid,             De toekomst gaat er voor de stichting
brandveiligheid en riolering. De gemeente      anders uitzien. De stichting zal het fort
zet zich in voor de verdere ontwikkeling       zelfstandig duurzaam gaan exploiteren.
van het fort. De gemeente neemt regie op       De duurzame instandhouding en de
de ontwikkeling van het fort (projectleiding   doorontwikkeling zijn een opgave voor,
en bouwkundige begeleiding) en draagt          maar biedt ook kansen aan de stichting.
bij aan het beheer en onderhoud.               Het bestuur van de stichting krijgt een      Diagram ondernemers op het fort
                                               andere en beter op alle taken toegespitste
Parallel aan de inzet van gemeente is          bemensing met een breder draagvlak.          Staatsbosbeheer, als eigenaar, staat
er door de inzet van de stichting in de        Functies en belangen worden gescheiden       constructief tegenover de ontwikkelingen.
periode 2012-2015 veel gebeurd op het          waardoor de organisatie van de stichting     Het ontwikkelplan van Fort Sabina doet
fort. Stichting Fort Sabina heeft in de        transparanter wordt.                         recht aan kansen en kwaliteiten van
periode 2012-2015 o.a. gezorgd voor:                                                        het fort en sluit aan bij de missie uit het
                                               Ook wordt er een commissie van               ondernemingsplan van Staatsbosbeheer.
•   Toename van de naamsbekendheid             advies (bestaande uit minimaal 3 leden)      Staatsbosbeheer zal op het fort informatie
    en het aantal bezoekers van 0 naar         aangesteld die het bestuur gevraagd en       verstrekken over de ecologische
    12.000 per jaar;                           ongevraagd adviseert en verantwoordelijk     waarden (flora en fauna) van het fort en
                                               is voor het toezicht op het bestuur ten      de omgeving. Om de uitvoering van het
•   2 imposante thema exposities               aanzien van visie en uitvoering van          ontwikkelplan mogelijk te maken wordt de
    gericht op de herdenking van 60 jaar       de ambitie voor het fort, energie en         canon van het fort niet verhoogd.
    watersnood en 70 jaar bevrijding;          duurzaamheid, de (sociale invulling
                                               van de) exploitatie en het financieel
•   Opbouw van een netwerk met                 perspectief.
    vrijwilligers, organisaties (o.a.
    Waterpoort) en partners in de
    duurzame doorontwikkeling zoals
    Energiek Moerdijk en Stichting IKN.




                                                                                                                                                               137
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                                                                                             5. Ondernemen op het fort


                                         5.3 Verdienmodel

                                         Het ontwikkelplan zet in op het herstel van   Daarnaast zal de stichting het fort of
                                         het fort als casco met basisvoorzieningen     ruimtes op het fort beschikbaar stellen
                                         waarmee het op verschillende manieren         aan incidentele gebruikers: zakelijk, al dan
                                         en flexibel gebruikt kan worden, o.a. voor    niet in een arrangement via bijvoorbeeld
                                         workshops, teambuilding, evenementen,         Zjost (heisessies, inspiratiesessies,
                                         horeca, kleinschalige werkruimte en als       teamsessies, -building, enz.) omdat
                                         informatiecentrum voor de Stelling van        het fort, de plek inspireert en/of voor
                                         Willemstad/ Zuiderwaterlinie.                 (cultuur)evenementen. Bij (cultuur)
                                         Door de beschikbaarheid van ruimtes           evenementen zal, om een hoogwaardige
                                         en ruimte in en op het fort genereert de      invulling en programmering tot stand
                                         Stichting inkomsten om, de vaste lasten       te brengen,worden samengewerkt met
                                         te betalen en om te investeren in de          diverse partners uit het culturele veld
                                         verdere ontwikkeling, het opknappen en        waarbij ondermeer gedacht kan worden
                                         bruikbaar maken van overige ruimten           aan BKKC.
                                         van het fort en het fort in het algemeen.
                                         Meer bruikbare ruimten geef de stichting      Stichting Fort Sabina wil in de exploitatie
                                         meer mogelijkheden om inkomsten te            kansen bieden aan mensen met een
Het Terreplein voor de kazerne                                                         afstand tot de arbeidsmarkt en hen
                                         genereren. De stichting gaat een aantal
                                         vaste overeenkomsten aan met bedrijven        actief laten participeren bij het beheer,
                                         met een meerwaarde voor, bijdage aan          onderhoud en (her)ontwikkeling van
                                         de exploitatie van het fort. Bedrijven die    het fort. De stichting is van mening dat
                                         nu al bijdragen aan het op de kaart zetten    talenten van mensen zo veel mogelijk
                                         van het fort en de doelstelling(en) van de    moeten worden ingezet, zoals de
                                         stichting zijn:                               Participatiewet ook voorstaat.

                                         •   Kletsmajoor (keuken, het restaurant
                                             in de kazerne en terras)
                                         •   Zjost (diverse ruimtes en buiten)
                                         •   Fort Sabina Producties (diverse
                                             ruimtes en buiten)




Groepsfoto bij de Fortweg te Heiningen

                                                                                                                                  139
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>6. Financiën ontwikkelplan
6.1 Kosten ontwikkelplan

6.2 Financiering ontwikkelplan

6.3 Risico




                                 141
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                                                                                          6. Financiën ontwikkelplan




                         6. Financiën ontwikkelplan

                         Het ontwikkelplan is gericht op de
                         duurzame instandhouding van het fort als
                         icoon binnen de Stelling van Willemstad,
                         tevens onderdeel van de Zuiderwaterlinie.
                         Om inzicht te hebben in de financiële
                         betekenis van de herontwikkeling zijn
                         de kosten voor de realisatie van het
                         ontwikkelplan en de kosten voor beheer
                         en onderhoud voor een periode van 10
                         jaar in beeld gebracht.




                         6.1 Kosten ontwikkelplan

                         Voor de realisatie van het ontwikkelplan    fort zijn de kosten voor het beheer en
                         voor Fort Sabina is een globale             de instandhouding van het fort voor een
                         kostenraming opgesteld door Boost           periode van 10 jaar opgesteld.
                         Herontwikkeling uit ’s-Hertogenbosch, dit
                         in nauw overleg met de opsteller van het    De totale investering voor de realisatie
                         ontwikkelplan. De globale kosten voor       van het ontwikkelplan en het beheer en
                         de realisatie van het ontwikkelplan zijn    onderhoud van het fort in de eerste 10
                         geraamd op € 3 mln.                         jaar bedraagt € 4.0 mln., waarvan € 1 mln.
                                                                     voor beheer en onderhoud en € 3 mln.
                         Op basis van de huidige kosten voor         voor een eenmalige investering.
Overzicht kosten-baten




                         beheer en onderhoud van zowel de
                         gebouwen als de buitenruimte van het




                                                                                                                143
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                             6. Financiën ontwikkelplan




6.2 Financiering ontwikkelplan

Het investeringsvoorstel is gebaseerd op     De afgelopen jaren heeft de gemeente        uit de samenwerkingsovereenkomst/             menskracht uitgevoerd, wat eveneens een
een gefaseerde aanpak en evenwichtige        jaarlijks structureel geïnvesteerd in       subsidiebeschikking wordt voldaan             belangrijke investering van de stichting is.
bijdragen van gemeente, provincie en         een betere toegankelijkheid van het         (o.a. de herontwikkeling van het fort,        De eigenaar Staatsbosbeheer verlengt
Stichting Fort Sabina.nl.                    fort, brandveiligheid en algemene           de exploitatie en organisatie) stelt de       de erfpacht en verhoogt de canon niet;
                                             basisvoorzieningen zoals de riolering en    provincie een bijdrage van € 0,2 mln. (fase   en draagt daarmee ook in financiële zin
De gemeente, als erfpachter, reserveert      het beheer van het groen op het fort.       III) beschikbaar voor verder herstel en       bij aan de duurzame ontwikkeling en
voor ambtelijke inzet als projectleider,                                                 ontwikkeling van het fort.                    instandhouding van Fort Sabina.
bouwbegeleiding, beheer en onderhoud €       De provincie stelt een onrendabele
0,8 mln. in een periode van 10 jaar.         bijdrage van € 1,5 mln. beschikbaar voor    Stichting Fort Sabina.nl zal in de periode    De uitvoering van het ontwikkelplan,
                                             de uitvoering van het ontwikkelplan. De     van 10 jaar € 1,6 mln. investeren in het      inclusief beheer en onderhoud, wordt
De gemeente stelt jaarlijks een budget       bijdrage van de provincie wordt gefaseerd   fort. Door verbreding van de exploitatie      gefaseerd tot stand gebracht. Fase II en IV
van ca. € 50.000,= beschikbaar,              en als een subsidie beschikbaar gesteld.    van het fort worden extra inkomsten           lopen parallel met fase I; bij de uitvoering
in combinatie met de inzet van het                                                       gegenereerd die worden geïnvesteerd in        van het ontwikkelplan is sprake van een
werkgelegenheidsproject, voor in elk         De eerste bijdrage van € 1,3 mln. wordt     beheer en onderhoud van het fort (fase        gezamenlijke en integrale ontwikkeling
geval het groen onderhoud (fase I/ fase      als een investeringsimpuls ingezet          I/II) en de uitvoering van onderdelen         van betrokken partijen.
II) en stelt een projectleider aan voor de   om belangrijke onderdelen uit het           van het ontwikkelplan zoals de aanleg
begeleiding van de herontwikkeling           ontwikkelplan (fase I) uit te voeren.       van het theaterplein (fase II). Deze
(fase II).                                   Op moment dat aan de voorwaarden            werkzaamheden worden deels met eigen

                                                                                                                                                                                   145
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                         6. Financiën ontwikkelplan




Het poortgebouw vanaf het terreplein


6.3 Risico

Voorwaarden voor de duurzame                                                                    Door de exploitatie van het fort te
instandhouding is dat de beheer- en                                                             monitoren wordt beoordeeld of
instandhoudingskosten kunnen worden                                                             Stichting Fort Sabina.nl voldoende
betaald vanuit de exploitatie. Risico is                                                        middelen genereert voor de duurzame
dat de opbrengsten uit de exploitatie                                                           instandhouding en indien nodig zal het
van het fort te gering zijn waardoor de                                                         gebruik verbreed en/of geïntensiveerd
investeringen niet worden gerealiseerd.                                                         worden.
Om dat risico te bepreken is de
investeringsimpuls noodzakelijk zodat de
gebruiksmogelijkheden worden verbeterd
en meerdere partijen (ondernemers,
stichtingen, verenigingen) gebruik
kunnen maken van de gebouwen op het
fort. Het fort als casco voor passende
ondernemingen en initiatieven. Door de
gebruikersgroep uit te breiden worden de
                                           S. van Haarle met electroschoktorpedo voor de West
verdienmogelijkheden cq opbrengsten        Hellegat versperring
vergroot.
                                                                                                                                                               147
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>7. Realisatie ontwikkelplan

7.1 Voorbereiding uitvoering

7.2 Uitvoering van het ontwikkelplan

7.3 Partnerschap




                                       149
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                   7. Realisatie ontwikkelplan




Luchtfoto Fort Sabina, 2014.


7. Realisatie ontwikkelplan                                                       7.1 Voorbereiding uitvoering

Het ontwikkelplan voor Fort Sabina        vastgelegd in de intentieovereenkomst   Om het ontwikkelplan te kunnen              gegeven aan de professionalisering en
sluit aan bij de ambitie van provincie,   van 19 november 2015.                   realiseren moet het globale ontwikkelplan   verbreding van de organisatiestructuur
gemeente, stichting en ook van                                                    uitgewerkt worden naar een definitief       van de stichting en projectorganisatie
Staasbosbeheer voor een duurzame                                                  ontwerp. Aanvullend op de uitwerking        voor de uitvoering(zie ook 5.2).
instandhouding van het fort zoals                                                 van het ontwikkelplan wordt ook inhoud


                                                                                                                                                                          151
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                               7. Realisatie ontwikkelplan




                                                                                             Soldatenkazemat op Fort Sabina, begin 20e eeuw.   Slaapzaal voor de soldaten op Fort Sabina, begin 20e eeuw.




                                                                                             7.3 Partnerschap

                                                                                             Op 19 november 2015 is door Stichting                 als adviseur bij uitwerking van o.a. het
                                                                                             Fort Sabina.nl, de provincie Noord                    definitief ontwerp. Bij de uitvoering van
                                                                                             Brabant en de gemeente Moerdijk                       de plannen staat de provincie meer
Fort Sabina in 1939.
                                                                                             de intentieovereenkomst voor de                       op afstand. Focus voor provincie ligt
                                                                                             duurzame instandhouding van Fort                      bij het monitoren van de voortgang
7.2 Uitvoering van het ontwikkelplan                                                         Sabina getekend. Hierin is de intentie                en resultaten van de uitvoering aan
                                                                                             uitgesproken dat deze partijen                        de afgesproken voorwaarden uit
Stichting Fort Sabina.nl en de gemeente      nemen en neemt daarmee een rol in de            samen, ieder met behoud van eigen                     de samenwerkingsovereenkomst
gaan intensief samenwerken in het tot        daadwerkelijke realisatie van deelopgaven       verantwoordelijkheid, het duurzaam                    en subsidiebeschikking, waarbij de
uitvoering brengen van het ontwikkelplan     uit het ontwikkelplan.                          beheer en instandhouding van Fort                     koppeling met de Stelling van Willemstad
en nemen de verantwoordelijkheid voor        De investeringsimpuls van de provincie          Sabina mogelijk willen maken.                         en de Zuiderwaterlinie belangrijke
de uitvoering van het ontwikkelplan, het     wordt ingezet om de basisonderdelen             Voor de uitvoering van het ontwikkelplan              elementen zijn.
beheer en onderhoud van het fort. Deze       van het fort op orde te krijgen zodat           zal een samenwerkingsovereenkomst
opgave vraagt inzet en organisatiekracht     de gebruiksmogelijkheden en                     worden opgesteld waarin de rollen en                  De bestuurders van de stichting,
van zowel gemeente als de stichting.         toegankelijkheid worden verbeterd. Ook          verantwoordelijkheden van partners                    gemeente en provincie en zullen jaarlijks
De gemeente is verantwoordelijk voor         de zichtbaarheid van Fort Sabina wordt          worden benoemd en de voorwaarden                      de voortgang van de herontwikkeling
de begeleiding en aansturing van de          met de investeringsimpuls uitgewerkt.           waaronder de bijdragen beschikbaar                    bespreken. De stichting vertegenwoordigt
realisatie van het ontwikkelplan en levert   Deze werkzaamheden zullen op basis van          worden gesteld voor de uitvoering van het             daarbij de op het fort participerende
de projectleider die ook als centraal        een aanbesteding(en) worden uitgevoerd.         ontwikkelplan.                                        partijen en ondernemers. De gemeente
aanspreekpunt voor stichting en haar         Voor de overige werkzaamheden wordt                                                                   vertegenwoordigt tevens het werkplein.
partners fungeert. De stichting zal, in      capaciteit ingezet vanuit o.a. Stichting Fort   Provincie wil graag betrokken blijven bij
overleg met gemeente, onderdelen van         Sabina.nl, het Werkplein, ROC.                  de vervolgfases. In de voorbereidingsfase
het ontwikkelplan en uitvoering op zich                                                      van de uitvoering is provincie betrokken

                                                                                                                                                                                                      153
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Bijlagen:

1. Erfgoedwaarden Fort Sabina                                                                       Morh, A.H., Van Kerkum, P.C. (1999) Terminologie verdedigingswerken, inrichting, aanval en
                                                                                                    verdediging. Een herziene en uitgebreide bewerking van vestingbouwkundige termen.
2. Historie Zuiderwaterlinie en Stelling van Willemstad
                                                                                                    OCW (1999) Belvedere. Beleidsnota over de relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting.
3. Beleidskaders                                                                                    Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen.

                                                                                                    OCW (2009) Beleidsbrief Modernisering van de Monumentenzorg. Den Haag: Ministerie van
                                                                                                    Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen.
Bronnen
                                                                                                    OCW (2011) Kiezen voor Karakter. Visie Erfgoed en Ruimte. Den Haag: Ministerie van Onderwijs,
                                                                                                    Cultuur en Wetenschappen.
BBM (2014) Bouwhistorische verkenning Fort Sabina                                                   Provincie Noord-Brabant (2016) De Verbeeldingskracht van erfgoed, beleidskader erfgoed 2016-
                                                                                                    2020.
Beek & Kooiman (2004) Het post-militaire landschap 2.0. Een overzicht van linies en stellingen in
Nederland. VROM.                                                                                    RCE (2014) Beschrijving rijksmonumenten Fort Sabina, Vaartuigenloods, inundatiesluis

BHIC, Brabants Historisch Informatie Centrum (2015) www.bhic.nl                                     Rooijakkers, G. (2005) De musealisering van het dagelijks leven. Cultureel erfgoed tussen bewaren
                                                                                                    en vergeten, Uit: R. van der Laarse (red.), Bezeten van vroeger. Erfgoed, identiteit en musealisering.
BUITEN, Bureau voor Economie & Omgeving (2010) Projectenboek Zuiderwaterlinie.                      Amsterdam: Het Spinhuis, pagina 207-217.
’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.
                                                                                                    Rijksmuseum Digitaal Archief (2015)
Caalders, J. e.a., (2009) Projectenboek Zuiderwaterlinie. Provincie Noord-Brabant: Bureau voor
Economie & Omgeving.                                                                                Rijksuniversiteit van Grondingen (2015) www.leestekensvanhetlandschap.nl

Cultural heritage counts for Europe (2015) Europa Nostra, ENCATC, Heritage Europe,                  Sneep, J. e.a. (1996) Atlas Historische vestingwerken in Nederland, Noord-Brabant. Zutphen:
International Cultural Centre Krakow, Raymond Lemaire international centre for conservation at KU   Stichting Menno van Coehoorn.
Leuven, The Heritage Alliance, uitgave Bertelsmann.
                                                                                                    Stegmeijer, E. & J. Janssen (2015) Erfgoedzorg in de nieuwe realiteit, uit: Rooilijn, tijdschrift voor
Duenk, J. (2013) Cultuuragenda van Brabant voor 2020. ’s-Hertogenbosch: provincie Noord-            wetenschap en beleid in de ruimtelijke ordening, Jg 48, Nr. 3, pagina 380-389.
Brabant.
                                                                                                    StudioMarcoVermeulen (2014) Stelling van Willemstad, van verdedigingswerk naar uitdagend
Dommelen, S. van & C.J. Pen (red.) (2013) Cultureel erfgoed op waarde geschat. Economische          landschap.
waardering, verevening en erfgoedbeleid. Den Haag: Platform31.
                                                                                                    StudioMarcoVermeulen (2015) Ontwikkelperspectief Fort Sabina als onderdeel van de Stelling van
Hoof van J., (2004) Menno van Coehoorn; Vestingbouwer, belegeraar, infanterist. Utrecht: uitgever   Willemstad
Matrijs.
                                                                                                    StudioMarcoVermeulen (2016) Inspiratieatlas de Zuiderwaterlinie
Janssen, J., E. Luiten, H. Renes, J. Rouwendal i.s.m. O. Faber, C. Pen & E. Stegmeijer
(2014) Karakterschetsen. Nationale onderzoeksagenda Erfgoed en Ruimte; deel 1 Kennisagenda.         Stuurgroep Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie (2004) Panorama Krayenhoff
Amersfoort: Netwerk Erfgoed en Ruimte/Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.                       Linieperspectief. Utrecht.

Kwant, R. (2013) Van Alva Tot Bond, Masterplan voor toegankelijk militair erfgoed in Brabant.       Taverne, E. (2008) Vechten om een fort. Uit: L. Jans & E. Luermans, Fort Altena en de A27: 10
’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.                                                          ontwerpen. Breda: NBKS,
                                                                                                    pagina 9-13.
Kwant, R. (2014) De troepen in beweging! Actieplan 2014 - 2015: Programma en organisatie.
’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.                                                          Technische Universiteit Eindhoven (2013) Built (on) Heritage

Kwant, R. (2015) Stelling nemen voor Sabina, betekenis & ontwikkeling van Brabants grootste fort    Timmermans, P. (2006) Over de hele linie, verleden, heden en toekomst van de Zuiderwaterlinie.
                                                                                                    ’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.
Nationale Bibliotheek van Nederland (2015) www.geheugenvannederland.nl


                                                                                                                                                                                                        155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                 Bijlagen


Bijlage 1: Erfgoedwaarden Fort Sabina

Erfgoedwaarden                               verhaal van Bevochten Brabant kan              In de jaren ’70 is het fort verkocht aan          De grootste bouwmassa betreft de Tour
Fort Sabina en de Stelling van Willemstad    voor de verschillende tijdsperioden            Staatsbosbeheer. Tegenwoordig is het fort         Modèle met de later aangebouwde
zijn majeure identiteitsdragers voor         worden verteld. Het fort is oorspronkelijk     toegankelijk voor het publiek.                    kazerne.
de regio; zij vertellen het verhaal          aangelegd door de Fransen om hun
van Willemstad en zijn strategische          kustverdediging te versterken, bijzonder       Uniek waren de torpedoloodsen die bij             Net buiten het fort, in het hoogwaardige
ligging, daarnaast zijn fort en Stelling     is dat op Fort Sabina 1 van de 3 Tour          het fort waren gebouwd; helaas zijn deze          natuurgebied de Anthoniegorzen, zijn
beeldbepalende ruimtelijke structuren en     Modèles uit Nederland staat. In de             verdwenen.                                        in de 20e eeuw een torpedoloods en
onderdeel van de Brabant-brede structuur     periode van1880 – 1884 krijgt het fort haar                                                      botenloods gebouwd. De torpedoloods
van de Zuiderwaterlinie.                     huidige omvang en wordt merendeel van          Erfgoeddoelstelling:                              is verwijderd en de botenloods is in en
De herontwikkeling van Fort Sabina           de huidige bebouwing gebouwd. Het              Het fort in standhouden, herstellen en            zeer slechte staat. Fort Sabina heeft een
ten behoeve van een duurzame                 fort ligt strategisch aan zee en moest het     inrichten en de toegankelijkheid en               grote ensemblewaarde door de essentiële
instandhouding van het fort draagt bij       Hollands Diep en de Volkerak verdedigen.       gebruiksmogelijkheden verbeteren om               samenhang van het fort (artillerieloods)
aan het behoud van de erfgoedwaarden         In eerste instantie heette het fort: Fort      het verhaal van Bevochten Brabant op              met de botenloods en de inundatiesluis
op het fort, maar ook voor het grotere       de Ruyter”. Samen met het fort aan de          het fort zowel in de tijd als in relatie tot de   (1885). Met de inundatiesluis kon de
verband; de erfgoedwaarden van               overkant: fort “Prins Hendrik” maakten ze      Stelling van Willemstad / Zuiderwaterlinie        omliggende polder onder water worden
de Stelling van Willemstad en de             deel uit van de stelling. Fort Sabina kan      te vertellen en verbeelden.                       gezet, maar is tegenwoordig een
Zuiderwaterline.                             beschouwd worden als het omgekeerde                                                              belemmering voor de bereikbaarheid van
In onderstaande essenties geven wij aan      fort. Alle forten van de Zuiderwaterlinie      Morfologische essentie                            het fort.
welke erfgoed waarden een rol spelen bij     zijn naar het zuiden gericht. Fort Sabina is   Kern van de morfologische essentie van
nieuwe ontwikkelingen op Fort Sabina.        gericht op het Westen op de (toenmalige        Fort Sabina is de ruimtelijke samenhang           Erfgoeddoelstellingen:
                                             zee) vandaar dat hier ook de enige             tussen fort, stelling en linie en de sterke       • Het beleefbaar en herkenbaar zijn
Semantische essentie, het verhaal van        torpedoloodsen van Nederland waren,            connectie met het water. De relatie tussen            van de ruimtelijke samenhang
Fort Sabina binnen de Zuiderwaterline        helaas zijn deze verdwenen.                    het fort en de vesting Willemstad, de                 tussen Fort Sabina en de Stelling van
De Zuiderwaterlinie is de oudste, langste                                                   omliggende inundatiegebieden (met                     Willemstad / Zuiderwaterlinie;
en meest benutte linie van Nederland.        Na het vertrek van de Fransen in 1812          sluisjes) en het open water van Volkerak          • (Betere) leesbaarheid van de
Binnen deze linie zijn 5 unieke stellingen   werd het Fort “De Ruijter” omgedoopt,          en Hollandsch Diep, zijn kenmerkend.                  gelaagde ontwikkeling in de tijd en
te onderscheiden op basis van ruimtelijke    en wel in Fort Sabina Henrica, naar de         Fort Sabina is het grootste bebouwde                  de complexe structuur binnen de
en historische kenmerken. De waarde van      Sabina Henricapolder.                          fort is binnen de Zuiderwaterlinie. Het               groene omwalling van het fort.
Fort Sabina betreft de prominente plaats                                                    fort kenmerkt zich als een gesloten               • Ontwikkelingen binnen en
die dit fort inneemt binnen de Stelling      Na de eerste Wereldoorlog vervallen de         eenheid, met binnen de omwalling een                  buiten het fort dragen bij aan de
van Willemstad; de strategische ligging      linies en verliezen de forten en vestigingen   eigen gelaagde, besloten wereld met                   ensemblewaarde van Fort Sabina.
aan het Hollandsch Diep en het Volkerak      langzaam aan hun status. Het fort heeft in     een vrij groot ensemble van meerdere
en de poort die zij vormt samen met Fort     WOI en WOII nog een functie als burger         gebouwen binnen een groene setting.
Prins Hendrik.                               schuilplaats. Ook bij de watersnoodramp        Daarbij is de verscheidenheid en veelheid
                                             fungeert het als schuilpaats voor de           aan bouwwerken en onderdelen, door de
Op Fort Sabina zijn meerdere lagen           burgerbevolking en daarna nog tot in de        gecompliceerde bouwgeschiedenis, een
van de geschiedenis leesbaar en het          jaren ’50 en ’60 als munitieopslagplaats.      toegevoegde waarde voor de architectuur.


                                                                                                                                                                                     157
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                          Bijlagen


                                                                                         Bijlage 2: Historie Zuiderwaterlinie en
                                                                                         Stelling van Willemstad
Materiële essentie                            Erfgoeddoelstelling:                       • Proloog (tot 1700)                         aangelegd. O.a. de linies van de
De gebruikte materialen op het fort           Behoud van de aanwezige en benoemde        In de aanloop tot het ontstaan van           Munnikenhof en den Hout en het
vertegenwoordigen de verschillende            cultuurhistorische waarden van de          de Zuiderwaterlinie (of historisch:          retranchement van/bij Waspik zijn hier
tijdsperioden.                                gebouwde en de groene omgeving.            Zuiderfrontier) ontwikkelden zich tijdens    goede voorbeelden van.
                                              Essentie is om consistent gebruik te       de 80-jarige oorlog een aantal versterkte
•   Tour Modèle opgebouwd in                  maken van materialen en bij nieuwe         steden tot vestingen omdat ze op             Willemstad doorstond in 1793 een beleg
    IJsselsteen; napoleontisch. Uniek het     ontwikkelingen een eigen tijdslaag met     strategische plaatsen liggen. Rond een       door de Fransen, maar werd overgegeven
    gebruik van oorspronkelijk materiaal.     consistent kleur en materiaalgebruik toe   aantal vestingsteden ontstaan linies         na de val van Bergen op Zoom. In het
    De Tour Modèle is het oorspronkelijke     te voegen.                                 of groepen verdedigingswerken (linie         begin van de 19e eeuw werd Willemstad
    fort 1810-1811, dat is gebouwd                                                       Bergen op Zoom – Steenbergen, Breda          bezocht door koning Lodewijk. Napoleon
    door Spaanse krijgsgevangenen in                                                     en ’s-Hertogenbosch) al dan niet versterkt   op 27 en 28 april 1809 en door diens
    opdracht van de Franse bezetter.                                                     door inundaties.                             broer keizer Napoleon op 4 oktober 1811.
•   Kazerne uit machinale baksteen,                                                                                                   De keizer gaf opdracht tot de bouw van
    1881                                                                                 Vroeger lag bij Willemstad een gors. Toen    een kruithuis. Na de Engelse invasie,
•   Caponnières, kiezelbeton en                                                          Jan IV van Glymes, Markies van Bergen        tijdens de Walcherenexpeditie, versterkten
    baksteensplit. Gangen pre-fab                                                         op Zoom deze had laten inpolderen,          de Fransen de kustverdediging met twee
•   Botenloods, beton, traditionele bouw                                                 ontstond rond 1565 het dorpje                forten ten zuiden van Willemstad: Fort
•   Remises, twee stuks, uit                                                             Ruigenhil. Op 17 juni 1583 na de Slag        Sabina Henrica en Fort de Hel.
    brikkenbeton. 1866                                                                   bij Steenbergen namen de Spanjaarden
•   Kruit- en projectielenmagazijn,                                                      Steenbergen in. Willem van Oranje liet       In de Franse tijd worden een aantal
    brikkenbeton. Twee opstelplaatsen                                                    Ruigenhil versterken tot vesting. Na diens   forten gebouwd onder Napoleon. De
    voor 24mm geschut zijn nog                                                           dood in 1584 verleende zijn zoon, Prins      Tour Modèle no. II van toen nog ‘Fort de
    herkenbaar;                                                                          Maurits, de plaats in 1585 stadsrechten.     Ruyter’ is uit 1811.
•   Poortgebouw, beton                                                                   Willems stad kreeg de officiële naam
                                                                                         Willemstad.                                  • 2e periode 1795-1830
De architectuurhistorische waarde van                                                                                                 Deze periode is een dieptepunt in de
het fort wordt vertegenwoordigd door                                                     • 1e Bouwperiode 1701-1795                   geschiedenis van de linie. Omdat er geen
de sobere stijl en de eenvoud van de                                                     In de periode 1701-1714 neemt de             dreiging meer is vanuit het zuiden hebben
traditionele baksteenbouw, en voor die tijd                                              Zuiderwaterlinie voor het eerst de vorm      de vestigen geen nut meer, hoogstens als
moderne betontechniek in de botenloods.                                                  aan van een echte (water)linie vanaf Sluis   garnizoensstad.
Kern van de materiële essentie is de                                                     in Zeeuws-Vlaanderen tot aan Grave
diversiteit aan verschillende materialen                                                 in het oosten van Brabant. Met behulp        In de Franse periode vinden er alleen in
en dat deze materialen een bepaalde                                                      van inundaties worden de verschillende       West-Brabant nog bouwactiviteiten plaats.
tijdsperiode uit de ontwikkeling van Fort                                                vestingsteden met elkaar verbonden. Op       Willemstad speelt een belangrijke rol in
Sabina vertegenwoordigen.                                                                plaatsen waar inunderen niet mogelijk        de kustverdediging en Bergen op Zoom
                                                                                         is worden nieuwe verdedigingswerken          is van belang voor de verdediging van


                                                                                                                                                                               159
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                         Bijlagen




                                                                                          ’s-Hertogenbosch de functie van             Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelt
Antwerpen, een van de belangrijke Franse    en het Volkerak. Het moest Holland            opvangstelling om het veldleger op te       West-Brabant een bescheiden rol in de
havens.                                     beschermen tegen troepen die vanuit           kunnen vangen als zij zicht terug moesten   Duitse kustverdediging. Langs de grote
                                            Brabant het Hollandsch Diep wilden            trekken. Samen met de Nieuwe Hollandse      rivieren, tussen Moerdijk en Bergen
Na 1814, als de noordelijke en zuidelijke   oversteken en de toegang voor schepen         Waterlinie en de Stelling van Amsterdam     op Zoom, wordt een verdedigingslinie
Nederlanden verenigd worden verschuift      naar het Hollandsch Diep afsluiten.           maakt dit onderdeel uit van de ‘Vesting     aangelegd die een geallieerde aanval via
de verdediging naar de zuidkant van                                                       Holland’.                                   Zeeland op moet vangen. Verschillende
het huidige België. Enkele vestingen        Tot aan 1879 is het fort, met uitzondering                                                grote bunkers in het landschap getuigen
behouden hun vestingstatus vanwege hun      van wat kleine verbouwingen na                De stelling rond Willemstad werd tijdens    hier nog van. Meer landinwaarts
rol in de achterhoede van de verdediging,   (een kogelgloeioven in 1835 en een            de mobilisatie van 1914-18 verder           worden door de Duitsers verschillende
maar meer ook niet. Vestingen als           kruitmagazijn in 1859) onveranderd            verbeterd, hier zijn nog veel restanten     vliegvelden in gebruik genomen. Voor
Steenbergen, Geertruidenberg en             gebleven. Vanaf 1879 heeft het fort           van. Een nieuwe stelling werd tevens        de verdediging daarvan worden vaak
Heusden werden zelfs opgeheven.             een flinke transformatie ondergaan.           aangelegd ten westen van de lijn            nieuwe verdedigingswerken aangelegd.
                                            (uitbreiding Tour Modèle met een              Steenbergen – Ossendrecht: de stelling      Op en rond de verschillende vliegvelden
De grootste verandering op Fort Sabina      bomvrije kazerne, kanonopstellingen,          Noord-Brabant. Deze stelling moest          vinden we nog altijd de nodige restanten.
is dat de houten kap in 1816 is vervangen   schuilplaatsen, magazijnen en vier            een eventuele Brits/Franse aanval op        Bijzonder is ook de kolossale bunker
door een aarden dekking.                    caponnières gebouwd. Buiten het fort          Antwerpen en het Duitse front via Zeeland   bij Valkenswaard die door de Duitse
                                            zijn er nog twee loodsen gebouwd, één         opvangen. Ook hiervan zijn nog enkele       afluisterdiensten gebruikt werd.
• 3e periode 1830-1874                      bedoeld als een torpedoloods).                restanten aanwezig.
Na de Belgische opstand wordt de                                                                                                      In 1952 werden de laatste werken van de
linie weer in staat van verdediging         • 4e periode 1874-1930                        Na de Eerste Wereldoorlog vervallen         Zuiderwaterlinie officieel opgeheven als
gesteld en begint een herstelperiode.       In deze periode, die begint met het           de linies, de forten en vestingen           militaire werken, in de Nieuwe Hollandse
Opgeheven vestingen als Heusden             aannemen van de Vestingwet van                verliezen langzaam aan hun status als       Waterlinie was dit in 1963. Diverse
en Geertruidenberg worden weer als          1874, komt er een einde aan de oude           verdedigingswerk.                           onderdelen van de linies werden daarna
vesting terug in gebruik genomen.           Zuiderwaterlinie. De nadruk komt                                                          (en worden) overigens nog wel gebruikt
Geertruidenberg krijgt zelfs grotendeel     te liggen op de Nieuwe Hollandse              • 5e periode 1930-heden                     door Defensie, maar niet meer als
nieuwe verdedigingswerken.                  Waterlinie, later aangevuld met de Stelling   Als tegen 1940 een nieuwe oorlog dreigt     verdedigingswerk.
                                            van Amsterdam. De Zuiderwaterlinie            met Duitsland vinden er in het oosten van
Rond 1860 begint er een nieuwe opleving     wordt min of meer opgeheven en                Brabant nieuwe bouwactiviteiten plaats.     In de periode na 1913 heeft Fort Sabina
te komen. Rond verschillende vestingen      enkele delen krijgen een nieuwe naam          Langs de Maas en door de Peel worden        verschillende functies gehad: als
worden nieuwe forten gebouwd of             en functie. Willemstad en omgeving            nieuwe verdedigingslinies gebouwd:          verdedigingswerk, als schuilplaats voor
bestaande forten verbeterd (bijvoorbeeld    worden opgenomen in de “Stelling van          respectievelijk de Maaslinie en de Peel-    burgers en in de jaren ‘50 en ‘60 als
de forten De Ruyter en Bovensluis bij       het Hollandsch Diep en het Volkerak”          Raamstelling. Kort daarvoor waren bij de    munitieopslagplaats.
Willemstad en de enkele van de forten       en het gebied van Geertruidenberg             belangrijkste rivierovergangen al rivier/
rond Heusden).                              tot aan fort Nieuw Sint-Andries blijft        brugkazematten aangelegd om deze
                                            bestaan als Zuiderwaterlinie. In deze         strategische punten te beschermen (o.a.
In 1874 werd Willemstad het centrum         laatste linie kregen de vestingwerken         bij de Moerdijkbruggen, Keizersveer,
van de Stelling van het Hollandsch Diep     rond Geertruidenberg, Heusden en              Hedel, Ravesteijn en Cuijk).


                                                                                                                                                                             161
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                           Bijlagen


Bijlage 3: Beleidskaders

Beleidskaders Fort Sabina en omgeving         identiteit aan het fort wordt toegevoegd.    • Gebiedsbescherming                        kenmerkende natuurwaarden. Dit beleid
                                              Buiten het fort, in het agrarisch gebied     Gebiedsbescherming wordt gewaarborgd        is vastgelegd in de Nota Ruimte en werkt
De provincie Noord-Brabant wil zich           zal een parkeervoorziening worden            door de Natuurbeschermingswet 1998          volgens een beschermings-stappenplan.
ontwikkelen tot topregio op het gebied        aangelegd. Ter plaatse van de bestaande      en de beleidskaders voor de Ecologische     Als er aantasting plaatsvindt, kan het
van kennis en innovatie. Een aangenaam        torpedoloods is een ontwikkellocatie         Hoofdstructuur (ook wel Natuurnetwerk       project of ingreep alleen onder specifieke
en bijzonder leef- en vestigingsmilieu is     in beeld voor bijzondere verblijfslocatie.   Nederland (NNN) genoemd).                   voorwaarden doorgaan.
daarbij belangrijk. De herontwikkeling        Deze ontwikkellocatie wordt niet
van de grote Erfgoedcomplexen                 meegenomen in de verkenning.                 Natuurbeschermingswet 1998                  Voor Fort Sabina zijn door de provincie
(kloosters, fabrieken, landgoederen                                                        Binnen de EU worden de belangrijkste        specifieke doelen vastgelegd die
en forten en kazernes) kan hierin             De volgende beleidskaders zijn van           leefgebieden van de meest bedreigde         uitgangspunt zijn voor Staatsbosbeheer
een belangrijke impuls geven. De              toepassing.                                  en waardevolle soorten en habitattypen      en het beheer zoals dat wordt uitgevoerd
grote Erfgoedcomplexen kunnen, als                                                         aangewezen als Natura 2000-gebied.          door de gemeente op het fort.
identiteitsdragers van Brabant, traditie en   5.1      Rijkskaders                         Deze Natura 2000-gebieden moeten            • Kruiden- en faunarijk grasland, voor
economische innovatie op vernieuwende                                                      samen een Europees ecologisch                    het binnenterrein
wijze met elkaar verbinden. Van belang        5.1.1 Monumentenwet                          netwerk vormen om de achteruitgang          • Zilt- en overstromingsgrasland, voor
is dat de herbestemming aansluit bij de       In 2001 zijn Fort Sabina-Henrica en          van de biodiversiteit te keren. De               het buitenterrein
identiteitswaarde die deze complexen          de inundatiesluis aangewezen als             juridische basis voor dit netwerk zijn      • Zoete Plas, voor de gracht
hebben.                                       Rijksmonument en van nationale belang.       de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn,
                                              Hierdoor vallen alle werkzaamheden           welke in Nederland zijn doorvertaald        Botanisch beheer
Voor Fort Sabina richt de provinciale         aan deze monumenten onder de                 in de Natuurbeschermingswet                 Het is gebleken dat door de wijze van
inzet zich op de verbetering van de           Monumentenwet. De redengevende               1998 (Nbwet). Per gebied worden             beheer (met de inzet van schapen) vele
gebruiksmogelijkheden en de identiteit        omschrijving is opgenomen in het             voor de soorten en habitattypen             interessante plantensoorten de kans
van het fort binnen de Stelling van           monumentenregister van de Rijksdienst        instandhoudingsdoelstellingen bepaald.      krijgen om te groeien. Daarnaast hebben
Willemstad/ Zuiderwaterlinie. Door het        voor het cultureel erfgoed:                                                              de schapen ook een recreatieve waarde
ontwikkelplan mogelijk te maken en af te                                                   Natuur Netwerk Nederland (voorheen          en voorkom je grote recreatieve druk op
stemmen op de aanwezige potenties in          Fort: www.monumentenregister.nl zoek op      EHS)                                        de kwetsbare natte stukken.
de omgeving, kan Fort Sabina duurzaam         521706                                       Het doel van het NNN is het realiseren
in stand worden gehouden en zich                                                           en in stand houden van een duurzaam         Bijzonder element en onderdeel van
ontwikkelen tot een gezichtsbepalende         Inundatiesluis: www.monumentenregister.      functionerend natuurnetwerk. Dit maakt      het NNN zijn de Anthoniegorzen. Dit
en culturele plek binnen de Stelling van      nl zoek op 525988                            instandhouding, vermeerdering en            gebied is aangewezen als vochtig
Willemstad.                                                                                verspreiding van kwetsbare en zeldzame      weidevogelgrasland, een hoogwaardig
                                              5.1.2 Natura 2000 / Nationaal Natuur         dier- en plantensoorten mogelijk.           natuurgebied, in de top tien van
De ruimtelijke ontwikkelingen zullen          Netwerk (NNN)                                Het levert daarmee een bijdrage aan         broedgebieden voor weidevogels
in principe plaatsvinden op het fort          De natuurwetgeving kan worden                het behoud van de Nederlandse               in Nederland zoals: grutto, tureluur,
waarbij de gebruiksmogelijkheden              onderverdeeld in gebiedsbescherming en       biodiversiteit. Het beleid met betrekking   kievit en patrijs, en verder slobeend
van de bebouwing en het buitenterrein         soortbescherming.                            tot het NNN is gericht op behoud,           en zomertaling. Voorts is het een
worden verbeterd en er een nieuwe                                                          herstel en ontwikkeling van de wezenlijk    pleisterplaats voor de brandgans.


                                                                                                                                                                               163
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                            Bijlagen




Waar het fort wel toegankelijk is en een        5.2 Provinciale beleidskaders                een bijdrage aan de herontwikkeling          vlak’ en ‘complex van cultuurhistorisch
recreatieve functie krijgt, geldt dit voor de                                                en herbestemming van een aantal              belang’. Het beleid voor de complexen
Anthoniegorzen absoluut niet.                   5.2.1 Het Beleidskader erfgoed 2016          gezichtsbepalende erfgoedcomplexen,          van cultuurhistorisch belang richt zich
                                                – 2020, ‘De (verbeeldings)kracht van         waarvoor de markt geen oplossing heeft.      op het behoud, herstel of ontwikkeling
•    Soortbescherming                           erfgoed’                                     De bedoeling is dat De Erfgoedfabriek,       van de cultuurhistorische waarden door
                                                Het Beleidskader erfgoed fungeert als        en specifiek de herontwikkelde               herontwikkeling. De Verordening ruimte
Flora- en faunawet                              koepel voor het totale erfgoedbeleid van     erfgoedcomplexen, bijdragen aan een          (art. 24) biedt op deze complexen extra
De soortbescherming wordt gewaarborgd           de provincie. Binnen het erfgoedkader        sociaal veerkrachtig Brabant (ambitie        mogelijkheden voor bouwactiviteiten en
door de Flora- en faunawet. Deze                richt de provincie zich op duurzaam          van het Bestuursakkoord), het versterken     planologische gebruiksmogelijkheden,
wet beschermt inheemse dier- en                 behoud door herbestemming of                 van de kenniseconomie en innovatieve         waaronder wonen, die op grond van
plantensoorten waarbij onderscheid              restauratie, op de bescherming van           ontwikkelingen en een goed leef- en          het geldende bestemmingsplan niet
wordt gemaakt in verschillende                  collecties, op de beleving van het           vestigingsklimaat (ambitie vanuit de         zijn toegestaan; voorwaarde is dat
beschermingscategorieën. Deze                   cultureel erfgoed en op de verhalen van      Agenda van Brabant).                         de ontwikkeling een bijdrage levert
bescherming is overal in Nederland van          Brabant (Innovatief Brabant, Religieus                                                    aan het behoud of herstel van het
toepassing, zowel in natuurgebieden als         Brabant, Bevochten Brabant en                5.2.2 Structuurvisie Ruimtelijke             cultuurhistorische karakter van de
daarbuiten. Het is daarbij van belang om        Bestuurlijk Brabant). De Zuiderwaterlinie,   Ordening en Verordening Ruimte               complexen en dat de beoogde ruimtelijke
te weten tot welke beschermingscategorie        incl. Fort Sabina, maakt onderdeel uit       De ruimtelijke mogelijkheden in en           ontwikkeling past binnen het beleid voor
de aanwezige soorten behoren.                   van de verhaallijn Bevochten Brabant.        rondom Fort Sabina worden mede               dat gebied.
                                                De provincie werkt de strategische           bepaald door de Structuurvisie Ruimtelijke
Fort Sabina is de enige geschikte locatie       alliantie Zuiderwaterlinie verder uit,       Ordening en de Verordening Ruimte van        Fort Sabina heeft in de Verordening
als overwinteringsplaats voor vleermuizen       o.a. door profilering van de Brabantse       de provincie.                                Ruimte ook andere aanduidingen en is
in de Noordwesthoek van Brabant.                vestingsteden en samenwerking met                                                         aangeduid als Ecologische hoofdstructuur
Hierdoor is het van belang om een               lokale, nationale en internationale          De Structuurvisie Ruimtelijke Ordening       en Zoekgebied voor windturbines.
aantal gangen (caponnières) op het fort         initiatieven, met name voor de               (SVRO) geeft de hoofdlijnen van het          Ook zijn de algemene en rechtstreeks
te bestemmen als overwinteringsplaats.          vrijetijdseconomie. Elementen uit de         provinciaal ruimtelijk beleid tot 2025       werkende regels voor ‘bevordering van
Hier is al uitgebreid onderzoek naar            Zuiderwaterlinie worden ook door             weer (met een doorkijk naar 2040).           ruimtelijke kwaliteit’, ‘ veehouderijen’,
gedaan. (P. Twisk, 2012) Ook deze functie       Waterschap de Brabantse Delta benut in       De visie is bindend voor het ruimtelijk      ‘mestbewerking’ en ‘beperking
van het fort wordt zichtbaar gemaakt.           de robuuste waterhuishouding en vormen       handelen van de provincie en vormt de        veehouderij’ van toepassing.
Verder zal gezien de bijzonderheid en de        plekken waar meer over het waterbeheer       basis voor de wijze waarop de provincie
potentie van de plek elke ontwikkeling          van toen en nu kan worden geleerd.           de instrumenten, die de Wet ruimtelijke
en verandering getoetst worden op de                                                         ordening biedt, inzet. De doorwerking
mogelijke effecten op de aanwezige flora        Het Programma Grote Erfgoedcomplexen         van de Structuurvisie Noord-Brabant is
en fauna. Hierbij wordt samengewerkt met        is binnen het erfgoedkader een               opgenomen in de provinciale Verordening
de eigenaar Staatsbosbeheer.                    belangrijk instrument. De organisatie        Ruimte.
                                                van het Programma Grote Erfgoed
                                                Complexen is gedefinieerd in ‘De             Fort Sabina heeft in de Verordening
                                                Erfgoedfabriek’. De Erfgoedfabriek levert    Ruimte de aanduiding ‘cultuurhistorische


                                                                                                                                                                                165
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                             Bijlagen




5.2.3 Gebiedsgericht werken in                wordt gevoed en gestuurd vanaf en            Deze en andere ontwikkelingen stellen       er minder beleidsplannen in algemene
Waterpoort                                    met het water. Een gezond regionaal en       de gemeente op korte en (middel)lange       zin gemaakt worden. De gemeentelijke
Waterpoort is het gebied dat is gelegen       verbonden watersysteem is de katalysator     termijn voor grote opgaven.                 ambities en doelen staan centraal in
op het grondgebied van zes gemeenten          voor economische, ecologische en             De uitvoering van de visie en het beleid    de paraplunota’s. Hieraan kan alle
(Bergen op Zoom, Goeree-Overflakkee,          sociaal-maatschappelijke ontwikkeling.       rondom die opgaven wordt voor de            beleid en uitvoering verbonden worden.
Halderberge, Moerdijk, Steenbergen en                                                      periode van 2009- 2030 op robuuste wijze    De uitvoeringsstrategie benoemt de
Tholen) rondom het Volkerak-Zoommeer          In de nieuwe samenwerkingsovereen-           ingezet. Dit doet de gemeente door in een   hoofdrichting die wordt ingezet om de
en drie provincies (Noord-Brabant,            komst ligt de nadruk op investeren           visie op de (middel) lange termijn - op     doelstellingen te realiseren.
Zeeland en Zuid-Holland) raakt.               en samen zaken doen. De eerste               strategisch niveau- richting te geven aan   Met de paraplunota’s zet Moerdijk
                                              ‘business cases’ worden nu uitgewerkt:       de ontwikkelingen in de samenleving en      nadrukkelijk in op een toekomst in het
Het gebiedsproces Waterpoort is gestart       Waternetwerk en de Zuiderwaterlinie.         aan de eigen positie in de regio.           teken van duurzaamheid. De gemeente
vanuit de provincie Noord-Brabant als                                                                                                  wil de mens centraal plaatsen als
strategische gebiedsontwikkeling. In de       De duurzame instandhouding van               De strategische visie voor de gemeente      onderdeel van de samenleving. De
afgelopen jaren is het uitgegroeid tot een    Fort Sabina past in bovenstaande             Moerdijk heeft tot doel te komen tot een:   samenleving is een samenspel van
gedragen (provincie)grensoverschrijdend       lijn. Waterpoort ziet er op toe dat de       1. ontwikkelingsrichting voor de lange      aspecten die de mens zelf betreffen,
programma waar meerdere publieke              investeringen in tijd, geld en energie            termijn;                               de leefomgeving en bedrijvigheid.
partijen samenwerken met burgers,             op Fort Sabina zowel op meerdere             2. kapstok en referentiekader voor          Moerdijk kiest daarom voor de ‘definitie’
ondernemers, onderwijsinstellingen,           schaalniveaus (van individueel fort via           integraal afgestemd gemeentelijk       die betrekking heeft op de ‘duurzame
maatschappelijke organisaties en private      de Stelling van Willemstad en naar                beleid;                                samenleving’ die uiteen valt in drie pijlers
bedrijven.                                    de Zuiderwaterlinie als geheel) als op       3. duidelijke missie die kan worden         Maatschappij (people), Leefomgeving
                                              meerdere beleidsthema’s (erfgoed,                 uitgedragen naar buurgemeenten,        (planet) en Economisch-Klimaat (profit).
De samenwerking binnen Waterpoort             water, natuur, vervoer over water, sociale        provincie en rijk.
is nodig omdat het gebied te maken            veerkracht, vrijetijdseconomie) renderen.    De strategische visie maakt het             5.3.2. Structuurvisie “Moerdijk 2030”
heeft met een teruglopende economie,                                                       mogelijk om op langere termijn een          De structuurvisie “Moerdijk 2030”,
een afnemend inwoneraantal en –               5.3 gemeentelijke kaders                     consistent beleid te voeren, en nieuwe      vastgesteld door de gemeenteraad op
voorzieningenniveau. Daarbij kiest de                                                      ontwikkelingen snel te combineren met       9 juni 2011, is een integrale visie die
regio voor dat wat hen bindt, namelijk het    5.3.1 Strategische Visie voor Moerdijk       al ingeslagen richtingen, waarmee de        inspeelt op de ontwikkeling van de beide
thema ‘water’.                                2030                                         gemeente Moerdijk een integraal beleid      werelden van Moerdijk: het grootschalige
                                              De gemeente Moerdijk wordt met een           kan voeren en beter kan anticiperen op      (inter-)nationale Moerdijk enerzijds en
Het perspectief van de samenwerkende          aantal ingrijpende ontwikkelingen            veranderingen in de maatschappij, wet of    het ruime, rustige, agrarische Moerdijk
partners is dat de regio het gezicht weer     geconfronteerd, zoals vergrijzing,           wensen.                                     met een veel kleinschaliger karakter
naar het water heeft gericht. Oude relaties   ontgroening, de globalisering van de                                                     anderzijds. De visie beoogt ook deze twee
tussen stad, water en ommeland zijn weer      toeristisch-recreatieve en agrarische        Paraplunota’s                               werelden samen te brengen zodat ze
hersteld en nieuwe relaties zijn ontstaan.    sector, schaalvergroting in de omgeving      De paraplunota’s zijn bedoeld als           elkaar kunnen aanvullen en versterken.
De overgangen van land en water bieden        waarin de gemeente opereert en niet          kapstok voor alle gemeentelijke
veel kansen voor wonen, recreatie en          in de laatste plaats de voortgaande          beleidsnotities. Ze zorgen ervoor dat er    Toerisme is ook in de structuurvisie
natuur. De ontwikkeling van de regio          decentralisatie van rijksoverheidstaken.     meer samenhang tussen beleid is en          een speerpunt. Het versterken van het


                                                                                                                                                                                 167
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>toerisme is een belangrijke kans om           5.3.3. Bestemmingsplan
nieuwe werkgelegenheid te creëren             In het bestemmingsplan voor het
en de uitstraling en levendigheid van         buitengebied is het fort bestemd ter
de kernen te vergroten. De gemeente           behoud en herstel van cultuurhistorische,
Moerdijk heeft een aantal (potentieel)        natuur- en landschapswaarden in de vorm
belangrijke toeristisch-recreatieve           van een fort met randbeplanting, alsmede
kwaliteiten. Een aantal van deze attracties   voor horeca, kleinschalige dagrecreatie
is nog wat onzichtbaar. Er liggen kansen      zoals bijvoorbeeld een atelier, beeldentuin
deze meer tot hun recht te laten komen        of expositieruimte.
en uit te bouwen, zodat zeker ook de
eigen inwoners en ondernemers hier            Voor nieuwe parkeervoorzieningen en
hun voordeel mee kunnen doen. De              ontsluiting moet het bestemmingsplan
belangrijkste zijn:                           bijgesteld worden.
• de ligging aan het grote water van
     het Hollandsch Diep en het Volkerak,     Op dit moment wordt het
     met de vestingsteden Willemstad          bestemmingsplan herzien, de
     en Klundert, de kern Moerdijk en         ontwikkelingen inhoudelijk en juridisch
     de verspreid liggende forten als         kunnen nu meegenomen worden in het
     toeristisch-recreatieve knooppunten;     VO-Bestemmingsplan op basis van een
• de ligging aan het kleinschalige            passende visie.
     rivierlandschap langs de Mark/Dintel,
     met Standdaarbuiten als recreatief
     knooppunt;
• het fraaie agrarische landschap
     met zijn oude kreken en dijken met
     bomenlanen;
• intensieve vormen van recreatie nabij
     Zevenbergen.


                                                                                            Dit document betreft een visiedocument, aan dit document
                                                                                            kunnen geen rechten worden ontleend.

                                                                                            Beeldmateriaal: Copyright Studio Marco Vermeulen 2016, tenzij
                                                                                            anders aangegeven.




                                                                                                                                                    169
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>