<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre> Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta


Integrale Voorkeursstrategie
  Zuidwestelijke Delta 2021


       Concept 91% versie,
        19 december 2019




                                       1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoud

Managementsamenvatting ........................................................................................................... 3
1 Inleiding ............................................................................................................................... 5
2 Gebied en opgaven ............................................................................................................... 7
3 Hoofdlijnen van de waterveiligheidsstrategie ...................................................................... 11
 3.1   Waterkeringen....................................................................................................................... 11
   3.2       Grevelingen en Volkerak-Zoommeer, inclusief Binnenschelde en Markiezaatsmeer .......... 12
   3.3       Oosterschelde en Veerse Meer ............................................................................................. 15
   3.4       Westerschelde ....................................................................................................................... 17
   3.5       Kust en Voordelta .................................................................................................................. 18
4 Hoofdlijnen van de Zoetwaterstrategie................................................................................ 20
5 Hoofdlijnen van de aanpak ruimtelijke adaptatie ................................................................. 24
6 Implementatie voorkeurstrategie Zuidwestelijke delta ........................................................ 26
7 Kennisvragen ...................................................................................................................... 27
Bijlage 1 Samenvattend overzicht van bestuurlijke uitspraken ..................................................... 28
Bijlage 2 Themagerichte- en gebiedsspecifieke kennisvragen ....................................................... 30




                                                                                                                                                   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Managementsamenvatting

In het kader van de zesjaarlijkse herijking van het Deltaprogramma is zorgvuldig gecheckt of er
ontwikkelingen zijn die het nodig maken om de voorkeursstrategie van de Zuidwestelijke Delta
(2014) aan te passen. Het resultaat van de herijking is deze up-to-date beschrijving van de integrale
voorkeursstrategie Zuidwestelijke Delta.

Voor de Zuidwestelijke Delta is het signaal van snellere klimaatverandering de belangrijkste
ontwikkeling om de huidige strategie op te toetsen. De huidige strategie is robuust tot 2050 en er is
voldoende tijd om nieuw beleid voor te bereiden voor een onzekere toekomst door progressieve
klimaatverandering. De urgentie van kennisontwikkeling om op tijd gesteld te staan met adaptieve
strategieën en maatregelen is echter hoog. Met mogelijk versnelde zeespiegelstijging (tot 2-3 m in
2100) liggen de verwachte keuzemomenten voor aanpassing van de strategieën namelijk al ver voor
het moment waarop de strategieën niet meer voldoen, en mogelijk al voor 2050. In de herijkte
strategie van de Zuidwestelijke Delta is om die reden een aanzet voor een kennisprogramma
toegevoegd met kennis- en onderzoeksvragen voor verkenning van lange termijn alternatieven voor
de hele Zuidwestelijke Delta. In het kennisprogramma wordt de gehele regio in samenhang en
integraal benaderd en komen de noodzaak en mogelijkheden van grotere ingrepen tussen 2050 en
2100 aan bod.

Vanuit het Deltaprogramma Waterveiligheid zullen de komende jaren de nieuwe opgaven voor
versnelde zeespiegelstijging onderzocht worden in het landelijke Kennisprogramma
Zeespiegelstijging. Vanuit het Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta worden de relevante
kennisvragen hiervoor aangeleverd.

Centrale onderzoeksvragen voor de Zuidwestelijke Delta zijn het in beeld brengen van de knikpunten
voor de gebruiksfuncties ten gevolge van zeespiegelstijging en welke handelingsperspectieven en
maatregelen mogelijk zijn. Knikpunten zijn de momenten waarop het gewenste gebruik niet meer
mogelijk is. Daarnaast zijn ook thema- en gebiedsspecifieke aanpassingen en kennisvragen
geformuleerd.

Zo is voor een toekomstbestendige strategie van het Veerse Meer onderzoek nodig naar de
knikpunten en keuzemomenten voor het waterbeheer van het Veerse Meer. Het huidige stelsel van
waterkeringen, bestaande uit duinen, dammen, stormvloedkeringen, kerende kunstwerken en
dijken, wordt volgens de nieuwe normering in stand gehouden om de waterveiligheid te borgen en is
op basis van de huidige inzichten in 2050 op orde.
Voor de Westerschelde is een ‘roadmap’ voor het vervolg van de Agenda voor de Toekomst
vastgesteld (periode 2019-2023). Daarin zijn onder andere het 2e onderzoeksprogramma en de
langetermijnperspectieven Natuur en Toegankelijkheid opgenomen.
Naast die voor de kust, zal voor alle deltawateren een sedimentstrategie nodig zijn. Tevens zal de
mogelijke extra ruimtereservering die benodigd is voor de toekomstige suppleties en de eventuele
zee- en/of landwaartse versterkingen gevolgen hebben voor de ruimtelijke ordening van strand en
duingebied en daarmee voor de beschikbare ruimte voor o.a. recreatie en natuurbescherming.




                                                                                                        3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Voor zoet water zal in de komende periode kennisontwikkeling en onderzoek plaatsvinden met
betrekking tot zeespiegelstijging en zoutdruk/spuimogelijkheden, klimaatrobuuste
zoetwatervoorziening Reigersbergsche Polder, temperatuurstijging, veranderende rivierafvoeren en
een vervolg Pilots Proeftuinen Zoetwater. Daarnaast is meer aandacht nodig voor een
gebiedsdekkende uitrol van succesvolle maatregelen in gebieden zonder zoetwateraanvoer en een
verdere uitbreiding van het aantal mogelijke innovatieve maatregelen om meer water in de bodem
te conserveren.

De uitwerking van het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie is een nieuw onderdeel in deze hernieuwde
strategie en onderscheidt 2 werkregio’s in de Zuidwestelijke Delta: Goeree-Overflakkee en de
provincie Zeeland. In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie zijn de risico’s in beeld gebracht via
klimaatstresstesten. Op basis hiervan zal een risicodialoog plaats vinden over de te verwachten
effecten. Hierna dient er in 2020 een adaptatiestrategie te zijn vastgesteld, die vervolgens via
concrete maatregelen worden uitgevoerd in uiterlijk 2050.




                                                                                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>   1    Inleiding

De voorkeursstrategie voor de Zuidwestelijke Delta (ZWD) is gericht op een klimaatbestendig
veilige, ecologisch veerkrachtige en economisch vitale delta. In 2019 zijn als eerste de
mogelijke aanleidingen om aanpassingen te maken in de regionale strategie ZWD van 2014 in
beeld gebracht (eerder opgenomen in de ‘herijkingsagenda’). Voor de ZWD vormt de situatie
waarin klimaatverandering zich mogelijk op progressieve wijze voortzet (mogelijke versnelde
zeespiegelstijging, veranderende rivierafvoeren, temperatuurstijging, langere periode met
droogte) de belangrijkste externe ontwikkeling om de huidige strategie op te ‘toetsen’ en
mogelijk aan te passen. Daarnaast zijn ook de uitwerkingen en aanpassingen van de afgelopen
zes jaar vertaald in de herijkte strategie. Het resultaat is een up-to-date beschrijving van de
regionale strategie ZWD, op te nemen in het Deltaprogramma (DP) 2021. Het voornemen is
om de aanpassingen die in DP 2021 worden voorgesteld en rijksbeleid betreffen, beleidsmatig
te borgen in het Nationaal Water Programma 2022 – 2027.

In lijn met het advies van de Signaalgroep Deltaprogramma is in het Programma Overleg van 17
januari 2019 besloten om de herijking van de deltabeslissingen en voorkeursstrategieën te baseren
op een zeespiegelstijging van maximaal 1,00 meter in 2100.
Op Prinsjesdag 2018 is het Deltares-rapport openbaar geworden dat mogelijke consequenties
beschrijft van versnelde zeespiegelstijging voor het kustfundament, de waterkeringen en de
zoetwatervoorziening. Hierbij wordt uitgaan van een maximale stijging van 2 tot mogelijk 3 meter in
2100 (bij een opwarming van 4 graden, als klimaatafspraken Parijs niet worden gehaald).
In het kader van deze 6-jaarlijkse herijking is afgesproken om voor een zeespiegelstijging van 2 meter
in 2100 na te gaan hoe hierdoor de wateropgave verandert, wat vervolgens in de huidige regionale
strategie extra/nieuw nodig is, welke (fysieke) ruimte extra nodig is om deze aanpassingen mogelijk
te maken en welke onderzoeksvragen beantwoord moeten worden om bij de tweede herijking (in
2026) goed onderbouwde keuzes te kunnen maken.

De herziene voorkeurstrategie is ontwikkeld per thema: waterveiligheid, zoetwater en ruimtelijke
adaptatie. Voor waterveiligheid is de voorkeurstrategie gebaseerd op kwalitatief onderzoek, expert
judgement en lopende studies/onderzoeken. Voor zoetwater is gebruik gemaakt van de
ontwikkelingen binnen het Deltaprogramma Zoetwater (knelpuntanalyse, etc.). Voor ruimtelijke
adaptatie is gebruik gemaakt van het lopende proces in de werkregio’s.

Generieke uitkomst herijking voorkeurstrategie Zuidwestelijke Delta
Voor de ZWD is geconcludeerd dat - met intensivering van enkele maatregelen bijvoorbeeld t.a.v.
dijkversterkingen, zandsuppleties en zoetwatermaatregelen - de huidige strategie grotendeels
standhoudt tot 1 meter zeespiegelstijging in 2100. Voorbeelden hiervan zijn verhoging en versterking
van dijken langs de Ooster- en Westerschelde en verhoging van het zandvolume voor de suppleties
langs Noordzeekust en plaatsuppleties in de Oosterschelde. Voor zoetwater is onder andere
aandacht nodig voor een gebiedsdekkende uitrol van succesvolle maatregelen in gebieden zonder
zoetwateraanvoer en een verdere uitbreiding van het aantal mogelijke innovatieve maatregelen om
meer water in de bodem te conserveren.




                                                                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Tussen de 1,00 en 2,00 meter zeespiegelstijging komen er diverse knikpunten in beeld, met name
door de gevolgen voor natuur en economie en de gevolgen voor het waterbeheer met de vele
kunstwerken in de ZWD. De snelheid van zeespiegelstijging is bepalend voor het moment dat de
strategie aangepast moet worden. Dit betekent dat tussen 2050 en 2100 mogelijk grotere ingrepen
nodig zijn. Zo zal bij een zeespiegelstijging van 1,25 m de Oosterscheldekering bijna 100 keer per jaar
dicht moeten, wat consequenties zal hebben voor natuur, landschap, ruimtegebruik en economie
(o.a. schelpdierkweek). Er bestaan echter nog veel onzekerheden over de mate en snelheid van
zeespiegelstijging. Dat geldt ook voor de mogelijke gevolgen ervan op het (waterbeheer)systeem in
de ZWD met als belangrijkste functies veiligheid, natuur en economie, de ruimtelijke ontwikkeling én
voor de ontwikkeling van adaptieve strategieën.

De urgentie van kennisontwikkeling om op tijd gesteld te staan voor effectieve maatregelen en
mogelijk systeemingrepen is daarom hoog. Keuzemomenten voor aanpassing van de strategie liggen
namelijk ver voor de knikpunten en mogelijk al voor 2050. Om dit in beeld te brengen is het van
belang een verkenning voor de gehele ZWD te starten, waarin de probleemanalyse in de gehele regio
integraal benaderd wordt en de noodzaak en mogelijkheden van grotere ingrepen tussen 2050 en
2100 aan bod komen. De overkoepelende kennisvragen voor de probleemanalyse in de ZWD zijn:

 Tot welke zeespiegelstijging (zss) is de huidige voorkeurstrategie voor veiligheid, natuur en ecologie
                         en economie (incl.zoetwatervoorziening) afdoende?

 Welke knikpunten en keuzemomenten zijn er voor veiligheid, natuur en economie bij 1 en 2m zss en
    wat zijn effecten en consequenties van zeespiegelstijging voor peilbeheer, waterbeheer- en
      scheepvaartfuncties in de samenhangende watersystemen van de Zuidwestelijke Delta?




                                                                                                          6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    2     Gebied en opgaven

In de ZWD monden de Rijn, de Maas en de Schelde uit in zee. Na de overstromingsramp van 1953
hebben de Deltawerken de waterveiligheid in dit gebied aanzienlijk vergroot, onder meer door de
kustlijn sterk te verkorten. Hierbij zijn verschillende waterbekkens ontstaan: zoet en zout, met en
zonder getij. De Deltawerken hebben ook nieuwe problemen veroorzaakt, zoals (blauw)algenbloei in
het Volkerak-Zoommeer en de deltarandmeren (Binnenschelde en Markiezaat), zandhonger in de
Oosterschelde en een zuurstofloze bodem in de Grevelingen. Deze problemen hebben negatieve
effecten op de duurzame ontwikkeling van de regionale economie. De bestuurders in de ZWD stellen
klimaatbestendig en veilig, ecologisch veerkrachtig en economisch vitaal bij toekomstige
ontwikkelingen centraal.




Huidige strategie1: opgaven door klimaatverandering
De huidige strategie is gericht op de aanpak van opgaven op het gebied van klimaatrobuustheid,
veiligheid en zoetwatervoorziening, die het gevolg zijn van klimaatverandering en
sociaaleconomische ontwikkelingen (op basis van de deltascenario’s 20122). In Haringvliet,
Oosterschelde en Westerschelde ontstaan op termijn opgaven voor waterveiligheid door
zeespiegelstijging en veranderende rivierafvoeren. Door klimaatverandering (o.a. veranderende
rivierafvoeren) ontstaan ook opgaven voor de zoetwatervoorziening bij de inlaatpunten in onder
meer het Haringvliet. Veranderingen in de neerslag leiden tot (verziltings)opgaven in gebieden die
omringd zijn door zout water, zonder aanvoer van zoetwater uit het hoofdwatersysteem. Daarnaast
is er een opgave om te komen tot ecologisch gezonde, toekomstbestendige grote wateren. Bij al
deze opgaven is het streven dat de oplossingen zo veel mogelijk samengaan met een krachtige

1 Onder ‘huidige strategie’ verstaan we de strategie zoals is geformuleerd in de Integrale Strategie Zuidwestelijke Delta,
2014 en het Deltaprogramma 2015.
2 De Deltascenario’s zijn mogelijke toekomstbeelden voor klimaat en sociaaleconomische ontwikkelingen, met

zichttermijnen van 2050 en 2100. Deze deltascenario’s 2012 zijn sturend voor de voorkeursstrategieën in het
Deltaprogramma.

                                                                                                                             7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>economie. Met het DP, KRW, Natura 2000 en de Programmatische Aanpak Grote Wateren worden
hiervoor stappen gezet. Rijk en regio zijn in gesprek over het herstel van getij in het
Grevelingenmeer, toekomstig waterbeheer Volkerak-Zoommeer, een uitgekiende sedimentstrategie
in zowel de Oosterschelde als de Westerschelde en ecologisch herstel Haringvliet-Hollands Diep.
Laatstgenoemde behoort feitelijk tot het ZWD-gebied maar wordt in Deltaprogramma Rijnmond-
Drechtsteden uitgewerkt.

Het is de ambitie om bij de uitvoering van de strategie maximaal de kansen te benutten om
duurzaamheid (duurzame leefomgeving, circulaire economie, energietransitie) een plek te geven.
Daarbij wordt in de ZWD waar nodig gezocht naar innovatieve oplossingen. Voorbeelden zijn: meer
doen met dijken, verbeteren landschappelijke kwaliteit, stimuleren toerisme, opwekken van
duurzame energie met bv. een getijdecentrale, innovatieve zoet-zoutscheidingen bij sluizen. Dit biedt
kansen voor de economie in het gebied, die sterk watergebonden is. Bij de vormgeving van plannen
voor zoetwater en veiligheid zal ingezet worden op een optimale ruimtelijke kwaliteit.


    Samenvallende opgaven verbinden in gebiedsagenda
    Rijk en regio stellen een gebiedsagenda op voor de grote wateren van de ZWD, met als doel de
    streefbeelden en opgaven voor waterveiligheid, zoetwater en ruimtelijke adaptatie
    (Deltaprogramma), waterkwaliteit en natuur (Programmatische aanpak Grote Wateren) en regionale
    economie zoveel mogelijk met elkaar te verbinden. Daarbij wordt verbreding en samenhang gezocht
    met thema’s als circulaire economie, energietransitie en klimaatadaptatie. Het uiteindelijk resultaat is
    een integraal langetermijnperspectief voor de ontwikkeling van de ZWD, inclusief een kennis- en
    innovatieprogramma en een oriënterende uitvoeringsagenda.



Nieuwe opgave: mogelijk versnelde zeespiegelstijging heeft grote consequenties
Er komen steeds meer aanwijzingen dat de zeespiegel vanaf halverwege deze eeuw sneller kan
stijgen dan is aangenomen in de deltascenario’s3. Het risico van deze extra versnelling wordt vooral
veroorzaakt door versneld afbreken en smelten van het landijs op Antarctica.
Daarnaast zijn ook opgaven als gevolg van andere klimaateffecten relevant zoals veranderende
rivierafvoeren, frequentere en extreme neerslag, droogte, temperatuurstijging die hun invloed
hebben op waterkwaliteit, ecologie en economie.

Uit kwalitatief onderzoek komt naar voren dat de huidige strategie met intensivering van onderzoek
en enkele maatregelen, - zoals zandsuppleties en dijkverhogingen - grotendeels standhoudt tot 1
meter zeespiegelstijging. Niet alleen de mate van zeespiegelstijging is daarin bepalend maar ook het
tempo ervan heeft gevolgen voor de houdbaarheid van de strategie. Met 1 meter zeespiegelstijging
aan het eind van deze eeuw lijkt het tempo onder de kritische grens te blijven. Een mogelijk
versnelde zeespiegelstijging van 1 tot 2 m zal leiden tot grote veranderingen op het gebied van


3Het IPCC heeft hierover in augustus 2019 een rapport uitgebracht, op basis waarvan het KNMI de zeespiegelstijgings-
scenario’s voor de Nederlandse kust zal gaan actualiseren (Climate Change and Land,
an IPCC special report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security,
and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems, 2019)


                                                                                                                           8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>waterpeilen, sedimentbeheer- en transport en sluitingsfrequentie van stormvloedkeringen. Er
ontstaan omslagpunten voor waterveiligheid, natuur en ecologie en het economisch gebruik (o.a.
scheepvaart en landbouw), omdat we met de huidige strategie niet meer kunnen voldoen aan
normen en doelen. Bij een progressieve zeespiegelstijging zijn principieel andere keuzes nodig om op
termijn toe te groeien naar een klimaatrobuuste en samenhangende strategie voor de gehele ZWD.

Hierbij is een samenhangende integrale strategie voor alle Deltawateren nodig. Waarbij bovendien
keuzes in samenhang met landelijke beslissingen genomen moeten worden, bijvoorbeeld t.a.v. de
afvoerverdeling van de rivieren, wel of geen zeesluizen in de Nieuwe Waterweg of faciliteren van
extra waterberging. De mogelijkheden en bedreigingen voor maatschappelijke, socio-economische
en natuurlijke functies zullen bij het maken van keuzes integraal en gelijkwaardig meegenomen
worden. Als gevolg van klimaatverandering en maatschappelijke preferenties voor duurzame
oplossingen zal in toenemende mate aandacht nodig zijn voor natuurlijke processen (het ecologisch
functioneren) die ervoor zorgen dat natuur en omgeving goed worden ingebed.

Aanpassingen van de strategie: veel onzekerheden, kennisontwikkeling noodzakelijk
De gevolgen van een versnelde zeespiegelstijging verschillen sterk per deelsysteem. Daarnaast
bestaan er nog veel onzekerheden over de mate en snelheid van zeespiegelstijging, evenals de
mogelijke gevolgen ervan op het systeem in de ZWD en de belangrijkste functies én over de
alternatieven. Er is voldoende tijd om nieuw beleid voor te bereiden voor een onzekere toekomst
vanaf 2050. De urgentie van kennisontwikkeling om op tijd gesteld te staan met adaptieve
strategieën en maatregelen is echter hoog. Met versnelde zeespiegelstijging liggen de verwachte
keuzemomenten voor aanpassing van de strategieën namelijk al ver voor het moment (knikpunt)
waarop de strategieën niet meer voldoen, en mogelijk al voor 2050. In de herijkte strategie van de
ZWD is om die reden een aanzet voor een kennisprogramma toegevoegd met kennis- en
onderzoeksvragen voor verkenning van langetermijnalternatieven voor de gehele ZWD. Hierin wordt
de gehele regio in samenhang en integraal benaderd en komen de noodzaak en mogelijkheden van
grotere ingrepen tussen 2050 en 2100 aan bod.
Eind 2019 is het landelijk Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Het kennisprogramma bevat 5
kennissporen, te weten:
I. Antarctica: wat kunnen we verwachten?
II. Systeemverkenningen: wat is de houdbaarheid van de voorkeurstrategieën?
III. Signaleringsmethodiek: hoe weten we wanneer we moeten handelen?
IV. Alternatieven en adaptatiepaden: wat zijn de handelingsperspectieven voor de verre toekomst?
V. Implementatiestrategie

De ZWD wordt gevraagd in 2020 in eerste instantie aan te sluiten bij het landelijk kennisspoor II
Systeemverkenningen, wat tot 2022 gezamenlijk en kwantitatief in beeld gaat brengen wat de
effecten voor het fysisch systeem (waterveiligheid en zoetwatervoorziening) van versnelde
zeespiegelstijging en klimaatverandering zullen zijn. Vanaf 2022 zullen samen met de gebieden van
het Deltaprogramma de effecten voor de meer integrale (gebruiks)doelen onderzocht worden en de
alternatieven en adaptiepaden van spoor IV. Dat geeft inzicht in de opgave en de daarop te
ontwikkelen handelingsperspectieven. Daarnaast is het zaak geïnformeerd en waar nodig betrokken
te zijn bij de overige 3 kennissporen.



                                                                                                    9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Deze inzichten zijn nodig alvorens (in een volgende herijking) keuzes gemaakt kunnen worden over
eventuele koerswijzingen. Daarbij zullen ook de mogelijke consequenties worden meegenomen voor
korte- en middellangetermijnbeleid en besluiten, bijvoorbeeld t.a.v. Natura2000, KRW, voorwaarden
aan buitendijkse bebouwingen of ruimtelijke reserveringen.


 Advies Raad van de Leefomgeving Zuidwestelijke Delta uit het Rapport “Som der delen”
 Verkenning samenvallende opgaven in de regio, maart 2019

 Op basis van zijn bevindingen concludeert de raad dat er een samenhangende aanpak in de regio’s
 vereist is.
 In deze verkenning heeft de raad vastgesteld dat het Rijk de regio nodig heeft voor het halen van de
 duurzaamheidsdoelen en dat, omgekeerd, de regio het Rijk hard nodig heeft voor de aanpak en
 uitvoering. In de conclusie formuleert de raad vijf – onderling samenhangende –lijnen waarlangs
 gewerkt kan worden aan de versterking van een samenhangende aanpak van duurzaamheidsopgaven
 op regionaal niveau. Deze lijnen zijn erop gericht regio’s in staat te stellen om (a) de aanpak van
 duurzaamheidsopgaven in de regio te versnellen en (b) te anticiperen op de samenhang tussen die
 opgaven. De lijnen sluiten elkaar niet uit en zullen in combinatie mogelijk meer effect sorteren dan
 elk afzonderlijk. Centrale elementen zijn: het verbinden van actoren en opgaven, het inzetten op
 innovatie en het gebruiken van ontwerpkracht. De raad denkt dat een inzet langs deze lijnen ook van
 belang kan zijn voor andere regio’s in Nederland.




                                                                                                10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    3    Hoofdlijnen van de waterveiligheidsstrategie

3.1     Waterkeringen
Huidige strategie en uitvoering
Het huidige stelsel van waterkeringen, bestaande uit duinen, dammen, stormvloedkeringen, kerende
kunstwerken en dijken, wordt volgens de nieuwe normering in stand gehouden om de
waterveiligheid te borgen en is op basis van de huidige inzichten en de dan geldende normen in 2050
op orde. Wel wordt ruimte geboden aan maatwerk voor herstel van de estuariene natuur (beperkt
getij, doorstroming, zoet-zoutovergangen, zandsuppleties). Waar mogelijk vindt koppeling plaats met
andere ecologische en ruimtelijke ambities.

Het beheer en onderhoud van de waterkeringen, ook wanneer sprake is van overhoogte of
oversterkte, blijft vanuit de “zorgplicht” gehandhaafd op het huidige niveau. Voor de bescherming
van de kust geldt daarbij 'zacht (met zand) waar het kan, hard (met steen) waar het moet'.

Nieuwe opgaven
Vanuit het Deltaprogramma zullen de komende jaren de nieuwe opgaven voor versnelde
zeespiegelstijging onderzocht worden, in het landelijke Kennisprogramma Zeespiegelstijging. Vanuit
het Deltaprogramma ZWD worden de relevante kennisvragen hiervoor aangeleverd, die in de
volgende paragrafen per watersysteem zijn beschreven.

Aanpassingen en actualisaties van de strategie
De primaire keringen in de ZWD worden in de periode tot en met 2022 beoordeeld op basis van de
nieuwe wettelijke normen, die 1 januari 2017 van kracht zijn geworden. Het gevolg daarvan kan zijn
dat op verschillende plaatsen in de ZWD, aanvullend op de reeds geprogrammeerde versterkingen in
het Hoogwaterbeschermingsprogramma, mogelijk nog nieuwe (vormen van) dijkversterkingen of
andere ingrepen nodig zijn. Bij iedere dijkversterking wordt onderzocht of innovatieve dijken
mogelijk zijn die op korte termijn ook kansen bieden voor natuur, recreatie, wonen en aquacultuur of
zilte teelten en op lange termijn bijdragen aan de klimaatbestendigheid. Andersom kunnen vanuit de
regionale partijen ruimtelijke ordeningsprojecten worden geïnitieerd, samen met de
waterkeringbeheerders – bijv. in het kader van de bestaande trajecten van “Meer Met Dijken Doen”
en “Kustparels” – en bekeken worden of er kansen zijn om tegelijkertijd de
langetermijnwaterveiligheid te vergroten.

Bij noodzakelijke dijkversterkingen (verhoging, verbreding, andere steenbekleding,
vooroeverbestortingen, enz.) zal goed gekeken moeten worden naar de ondergrond: kan die de
versterkingen dragen, wat is het gevaar van ‘piping’ of dient naar andere oplossingen te worden
gezocht, zoals een bredere zone met meerdere dijken? Dit is des te belangrijker indien versnelde
zeespiegelstijging zou optreden. Er dient dan tijdig voldoende ruimte te worden gereserveerd.

De regionale partners in de ZWD werken vanuit het spoor Ruimtelijke Adaptatie4 aan de aanwijzing
en normering van regionale waterkeringen en voeren impactanalyses uit om de gevolgen van een

4Ruimtelijke adaptatie maakte in 2014 nog geen expliciet onderdeel uit van de Integrale Voorkeursstrategie Zuidwestelijke
Delta.

                                                                                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>overstroming voor de samenleving in beeld te brengen, inclusief de gevolgen voor een vitale en
kwetsbare infrastructuur. Op basis daarvan kunnen vervolgens (aanvullend op o.a. aanpassing van
primaire keringen in laag 1) plannen gemaakt worden voor aanpassing van de regionale keringen,
aanpassingen in de ruimtelijke ordening en bouwwijzen (laag 2) en aanpassing in de crisisbeheersing
(laag 3), zodat invulling wordt gegeven aan meerlaagsveiligheid. In 2020 wordt in Zeeland het nieuwe
stelsel aan regionale keringen (laag 2) met normen vastgelegd. De uitvoerende taken, zoals toetsing,
op hoogte brengen van deze keringen, en het onderhoud, liggen bij het waterschap, met
uitzondering van de door Rijkswaterstaat beheerde keringen langs Kanaal Gent-Terneuzen en het
Antwerps Kanaalpand.

De effecten van de mogelijk versnelde zeespiegelstijging op de waterveiligheid is in de volgende
paragrafen per deelgebied verder uitgewerkt.


3.2   Grevelingen en Volkerak-Zoommeer, inclusief Binnenschelde en Markiezaatsmeer
Huidige strategie en uitvoering
De voorkeursstrategie voor Grevelingen en Volkerak-Zoommeer is gericht op het verbinden van
veiligheid en zoetwatervoorziening met ecologie en economie. De ambitie van de regionale partijen
in het Gebiedsoverleg is om blijvende en robuuste oplossingen voor de problemen met
waterkwaliteit en onderwaternatuur in Grevelingen (toenemend zuurstoftekort in de diepere delen)
en Volkerak-Zoommeer (blauwalgen/waterkwaliteit en de zoetwatervoorziening, met het oog op de
klimaatverandering) te vinden, als voorwaarde voor een ecologisch veerkrachtige en economisch
vitale ZWD.

Vanuit dat perspectief zijn Rijk en regio in 2012 een rijksstructuurvisie gestart voor onderzoek naar
de wenselijkheid en haalbaarheid van het terugbrengen van beperkt getij op beide bekkens. Het
Volkerak-Zoommeer zou daardoor weer zout worden. Het kabinet heeft in 2014 de rijksstructuurvisie
als ontwerp vastgesteld.

Het ontwikkelperspectief in de ontwerp-rijksstructuurvisie (RGV) voor de Grevelingen is het
terugbrengen van een beperkt getij, door middel van de aanleg van een extra doorlaatmiddel in de
Brouwersdam. Dit is door aanvullende financiering van het Rijk en regionale partijen in 2018
voortgezet in een samenwerkingsverband gericht op de uitvoering van een verlengde verkenning. De
inzet is een adaptieve aanpak waarmee de waterkwaliteit en onderwaternatuur kunnen worden
verbeterd, extra (getijden)natuur kan worden gecreëerd en bestaande bovenwaternatuur kan
worden gehandhaafd. In het Bestuurlijk Overleg MIRT van 20 november 2019 is ingestemd met de
start van de planuitwerkingsfase. Daarin is aandacht geschonken aan de klimaatrobuustheid,
sluitende afspraken over de financiering (ijkmoment 1e kwartaal 2020) en de mogelijkheden om dit
via een adaptief ontwerp te realiseren. Bij voldoende interesse in de markt kan tevens een
getijdencentrale in het doorlaatmiddel worden gebouwd.

Het ontwikkelperspectief van de ontwerp-RGV voor het Volkerak-Zoommeer is eveneens gericht op
het realiseren van een weer zout Volkerak-Zoommeer met beperkt getij, om zo de
waterkwaliteitsproblemen met blauwalgen op te kunnen lossen. Harde randvoorwaarde van een
eventueel zout Volkerak-Zoommeer is dat eerst een alternatieve zoetwatervoorziening dient te zijn
gerealiseerd voor de huidige zoetwaterfunctie van het meer (eerst het zoet, dan het zout). De

                                                                                                   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>maatregelen die vallen onder deze alternatieve zoetwatervoorziening verbeteren ook bij een zoet
meer de kwaliteit en leveringszekerheid van het zoete water (geen innamestops door blauwalgen),
en een lager zoutgehalte van het aangevoerde water. Daarnaast is de alternatieve
zoetwatervoorziening beter bestand tegen de druk van de klimaatverandering.
De maatregelen nodig om de zoetwatervoorziening te garanderen vergen tijd omdat het veelal
maatregelen zijn waarvoor waterschappen en provincies landbouwgronden moeten aankopen.

De besluitvorming over de toekomstige ontwikkeling van het Volkerak-Zoommeer vindt plaats
binnen het kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) voor de verbetering van
de waterkwaliteit en de natuur en binnen het kader van het Deltaprogramma Zoetwater voor de
alternatieve zoetwatervoorziening. In de PAGW is een groslijst van maatregelen samengesteld
waarmee de ecologische kwaliteit van de grote wateren kan worden verbeterd. Eind 2019 is besloten
‘het weer zout maken van het Volkerak-Zoommeer’ niet als maatregel mee te nemen in de 2e
tranche van de PAGW (die loopt tot 2032). Er zal er een gebiedsproces worden georganiseerd voor
het Volkerak-Zoommeer. Het proces richt zich op gezamenlijke fact-finding met de betrokken
stakeholders, in eerste instantie met een focus op zoetwater en uiteindelijk een breed gedragen
perspectief voor het Volkerak-Zoommeer inclusief een maatregelenprogramma voor de realisering
van klimaatrobuuste zoetwatermaatregelen in de Zuidwestelijke Delta.

Aanpassingen en actualisaties van de strategie

Langetermijnonderzoek versnelde zeespiegelstijging
Voor zowel Volkerak-Zoommeer als Grevelingen zal onderzoek plaats gaan vinden naar de effecten
van versnelde zeespiegelstijging en mogelijke maatregelen of alternatieven. In 2019 is een studie
gestart naar de klimaatrobuustheid, inclusief knikpuntanalyse, van het Volkerak-Zoommeer voor het
huidige waterbeheer (peil-, zoutgehalte- en waterkwaliteitsbeheer) en (gebruiks)functies van het
meer, zoals natuur, scheepvaart, recreatie en zoetwatervoorziening. De perspectieven voor de
toekomstige ontwikkeling van het Volkerak-Zoommeer kunnen daarbij in een vervolgfase eveneens
aan bod komen.

Nadrukkelijker aandacht in de strategie voor Binnenschelde en Markiezaatsmeer
De deltarandmeren Binnenschelde en Markiezaatsmeer zijn in de jaren ’80 van de vorige eeuw
ontstaan na aanleg van extra scheidingsdammen, noodzakelijk voor het zoveel mogelijk kunnen
behouden van de oorspronkelijke getijslag op de Oosterschelde bij de aanleg van de open
stormvloedkering en tevens noodzakelijk voor een vlotte scheepvaartverbinding Rotterdam-
Antwerpen (Schelde-Rijn Verbinding). Beide wateren kampen na de afsluiting en de afgelopen jaren
in toenemende mate, met een structureel waterkwaliteitsprobleem (hoge blauwalgconcentraties)
die de gewenste watercondities voor natuur (Markiezaatsmeer), wonen, werken en recreëren
(Binnenschelde) belemmeren.
Het peil- en waterkwaliteitsbeheer van de Binnenschelde is direct verbonden met het Volkerak-
Zoommeer. Het waterpeil en de waterkwaliteit van het Markiezaatsmeer zijn afhankelijk van de zeer
beperkte aanvoer vanaf de Brabantse Wal, neerslag en grondwaterstroming (kwel).

Het Gebiedsoverleg vindt een duurzaam herstel van de waterkwaliteit van deze randmeren
essentieel voor stimulering van de regionale economische ontwikkeling en een versterking van de

                                                                                                  13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>ecologische samenhang van de Deltawateren. Er is een watersysteemanalyse gemaakt van de
Binnenschelde en het Markiezaatsmeer (2016 – 2018). In deze analyse is ook een aantal mogelijke
maatregelen verkend voor de verbetering van de waterkwaliteit van deze systemen.

Het weer zout maken van de Binnenschelde zou de waterkwaliteit structureel verbeteren. Dan zou
de huidige aanvoer vanuit Volkerak-Zoommeer weer zout moeten zijn. Een zoute Binnenschelde kan
ook worden gerealiseerd door een verbinding met de Oosterschelde via een pijpleiding onder de
Schelde-Rijnverbinding. Dit laatste heeft uit waterkwaliteitsoogpunt zelfs de voorkeur boven aanvoer
uit het Zoommeer (zoet of zout). Zolang het Volkerak-Zoommeer zoet blijft met een stagnant peil
wordt voor de Binnenschelde aanbevolen een pakket aan beheermaatregelen uit te voeren om de
troebelheid en blauwalgenrisico’s te verminderen.




Wegens de (hydrologisch) geïsoleerde ligging is de toekomst van het Markiezaatsmeer niet direct
afhankelijk van een eventueel weer zout Volkerak-Zoommeer. Voor het Markiezaatsmeer is het
probleem de blijvend sterke troebelheid en het niet kunnen realiseren van de natuurdoelen. Die
natuurdoelen bevatten zowel zoete als zoute vogelsoorten en habitats. Zowel voortzetting van de
huidige zwak-brakke situatie alsook een systeemwijziging naar zoute of brakke condities zouden
leiden tot winst en verlies aan beide kanten van het spectrum.
De onderzochte zoute en brakke scenario’s worden afgeraden vanwege te weinig concrete
meerwaarde voor de natuurdoelen (binnen het Markiezaatsmeer en in de huidige context van de
Delta), grote onzekerheden en zeer hoge kosten. Voor kustbroedvogels blijft een zoute toekomst van
het Markiezaatsmeer zinvol om in beeld te houden, maar dan in een geoptimaliseerd zout scenario
zonder de risico’s van te hoge nutriëntenaanvoer, met predatievrije eilanden en met een
intergetijdenzone van voldoende omvang als foerageergebied. Of en hoe dat mogelijk zal worden,
hangt af van de besluitvorming over de toekomstige ontwikkeling van het Volkerak-Zoommeer op
langere termijn en de optimalisatie van de doorlaten voor zoutwater vanaf het Volkerak-Zoommeer.



                                                                                                  14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>De komende tijd worden de mogelijkheden verkend voor een aanpak gericht op voortzetting van de
huidige zwak-brakke situatie en extra inrichtings- en beheermaatregelen voor vogels, met name via
oevervegetatie en peilbeheer. Tevens worden de ontwikkeling van de brakke/zilte vegetaties en
eventuele waterkwaliteitseffecten in de luwte van de eilanden gemonitord. De mogelijke
maatregelen kunnen worden gecombineerd met beheer- en inrichtingsmaatregelen die voortvloeien
uit de Tussenevaluatie Beheerplan Natura 2000 Markiezaat.


3.3   Oosterschelde en Veerse Meer
Huidige strategie en uitvoering
De voorkeursstrategie voor de Oosterschelde is gericht op een toekomstbestendige optimalisatie van
het huidige “afsluitbaar-open” en bestaat uit een aanpak van de waterveiligheidsopgave, die ook
bijdraagt aan de aanpak van de erosie van het intergetijdengebied ten gevolge van zandhonger, en
het economisch gebruik van de Oosterschelde. Dat is mogelijk door steeds een combinatie van drie
knoppen te kiezen: aangepast beheer van de Oosterscheldekering (aanpassen sluitregime, fysieke
aanpassingen), structurele plaat- en vooroeversuppleties in de Oosterschelde en (innovatieve)
dijkversterkingen.

Na 2015 startte het Rijk het onderzoek Integrale Veiligheid Oosterschelde (IVO) om de
voorkeurstrategie concreter te maken. Het onderzoek IVO is uitgevoerd als een knikpuntanalyse om
na te gaan bij welke zeespiegelstijging een onderdeel van het veiligheidssysteem niet meer aan de
norm voldoet en welke maatregelen dan kunnen worden genomen.

Nieuwe opgaven
In het onderzoek IVO zijn tot 50 cm zeespiegelstijging (2050 met vigerende klimaatscenario’s)
knikpunten gevonden die eenvoudig constructief zijn op te lossen. De komende decennia
functioneert het huidige veiligheidssysteem met beperkte aanpassingen goed en is een optimalisatie
daarvan waarschijnlijk niet noodzakelijk. De Oosterscheldekering houdt het effect van
zeespiegelstijging op de hoogste waterstanden voor de dijken letterlijk buiten de deur. Mogelijk
voldoen de steenbekledingen op delen van dijken vóór 2050 niet aan de norm, wat voor die
bekleding een nieuwe vervangingsopgave betekent.

Het gecombineerde effect van zandhonger en zeespiegelstijging leidt voor 2050 wel tot stapsgewijs
verlies van belangrijke natuur, landschap en golfdempend voorland. De suppletie Roggenplaat
(2019/2020) herstelt de natuur in het westelijke deel. Een volgende suppletie op de Galgeplaat (en
omgeving) maakt onderdeel van de groslijst van maatregelen van de Programmatische Aanpak Grote
Wateren.

Bij meer dan 50 cm zeespiegelstijging neemt het aantal knikpunten voor onderdelen van de
Oosterscheldekering toe, zoals onvoldoende hoogte van het sluisplateau bij de Roompotsluis en
onvoldoende sterkte van de damaanzetten, die uiteindelijk zullen vragen om een aanpassing van de
veiligheidsstrategie, met mogelijke consequenties voor de daaraan voorafgaande
onderhoudsopgave.




                                                                                                15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Bij zeespiegelstijging stijgt het gemiddelde peil op de Oosterschelde mee. Die stijging zal op termijn
effect hebben op onder andere (recreatie) havens, schuttijden, doorvaarthoogte en buitendijkse
bebouwing.

Aanpassingen en actualisaties van de strategie
Programmeren van veiligheidsanalyse en onderzoek
Om tijdig gesteld te staan is een nadere veiligheidsanalyse noodzakelijk, waarvoor spoor 2
(systeemverkenningen) van het landelijk Kennisprogramma Zeespiegelstijging tot 2023 kwantitatief
in beeld gaat brengen wat de effecten zijn voor het fysisch systeem (waterveiligheid en
zoetwatervoorziening) van versnelde zeespiegelstijging en klimaatverandering. In 2023 kan dit meer
in detail worden uitgewerkt na de afronding van de wettelijke beoordeling van de primaire
waterkeringen.
Daarnaast zal de Oosterscheldekering significant vaker moeten sluiten. Bij een zeespiegelstijging van
1,25 m zal de Oosterscheldekering bijna 100 keer per jaar dicht moeten, wat consequenties zal
hebben voor natuur, landschap, ruimtegebruik en economie. Dat geeft aanleiding tot nader
onderzoek naar de verbinding van de klimaat- en zandhongeropgaven met de economische
gebruiksfuncties, de ecologie en het landschap van de Oosterschelde. Dit onderzoek, Effecten
Zeespiegelstijging en Zandhonger Oosterschelde (EZZO), is afgerond in 2019. ‘Vaker sluiten’ zal ook
nader te onderzoeken consequenties hebben voor het beheer en onderhoud van de kering.
Een van de oplossingsmogelijkheden is aanpassing van het sluitingscriterium.
Als het sluitingscriterium van de kering wordt aangepast van sluiten bij een verwachte
buitenwaterstand van +3m NAP naar sluiten bij een waterstand met een toelaatbare belasting van de
dijken, dan neemt het aantal sluitingen fors af. Bij bijvoorbeeld 1,5m zss is de kering met het huidige
regime 32% van de tijd gesloten en met het aangepaste regime 7,5%. Bij een zss van 2m is de kering
bij beide regimes volledig gesloten. Dit alternatieve sluitregime is interessant genoeg voor
vervolgonderzoek.

Een versnelling van de zss leidt tot versnelling van het verdrinken van de intergetijdengebieden die al
onder druk staan van de erosie door de zandhonger. Voor behoud van de daarvan afhankelijke
natuuurwaarden is in de MIRT-verkenning Zandhonger Oosterschelde een stapsgewijze
suppletiestrategie voorgesteld. Momenteel wordt daarvoor de Roggenplaat gesuppleerd (gereed
eind 2019). Vanaf 2025 wordt suppleren op de Galgeplaat en omgeving urgent. Deze suppletie is
onderdeel van de groslijst van projecten van de Programmatische Aanpak Grote Wateren. De
komende jaren wijst monitoring en evaluatie van de suppletie op de Roggenplaat en natuurwaarden
op de Galgeplaat uit wanneer ingrijpen noodzakelijk wordt. EZZO toont aan dat de voorgestelde
suppletiestrategie tegen de effecten van de zandhonger effectief blijft tot een zss < 1cm/jaar. Bij
meer dan 1cm zss/jaar neemt het oppervlakte en de frequentie van het suppleren zodanig toe dat
een te groot deel van de natuurwaarden te maken krijgt met aanlegschade.

Uiteindelijk zullen de effecten van zeespiegelstijging en zandhonger na 2050 leiden tot een
gewijzigde aanpak van de waterveiligheidsopgave. Bij welke mate van zeespiegelstijging ingrijpen
noodzakelijk wordt en welke maatregelen dan mogelijk zijn is onderwerp van komend onderzoek. Tot
die keuzes blijft optimalisatie van het huidige “afsluitbaar open” systeem de voorkeursstrategie.
Tegelijkertijd kan de temperatuurstijging (als gevolg van klimaatverandering) leiden tot toenemende
druk op de schelpdierpopulatie in de Oosterschelde.

                                                                                                     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Uitbreiden strategie met Veerse Meer
Het peilbeheer voor het Veerse Meer, een gesloten bekken met een vrijwel stagnant peil, hangt sterk
samen met het peilbeheer van de Oosterschelde. Een zeespiegelstijging van 35 cm is adaptief op te
vangen met beheermaatregelen aan het doorlaatmiddel Katse Heule.
Bij meer dan 50 cm zeespiegelstijging wordt het peilbeheer lastiger te handhaven, met name voor de
bebouwde “buitendijkse” gebieden langs het Veerse Meer en aanwezige buitendijkse
natuurwaarden. Tevens zal de afvoer van regenwater langs de aanliggende polders niet met de
huidige voorzieningen gewaarborgd kunnen worden. Om die reden is ook een toekomstbestendige
strategie voor het Veerse Meer nodig, die waar mogelijk in de tijd afgestemd wordt met de
ontwikkeling van de Gebiedsvisie Veerse Meer en in samenhang met de keuzes voor de
Oosterschelde. Daarvoor moeten kennisvragen beantwoord worden over de knik- en
keuzemomenten voor het waterbeheer van het Veerse Meer. Bij versnelde zeespiegelstijging zal de
urgentie voor deze vragen toenemen en de impact voor de bestaande strategie groter worden.


3.4   Westerschelde
De voorkeursstrategie voor de Westerschelde is gericht op (innovatieve) dijkversterkingen in
combinatie met optimalisatie van de bagger- en stortstrategie. Door het storten lokaal in te zetten
om platen en vooroevers van de dijken aan te vullen met sediment wordt bijgedragen aan het
meegroeien met de zeespiegel van golfdempend voorland en het behoud en versterking van
ecologisch waardevol areaal. Hierbij moeten de Westerschelde en het mondingsgebied in
samenhang beschouwd worden.

Nieuwe opgaven
In 2018 is de, door de VNSC uitgevoerde, evaluatie van de toestand van het Schelde-estuarium in de
periode 2009-2015 gereedgekomen (T2015 ). Hieruit blijkt onder meer dat de hoogwaterstanden in
het Nederlandse deel stijgen in het tempo van de zeespiegelstijging. Eind 2018 is ook het eerste
onderzoeksprogramma van de Agenda voor de Toekomst van de VNSC afgerond. De resultaten
onderstrepen onder meer dat een integrale sedimentstrategie op het niveau van het hele estuarium
- inclusief het mondings- en kustgebied – belangrijk is voor de ontwikkeling van een
klimaatbestendig, veilig, ecologisch veerkrachtig en economisch vitaal Schelde-estuarium. Het
onderzoek geeft ook aan dat de bodem van het estuarium en de monding mogelijk niet volledig mee
zal groeien met de (mogelijk versnelde) zeespiegelstijging, doordat het sedimentbeheer en -
transport in de Westerschelde op termijn de stijging niet meer bij kunnen houden. Op basis van
expert judgement wordt ingeschat dat bij versnelde zeespiegelstijging er grote gevolgen kunnen
ontstaan voor de huidige natuurwaarden omdat de opslibbing de zeespiegelstijging op den duur niet
meer bij kan houden. Bij een toename van de zeespiegelstijging (en daarmee toename van de
waterstanden en mogelijk van het getijverschil) kunnen ook de dijken op termijn niet overal meer
voldoen aan de veiligheidsnormen. De invloed van een toenemend risico op optreden van piping is
daarbij het grootst, maar ook het meest onzeker. Ook kan de bereikbaarheid van Antwerpen onder
druk komen te staan. De effecten van versnelde zeespiegelstijging zullen vanwege de
stroomopwaartse ligging waarschijnlijk voor Antwerpen eerder optreden dan in Nederland. Ook
binnendijks staat het gebied onder druk vanwege verhoogde kweldruk, met o.a. mogelijk verlies van
landbouwgrond voor zoete teelten als gevolg.



                                                                                                      17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Aanpassingen en actualisaties van de strategie
De urgentie van kennisontwikkeling op deze vlakken om op tijd gesteld te staan voor het nemen van
effectieve maatregelen is daarom ook voor de Westerschelde hoog. De VNSC heeft daartoe in 2019
samen met de Schelderaad een ‘roadmap’ voor het vervolg van de Agenda voor de Toekomst
vastgesteld (periode 2019-2023). Daarin zijn de gezamenlijke afspraken van Schelderaad en VNSC
opgenomen voor de periode 2019-2023 over inhoud (het 2e onderzoeksprogramma en de
langetermijnperspectieven Natuur en Toegankelijkheid), de planning, participatie, communicatie en
periodieke evaluatie.

Een belangrijk onderdeel van het 2e onderzoeksprogramma is om te onderzoeken hoe Vlaanderen en
Nederland een zo optimaal mogelijk grensoverschrijdend sedimentbeleid en –beheer voor kust,
monding en estuarium kunnen inrichten, om bestand te zijn tegen klimaatverandering en bij te
dragen aan de ontwikkeling van veerkrachtige, klimaatrobuuste natuur. Naast bureau- en
modelonderzoek zullen de partners binnen de VNSC daarvoor ook actief inzetten op (grootschalige)
proefprojecten om meer inzicht te krijgen in de trends in zandvoorraden en zandtransporten, zowel
in het mondingsgebied als in het estuarium zelf. In dat kader maakt een grootschalig sedimentproject
onderdeel uit van de groslijst van maatregelen van de Programmatische Aanpak Grote Wateren.

Vanuit de VNSC en het Deltaprogramma zullen nadere afspraken worden gemaakt over de
samenwerking met het oog op de uitdagingen van de zeespiegelstijging.


3.5       Kust en Voordelta
Huidige strategie en uitvoering
De voorkeursstrategie Kust richt zich op een veilige, aantrekkelijke en economisch sterke kust door
de veiligheidsopgave en ruimtelijke ambities te verbinden. De integrale opgave van de Nationale
Visie Kust blijft daarbij het uitgangspunt. De betrokken partijen hebben gezamenlijk een zonering
voor bebouwing in de kustzone gemaakt overeenkomstig het Kustpact. Uitgangspunt is dat het
kustfundament in evenwicht moet zijn met de zeespiegelstijging. Een besluit over de aanpassing van
de suppletiestrategie en -volumes die daarvoor nodig zijn, zal in 2020 genomen worden op basis van
het onderzoeksprogramma Kustgenese 2.0. Ook de getijdenwateren die met de zee in open
verbinding staan, de Oosterschelde en Westerschelde, moeten in evenwicht zijn met de
zeespiegelstijging. Daarvoor wordt een aanpak in drie stappen doorlopen.

          Tot 2020 wordt de huidige aanpak geconsolideerd. Daarnaast wordt ingezet op pilots,
           onderzoek en monitoring om vanaf 2020 met aanvullende kennis te besluiten over
           benodigde suppletievolumes en de verdeling van zand, op het niveau van één
           samenhangend zandig systeem.
          Tussen 2020 en 2050 wordt het zandvolume indien nodig aangepast en moeten besluiten
           genomen worden over handhaving van de basiskustlijn, sedimentvoorraad en meestijgend
           kustfundament. Tot het zandige systeem behoren de zandige delen van de Zuidwestelijke
           Delta, inclusief de Oosterschelde, Westerschelde, en de gesloten bekkens Haringvliet,
           Grevelingenmeer, Veerse Meer en het Volkerak-Zoommeer. Daarnaast zullen de harde
           vooroeverbestortingen voortgezet moeten worden en waar nodig geïntensiveerd.
          Na 2050 moet bij snelle stijging van de zeespiegel het zandvolume verder verhoogd worden.

                                                                                                  18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Nieuwe opgaven
Duinen en stranden bieden in de huidige situatie de belangrijkste bescherming tegen de gevolgen
van zeespiegelstijging in de kust en Voordelta van de ZWD. Met de hierboven beschreven aanpak
kunnen we die bescherming tot zeker 1 meter zeespiegelstijging met het opvoeren van
zandsuppleties op peil houden. Verder wordt verkend welke mogelijkheden bestaan voor de wens
van aanvullende zandsuppletie voor recreatief medegebruik van de Zeeuwse stranden. Boven 1
meter zeespiegelstijging is nog onduidelijk hoe lang door het opvoeren van de suppletievolumes het
gebied voldoende beschermd kan worden.

Aanpassingen en actualisaties van de strategie
Gezien de kans op versnelde zeespiegelstijging en de onzekerheden is het van belang dat in het kader
van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging alternatieve maatregelen, zoals het combineren van
harde (o.a. vooroeverbestortingen) en zachte maatregelen om de bergingscapaciteit op de stranden
die grenzen aan een geul te vergroten, onderzocht worden en beoordeeld op hun kansrijkheid.
Daarnaast zal een sedimentstrategie, naast voor de kust, ook voor alle deltawateren, zanddelend of
niet zanddelend, nodig zijn. Tevens zal de mogelijke extra ruimtereservering die benodigd is voor de
toekomstige suppleties en de eventuele zee- en/of landwaartse versterkingen gevolgen hebben voor
de ruimtelijke ordening van strand en duingebied en daarmee voor de beschikbare ruimte voor o.a.
recreatie en natuurbescherming. Welke gevolgen dit zijn en wanneer op dit gebied knikpunten
optreden is nog onduidelijk en dient eveneens verkend te worden. Van belang daarbij is
versterkingen aan de voorkant mee te nemen in de ruimtelijke ordening voor strand en duingebied
en het achterland.




                                                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   4   Hoofdlijnen van de Zoetwaterstrategie

Huidige strategie en uitvoering
De zoetwaterstrategie uit 2014 in de Zuidwestelijke Delta is gericht op behoud en waar mogelijk
optimaliseren van de bestaande zoetwatervoorziening en tegelijk verbeteren van de ecologie met
zoet-zout overgangen. De aanvoermogelijkheid via Biesbosch – Hollandsch Diep – Haringvliet speelt
daarin een cruciale rol en biedt de regio een gunstige concurrentiepositie voor landbouw en
industrie. De regio beschouwt het (tenminste) handhaven en waar mogelijk verbeteren van het
huidige niveau van zoetwatervoorziening als een haalbare ambitie bij een veranderend klimaat. Het
is dan wel nodig dat zowel overheden (Rijk en regio), als gebruikers van zoet water maatregelen
treffen om de robuustheid van het regionale systeem te vergroten. Dat gebeurt onder andere door
inlaatpunten te verplaatsen en buffermogelijkheden te vergroten. Daarnaast zet de regio, met name
in het gebied zonder aanvoermogelijkheden, in op innovatieve maatregelen om vasthouden en
opslaan van zoetwater te vergroten door te bufferen in de bodem en de vraag te verkleinen
(Proeftuin Zoet Water Zeeland). De bestaande strategie werd daarmee voor de komende decennia
voldoende robuust verondersteld en is de basis voor de uitvoering van maatregelen in de
planperiode tot en met 2021 die als “altijd goed” kunnen worden beschouwd binnen de bandbreedte
van onzekerheid over de klimaatverandering.

Afstemming tussen de verschillende betrokken waterbeheerders en -gebruikers verloopt via de
processen/programma’s “Slim Watermanagement” (waterbeheerders onderling) en
“Waterbeschikbaarheid” (provincies & waterbeheerders en -gebruikers).

De regio ziet op dit moment geen noodzaak om bovenstaande strategie aan te passen. Belangrijke
reden hiervoor is de onzekerheid in de bandbreedte van de klimaatverandering en de mogelijkheid
om conform de afspraken uit het Deltaprogramma in een cyclus van zes jaar op ontwikkelingen/meer
kennis of zekerheid te anticiperen. Aanvullend onderzoek is noodzakelijk en zal in de komende
planperiode worden uitgevoerd. Tevens voelt de regio zich gesterkt uit onderstaande ervaringen van
de afgelopen jaren en de (altijd-goed)maatregelen die reeds gepland zijn:
    1. In 2015 hebben Rijk en regio een bestuursakkoord ondertekend waarin de gezamenlijke
        intentie is vastgelegd voor een robuuste zoetwatervoorziening in de Zuidwestelijke Delta;
    2. Geactualiseerd waterakkoord Volkerak-Zoommeer met aangepast doorspoelbeheer in de
        winter om lager zoutgehalte in het vroege voorjaar te bewerkstelligen;
    3. Zelfs bij de langdurige droogte van 2018, kende de aanvoergebieden langs Volkerak
        Zoommeer en Mark-Vliet systeem maar een iets beperkte waterbeschikbaarheid. In de
        gebieden zonder aanvoer waren wel meer onttrekkingen van zoet grondwater;
    4. De waterinname vanuit het Volkerak-Zoommeer is zowel in de zomer van 2018 als die van
        2019 (deels) stopgezet van de blauwalgenproblematiek. De innamestops vinden echter
        plaats in de tweede helft van de zomer en de waterschappen Hollandse en Brabantse Delta
        hebben noodalternatieven;
    5. Start uitvoering eerste maatregel Roode Vaart in 2019 (toevoer zoet water vanuit het
        Hollands Diep naar het Mark-Vlietsysteem);
    6. Besluit aanleg innovatieve zoetzoutscheiding in Krammersluizen (verkorten schutproces en
        beperken zoutlek met andere technieken);



                                                                                               20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>    7. Extra proefprojecten Proeftuin Zoet Water Zeeland met zicht op verdere uitbreiding en
        opschaling;
    8. Renovatie kokers spuikanaal Bath om zoutindringing te minimaliseren en visintrek mogelijk
        te houden/verbeteren;
    9. Ontwikkeling van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie heeft geleid tot een nog groter
        besef dat er ruimtelijke keuzes nodig zullen zijn, ook op regionaal niveau. De uitwerking
        hiervan vindt plaats in DPRA en proces Waterbeschikbaarheid;
    10. Vaststellen ontwerp Rijksstructuurvisie Grevelingen Volkerak-Zoommeer najaar 2014 over de
        toekomstige ontwikkeling van Grevelingen en Volkerak-Zoommeer. Dit toekomstperspectief
        blijft staan. Volgens de programmering PAGW wordt niet voor 2032 gestart met uitvoering;
    11. De besluitvorming over de toekomstige maatregelen voor het Volkerak-Zoommeer vindt
        plaats binnen het kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) voor de
        waterkwaliteit en de natuur en binnen het kader van het Deltaprogramma Zoetwater voor de
        alternatieve zoetwatervoorziening, zoals eerder beschreven in paragraaf 3.2 Grevelingen en
        Volkerakzoommeer onder “Huidige strategie en uitvoering”.
    12. Start uitvoering kierbesluit Haringvlietsluizen.
    13. Ervaringen droogte 2018 en 2019 en ontwikkelingen gedachten van stuurbaar buffernetwerk
        waarmee door ander beheer in hoofdwatersysteem en inlaten naar regio’s water
        vrijgespeeld kan worden voor afvoer over de zuidflank.

Voor het Haringvliet gelden het Kierbesluit en de daarmee verbonden afspraken over de
zoetwatervoorziening. Het kabinet heeft besloten dat het Kierbesluit een zelfstandig besluit is en
geen opmaat vormt voor verder herstel van de estuariene dynamiek. Het Gebiedsoverleg
onderschrijft de conclusie van het Deltaprogramma 2014 dat de optie van verdergaande openstelling
vanuit andere belangen in beeld kan komen, maar dat dat om veel inzicht vraagt in de effecten op de
zoetwatervoorziening en de veiligheid. Door de effecten van het Kierbesluit te monitoren (“Lerend
implementeren”), zal op de (middel)lange termijn veel informatie beschikbaar komen.

Nieuwe opgaven
Voor de situatie waarin zeespiegelstijging, temperatuurstijging en beperktere rivierwaterafvoeren
versneld doorzetten is op lange termijn een aantal ontwikkelingen mogelijk die grote impact kunnen
hebben op de zoetwatervoorziening in de ZWD, zoals een toename van in- en externe verzilting en
mogelijke aanpassingen in de Veiligheidsstrategie Rijn-Maas Delta beslissing (plan Sluizen Rijnmond-
Drechtsteden). Een nadere analyse naar de houdbaarheid van de huidige veiligheidsstrategie en het
bepalen van knikpunten is daarvoor noodzakelijk.!

Het uitzonderlijk droge jaar 2018 heeft laten zien dat de beschikbaarheid van zoet water in de
verschillende deelgebieden bij langdurige droogteperioden onder druk komt te staan. Voor de
gebieden zonder aanvoer heeft dit betekend dat, mede dankzij de opgedane kennis over de
zoetzoutverdeling in de ondergrond, er meer (zoet) grondwater is onttrokken. De gebieden die water
direct hebben onttrokken aan de strategische aanvoerroute hebben geen beperkingen vanuit het
hoofdwatersysteem gehad, anders dan de gebruikelijke problemen met blauwalgen. Ook hier is een
nadere analyse naar de robuustheid van de huidige zoetwatervoorziening nodig om te onderzoeken
of de huidige strategie op termijn houdbaar is.



                                                                                                  21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> Aanpassingen en actualisaties van de strategie
  De inschatting van de regio op basis van kwalitatieve beschouwing is dat op dit moment de huidige
  voorkeurstrategie zoals verwoord in 2014 geen inhoudelijke aanpassingen nodig zijn. Om die
  verwachting te bevestigen is een analyse nodig die antwoord geeft op de vraag of de hierboven
  genoemde ontwikkelingen goed hebben gefunctioneerd en of op basis van deze ervaringen
  aanpassing en actualisatie van de strategie nodig is.

 Hangende de besluitvorming over de toekomstige ontwikkeling van het Volkerak-Zoommeer in het
  kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren, blijft de komende jaren de inzet gericht op
  het beschikbaar houden van het Volkerak-Zoommeer als passende zoetwatervoorziening en wordt
  tegelijkertijd gewerkt aan het versterken van de zoetwaterbeschikbaarheid, om zo minder afhankelijk
  te worden van het Volkerak-Zoommeer.

 Voor de herijking in de periode 2022 tot en met 2027 is er met het oog op veranderende
  omstandigheden behoefte aan aanvullende analyse en onderzoek m.b.t. zeespiegelstijging en
  zoutdruk/spuimogelijkheden, klimaatrobuuste zoetwatervoorziening Reigerbergse Polder,
  temperatuurstijging, afnemende rivierafvoeren en een succesvol vervolg Pilots Proeftuinen
  Zoetwater. Voor de situatie waarin klimaatverandering op een progressieve wijze voortzet is een set
  onderzoeksvragen geformuleerd gericht op onderzoek naar mogelijke knikpunten en effecten bij
  voortzetting van de huidige voorkeurstrategie (zie bijlage 2).

  In de komende periode zal kennisontwikkeling en onderzoek plaatsvinden met betrekking tot
  versnelde klimaatverandering. Daarnaast is meer aandacht nodig voor een gebiedsdekkende uitrol
  van succesvolle maatregelen in gebieden zonder zoetwateraanvoer en een verdere uitbreiding van
  het aantal mogelijke innovatieve maatregelen om meer water in de bodem te conserveren.


  Gebieden met aanvoer
  Zoals hiervoor aangegeven vindt de besluitvorming over de toekomstige ontwikkeling van het
  Volkerak-Zoommeer plaats binnen het kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren. Los
  daarvan is het noodzakelijk dat het Volkerak-Zoommeer de komende jaren als zoetwaterbron zal
  blijven functioneren. De huidige zoetwatervoorziening vanuit het Volkerak-Zoommeer is echter
  afhankelijk van de waterkwaliteit in het meer (blauwalg) en de beschikbare hoeveelheid zoetwater
  om mee door te spoelen. Deze afhankelijkheid geldt niet voor de alternatieve zoetwatervoorziening
  die is ontwikkeld, mocht het Volkerak-Zoommeer weer zout worden. De alternatieve
  zoetwatervoorziening is hierdoor klimaatrobuuster en biedt een betere waterkwaliteit, meer
  leveringszekerheid en een efficiënter zoetwatergebruik. De alternatieve zoetwatervoorziening
  rendeert dus niet alleen voor een zout Volkerak-Zoommeer, maar ook voor een blijvend ‘zoet’ meer.

  Er is inmiddels een begin gemaakt met de aanleg van de alternatieve zoetwatervoorziening (“ Altijd
  goed” Maatregel Roode Vaart) in de gebieden rond het Volkerak-Zoommeer.

  Gebieden zonder aanvoer
  De regio werkt nu (kleinschalig) in de Proeftuin Zoet Water aan vergroting van de kennis om meer
  zelfvoorzienend in zoet water te zijn. Daarbij worden zowel mogelijkheden onderzocht om de
  beschikbaarheid van zoet water te vergroten als de behoefte eraan te verminderen.



                                                                                                      22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>De resultaten tot nu toe wijzen uit dat er op bedrijfsniveau werkbare technieken zijn, maar dat die
sterk afhankelijk zijn van de lokale omstandigheden (wel of geen beschikbaar bronwater met
gebruiksruimte, geen afwenteling op natuur, geologie, teeltplan). De ontwikkelingsrichting
grootschalige zelfvoorzienendheid zal daarom maatwerk vergen.
De grote opgave na het onderzoek zit hem in een gebiedsdekkende uitrol, waarbij de rendabiliteit
van maatregelen van groot belang is. Om die reden wordt daar in de proefprojecten specifieke
aandacht aan besteed. Het is aannemelijk dat maatregelen te duur zullen zijn om alleen door
gebruikers gedragen te kunnen worden, zodat bij de uitrol een stimuleringsregeling vanuit de
overheid voor de hand ligt. Betrek hierbij het aspect duurzaamheid, welke maatregelen/inzet budget
zijn altijd goed ook op de wat langere termijn. M.a.w. is het maatschappelijke realistisch om overal
tot in lengte van jaren zoet water te hebben in een zoute omgeving en zeespiegelstijging? Het
vervoeren van zoet water uit het Volkerak met binnenvaartschepen, vervolgens vervoeren met
tankwagens en dan met warm weer gewassen besproeien is geen duurzame bedrijfsvoering.
Investeer in transformatie landgebruik en optimaliseer lokale maatregelen die dat mogelijk maken.




                                                                                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>5 Hoofdlijnen van de aanpak ruimtelijke adaptatie

Deltabeslissing en Deltaplan Ruimtelijke adaptatie5
In de Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is de ambitie vastgelegd dat in 2050 de ruimte in ons land
zodanig is ingericht dat we voorbereid zijn op extreme regenval, langdurige droogte, een grotere
kans op hittegolven en een toename van het overstromingsrisico, zodat deze niet tot grote schade en
maatschappelijke ontwrichting leiden. Om dat doel te halen is in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie
afgesproken dat in 2019 de risico’s in beeld worden gebracht via klimaatstresstesten. Op basis
hiervan zal een risicodialoog plaats vinden over de te verwachten effecten. Hierna dient er in 2020
een adaptatiestrategie te zijn geformuleerd en geborgd, die vervolgens via concrete maatregelen
worden uitgevoerd in uiterlijk 2050.

Het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie onderscheidt 2 werkregio’s in de Zuidwestelijke Delta;
Goeree-Overflakkee en Zeeland. Het gebied Noord-Brabant West rapport via een afzonderlijke
werkregio aan de Deltacommissaris.

De Zeeuwse aanpak
Gezien de brede en complexe opgave die op Zeeland afkomt, is samenwerking cruciaal. Dit vanuit het
besef dat geen enkele partij over voldoende deskundigheid, middelen, kennis en (landelijk) netwerk
beschikt, om de bij deze opgave behorende taken en (gespreide) verantwoordelijkheden individueel
op te kunnen pakken. De komende periode werken de Zeeuwse partijen samen op basis van het Plan
van aanpak Klimaatadaptatie Strategie Zeeland en bijbehorende gezamenlijke convenant.
Het Plan van aanpak beschrijft de manier waarop naar een gezamenlijke Zeeuwse klimaatadaptatie
strategie wordt gewerkt. Het Plan van aanpak geeft invulling aan de ambities van het Deltaplan
Ruimtelijke Adaptatie. Hierbij zijn de volgende hoofdlijnen van belang:
     De lokale en regionale klimaatstresstesten vormen de basis voor het inzichtelijk maken van
        de opgaven. De resultaten worden op Zeeuws niveau gebundeld.
     De Zeeuwse risicodialoog besteedt aandacht aan Zeeuwse aandachtspunten en
        kwetsbaarheden. Hierbij is speciale aandacht voor het creëren van draagvlak en
        bewustwording bij burgers, overheden, politici, maatschappelijke organisaties en bedrijven.
        De lokale dialoog wordt gekoppeld aan natuurlijke momenten zoals herstructurering,
        concrete ontwikkelingen of lokale beleidsvorming.
     De Klimaatadaptatie Strategie Zeeland en bijbehorende uitvoeringsprogramma is een
        belangrijke bouwsteen voor de Omgevingsvisie en bijbehorende uitvoeringsplan(nen) en -
        programma’s. De strategie bestaat uit drie onderdelen: (1) de Zeeuwse strategie, (2) de
        lokale strategieën en (3) aanbevelingen voor nader onderzoek of toekomstige vervolgacties.
     Gedurende het proces om te komen tot een Klimaatadaptatie Strategie borgen de
        individuele organisaties de resultaten van de klimaatstresstest en pakken meekoppelkansen
        actief op.
     Besluitvorming over de inhoudelijke uitkomsten en is een verantwoordelijkheid van
        individuele besturen.



5Ruimtelijke adaptatie maakte in 2014 nog geen expliciet onderdeel uit van de Integrale Voorkeursstrategie Zuidwestelijke
Delta.

                                                                                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Binnen bovengenoemde aanpak van de 4 klimaatthema’s (droogte, hitte, wateroverlast,
overstromingen), vallen tevens de onderdelen zoetwatervoorziening en het principe van
meerlaagsveiligheid. Voor de zoetwatervoorziening geldt een belangrijke opgave voor het
samenbrengen van het neerslag tekort en overschot, droogte en bijbehorende ruimtevraag. In het
kader van het thema overstromingen krijgt de aanpak meerlaagsveiligheid expliciete aandacht. Laag
2 krijgt onder andere invulling via het project Normering Regionale Waterkeringen en in de
Omgevingsvisie Zeeland wordt wellicht een afwegingskader voor locatiekeuze en inrichting van vitale
en kwetsbare functies opgenomen. Voor de aanpak van laag 3 bestaat een actieve samenwerking
tussen de Zeeuwse overheden en de Veiligheidsregio Zeeland.

Aanpak Goeree-Overflakkee
Goeree-Overflakkee heeft in 2018 de stresstest uitgevoerd. 2019 gebruikt de gemeente om met
stakeholders de risicodialoog te voeren. Dit moet uiteindelijk resulteren in een adaptatiestrategie in
2020. Bij het schrijven van deze rapportage zijn de georganiseerde stakeholders geconsulteerd. Ze
hebben hun input geleverd voor de risicodialoog. De burgers worden in het najaar van 2019
geconsulteerd. Gezien de hoeveelheid participatieopgaven is het traject van de risicodialoog met de
burgers samengevoegd met de participatieopgaven vanuit de Transitievisie Warmte (TVW) en de RES
regionale energiestrategie (RES). Het doel hiervan is dat de gemeente als het ware als één orgaan
haar burgers adviseert en helpt bij de verschillende duurzaamheidsambities. Verder zijn er ook
concrete acties vanuit de landbouw om te anticiperen op de gevolgen van droogte6.




6Zie de bijgaande link: https://www.eilandennieuws.nl/reader/2248/79016/nieuwe-ontwikkeling-voor-peilgestuurde-
drainage-minder-kosten-en-betere-opbrengst

                                                                                                                  25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>   6   Implementatie voorkeurstrategie Zuidwestelijke delta

Huidige strategie
De huidige strategie kan voortgezet worden met de lopende uitvoering van de huidige strategie met
waar nodig op onderdelen aanvullend onderzoek en concrete maatregelen. Met het oog op
klimaatverandering en zeespiegelstijging alert blijven op klimaatontwikkeling en proactieve houding
aannemen in kennisontwikkeling door toepassing van klimaatscans en/of robuustheidsonderzoeken
op onderdelen van de strategie.

De leden van het Gebiedsoverleg ZWD willen daarbij (i) rekening houden met klimaatverandering en
(ii) het beheer en onderhoud van waterwerken (die op dit moment onder druk staan) borgen. Met
concrete besluiten en afspraken over financiering voor projecten wordt invulling gegeven aan een
veilige, ecologisch veerkrachtige en economisch vitale delta. Dit doet een beroep op het Rijk
(Deltafonds), maar ook op regionale partijen.

Nieuwe opgaven door klimaatverandering en versnelde zeespiegelstijging (> 1,00m)
Om tijdig gesteld te staan voor mogelijk nieuwe opgaven door een progressieve klimaatverandering
en versnelde zeespiegelstijging zullen de partners van de ZWD in de periode 2020 tot 2022 zich
proactief voorbereiden op de nieuwe klimaatscenario’s (met o.a. onderzoek, klimaatscans en/of
robuustheidsonderzoeken). Daarvoor wordt een Kennisagenda ZWD. In 2023 zullen nieuwe
klimaatscenario’s bekend worden, welke inzicht geven in de verdere vervolgstappen voor uitwerking
van handelingsperspectief met adaptieve strategieën.




                                                                                                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>   7   Kennisvragen

De afgelopen jaren hebben de verschillende onderzoeken en kennistrajecten nieuwe kennis
opgeleverd. Voor de vraagstukken over de effecten van versnelde zeespiegelstijging en toekomstige
zoetwatervoorziening zal het landelijke Kennisprogramma Zeespiegelstijging in het kennisspoor 2
“systeemverkenningen” de effecten voor de ZWD in beeld brengen, vanuit de landelijke keuzes voor
de hoofdwatersystemen (zeespiegelstijging, rivierafvoeren en waterverdeling).

Centrale onderzoeksvragen voor de ZWD zijn het in beeld brengen van de knikpunten voor de
gebruiksfuncties ten gevolge van zeespiegelstijging en welke handelingsperspectieven en
maatregelen mogelijk zijn. Voor verschillende wateren in de Zuidwestelijke delta worden al
robuustheidsonderzoeken uitgevoerd:
    Voor Grevelingenmeer en Volkerak-Zoommeer met het oog op de Programmatische Aanpak
        Grote Wateren.
    Voor de Oosterschelde is dat onderzoek naar de effecten van zeespiegelstijging voor de
        verschillende doelen zoals veiligheid, natuur en ecologie en het economisch gebruik. Voor de
        Oosterschelde komen deze aan bod in het onderzoek naar de Effecten van Zandhonger en
        Zeespiegelstijging Oosterschelde op natuur en ecologie en het economisch gebruik (EZZO).
        Dit in vervolg op het MIRT-onderzoek Integrale Veiligheid Oosterschelde. Dit onderzoek staat
        in de Kennisagenda van het Deltaprogramma (zie achtergronddocument A) en wordt
        gefinancierd uit het Deltafonds.
    Nederland en Vlaanderen voeren in het kader van de Agenda voor de Toekomst gezamenlijk
        onderzoek uit voor Westerschelde en monding, onder meer naar mogelijke maatregelen
        voor het dempen van de getijslag, zoals de aanleg of uitbreiding van zandplaten.

Gebiedsspecifieke kennisvragen over zoetwater staan in het Deltaplan Zoetwater. De kennisvragen
gericht op de meer integrale Zuidwestelijke opgaven zullen opgenomen worden in het nog te
ontwikkelen kennisprogramma Zuidwestelijke delta. Een eerste opsomming van deze kennisvragen
zal opgenomen worden in een nog op te stellen Plan van Aanpak voor het kennisprogramma van de
Zuidwestelijke delta. Hiervoor zal afstemming zijn met het landelijke Kennisprogramma
Zeespiegelstijging.

In bijlage 2 staat voorlopige uiteenzetting van de themagerichte- en gebiedsspecifieke kennisvragen
die tijdens de herijking geïnventariseerd zijn. Deze vormen de opmaat naar het nog te ontwikkelen
kennisprogramma Zuidwestelijke Delta.




                                                                                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 Samenvattend overzicht van bestuurlijke uitspraken

In het Deltaprogramma is afgesproken bij bestuurlijke uitspraken onderscheid te maken tussen
principiële uitspraken (op het niveau van visie en generieke uitgangspunten), strategische keuzes
voor het watersysteem en maatregelen voor de korte termijn.

Hieronder (tabel 1) volgen de principiële uitspraken en strategische keuzes horende bij de integrale
strategie voor de Zuidwestelijke Delta uit 2014. De herijkte strategie bevat geen echte nieuwe
strategische keuzes en principiële uitspraken, behalve voor Volkerak-Zoommeer waarvoor nog
overleg gevoerd wordt tussen Rijk en regio over de strategische keuze voor een zoet of zout meer.
Met de aanpassing van de laatste strategische keuze kunnen onderstaande bestuurlijke uitspraken
ook voor de herijkte strategie als uitgangspunt gelden. De benodigde maatregelen voor de korte
termijn (komende zes jaar) worden nog ingevuld maar bestaan in ieder geval uit een lange termijn
onderzoek naar de gevolgen van versnelde zeespiegelstijging.
De principiële uitspraken en strategische keuzes zijn de basis voor de ontwikkeling van de
voorkeurstrategie die samenhangen met de randvoorwaarden (oa draagvlak en financiering) van de
verschillende partners.

Tabel 1. Principiële uitspraken, Strategische keuzes en Maatregelen (2014)

 Principiële     Klimaatbestendig veilige, ecologisch veerkrachtige en economisch vitale delta
 uitspraken      Adaptief Deltamanagement: bij investeringen in waterveiligheid en zoetwatervoorziening
                 wordt tijdig en flexibel ingespeeld op ontwikkeling van klimaat en economie (zie ook
                 nationaal Deltaprogramma)
                 Uitgangspunt voor de waterveiligheid is de geactualiseerde waterveiligheidsnormering, in
                 de toepassing van de normering staat preventie voorop (zie ook deelprogramma
                 Veiligheid)
                 De huidige kustlijnverkorting door dammen en keringen wordt in stand gehouden om de
                 waterveiligheid te borgen, maar met ruimte voor maatwerk voor herstel van de
                 estuariene dynamiek
                 De basiskustlijn wordt in stand gehouden, ten bate van waterveiligheid, natuur en
                 economisch gebruik (zie ook deelprogramma Kust)
                 Het kustfundament is in evenwicht met de zeespiegelstijging
                 Het huidige voorzieningenniveau voor zoetwater wordt minstens behouden en waar
                 mogelijk verbeterd
                 De strategische zoetwateraanvoer via Biesbosch, Hollands Diep en Haringvliet wordt
                 behouden (zie ook deelprogramma Zoetwater)
                 Innovatieve oplossingen voor uitdagingen voor waterveiligheid, zoetwater en ecologie
                 verbinden met kansen voor de economie
                 Bij uitvoering van plannen voor waterveiligheid en zoet water wordt gezocht naar
                 optimale ruimtelijke kwaliteit
 Strategische    Integrale gebiedsontwikkeling door combinatie van een gebiedsproces voor een gedragen
 keuzes          perspectief voor Volkerak-Zoommeer en getij op de Grevelingen
                 De besluitvorming over de toekomstige maatregelen voor het Volkerak-Zoommeer vindt
                 plaats binnen het kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) voor de
                 waterkwaliteit en de natuur en binnen het kader van het Deltaprogramma Zoetwater voor
                 de alternatieve zoetwatervoorziening. In de PAGW is een groslijst van maatregelen
                 samengesteld waarmee de ecologische kwaliteit van de grote wateren kan worden
                 verbeterd. Eind 2019 is besloten de maatregel weer zout maken van het Volkerak-

                                                                                                          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>              Zoommeer niet mee te nemen in de 2e tranche van de PAGW (die loopt tot 2032). Er zal
              er een gebiedsproces worden georganiseerd voor het Volkerak-Zoommeer. Het proces
              richt zich op gezamenlijke fact-finding met de betrokken stakeholders, in eerste instantie
              met een focus op zoetwater en uiteindelijk een breed gedragen perspectief voor het
              Volkerak-Zoommeer inclusief een maatregelenprogramma voor de realisering van
              klimaatrobuuste zoetwatermaatregelen in de Zuidwestelijke Delta.

              Een duurzaam herstel van de waterkwaliteit van de deltarandmeren (Binnenschelde en
              Markiezaat) is een belangrijke randvoorwaarde voor stimulering van de economische
              ontwikkeling een versterking van de ecologische samenhang van de deltawateren.
              Geoptimaliseerde strategie Oosterschelde (= combinatie van aangepast sluitregime
              Oosterscheldekering, fysieke aanpassingen Oosterscheldekering, zandsuppleties,
              dijkversterking)
              Geoptimaliseerde strategie Westerschelde (= combinatie van dijkversterking met het
              inzetten van de stortstrategie voor veiligheid en natuurherstel)
              De watersystemen worden robuuster gemaakt voor de zoetwatervoorziening.
              Voor gebieden met externe zoetwateraanvoer betekent dit:
                    Behoud inlaat zoetwater vanuit de Bernisse voor hoogwaardig gebruik (industrie
                       en glastuinbouw) en optimalisatie van Brielse-Meersysteem (buffercapaciteit,
                       anticiperen op periodes met voldoende zoetwater, zuinig omgaan met water bij
                       verwachte innamestops)
                    De regionale watersystemen en zoetwatervoorziening worden robuuster
                       gemaakt, met speciale aandacht voor Volkerak-Zoommeer.
              Voor gebieden zonder externe zoetwateraanvoer: Proeftuin Zuidwestelijke Delta, een
              innovatieve strategie gericht op het zuiniger en efficiënter omgaan met zoetwater, zowel
              in het regionaal watersysteem als bij de gebruikers
Benodigde     PM
maatregelen




                                                                                                           29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 Themagerichte- en gebiedsspecifieke kennisvragen

In het proces van de nu uitgevoerde herijking zijn vele kennisvragen benoemd die als opmaat voor
een kennisprogramma gebruikt kunnen worden. In deze bijlage is een uitsnede van de themagerichte
en de gebied specifieke kennisvragen opgenomen die een inzicht geven in de vraagstukken die er zijn
voor de ontwikkeling van de huidige voorkeurstrategie en de nieuwe opgaven bij versnelde
zeespiegelstijging.

Naast de thema’s van het Deltaprogramma, Waterveiligheid, Zoetwater en Ruimtelijke Adaptatie -
zijn waterkwaliteit en natuur belangrijke thema’s voor de integrale voorkeurstrategie Zuidwestelijke
Delta vanwege de bijzondere en waardevolle rol van gezond en natuurlijk water in het gebied. De
kennisontwikkeling ervan heeft inmiddels een volwaardige plek in de lopende kennisprogramma’s en
zijn als opgave ook belangrijk voor de toekomstige ontwikkelingen. Om die reden zijn de thema’s
Waterkwaliteit en Natuur toegevoegd in de benoeming van kennisvragen

Voor de gebieden is uitgegaan van de grote wateren in de Zuidwestelijke delta en de kleine wateren
zijn hier geografisch en vanuit relatie in het waterbeheer aan gekoppeld. Het Haringvliet en Hollands
Diep vormen de overgangswateren tussen de Zuidwestelijke Delta en het Rijnmond Drechtsteden
gebied. De kennisvragen over deze samenhangende gebieden zullen in gezamenlijk overleg worden
opgepakt.


Themagerichte kennisvragen

      a. Waterveiligheid
         In de systeemverkenningen zullen in ieder geval de volgende onderwerpen aan bod moeten
         komen:

Tabel 2.1: Kennisvragen voor waterveiligheid Zuidwestelijke Delta
 1.     De verandering van de hydraulica en morfologie van de verschillende watersystemen ten gevolge van
        autonome ontwikkeling en de zeespiegelstijging.
 2.     Alternatieven voor de inrichting van de afzonderlijke watersystemen in de Zuidwestelijke Delta,
        waarbij de volgende aspecten aan bod komen:
                      o Peilbeheer
                      o Wel of niet meestijgen van gemiddeld peil en de bodem/sedimentvoorraad van de
                           gesloten bekkens (peil en sediment/bodem) met zeespiegelstijging
                      o Sedimentbeheer/suppletie starten?
                      o Inzet van pompen nodig in de afgesloten bekkens?
 3.     Welke meekoppelkansen zijn er met bijvoorbeeld duurzame economie, kwaliteit leefomgeving,
        energietransitie, circulair bouwen woningbouwopgave(is geen opgave maar een middel).
 4.     Is aanscherping van de huidige ruimtereserveringen nodig voor toekomstige maatregelen? Welke
        kansen biedt het om integraal naar de hele delta te kijken niet alleen naar het natte systeem?
 5.     willen we in de ruimtelijke ordening meer aandacht voor meerlaagsveiligheid en hoe gaan we dat
        instrumenteel borgen ?
 6.     Willen we in de ruimtelijke ordening meer aandacht voor meerlaagsveiligheid en hoe gaan we dat
        instrumenteel borgen?




                                                                                                            30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>      b. Waterkwaliteit en Natuur

Tabel 2.2: Kennisvragen voor Waterkwaliteit en Natuur Zuidwestelijke Delta
 1.     Welke kansen zijn er voor robuuste veerkrachtige natuur in de ZW Delta door optimalisatie van
        strategieën en projecten rond waterveiligheid, zoetwater en ruimtelijke adaptatie en nieuwe
        strategieën?
        Wat is er nodig om de zandhongerproblematiek te keren en weer plaatopbouw te krijgen? Welke
        mogelijkheden zijn er technisch en hoe verhouden die zich met ecologie van systeem. Denk aan
        suppleties, mud motors, bredere overzones, of dubbele dijken en hergebruik baggerslib. Wat zijn de
        kansen van deze aanpak voor (kosten) huidige veiligheidsstrategie en voor kwaliteit leefomgeving.
        Is er effectief beheer van alle delta oeverzones en eilanden geoptimaliseerd voor kwetsbare soorten.
        Vismigratie plan voor hele delta maken, wat is nodig?
 2.     Welke natuurdoelen (N2000) zijn als gevolg van klimaatverandering op lange termijn niet meer
        (volledig) haalbaar, los van aanpassingen in de inrichting van watersystemen? Vanwege de
        internationale verplichtingen is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen:
                       o Welke extra beheermaatregelen om doelen te halen zijn technisch mogelijk? Welke
                           daarvan zijn financieel en maatschappelijk haalbaar?
                       o Welke natuurdoelen zijn puur ecologisch gezien onhaalbaar, ook niet met extra
                           beheer?
 3.     Wat betekent aanpassing voor de inrichting van watersystemen voor de haalbaarheid van
        natuurdoelen (N2000) en de aansluiting van die doelen op de toekomstige kenmerken van het gebied?


      c. Zoetwater
         Voor de herijking in de periode 2021 tot 2027 is er vanuit het Afstemoverleg Zoetwater in de
         Zuidwestelijke Delta met het oog op veranderende omstandigheden behoefte aan
         aanvullende onderzoeksvragen genoemd in onderstaande tabel (tabel 2.3).

Tabel 2.3: Onderzoeksvragen t.a.v. huidige Voorkeurstrategie Zoetwater
 1.    Hoe werkt zeespiegelstijging door in het beheer van het Volkerak-Zoommeer als zoetwatervoorziening,
       met name t.a.v. de zoutdruk en spuimogelijkheden? Dat laatste geldt ook voor het gebruik van de
       Bathse spuikom voor de afwatering naar de Westerschelde.
 2.    Hoe kan Zoetwatervoorziening Reigerbergse Polder klimaatrobuust gemaakt worden met aanvoer van
       de Brabantse Wal?
 3.    Moet er de komende decennia rekening worden gehouden met een significante verandering van de
       Rijnafvoer, als gevolg van het wijzigen van smeltwaterafvoer in regenwaterafvoer? En zo ja, heeft deze
       verandering dan vooral betrekking op de voorjaarsafvoer, of wijzigt het afvoerpatroon voor het hele
       jaar?
 4.    Hoe krijgen de succesvolle Pilots Proeftuinen Zoetwater in gebieden zonder aanvoer een goede “follow
       up”?


         Voor de situatie waarin klimaatverandering op een progressieve wijze (versnelde
         zeespiegelstijging, veranderende rivierafvoeren, temperatuurstijging) voortzet zijn een aantal
         game-changers die grote impact hebben op de zoetwatervoorziening in de Zuidwestelijke
         Delta. Dat zijn:
         - Mogelijke aanpassing Veiligheidsstrategie Rijn-Maas Delta beslissing (plan Sluizen
            Rijnmond-Drechtsteden)
         - Veranderende rivierafvoeren Rijn en Maas
         - Toename langdurige droogteperioden (gebieden met en zonder aanvoer)

                                                                                                            31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>          Voor deze veranderende omstandigheden is hieronder (tabel 2.4) een set van
          onderzoeksvragen geformuleerd gericht op onderzoek naar mogelijke knikpunten en
          effecten bij voortzetting van de huidige voorkeurstrategie.

Tabel 2.4: Onderzoeksvragen naar aanleiding van klimaatverandering
 1.     Wat betekent de verwachte klimaatverandering zoals versnelde zeespiegelstijging voor de
        voorkeurstrategie van de Rijnmaasmonding (afsluiting van de Nieuwe waterweg uit
        veiligheidsoogpunt) en wat voor effecten heeft dat op de Voorkeurstrategie Zoetwater in de
        Zuidwestelijke Delta?
 2.     Zijn er knikpunten te voorzien bij het verdwijnen van gletsjers in de alpen, waardoor de Rijn van
        een smeltwaterrivier in een regenwaterrivier transformeert?
 3.     Wat is de ontwikkeling van de watervraag en welke invloed speelt bijvoorbeeld ruimtelijke
        adaptie en aanpassingen van (zouttolerantie van) teelten daarin?
 4.     Wat is het effect van de verwachte temperatuurstijging op de beschikbaarheid en vraag van
        water. Zorgt de temperatuurstijging voor een toename van blauwalgenoverlast?
 5.     Welk handelingsperspectief is er in gebieden met en zonder aanvoermogelijkheden om “nieuwe”
        zoetwatervragers te voorzien (zoals beperken schade aan bebouwing door dalende
        grondwaterstanden)?
 6.     Vraagt de zoetwateropgave en behoud van de zoetwaterbeschikbaarheid om ruimtelijke
        reserveringen voor het conserveren van zoet water (boven-/ondergronds)?
 7.     Welke afspraken en inspanningen zijn noodzakelijk om grondwater als strategische
        zoetwatervoorraad te behouden?


          Er wordt vanuit gegaan dat kennisvragen rondom de zoetwatervoorziening in het
          Deltaprogramma Zoetwater worden ondergebracht.

          In het proces van de herijking zijn ook meer generieke kennisvragen en onderzoeken voor de
          zoetwatervoorziening benoemd in het rapport van Deltares en vragen die zich richten op de
          delta als samenhangend geheel. Deze meer generieke vragen zijn in onderstaande (tabel 2.5)
          opgenomen en richten zich in het algemeen meer op de zoetwatervoorziening voor de
          gehele Zuidwestelijke Delta.

Tabel 2.5: Generieke kennisvragen voor de zoetwatervoorziening Zuidwestelijke Delta
 1.      Wat zijn de knikpunten in de Zuidwestelijke Delta voor zoetwatergebruik en beschikbaarheid ?
 1.1.    Wat zijn de knikpunten in de Zuidwestelijke Delta voor vraag en aanbod naar zoetwater
         (kwalitatief en kwantitatief), voor gebieden met en zonder aanvoer?
 1.2     Wat is de rol van debiet bij vraag en aanbod naar zoetwater in de Zuidwestelijke Delta?
 2.      Hoe worden gebruiksfuncties (zoetwater) in de Zuidwestelijke Delta beïnvloed door
         adaptatiemaatregelen buiten de Delta?
 2.1     Hoe worden gebruiksfuncties in de Zuidwestelijke Delta beïnvloed door beleid- en juridische
         kaders buiten de Delta, zoals adaptatiemaatregelen buiten de Delta?
 3       Voor de herijking in de periode 2021 tot 2027 is er met het oog op veranderende
         omstandigheden behoefte aan aanvullend onderzoek m.b.t. zeespiegelstijging en
         zoutdruk/spuimogelijkheden, klimaatrobuuste zoetwatervoorziening Reigersbergsche Polder,
         het grilliger verloop van de rivierafvoeren (Rijn, Maas en regionale rivieren) en een succesvol
         vervolg Pilots Proeftuinen Zoetwater.


                                                                                                            32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> 4     Volgens onderzoek van Deltares/KNMI uit september 2015 lijken de eerder voorziene
       laagwaterproblemen (KNMI’06) voor de Rijn met de nieuwe scenario’s (KNMI’14) minder ernstig.
       De Rijn heeft in dit verband baat bij de omvang en diversiteit van het stroomgebied en de
       buffering door grote meren; alleen in scenario WH, dry zien we forse afnames van de
       laagwaterafvoeren te Lobith na 2050. Wat heeft dit voor effecten op de zoetwatervoorziening in
       de Zuidwestelijke delta?

      d. Ruimtelijke Adaptatie
In lijn met het integrale plan van aanpak, worden per thema worden de volgende stappen
besproken.
1. Kwetsbaarheid in beeld
2. Risicodialoog voeren (a) en strategie opstellen (b)
3. Uitvoeringsagenda opstellen
4. Meekoppelkansen benutten

In de stappen 1 t/m 4 is de reeks: “weten, willen, werken” van belang: In eerste instantie worden alle
kwetsbaarheden inclusief de risico’s in beeld gebracht (risico = kans x effect). Als dit bekend is (=
weten) is de vraag wat we eraan kunnen doen en willen doen. De risicodialoog is een belangrijk
instrument hiervoor. Daarna volgt een strategie en uitvoeringsagenda, de planning van de uitvoering
van maatregelen en acties (werken), waarbij ook in beeld gebracht wordt, welke partijen aan zet zijn.




                                                                                                        33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Gebiedsspecifieke Kennisvragen
    a. Grevelingen en Volkerak-Zoommeer

Tabel 2.6: Kennisvragen voor het Grevelingenmeer
 Kernvraag
 1. Wat zijn consequenties en beperkingen van verschillende peilniveaus (zowel gemiddeld peil als getijslag) voor de
     Grevelingen?
 1.1 Tot welk waterstandsverschil (NZ vs Grevelingen) is het peilbeheer op de Grevelingen nog uit te voeren met
 beschikbare kunstwerken (incl. doorlaatmiddel)?
 1.2 Wat zijn oplossingsrichtingen om zeespiegelstijging op te vangen en wat zijn de afwegingen hiervoor. Mogelijke
 oplossingsrichtingen zijn: het peil op de Grevelingen mee laten stijgen met de ZSS, , de doorlaatcapaciteit vergroot of
 inzetten van pompen.
 1.3 Bij welke zeespiegelstijging is er niet meer voldoende uitwisseling of getijslag (uitgaande van een doorlaatmiddel) om
 de zuurstofloosheid blijven laag te houden
 1.4 Bij welke waterpeilen treden er significante negatieve effecten op voor habitattypen en/of soorten en welke
 maatregelen zijn mogelijk om die effecten te voorkomen? Zijn er habitattypen die juist baat hebben bij andere
 waterpeilen?
 1.5 Bij welk peil op de Grevelingen moeten de keringen en dijken versterkt worden?
 1.6 Bij welk gemiddeld waterpeil op de Grevelingen kan de huidige landbouwfunctie niet goed meer worden uitgevoerd,
 ook in verhouding tot de kweldruk vanuit zee (en wat is dominant)?
 1.7 Bij welk hoogwaterpeil moeten buitendijkse gebieden opgehoogd of beschermd worden?
 2. Wat zijn knikpunten voor gebruiksfuncties en kunstwerken (Brouwersdam en Grevelingendam) van en rond het
     Grevelingenmeer ten gevolge van zeespiegelstijging?
 2.1 Tot welke ZSS moeten (en kunnen) de dammen worden versterkt?
 2.2 Bij welke ZSS moet je een andere strategie kiezen?


Om de waterkwaliteit van het Grevelingenmeer te verbeteren wordt overwogen om via een nieuw
doorlaatmiddel in de Brouwersdam beperkt getij te realiseren. Sinds circa 2009 is hier veel
onderzoek in den brede gedaan, waarmee een kennisbasis is gelegd voor beantwoording van (een
deel van) de kennisvragen. Omdat het klimaatrobuust ontwerp van het doorlaatmiddel rekening
moet houden met 40 cm zeespiegelstijging ten opzichte van 1995, is er relatief veel kennis
opgebouwd. Onder andere over de ecologische ontwikkeling op termijn van tientallen jaren blijven
echter nog diverse kennisvragen over.

Tabel 2.7: Kennisvragen voor het Volkerak-Zoommeer
 Kernvraag
 1. Wat zijn consequenties en beperkingen van verschillende peilniveaus voor het Volkerak - Zoommeer?
 1.1 Tot welk waterstandsverschil (Volkerak vs Oosterschelde, Westerschelde en Hollandsch Diep) is het peilbeheer op
 het VZM nog uit te voeren met beschikbare kunstwerken
 1.2 Moet op dat moment het peil op het VZM meestijgen met de WS en HD, of moet de doorlaatcapaciteit worden
 vergroot?
 1.3 Bij welke zeespiegelstijging is er niet meer voldoende uitwisseling of getijslag (uitgaande van een doorlaatmiddel) om
 de zuurstofloosheid blijven laag te houden?
 1.4 Bij welke waterpeilen treden er significante negatieve effecten op voor habitattypen en/of soorten en welke
 maatregelen zijn mogelijk om die effecten te voorkomen? Zijn er habitattypen die juist baat hebben bij andere
 waterpeilen?
 1.5 Bij welk peil op het VZM moeten de keringen en dijken versterkt worden?
 1.6 Bij welk gemiddeld waterpeil op het VZM kan de huidige landbouwfunctie niet goed meer worden uitgevoerd, ook in
 verhouding tot de kweldruk vanuit zee (en wat is dominant)?
 1.7 Bij welk hoogwaterpeil moeten buitendijkse gebieden opgehoogd of beschermd worden?
 1.8 Bij welk peil moet de hoofdtransportas worden aanpast (bruggen en sluizen)

                                                                                                                         34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre> 1.9 Is er voldoende rivierafvoer om de alternatieve zoetwatervoorziening te realiseren?


 2.   Wat zijn knikpunten voor gebruiksfuncties en kunstwerken (Volkerakdam, Philipsdam en Oesterdam,
      Volkeraksluizen, Kreekraksluizen en Krammersluizen) van en rond het VZM ten gevolge van zeespiegelstijging?
 2.1 Tot welke ZSS moeten (en kunnen) de dammen worden versterkt?
 2.2 Bij welke ZSS moet je een andere strategie kiezen?


Voor het Volkerak-Zoommeer loopt – voor zover bekend – op dit moment geen groot onderzoek
waarin deze kennisvragen beantwoord worden. In het 4e kwartaal van 2019 wordt door Deltares in
opdracht van Rijkswaterstaat een klimaatrobuustheidstoets uitgevoerd. Na afloop kunnen de
kennisvragen aangevuld en aangescherpt worden.

      b. Oosterschelde

Tabel 2.8: Kennisvragen voor de Oosterschelde
 Kernvraag
 1. Wat zijn voor de Oosterschelde knikpunten die op kunnen treden t.g.v. zeespiegelstijging?
 1.1 Wat zijn voor de Oosterschelde de knikpunten die op kunnen treden t.g.v. zeespiegelstijging, voor de individuele
 gebruiksfuncties en de samenhang daarin?
 2. Welke maatregelen kunnen er genomen worden om knikpunten in gebruiksfuncties uit te stellen?
 2.1 Welke maatregelen kunnen er genomen worden om knikpunten voor individuele gebruiksfuncties en natuur uit
 te stellen? En wat zijn de positieve en negatieve effecten op andere gebruiksfuncties?
 3.   Hoe worden gebruiksfuncties in de Oosterschelde beïnvloed, door adaptatie maatregelen buiten de
      Oosterschelde?
 3.1 Hoe worden gebruiksfuncties in de Oosterschelde beïnvloed, door adaptatie maatregelen buiten de
 Oosterschelde en vice versa?
 3.2 Hoe verandert het ‘krachtenveld’ tussen gebruiksfuncties als bepaalde functies naar buiten de Oosterschelde
 verhuizen?
 3.3 Hoe werkt de sedimenthuishouding van de gehele Delta?


Voor de Oosterschelde wordt op dit moment de Evaluatie Zandhonger en Zeespiegelstijging
Oosterschelde (EZZO) uitgevoerd. Na afloop van deze studie zal een deel van de kennisvragen
beantwoord kunnen worden en/of zullende resterende kennisvragen aangescherpt kunnen worden.



    c. Westerschelde
De kennisvragen horende bij de roadmap voor het tweede onderzoeksprogramma van de Agenda
voor de Toekomst zijn te clusteren in de volgende vragen (zie tabel), die zowel voor de huidige, maar
ook voor versnelde zeespiegelstijging beantwoord moeten worden.

Deze vragen die betrekking hebben op waterveiligheid, zoetwater, natuur en ruimtelijke adapatie
zullen ook in de systeemverkenning i.k.v. Kennisprogramma Zeespiegelstijging van het
Deltaprogramma aan bod komen. De VNSC en het Deltaprogramma zullen onderling nadere
afspraken maken over de invulling.




                                                                                                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Tabel 2.9 Kennisvragen voor Westerschelde
 Kernvraag
 1. Wat zijn de handelingsperspectieven voor de sedimenthuishouding in de Westerschelde?
 1.1 Hoeveel sediment heeft het systeem nodig bij welke zss om de drie hoofdfuncties (veiligheid, toegankelijkheid,
 natuurlijkheid) te blijven bedienen?
 1.2 Wat zijn de handelingsperspectieven voor de getijslag in de Westerschelde?
 2. Wat zijn de perspectieven voor zoetwater voorziening?
 2.1 Hoeveel zoetwater is nodig voor: natuur, speelt in hoogste mate in Vlaams deel estuarium, maar ook wel in
 omgeving Saeftinghe, denk aan spui bij Bath ook.
 2.2 Hoeveel zoetwater is nodig voor: landbouw- en proceswater. Niet voor Westerschelde, maar wel kanaal Gent-
 Terneuzen. Van minder belang bij Toegankelijkheid en veiligheid, al speelt wel de zoutindringing bij de Nieuwe Sluis
 Terneuzen (eisen aan ‘lek’).
 2.3 Hoe lang kan het gebruik van de sluizen en spuien voor waterbeheer onder vrij verval gebeuren?
 3. Wat zijn knikpunten voor gebruiksfuncties in de Westerschelde onder zeespiegelstijging?
 3.1 Voor veiligheid: wat is het knikpunt wanneer er geen ruimte meer is voor dijkverbreding- en verhoging gezien de
 ontwikkeling van de belasting (dus incl evt afname voorlanden bv)?
 3.2 Voor toegankelijkheid: in hoeverre zou het knikpunt kunnen liggen bij in de eerste plaats nautische zaken
 (bochtstralen, getijvenster, stroomsnelheden)?
 3.3 In hoeverre kan er een knikpunt voor toegankelijkheid optreden omdat vaargeulonderhoud te veel negatieve
 effecten heeft (vergunningen niet goed meer mogelijk)?
 3.4 Voor natuurlijkheid: in hoeverre gaan natuurdoelen veranderen zoals hoeveelheid ecotoopareaal en zoutgradienten?
 3.5 Voor natuurlijkheid: voor welke soorten is het knikpunt al bereikt?
 4. Welke maatregelen kunnen er genomen worden om onder een versnelde zeespiegelstijging gebruiksfunctie in stand
     te houden?
 4.1 Hoeveel sediment heeft het systeem nodig bij welke zss om de drie hoofdfuncties (veiligheid, toegankelijkheid,
 natuurlijkheid) te blijven bedienen?
 4.2 Hoeveel zoetwater is nodig voor: natuur, speelt in hoogste mate in Vlaams deel estuarium, maar ook wel in
 omgeving Saefinghe, denk aan spui bij Bath ook.
 4.3 Hoeveel zoetwater is nodig voor: landbouw- en proceswater. Niet voor Westerschelde, maar wel kanaal Gent-
 Terneuzen. Van minder belang bij Toegankelijkheid en veiligheid, al speelt wel de zoutindringing bij de Nieuwe Sluis
 Terneuzen (eisen aan ‘lek’).
 4.4 Hoe lang kan het gebruik van de sluizen en spuien voor waterbeheer onder vrij verval gebeuren?
 5. Hoe worden gebruiksfuncties langs de Westerschelde beïnvloed door adaptatie maatregelen buiten het gebied?
 5.1 Veiligheid: wat is de invloed van bevolkingsontwikkeling?


Onder de vlag van de Vlaams Nederlandse Schelde Commissie wordt intensief samengewerkt tussen
Nederland en Vlaanderen in een gezamenlijk onderzoeksprogramma. De bron van de kennisvragen is
dan ook afkomstig uit de beheer- en beleidsvragen van de VNSC (Fout! Verwijzingsbron niet
gevonden.). Het is dan ook waarschijnlijk dat in ieder geval een deel van de beantwoording in het
VNSC-traject een plek zal hebben.

    d. Kust en Voordelta

Tabel 2.10: Kennisvragen voor de kust en voordelta
 Kernvraag
 1. Wat zijn knikpunten voor zandsuppletie, kustontwikkeling en kustveiligheid onder zeespiegelstijging?
 1.1 In hoeverre is er ruimte voor zandsuppleties op noodzakelijke plekken zoals stranden of tegen duinen?
 1.2 Wat is de terugkeertijd van suppleties in relatie tot de hersteltijd van ecologie (nat, maar wellicht ook droog)?
 1.3 Wat is de benodigde strandbreedte voor recreatie?
 1.4 In hoeverre kunnen suppleties voor de breedte van recreatiestranden in het seizoen plaatsvinden?
 2. Hoe worden gebruiksfuncties langs de Kust beïnvloed door adaptatiemaatregelen buiten het gebied?
 2.1 Wat zijn de gevolgen van ander beheer van keringen voor veiligheid, natuur en recreatie?
 3. Wat is de kustlangse ontwikkeling van sedimenttransport?

                                                                                                                         36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Vraagstukken rond het reguliere beheer van de kust, met als belangrijke middel het
suppletieprogramma, hebben qua kennisvragen een plek in het reguliere Beheer en Onderhoud Kust
onderzoeksprogramma bij Deltares, maar ook bij diverse academische onderzoeksprogramma’s.
Kennisvragen voor de lange termijn in relatie tot klimaatverandering worden deels in het lopende
Kustgenese 2.0 programma behandeld, maar zullen na afloop van het programma in 2020 resterend,
aangevuld en aangescherpt worden.

Vanuit de huidige voorkeursstrategie kan uit bovenstaand overzicht van kennisvragen per
bekken/gebied geconcludeerd worden dat de kennisvragen vooral gaan over knikpunten. Deze
knikpunten zijn relevant in relatie tot onderwerpen zoals gebruiksfuncties, zeespiegelstijging,
zandsuppletie, kustontwikkeling, kustveiligheid, natuur en ecologie en zoetwatergebruik. De essentie
van kennisvragen gaat ook over gebruiksfuncties, bijvoorbeeld hoe gebruiksfuncties worden
beïnvloed door adaptatiemaatregelen buiten de Zuidwestelijke Delta. Ook gaan de kennisvragen in
de kern over de maatregelen die genomen kunnen worden om onder een versnelde
zeespiegelstijging gebruiksfunctie in stand te houden. Als laatste kan geconcludeerd worden dat
kennisvragen in essentie ook gaan over handelingsperspectieven voor de Zuidwestelijke Delta,
bijvoorbeeld in relatie tot sedimenthuishouding, getijslag en zoetwatervoorziening.




                                                                                                 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>