<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                     
             
         !" #$## %&'($'))
*         + , ! - . !/ 012 3 4  5  ". -45 ".12 / 5  3"
            -5 4". 6" 12 7 8." - 99 5  12 :   7;  - 99 512 :  :
            - 99  "12 < = 5  -/0 5   45 12 , ! . >  - 99 . 4"12 = " ?  !2
            @  99  3 - 99 412 @  99  @ .  - 99  . 12 @  99  6" " 5 
            - 99 6" " 5 12 @  99  A6 - 99  61
BC                      
DEFC    +5  G0 0 45/ / =7+  04 6   
HICJK 4  4 9 5  ?LA =M N@ =7+   > 6092 +5  ?LA =M N@ =7+   > 6092
            =4 6 =7+O##$P$( 9 09

QRSTUVR TWXXRYRXRZR[ R[ XRZR[ \S[ ZR ]SSZ^

_RV SZ\`Ra \S[ ZR RbcR]VY]WRc [SS] ZR dWYRX`efURZR[ \WW] RR[ ghijkYRlW[ZUR`ZaW[ZR]lWRf `[ mRRXS[Z `a nRfR[Zo pR RbcR]VY]WRc SZ\`aRR]V YRR[
]RY`W[SSX^ dSS] RR[ XS[ZRX`ef W[ZR]lWRf [SS] ghij dRV ZSS]`[ acRT`qRfR SS[ZSTUV \WW] ZR dRV ghij \R]\r`XZR YRn`RZR[o pR QQp mRRXS[Z aXr`V l`TU
SS[ n`e Z`V SZ\`Rao

s[ ZR n`eXSYR[ \`[ZV r URV ]SccW]V \S[ ZR SZ\`RaY]WRc R[ URV cR]anR]`TUV \S[ ZR QQp mRRXS[Z ZSV XSVR] \S[ZSSY lSX tW]ZR[ YRcrnX`TRR]Zo


uvwxyz {|}x ~vxwxz
xx   x}x ~x|yx  xx


RV \]`R[ZRX`efR Y]WRV^

vy vy yxy
   
 ¡¢££¤¥¦¤§X
¨ ©©©§££¤¥¦¤§X




ª«¬­®¯«°±²³ ´´ª µ±±®¯¶·¸ ¹±«®«º »¼½«¬ µ±±®¯¶·¸ ¾¶¿ÀÀÁÀ²º¯¶«¬¯Â«± Ã±½º·¼½®Á µ±±®¯¶· º¯¯¶ ÄÀ²ºÅ½®·«º À° °±Â «¶ÆÀ²°¯Â«±Ç ª±¬À¶·¯¶¿¬ ¿¯¶ ·± À²º¯¶«¬¯Â«± ¶«±Â ¯¯¶¬Á²¯¿±®«È¿ ÉÀ²·±¶
º±¬Â±®· ÅÀÀ² ±Å±¶Â½±®± À¶È½«¬Â¼±·±¶ «¶ ·«Â Ê±²«­¼Â ÀÆ º±ÅÀ®º±¶ ·«± ±² ½«Â ÅÀÀ²ÂÅ®À±«±¶Ç ª± «¶ÆÀ²°¯Â«± «¬ ½«Â¬®½«Â±¶· Ê±·À±®· ÅÀÀ² ·± º±¯·²±¬¬±±²·±Ç ¹±²¬Â²±¿¿«¶º ¯¯¶ ±¶ º±Ê²½«¿ ·ÀÀ²
¯¶·±²±¶ «¬ ¶«±Â ÂÀ±º±¬Â¯¯¶Ç ¾¶·«±¶ ½ ¶«±Â ·± º±¯·²±¬¬±±²·± Ê±¶Â¸ Å±²ÄÀ±¿±¶ É«È ½ À¶¬ ¼±Â Ê±²«­¼Â ²±ÂÀ½² Â± Ä±¶·±¶Ç


ª«¬­®¯«°±²³ ´´ª µ±±®¯¶·¸ ¹±«®«º »¼½«¬ µ±±®¯¶·¸ ¾¶¿ÀÀÁÀ²º¯¶«¬¯Â«± Ã±½º·¼½®Á µ±±®¯¶· º¯¯¶ ÄÀ²ºÅ½®·«º À° °±Â «¶ÆÀ²°¯Â«±Ç ª±¬À¶·¯¶¿¬ ¿¯¶ ·± À²º¯¶«¬¯Â«± ¶«±Â ¯¯¶¬Á²¯¿±®«È¿ ÉÀ²·±¶
º±¬Â±®· ÅÀÀ² ±Å±¶Â½±®± À¶È½«¬Â¼±·±¶ «¶ ·«Â Ê±²«­¼Â ÀÆ º±ÅÀ®º±¶ ·«± ±² ½«Â ÅÀÀ²ÂÅ®À±«±¶Ç ª± «¶ÆÀ²°¯Â«± «¬ ½«Â¬®½«Â±¶· Ê±·À±®· ÅÀÀ² ·± º±¯·²±¬¬±±²·±Ç ¹±²¬Â²±¿¿«¶º ¯¯¶ ±¶ º±Ê²½«¿ ·ÀÀ²
¯¶·±²±¶ «¬ ¶«±Â ÂÀ±º±¬Â¯¯¶Ç ¾¶·«±¶ ½ ¶«±Â ·± º±¯·²±¬¬±±²·± Ê±¶Â¸ Å±²ÄÀ±¿±¶ É«È ½ À¶¬ ¼±Â Ê±²«­¼Â ²±ÂÀ½² Â± Ä±¶·±¶Ç
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>CET PSH GOR
Crisis Expert Team
psychosociale hulpverlening
en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten


aan: mevrouw J. Gaemers                                                   Ons kenmerk
                                                                          CET PSH GOR 2022-002
directeur publieke gezondheid
                                                                          Uw kenmerk
GGD Zeeland
Postbus 345
                                                                          Behandeld door
4460 AS Goes                                                              naam    Diane Houweling
                                                                          T       06-21391816
                                                                          email   diane.houweling@rivm.nl

Datum: 29 juni 2022                                                       Kopie aan
                                                                          Arnold Bergstra
Betreft: Advies CET PSH GOR – PFAS in de Westerschelde
                                                                          Bijlagen
                                                                          Advies CET PSH GOR – PFAS in de
                                                                          Westerschelde

Beste mevrouw Gaemers,
In reactie op uw adviesverzoek aan het Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en
gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten (CET PSH GOR) heeft het crisisexpertteam
afgewogen of met de resultaten van gezondheidsonderzoek de zorg voor en de ondersteuning van
mensen wonend langs de Westerschelde kan worden geoptimaliseerd. De uitkomst van deze
afweging is dat het crisisexpertteam afraadt om regionaal gezondheidsonderzoek te doen naar
aanleiding van de aanwezigheid van PFAS in de Westerschelde.

Regionaal gezondheidsonderzoek zal niet bijdragen aan betere gezondheidszorg (preventie,
diagnostiek of behandeling) op individueel of collectief niveau. PFAS-concentraties in bloed van
mensen wonend langs de Westerschelde zullen niet gekoppeld kunnen worden aan
blootstellingsbronnen of aan eventueel op individueel niveau optredende gezondheidseffecten. Ook
zullen deze resultaten niet bijdragen aan aanvullende maatregelen om blootstelling of
gezondheidseffecten te beperken. Het is bekend dat de Nederlandse bevolking wordt blootgesteld
aan te veel PFAS en dat er nationaal en internationaal beleid nodig is om deze blootstelling te
verminderen.

Ongerustheid in Zeeland zal niet minder worden door het uitvoeren van gezondheidsonderzoek
rondom de Westerschelde. Mensen blijven met vragen zitten omdat de PFAS-concentraties in bloed
niet aan een bron, individueel gezondheidseffect of te nemen maatregel gekoppeld kunnen worden.
Het crisisexpertteam adviseert om een regionaal loket in te richten waar mensen terecht kunnen
met vragen en zorgen over PFAS en gezondheid. Een loket geeft ook de mogelijkheid een beter
beeld te krijgen van welke vragen en zorgen er leven. Op basis daarvan kan gerichte voorlichting
plaatsvinden of ondersteuning geboden worden.



Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Vanuit wetenschappelijk perspectief acht het crisisexpertteam gezondheidsonderzoek wel
waardevol, mits ingebed in een breed landelijk onderzoek. Daarin zouden dan ook
blootstellingsroutes en gezondheidseffecten moeten worden meegenomen in een grotere, voor de
Nederlandse bevolking representatieve, populatie met speciale aandacht voor locaties met een
bekende PFAS-bron. Zulk onderzoek is ook beleidsmatig waardevol. Het kan handvatten bieden om
met beleidskeuzes blootstelling te verlagen. Daarnaast kan het effectiviteit van maatregelen
monitoren in de tijd.

Naast deze aspecten merkt het crisisexpertteam op dat de situatie langs de Westerschelde anders is
dan in de directe omgeving van de 3M-fabriek in Zwijndrecht (België).

Het crisisexpertteam wil benadrukken dat zorgen over blootstelling aan PFAS en de gevolgen voor de
gezondheid, waaronder ook stress-gerelateerde klachten, niet moeten worden onderschat. Zorgen
hebben mogelijk invloed op het welzijn en de gezondheid van omwonenden. Regionaal
gezondheidsonderzoek zal de zorgen echter niet weg kunnen nemen.


Het crisisexpertteam biedt aan om het advies toe te lichten. Als u vragen heeft over het advies kunt
u contact opnemen met het crisisexpertteam via mij of via de secretaris, Diane Houweling,
diane.houweling@rivm.nl .
Met vriendelijke groet,




Dr. J.M.M. de Gouw
voorzitter CET PSH GOR
directeur publieke gezondheid
GGD Hollands Midden




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                       1


CET PSH GOR
Crisis Expert Team
psychosociale hulpverlening
en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Nut en noodzaak van gezondheidsonderzoek naar aanleiding van PFAS in de Westerschelde
28 juni 2022
Advies van CET PSH GOR, gegeven op verzoek van GGD Zeeland
Samenvatting van het advies

Het Crisis Expert Team PSH GOR (vanaf hier: crisisexpertteam) heeft afgewogen of met de resultaten
van gezondheidsonderzoek de zorg voor en de ondersteuning van mensen wonend langs de
Westerschelde kan worden geoptimaliseerd. De uitkomst van deze afweging is dat het
crisisexpertteam afraadt om regionaal gezondheidsonderzoek te doen naar aanleiding van de
aanwezigheid van PFAS in de Westerschelde.

Regionaal gezondheidsonderzoek zal niet bijdragen aan betere gezondheidszorg (preventie,
diagnostiek of behandeling) op individueel of collectief niveau. PFAS-concentraties in bloed van
mensen wonend langs de Westerschelde zullen niet gekoppeld kunnen worden aan
blootstellingsbronnen of aan eventueel op individueel niveau optredende gezondheidseffecten. Ook
zullen deze resultaten niet bijdragen aan aanvullende maatregelen om blootstelling of
gezondheidseffecten te beperken. Het is bekend dat de Nederlandse bevolking wordt blootgesteld
aan te veel PFAS en dat er nationaal en internationaal beleid nodig is om deze blootstelling te
verminderen.

Ongerustheid in Zeeland zal niet minder worden door het uitvoeren van gezondheidsonderzoek
rondom de Westerschelde. Mensen blijven met vragen zitten omdat de PFAS-concentraties in bloed
niet aan een bron, individueel gezondheidseffect of te nemen maatregel gekoppeld kunnen worden.
Het crisisexpertteam adviseert om een regionaal loket in te richten waar mensen terecht kunnen
met vragen en zorgen over PFAS en gezondheid. Een loket geeft ook de mogelijkheid een beter
beeld te krijgen van welke vragen en zorgen er leven. Op basis daarvan kan gerichte voorlichting
plaatsvinden of ondersteuning geboden worden.

Vanuit wetenschappelijk perspectief acht het crisisexpertteam gezondheidsonderzoek wel
waardevol, mits ingebed in een breed landelijk onderzoek. Daarin zouden dan ook
blootstellingsroutes en gezondheidseffecten moeten worden meegenomen in een grotere, voor de
Nederlandse bevolking representatieve, populatie met speciale aandacht voor locaties met een
bekende PFAS-bron. Zulk onderzoek is ook beleidsmatig waardevol. Het kan handvatten bieden om
met beleidskeuzes blootstelling te verlagen. Daarnaast kan het effectiviteit van maatregelen
monitoren in de tijd.

Naast deze aspecten merkt het crisisexpertteam op dat de situatie langs de Westerschelde anders is
dan in de directe omgeving van de 3M-fabriek in Zwijndrecht (België).




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                       2


Het crisisexpertteam wil benadrukken dat zorgen over blootstelling aan PFAS en de gevolgen voor de
gezondheid, waaronder ook stress-gerelateerde klachten, niet moeten worden onderschat. Zorgen
hebben mogelijk invloed op het welzijn en de gezondheid van omwonenden. Regionaal
gezondheidsonderzoek zal de zorgen echter niet weg kunnen nemen.


1.      Aanleiding

Per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) zijn chemische stoffen die door de mens zijn gemaakt. Zij komen
van nature niet voor in het milieu. Voorbeelden van PFAS zijn GenX, PFOA (perfluoroctaanzuur) en
PFOS (perfluoroctaansulfonzuur). PFAS hebben een negatief effect op de volksgezondheid en het
milieu.

In 2021 kwam een PFOS vervuiling rond de 3M-fabriek bij Zwijndrecht (België) aan het licht. Hiermee
ontstond er aandacht voor de aanwezigheid van PFAS in de Westerschelde en het Kanaal Gent-
Terneuzen. Het aantreffen van PFAS in de leefomgeving heeft in Zeeland geleid tot zorgen over
gezondheidseffecten door blootstelling aan PFAS.

Een aantal raadsleden heeft aangegeven dat bezorgde burgers contact met hen hebben opgenomen.
De GGD heeft uitvraag gedaan bij de afdeling Jeugdgezondheidszorg, bij huisartsen en gemeente. Bij
de GGD zijn enkele vragen over het doen van bloedonderzoek binnengekomen en enkele over het
wel of niet mogen eten van vis uit de Westerschelde, naar aanleiding van het GGD advies over
consumptie van vis uit de Westerschelde. Bij de ondervraagde huisartsen waren er enkele patiënten
met vragen over PFAS.

In een aantal gemeenten hebben gemeenteraadsleden moties ingediend met het verzoek een
gezondheidsonderzoek te starten naar aanleiding van PFAS in de Westerschelde. In de gemeenten
Hulst, Kapelle en Reimerswaal zijn moties aangenomen. Ook is tijdens de vergaderingen van het
Dagelijks Bestuur en Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke Regeling GGD Zeeland
meermaals gesproken over PFAS.

Het Algemeen Bestuur van de GGD Zeeland heeft op 8 april 2022 besloten om op basis van de
resultaten van het voedselveiligheidsonderzoek (25 mei 2022) de vervolgroute te bepalen, mede
naar aanleiding van de wens van gemeenteraden om gezondheidsonderzoek te starten.

Het verzoek van de gemeenten om een gezondheidsonderzoek uit te gaan voeren was voor GGD
Zeeland aanleiding om een adviesvraag neer te leggen bij het crisisexpertteam.



2.      Adviesvraag

De vragen van de GGD Zeeland aan het crisisexpertteam zijn:

a. Wordt het zinvol geacht om gezondheidsonderzoek te doen naar PFAS bij inwoners wonend langs
de Westerschelde, en zo ja in welke vorm?

b. Omdat gemeenteraden aangeven gezondheidsonderzoek te willen uitvoeren is een aanvullende
vraag, mocht het crisisexpertteam adviseren dat gezondheidsonderzoek niet zinvol is, maar de raden
het tegen het advies in wel willen gaan doen: Hoe zou het gezondheidsonderzoek dan het beste
kunnen worden opgezet en uitgevoerd?

Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                       3


3.      Totstandkoming advies

Het advies is opgesteld door het CET PSH GOR. Het crisisexpertteam bestaat in dit geval uit
deskundigen van de disciplines milieu-epidemiologie, toxicologie, medische milieukunde,
gezondheidsonderzoek na rampen en (milieu)incidenten, psychologie en risicoperceptie en -
communicatie (zie bijlage 1). Het crisisexpertteam is online bij elkaar gekomen. Tijdens de
bijeenkomst zijn verschillende opties overwogen en is de opzet en inhoud van het advies besproken.
Het crisisexpertteam heeft afgewogen of met de resultaten van gezondheidsonderzoek de zorg voor
en de ondersteuning van mensen wonend langs de Westerschelde kan worden geoptimaliseerd.

Het advies van het crisisexpertteam is een onafhankelijk deskundig advies met een niet-bindend
karakter. Het bevoegd gezag kan altijd, liefst gemotiveerd, afwijken van het advies. In het advies
wordt een integrale afweging gemaakt waarin de expertise van betrokken experts wordt gebundeld.



4.      Advies en aanbevelingen

Het crisisexpertteam raadt af regionaal gezondheidsonderzoek te doen naar aanleiding van de
aanwezigheid van PFAS in de Westerschelde. Wel wordt geadviseerd om een regionaal loket in te
richten waar mensen terecht kunnen met vragen en zorgen over PFAS en om in breed landelijk
gezondheidsonderzoek specifieke aandacht te besteden aan met PFAS-belaste gebieden.

Het advies is gebaseerd op de volgende overwegingen, waarvan de eerste vier overeenkomen met
de doelen die zijn beschreven in de Handreiking Gezondheidsonderzoek na rampen:

     A. Zorginhoudelijk doel. Regionaal gezondheidsonderzoek zal niet bijdragen aan betere
        gezondheidszorg op individueel of collectief niveau. PFAS-concentraties in bloed zullen in
        deze situatie niet gekoppeld kunnen worden aan blootstellingsbronnen of aan eventueel
        optredende gezondheidseffecten op individueel niveau.

     B. Beleidsmatig doel. Regionaal gezondheidsonderzoek in Zeeland zal niet bijdragen aan ander
        beleid. Het is bekend dat de Nederlandse bevolking wordt blootgesteld aan te veel PFAS en
        dat er nationaal en internationaal beleid nodig is om deze blootstelling te verminderen.

     C. Maatschappelijk doel. Door het uitvoeren van regionaal gezondheidsonderzoek zal
        ongerustheid niet minder worden. Het crisisexpertteam adviseert om een regionaal loket in
        te richten waar mensen terecht kunnen met vragen en zorgen over PFAS en gezondheid.

     D. Wetenschappelijk doel. Vanuit wetenschappelijk perspectief acht het crisisexpertteam
        gezondheidsonderzoek waardevol, mits ingebed in een breed landelijk onderzoek. Zulk
        onderzoek is ook beleidsmatig waardevol.

     E. De situatie rondom de Westerschelde in Zeeland is anders dan in de directe omgeving van
        de 3M-fabriek in Zwijndrecht (België).




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                       4


Hieronder worden de genoemde overwegingen verder uitgewerkt:

    A. Zorginhoudelijk doel. Regionaal gezondheidsonderzoek zal niet bijdragen aan betere
       gezondheidszorg op individueel of collectief niveau.
       Gezondheidsonderzoek staat in de Handreiking Gezondheidsonderzoek na rampen
       beschreven als het uitvoeren van biomonitoring, vragenlijstonderzoek en/of onderzoek met
       behulp van bestaande registraties. Geen van deze vormen van onderzoek kan een antwoord
       geven op vragen van de individuele bewoner, zoals ‘Wat betekent de concentratie PFAS in
       mijn bloed voor mijn gezondheid op dit moment en in de toekomst?’ en ‘Wat kan ik doen
       om de PFAS concentratie in mijn bloed te verlagen?’.
       In de situatie langs de Westerschelde zal het resultaat van een biomonitoringsonderzoek
       door middel van het meten van PFAS-concentraties in het bloed niet kunnen worden
       gekoppeld aan blootstellingsbronnen of aan mogelijk op individueel niveau optredende
       gezondheidseffecten. Ook kunnen aan individuele PFAS-concentraties in het bloed geen
       behandelconsequenties verbonden worden. PFAS kunnen niet versneld uit het lichaam
       verwijderd worden. Samenvattend levert gezondheidsonderzoek, ongeacht de uitkomst, op
       individueel niveau geen extra mogelijkheden op voor betere gezondheidszorg (preventie,
       diagnostiek of behandeling) of voor betere ondersteuning van mensen wonend langs de
       Westerschelde.

        Op populatieniveau kan op basis van toxicologisch en epidemiologisch onderzoek PFAS
        blootstelling wel worden gerelateerd aan het risico op gezondheidseffecten. Op basis van de
        beschikbare informatie kan niet op individueel niveau gezegd worden of iemand met een
        bepaalde PFAS-concentratie in het bloed te maken zal krijgen met een gezondheidseffect en
        zo ja met welk effect. Op dit moment is er geen zicht op verhoogde incidentie of prevalentie
        rondom de Westerschelde van aandoeningen met een relatie tot blootstelling aan PFAS. Uit
        een beperkte inventarisatie van de GGD, waaronder informatie via sociale media, kwam
        geen beeld naar voren dat mensen uit de omgeving van de Westerschelde zich vaker melden
        met gezondheidseffecten die te relateren zijn aan PFAS-blootstelling.

    B. Beleidsmatig doel. Regionaal gezondheidsonderzoek zal niet bijdragen aan ander beleid.
       Het is uit eerder onderzoek bekend dat een groot deel van de Nederlandse populatie een te
       hoge blootstelling aan PFAS heeft en er is regionaal en landelijk aandacht voor de
       vermindering van PFAS-uitstoot en -blootstelling. Het is belangrijk om via nationale en
       internationale beleidsmaatregelen de blootstelling van de gehele Nederlandse bevolking aan
       PFAS zo snel mogelijk te verminderen. Dit is voor de situatie rond de Westerschelde niet
       anders dan elders in Nederland. Om de individuele PFAS-blootstelling langs de
       Westerschelde te beperken is reeds een specifiek advies gegeven hoe deze blootstelling aan
       PFAS in deze regio verminderd kan worden (met name aan specifieke groepen met een
       verhoogd blootstellingsrisico, zoals mensen die zelfgevangen vis en garnalen uit de
       Westerschelde eten). Regionaal gezondheidsonderzoek zal hieraan niet verder kunnen
       bijdragen.




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                       5


    C. Maatschappelijk doel. Regionaal gezondheidsonderzoek zal niet bijdragen aan
       vermindering van ongerustheid
       Door het uitvoeren van regionaal gezondheidsonderzoek zal ongerustheid niet minder
       worden. Mensen blijven met vragen zitten omdat PFAS-concentraties in bloed niet
       gekoppeld kunnen worden aan een bron, een individueel gezondheidseffect of aan een
       gerichte maatregel om de blootstelling of een gezondheidseffect te beperken. Het
       crisisexpertteam adviseert om een regionaal loket in te richten waar mensen terecht kunnen
       met vragen en zorgen over PFAS en gezondheid. Een loket geeft ook de mogelijkheid een
       beter beeld te krijgen van welke vragen en zorgen er leven. Op basis daarvan kan gerichte
       voorlichting plaatsvinden of ondersteuning geboden worden.

    D. Wetenschappelijk doel. Vanuit wetenschappelijk perspectief is gezondheidsonderzoek
       waardevol
       Vanuit wetenschappelijk perspectief acht het crisisexpertteam gezondheidsonderzoek
       waardevol, mits ingebed in een breed landelijk onderzoek. Daarin zouden dan ook
       blootstellingsroutes en gezondheidseffecten moeten worden meegenomen in een grotere,
       voor de Nederlandse bevolking representatieve, populatie met speciale aandacht voor
       locaties met een bekende PFAS-bron. Dit kan op groepsniveau inzicht opleveren over de
       relatie tussen blootstelling en gezondheidseffecten.

        Zulk onderzoek is ook beleidsmatig waardevol. Het uitvoeren van een uitgebreid en
        prospectief nationaal blootstellingsonderzoek, inclusief humane biomonitoring, biedt inzicht
        in de mate van blootstelling en handvatten voor het maken van gerichte beleidskeuzes om
        effectief blootstelling te kunnen verlagen. Ook geeft het de mogelijkheid om de effectiviteit
        van deze maatregelen te kunnen monitoren in de tijd.

    E. De situatie rondom de Westerschelde (Nederland) is anders dan in de directe omgeving
       van de 3M-fabriek in Zwijndrecht (België).
       Onderzoek in Zwijndrecht (België) toont een duidelijke en snel-aflopende gradiënt in PFAS-
       concentraties in grond, grondwater en lucht, met een toenemende afstand van de 3M-
       fabriek. Door de afstand zijn de PFAS-concentraties langs de Westerschelde veel lager dan
       direct rondom de 3M-fabriek. Door de PFAS-concentraties in de directe omgeving van de
       3M-fabriek is de blootstelling daar hoger via lokaal geteelde voeding (voornamelijk via
       eieren van eigen kippen) en via gebruik van eigen grondwater dan langs de Westerschelde.

        De Vlaamse Overheid heeft vanuit een wetenschappelijk en beleidsmatig perspectief al
        twintig jaar een uitgebreid humaan biomonitoringsprogramma uitgevoerd. Hierin wordt
        naast het meten van stoffen in bloed ook veel informatie verzameld over
        blootstellingsroutes en markers voor gezondheidseffecten. Nieuwe aandachtsgebieden,
        zoals PFAS, kunnen hier relatief makkelijk betekenisvol aan worden toegevoegd (met de
        mogelijkheid om concentraties in bloed te relateren aan blootstellingsroutes en mogelijke
        gezondheidseffecten). In Nederland bestaat geen traditie om biomonitoring uit te voeren.




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                       6


Slotopmerkingen
Op de tweede adviesvraag van GGD Zeeland wordt in dit advies niet ingegaan. Het crisisexpertteam
onderbouwt in dit advies dat een regionaal gezondheidsonderzoek geen toegevoegde waarde heeft
voor de gezondheid of het welzijn van mensen die langs de Westerschelde wonen. Een meerjarige,
landelijke monitoring van PFAS in de leefomgeving en in de mens kan hier wel aan bijdragen. Het
crisisexpertteam doet hieronder enkele aanbevelingen voor zinvolle interventies.

De Rijksoverheid staat positief tegenover extra onderzoek naar de situatie omtrent PFAS
blootstelling in heel Nederland. In de kamerbrief ‘Vermindering blootstelling aan PFAS na de EFSA-
opinie (4 juni 2021)’ hebben de minister en staatsecretaris van Infrastructuur en Waterstaat samen
met de minister van Medische Zorg en Sport aangegeven de aanbevelingen van het RIVM op te
volgen. Het RIVM adviseerde om de kennis van de blootstelling aan PFAS via voedsel, drinkwater en
andere bronnen te actualiseren, met een scenariostudie inzicht te geven in de (kosten)effectiviteit
van verschillende mogelijke (combinaties van) maatregelen, en met meerjarige landelijke
(bio)monitoring het effect van de maatregelen te volgen.

Het is van toegevoegde waarde om internationale onderzoeken, waaronder de biomonitoringsstudie
uit Vlaanderen, te volgen. Deze kunnen basis vormen voor een studiedesign voor een breed landelijk
gezondheidsonderzoek in de Nederlandse situatie. Aanvullend kunnen elders verworven inzichten
over blootstelling en gezondheidseffecten vergeleken worden met resultaten die volgen uit het
Nederlandse onderzoek.



Aanbevelingen

    -   Richt een regionaal loket in waar mensen terecht kunnen met vragen en zorgen over PFAS
        en gezondheid.
    -   Sluit aan bij de meerjarige, landelijke monitoring van PFAS in de leefomgeving en in de mens
        zoals voorgenomen door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het Ministerie
        van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
    -   Trek lessen uit de onderzoeksopzet en resultaten van buitenlandse
        biomonitoringsprogramma’s.




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                       7


Bijlage 1. Aanwezigen bij de bijeenkomst van het CET PSH GOR –
gezondheidsonderzoek PFAS Westerschelde

Voorzitter:
- dr. Sjaak de Gouw, directeur Publieke Gezondheid, GGD Hollands Midden

Secretariaat cGM/RIVM:
- dr. Diane Houweling, wetenschappelijk medewerker
- Jantien Noorda, arts Maatschappij + Gezondheid, profiel medische milieukunde
- Nora van Gaal, AIOS Maatschappij + Gezondheid, profiel medische milieukunde

Experts:
- Wieneke Bil MSc., toxicoloog, afdeling Consumenten en Product Veiligheid, RIVM
- dr. ir. Rik Bogers, milieuepidemioloog, centrum Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid, RIVM
- prof. dr. Majorie van Duursen, hoogleraar Environmental Health and Toxicology, VU Amsterdam
- ir. Joke Herremans, hoofd afdeling Consumenten en Product Veiligheid, RIVM
- dr. Joris IJzermans, expert gezondheidsonderzoek na rampen en (milieu-)incidenten,
   epidemiologie, onderzoek in huisartspraktijk, Nederlands instituut voor onderzoek van de
   gezondheidszorg (NIVEL)
- Henk Klapwijk, arts Maatschappij + Gezondheid, profiel medische milieukunde, GGD Zuid-
   Holland Zuid en GGD Rotterdam Rijnmond
- dr. Hilde van de Maele, milieuarts, Vlaamse overheid, Agentschap zorg en gezondheid
- dr. Robbert Verkooijen, arts Maatschappij + Gezondheid, profiel medische milieukunde,
   toxicoloog, nucleair geneeskundige, Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC)
- dr. Fred Woudenberg, psycholoog met expertise risicoperceptie en -communicatie, medische
   milieukunde, hoofd cluster leefomgeving GGD Amsterdam

Toehoorder:
- dr. ir. Arnold Bergstra, milieugezondheidskundige en -epidemioloog, GGD Zeeland




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                        8


Bijlage 2. Geraadpleegde documenten en websites

Agentschap Zorg en Gezondheid, Vlaamse overheid (2021). Nota Bepaling van PFAS in bloed:
medisch milieukundig HBM (humane biomonitoring) onderzoek en individuele metingen

European Environment Agency. Effects of PFAS on human health. Beschikbaar via:
https://www.eea.europa.eu/signals/signals-2020/infographics/effects-of-pfas-on-human-
health/view (geraadpleegd 27 juni 2022)

EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain (EFSA CONTAM Panel), Schrenk, D., Bignami, M.,
Bodin, L., Chipman, J. K., del Mazo, J., ... & Schwerdtle, T. (2020). Risk to human health related to the
presence of perfluoroalkyl substances in food. EFSA Journal, 18(9), e06223

Fischhoff, B. (1995). Risk perception and communication unplugged: twenty years of process. Risk
Analysis 15: 137-145

Geraets, L. (2021a) Risicoschatting PFAS in recreatieplas Berkendonk in Helmond RIVM-briefrapport
2021-0073

Geraets L. et al (2022) PFAS en zwemmen in de Westerschelde - locaties Schaar van Ouden Doel en
RWZI-Bath effluent-lozingspunt bij Waarde RIVM-VSP advies 15156A00

GGD Zuid Holland Zuid (2022). Notitie Inzet in 2016 van de RIVM Expertgroep
Gezondheidsonderzoek en Nazorg na milieu-incidenten en rampen op verzoek van GGD ZHZ

Hance, B.J., Chess, C., Sandman, P.M. (1987). Improving dialogue with communities. A risk
communication manual for government. New Jersey Department of Environmental Protection, New
Jersey, USA

HBM4EU Policy Brief PFAS. Beschikbaar via https://www.hbm4eu.eu/wp-
content/uploads/2022/05/Policy-Brief-PFAS.pdf (geraadpleegd 27 juni 2022)

IJzermans, CJ. , Claassen, T., van der Ree, J. Handreiking Gezondheidsonderzoek na Rampen RIVM
rapport 2014-200000003

Kamerbrief (04/06/2022) over vermindering blootstelling aan PFAS na de EFSA-opinie. Beschikbaar
via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/06/04/vermindering-
blootstelling-aan-pfas-na-de-efsa-opinie (geraadpleegd 27 juni 2022)

PFAS-vervuiling Vlaanderen. Beschikbaar via https://www.vlaanderen.be/pfas-vervuiling
(geraadpleegd 27 juni 2022)

RIVM (2020) Notitie: conclusie RIVM gebruik EFSA-TWI PFAS 15-12-2020

Schümann, M., Lilienthal, H., & Hölzer, J. (2021). Human biomonitoring (HBM)-II values for
perfluorooctanoic acid (PFOA) and perfluorooctane sulfonic acid (PFOS)-Description, derivation and
discussion. Regulatory Toxicology and Pharmacology, 121, 104868



Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                       9


Sjöberg, L. (1998). Worry and risk perception. Risk Analysis 18: 85-93

Van der Aa, M., Hartmann, J., Te Biesebeek, J. (2021) Analyse bijdrage drinkwater en voedsel aan
blootstelling EFSA-4 PFAS in Nederland en advies drinkwaterrichtwaarde RIVM project M/270071

Verbod gebruik PFAS. Beschikbaar via https://www.rivm.nl/pfas/verbod-gebruik-pfas (geraadpleegd
27 juni 2022)

VITO en PIH (2021). Bevolkingsonderzoek PFAS bij omwonenden van de 3M-site in Zwijndrecht (26
oktober 2021) in opdracht van het Agentschap Zorg en Gezondheid, Vlaamse overheid

Zeilmaker M. et al (2016) Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden, Locatie:
DuPont/Chemours, Dordrecht, Nederland RIVM briefrapport 2016-0049

Zonneveld M., Claassen L., Elberse J. (2022) Zicht op de zeedijk. Belevingsonderzoek Zeedijk in
Perkpolder RIVM rapport 2022-0037

Zwartsen A., Boon P.E., (2022a) Verkennende risicobeoordeling van consumptie van vis en schaal- en
schelpdieren uit de Westerschelde RIVM notitie 21-02-2022

Zwartsen A., Boon P.E. (2022b) Consumptie van producten verontreinigd met PFAS uit de
Westerschelde RIVM briefrapport 2022-0020




Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten
Voorzitter       dr J.M.M. de Gouw                           Secretariaat    centrum Gezondheid en Milieu
                 directeur publieke gezondheid                               RIVM
                 GGD Hollands Midden                                         cGM@rivm.nl
Het CET PSH GOR is ingesteld door het ministerie van VWS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                  Persbericht
Goes, 6 juli 2022

GGD Zeeland volgt advies landelijk expertteam: geen regionaal,
maar landelijk bevolkingsonderzoek naar PFAS
GGD Zeeland heeft advies gevraagd aan het landelijk expertteam, op de vraag naar mogelijkheden
voor een PFAS-gezondheidsonderzoek in Zeeland. Belangrijke voorwaarden voor het onderzoek
zijn dat met de resultaten betere zorg kan worden geboden en ongerustheid bij inwoners over hun
gezondheid kan worden weggenomen. Het expertteam raadt een regionaal gezondheidsonderzoek
naar PFAS af, omdat het niet bijdraagt aan een betere gezondheidszorg. Zij stellen in het advies dat
de uitkomsten niets zeggen over de oorzaak (blootstellingsbron) of het gevolg (mogelijke
gezondheidseffecten). Een landelijk meerjarig onderzoek met specifieke aandacht voor met PFAS
vervuilde gebieden acht het expertteam wel zinvol vanuit wetenschappelijk perspectief.

Regionaal onderzoek neemt zorgen niet weg
Bij een regionaal bevolkingsonderzoek blijven mensen met vragen zitten, omdat de PFAS-
concentraties in het bloed niet aan een (lokale) bron, gezondheidseffect of maatregel te verbinden
zijn. GGD Zeeland sluit zich bij deze conclusie van het expertteam aan. “Wij begrijpen heel goed dat
er zorgen zijn bij inwoners en gemeenteraden over gezondheidsrisico’s. En we onderschatten zeker
de consequenties niet van zorgen en stress op het welzijn en de gezondheid van omwonenden. Het is
echter een complex vraagstuk dat verder gaat dan het wel of niet doen van bevolkingsonderzoek.
Regionaal onderzoek zal de zorgen of ongerustheid niet weg kunnen nemen”, aldus Joke Gaemers,
directeur Publieke Gezondheid. Ze licht verder toe: “We kunnen de deelnemers van een dergelijk
onderzoek niet vertellen wat de uitkomst voor hen persoonlijk betekent en er bestaat geen
mogelijkheid om de aangetoonde PFAS-waarden te verlagen. Op deze manier levert het resultaat van
dit onderzoek geen bijdrage aan de volksgezondheid”.

Meerjarig landelijk gezondheidsonderzoek
Een breed meerjarig landelijk gezondheidsonderzoek is wel zinvol. "Hiermee kan een relatie worden
gelegd tussen blootstellingsbronnen, bloedwaarden en gezondheidseffecten. Waarbij gemeten
concentraties in de omgeving richtinggevend zijn voor de hotspots in zo’n onderzoek. Die relatie kan
niet worden vastgesteld met kleinschalig onderzoek in een gebied met variabele concentraties in de
omgeving". Zo stelt dr. Sjaak de Gouw, voorzitter van het landelijk expertteam, dat onder andere
bestaat uit deskundigen op het gebied van milieu-epidemiologie, toxicologie, medische milieukunde
en gezondheidsonderzoek na rampen en (milieu)incidenten. GGD Zeeland is het eens met het advies
en stelt zich beschikbaar om mee te adviseren in een landelijk onderzoek van het RIVM naar
blootstellingsroutes van PFAS. En pleit ervoor dan specifiek aandacht te besteden aan met PFAS-
vervuilde gebieden zoals de Westerschelde.

PFAS-kraan moet dicht
Vorig jaar werd bekend dat inwoners van Nederland via drinkwater en voedsel al meer PFAS
binnenkrijgen dan de gezondheidskundige grenswaarde. Drinkwater en gevarieerde voeding zijn
belangrijk om gezond te blijven, zelfs al krijg je hiermee PFAS binnen. “Het enige wat echt effect
heeft is het zo snel mogelijk verminderen van de PFAS-uitstoot, regionaal maar ook landelijk, zodat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>het niet meer in de natuur en in de mensen komt. Daar zijn stevige maatregelen voor nodig. Het
uitvoeren van een regionaal gezondheidsonderzoek zal de ongerustheid onder omwonenden van de
Westerschelde niet kunnen verminderen en ook op landelijk niveau geen effect hebben.”, aldus Joke
Gaemers.

Beperk consumptie uit de Westerschelde
Verder onderstreept GGD Zeeland nogmaals het eerder gegeven advies om geen zelf gevangen vis en
garnalen te eten uit de Westerschelde, de consumptie van zelf geraapte mosselen en oesters uit de
Westerschelde te beperken tot niet meer dan tien keer per jaar en zelf gesneden lamsoor met mate
te eten. Op deze manier kunnen inwoners de inname van PFAS beperken.
__________________________________________________________________________
Noot voor de redactie:

Bijgevoegd treft u het advies aan van het Crisis Expert Team psychosociale hulpverlening en
gezondheidsonderzoek bij rampen en incidenten (expertteam). Voor meer informatie kunt u contact
opnemen met Patricia Stoel, Sr. communicatieadviseur, via Patricia.Stoel@ggdzeeland.nl of
06 100 406 46.

Persuitnodiging
Daarnaast bent u welkom voor een mondelinge toelichting op het advies van het expertteam door de
voorzitter, de heer Dr. J.M.M. de Gouw en het standpunt van GGD Zeeland door directeur Publieke
Gezondheid, mevr. J. Gaemers. Dit zal plaatsvinden op donderdag 7 juli om 11.30 uur, Westwal 37 in
Goes. Wij verzoeken u uw aanwezigheid door te geven via communicatie@ggdzeeland.nl. U kunt zich
melden bij de receptie van GGD Zeeland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>