<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Actualisering ammoniak emissiefactoren
pluimvee
advies voor aanpassing in de Regeling ammoniak en veehouderij


H.H. Ellen, C.M. Groenestein, N.W.M. Ogink
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Actualisering ammoniak emissiefactoren
pluimvee


Advies voor aanpassing van ammoniak emissiefactoren van pluimvee in de Regeling
ammoniak en veehouderij (Rav)




H.H. Ellen, C.M. Groenestein, N.W M. Ogink




Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research, in opdracht van en gefinancierd door het
Ministerie van Economische Zaken, in het kader van het Beleidsondersteunend onderzoek thema
‘Programma Stikstof (PAS)’ (BO-20-004-093)


Wageningen Livestock Research
Wageningen, februari 2017




                                                                                Rapport 1015




                                                                    Wageningen Livestock Research Rapport 1015   |1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>H.H. Ellen, C.M. Groenestein, N.W.M. Ogink , 2017. Actualisering ammoniak emissiefactoren pluimvee;
Advies voor aanpassing van ammoniak emissiefactoren van pluimvee in de Regeling ammoniak en
veehouderij (Rav). Wageningen Livestock Research, Rapport 1015.


Samenvatting NL
In deze studie wordt een advies uitgebracht voor de actualisering van de ammoniak emissiefactoren
voor pluimvee. De representativiteit van de emissiefactoren voor de huidige praktijk en nieuwe
informatie wordt geëvalueerd. Geadviseerd wordt een aantal van de emissiefactoren aan te passen op
basis van de nieuwe kennis en inzichten. Voor enkele huisvestingssystemen zijn onvoldoende
gegevens beschikbaar om een gefundeerd advies voor aanpassing te kunnen geven.


Summary UK
This study advises the actualisation of the ammonia emission factors for poultry. The study evaluates
the representativeness of emission factors for current management conditions and the availability of
new information on emission.




Dit rapport is gratis te downloaden op http://dx.doi.org/10.18174/407972 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).



© 2017 Wageningen Livestock Research
Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E info.livestockresearch@wur.nl,
www.wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.


Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.



Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.



             De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op als onze
             onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
             toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.




Wageningen Livestock Research Rapport 1015




2|   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoud


    Woord vooraf                                                                                 5

    Samenvatting                                                                                 7


    Summary
                                                                                                11


1   Inleiding                                                                                   13


2   Achtergrond en onderbouwing huidige emissiefactoren                                         14

    2.1   Vaststelling emissiefactoren pluimvee                                                 14
    2.2   Onderbouwing en representativiteit emissiefactoren                                    15
          2.2.1 Algemene aspecten nauwkeurigheid emissiefactoren                                15
          2.2.2 Onderbouwing emissiefactoren                                                    16


3   Recente meetgegevens NH3-emissie uit pluimveestallen                                        29


4   Werkwijze bij afleiden en meetonzekerheid                                                   32

    4.1   Werkwijze bij afleidingen                                                             32
          4.1.1 Afleiding emissiefactor ‘overige huisvestingssystemen’ bij opfok leghennen en
                 opfok vleeskuikenouderdieren                                                   32
          4.1.2 Afleiding binnen en tussen diercategorieën                                      33
          4.1.3 Meetonzekerheid en weergave emissiefactoren                                     33


5   Advies aanpassing emissiefactoren                                                           34

    5.1   Opfokleghennen (E 1)                                                                  34
    5.2   Leghennen (E 2)                                                                       36
          5.2.1 Grondhuisvesting (E 2.100)                                                      36
          5.2.2 Volièrehuisvesting (E 2.11)                                                     36
          5.2.3 Advies emissiefactoren leghennen                                                37
    5.3   Opfok vleeskuikenouderdieren (E 3)                                                    39
    5.4   Vleeskuikenouderdieren (E 4)                                                          40
    5.5   Vleeskuikens (E 5)                                                                    41
    5.6   Additionele technieken voor mestbewerking en mestopslag (E 6)                         43
    5.7   Kalkoenen (F)                                                                         44
    5.8   Eenden (G)                                                                            45


6   Advies                                                                                      46

    Literatuur                                                                                  48

                 Overzicht emissiefactoren                                                      53

                 Systematiek beslisboom                                                         58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>6|   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Woord vooraf


In de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) zijn emissiefactoren opgenomen voor
huisvestingssystemen en luchtwastechnieken voor de hoofdcategorieën Pluimvee (E), Kalkoenen (F)
en Eenden (G). Deze factoren zijn gebaseerd op metingen of afleidingen, waarbij gebruik is gemaakt
van emissieonderzoek van 15 tot 25 jaar geleden. Sindsdien zijn er veranderingen opgetreden in de
wijze waarop nieuwe stallen worden gebouwd, het management op de bedrijven, de voeding en de
productiviteit van de dieren. Bovendien is er gedurende de afgelopen jaren nieuwe kennis over de
ammoniakemissie uit pluimveestallen beschikbaar gekomen. Tegen deze achtergrond is in deze studie
een advies opgesteld, gebaseerd op de nieuwe inzichten en meetgegevens.
Daarnaast wordt een wetenschappelijk onderbouwde werkwijze aangereikt voor de actualisering van
pluimvee-emissiefactoren.


Dit onderzoek is uitgevoerd binnen het kader van Beleidsondersteunend Onderzoek van het Ministerie
van Economische Zaken (Programma Stikstof (PAS) - BO-20-004-093).


Dr.ir. Nico Ogink


Projectleider
Wageningen Livestock Research




5|   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>6|   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Samenvatting


In de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) staan emissiefactoren voor ammoniak van alle
diercategorieën die in Nederland als landbouwhuisdier worden gehouden. Deze factoren zijn gebaseerd
op een combinatie van meetreeksen en afleidingen, waarbij gebruik is gemaakt van emissieonderzoek
dat veelal 15 tot 25 jaar geleden is uitgevoerd. Sinds die tijd zijn er veranderingen opgetreden in de
wijze waarop nieuwe stallen worden gebouwd, de voeding en de productiviteit van de dieren en in de
wijze waarop management plaatsvindt. Een van de belangrijkste wijzigingen in de pluimveehouderij is
bijvoorbeeld het verbod op het gebruik van traditionele legbatterijen voor leghennen. Gedurende de
afgelopen jaren is nieuwe kennis over de ammoniakemissie uit stallen beschikbaar gekomen. Deze
studie richt zich op pluimvee. De doelstelling is het opstellen van een advies voor de Nederlandse
overheid voor het actualiseren van de ammoniak emissiefactoren voor de hoofdcategorieën E, F en G
van de Rav, op basis van een wetenschappelijk onderbouwde werkwijze.


De onderbouwing van de huidige emissiefactoren in de hoofdcategorieën E, F en G is voornamelijk
gebaseerd op emissiemetingen en op afleidingen op basis van verhoudingen in de stikstof-excretie.
In de meest omvangrijke categorieën E 2 (leghennen), E 4 (vleeskuikenouderdieren) en E 5
(vleeskuikens) zijn veel van de huidige emissiefactoren voor de reducerende technieken gebaseerd op
uitgebreide metingen aan telkens één bedrijfslocatie, conform of in lijn met de Beoordelingsrichtlijn
van de vroegere Stichting Groen Label (Werkgroep Emissiefactoren, 1996). In 2008 is een meetreeks
uitgevoerd volgens het nieuwe meetprotocol met metingen op vier locaties met gelijke
huisvestingssystemen (Ogink et al., 2010). Deze meetreeks is als basis genomen voor de actualisering
van de emissiefactor van ammoniak voor categorieën E 2.100, E 4.100, E 5.100 en F 4.100.
De emissiefactoren van ammoniak voor traditionele huisvesting bij de categorieën E 1 en E 3 (resp.
opfok leghennen en opfok vleeskuikenouderdieren) zijn afgeleid van de emissiefactoren voor
traditionele huisvesting van E 2 en E 4 (leghennen en –ouderdieren en vleeskuikenouderdieren)
waarbij gebruik is gemaakt van de verhouding in TAN-excretie en de reductie ten opzichte van de
referentie, aangeduid met ‘overige systemen’. In paragraaf 4.1 wordt de werkwijze beschreven
alsmede de beslisboom aan de hand waarvan de berekeningen werden uitgevoerd. Ten aanzien van
alle afleidingen geldt dat als het verschil met de huidige emissiefactor kleiner is dan 15%, het advies is
om deze niet aan te passen.
Daarnaast wordt aandacht gevraagd voor de afronding van de emissiefactoren. De huidige waarden
wekken de indruk van een bepaalde nauwkeurigheid die er op grond van de meetonzekerheid niet is.


Op basis van de beschikbare data en kennis zijn de volgende conclusies en adviezen opgesteld:
- Opfok leghennen;
   De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvestingssystemen niet-batterijhuisvesting’
    (E 1.100) gelijk houden op de huidige waarde van 0,170 kg NH3/dierplaats/jaar.
   De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting’ (E 1.101)
    gelijk houden op de huidige waarde van 0,045 kg NH3/dierplaats/jaar.
   Voor de volièresystemen zijn de huidige emissiefactoren niet meer representatief voor de huidige
    praktijk, omdat deze waren afgeleid van die van leghennen (zie verder bij leghennen).
    Er zijn momenteel geen gegevens beschikbaar om een advies te geven voor een nieuwe
    emissiefactor voor de volièresystemen (categorie E 1.8).
   Omdat de emissiefactor het systeem ‘stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en
    ventilatoren’ (E 1.11) is afgeleid van het vergelijkbare systeem bij vleeskuikens, is het advies om
    de emissiefactor aan te passen met dezelfde reductie naar 0,088 kg NH3/dierplaats/jaar (huidig
    0,150 kg NH3/dierplaats/jaar).
   Omdat de emissiefactoren voor de systemen ‘overige huisvestingsystemen’ niet worden
    aangepast, is het advies de emissiefactoren van de overige systemen binnen de diercategorie ook
    gelijk te houden aan de huidige emissiefactor.




                                                                    Wageningen Livestock Research Rapport 1015   |7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>- Leghennen;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvestingsystemen niet-batterijhuisvesting’
     (E 2.100) aan te passen naar 0,402 kg NH3/dierplaats/jaar (nu 0,315 kg NH3/dierplaats/jaar).
  De emissiefactor van het systeem ‘overige huisvestingsystemen batterijhuisvesting’ (E 2.101)
     gelijk te houden op 0,100 kg NH3/dierplaats/jaar.
  De huidige emissiefactoren voor de volièresystemen zijn niet meer representatief voor de huidige
     praktijk. Er zijn momenteel onvoldoende betrouwbare gegevens beschikbaar om een advies te
     geven voor nieuwe emissiefactoren voor de volièresystemen. De resultaten van de uitgevoerde
     metingen geven echter aan dat de huidige emissiefactoren te laag zijn ingeschat. Aanbevolen
     wordt te zorgen voor aanvulling van de huidige set meetdata om verantwoord emissiefactoren
     vast te kunnen stellen.
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
     huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’, zowel voor
     batterij als niet-batterij huisvestingsystemen. Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor
     voor het systeem ‘overige huisvesting’.


- Opfok vleeskuikenouderdieren;
  Voor de categorie ‘overige huisvesting’ (E 3.100) de emissiefactor aan te passen naar 0,122 kg
     NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,180 kg NH3/dierplaats/jaar) op basis van de verhouding in TAN met
     die van vleeskuikenouderdieren.
  Bereken de emissiefactor van systemen die zijn afgeleid van gemeten systemen bij vleeskuikens
     ten opzichte van het systeem ‘overige huisvesting’ (E 3.100), op basis van de reductie die is
     bereikt binnen de diercategorie vleeskuikens met dit systeem. Hierbij uitgaan van de geadviseerde
     emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
     huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (E 3.100).
     Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.


- Vleeskuikenouderdieren;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’ (E 4.100) aan te passen naar 0,456 kg
     NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,580 kg NH3/dierplaats/jaar).
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
     huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (E 4.100).
     Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.


- Vleeskuikens;
  Voor het systeem ‘overige huisvesting’ (E 5.100) wordt een nieuwe emissiefactor voorgesteld van
     0,068 kg NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,080 kg NH3/dierplaats/jaar).
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
     huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (E 5.100).
     Hierbij uitgaan van de voorgestelde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  De emissiefactor van de systemen met combinatie van uitbroeden en overplaatsen (E 5.9) worden
     opnieuw berekend volgens de formule van de beschrijving, gebaseerd op de voorgestelde
     emissiefactoren van de onderliggende systemen.


- Additionele technieken voor mestbewerking en mestopslag;
  De emissiefactoren voor deze systemen zijn niet meer representatief voor de huidige praktijk.
     Er zijn momenteel onvoldoende betrouwbare gegevens beschikbaar om een advies te geven
     voor nieuwe emissiefactoren voor de additionele technieken. De resultaten van de uitgevoerde
     metingen geven echter aan dat de huidige emissiefactoren te laag zijn ingeschat. Aanbevolen
     wordt te zorgen voor aanvulling van de huidige set meetdata om verantwoord emissiefactoren
     vast te kunnen stellen.


- Kalkoenen;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’ bij vleeskalkoenen (F 4.100) aan te
     passen naar 0,932 kg NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,680 kg NH3/dierplaats/jaar).




8|   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>  Bereken de emissiefactor van systemen die zijn afgeleid van gemeten systemen bij vleeskuikens
   ten opzichte van het systeem ‘overige huisvesting’ (F 4.100), op basis van de reductie die is
   bereikt binnen de diercategorie vleeskuikens met dit systeem. Hierbij uitgaan van de geadviseerde
   emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
   huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (F 4.100).
   Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  Voor de overige systemen bij de andere diercategorieën binnen de hoofdcategorie Kalkoenen
   worden geen nieuwe emissiefactoren voorgesteld.

- Eenden;
  Voor de systemen bij deze hoofdcategorie worden geen nieuwe emissiefactoren voorgesteld.




                                                                 Wageningen Livestock Research Rapport 1015   |9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>10 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Summary


The Dutch Regulation on ammonia and livestock (‘’Regeling ammoniak en veehouderij’, abbreviated
as Rav) comprises ammonia emission factors for all livestock categories. These emission factors are
based on measurements and deductions based on research executed 15 to 25 years ago. Since then
changes took place in the way animal houses were built, in the feed, in productivity and in overall
management on the farm. One of the most important changes in poultry husbandry for instance is the
ban of battery cages for laying hens. During recent years new measurements have been done and new
knowledge was obtained on ammonia emission from animal housing. This study focuses on poultry.
The aim of this study is to advise the Dutch government on an update of ammonia emission factors for
the main poultry categories (coded E, F and G in the Rav).


The foundation of the present emission factors of the animal categories E, F and G are mainly based
on measurements and deductions based on the nitrogen excretion. Most emission factors of the main
categories E 2 (laying hens), E 4 (broiler breeders) and E 5 (broilers) are based on extended
measurements performed on single farm locations, in accordance with the Green Label measurement
protocol of 1996 (Werkgroep Emissiefactoren, 1996). In 2008 a measurement program started with a
new protocol, with at least four locations with the same poultry housing (Ogink et al., 2010). The
results of these measurements are used to update the ammonia emission factors for the conventional
housing systems for laying hens, broiler breeders, broilers and turkeys, coded in the Rav as E2.100,
E4.100, E5.100 and F4.100 respectively.
Emission factors of rearing laying hens and rearing broiler breeders (E 1 and E 3) are deduced from
the emission factors of E 2 and E 4, using the ratio of the TAN excretions of the animals and for the
low-emission housings the reduction % of the emissions compared to the conventional housings (sub
numbered as 100). The working procedure is described in paragraph 4.1, as is the decision tree, which
is the basis for the choice of calculation method. When the difference of the newly calculated emission
factor is within a 15% range of the old factor, it is advised not to update the old emission factor.
Additionally, attention is demanded for the rounding of of the emission factors. As it is in the present
Rav, the number of digits after the comma suggest an accuracy which does not reflect the measuring
uncertainty.


Based on the available data and knowledge the following conclusions and advices are formulated:
- Rearing laying hens (pullets);
   The emission factor for conventional non-battery housing system (E 1.100) should be maintained
    at 0.170 kg NH3/animal place year-1
   The emission factor for conventional battery housing system (E 1.101) should be maintained at
    0.045 kg NH3/animal place year-1
   The present emission factors for aviary systems are not representative for the present practical
    situation. However, as for the laying hens from which the factor needed to be derived, insufficient
    reliable data are available to advice a new emission factor for the aviary housing (category E1.8)
    (see also laying hens).
   The emission factor of the housing system with heaters and fans (E 1.11) is derived from a similar
    system with broilers. The advice is to apply the same % reduction relative to the conventional
    system, which leads to 0.088 kg NH3/animal place year-1 (present is 0.150 kg NH3/animal place
    year-1).
   The emission factors of all other systems should not be adapted because of the advice to maintain
    the emission factors of the conventional systems.
- Laying hens;
   The emission factor for conventional non-battery housing system (E 2.100) should be changed to
    0.402 kg NH3/animal place year-1 (present is 0.315 kg NH3/animal place year-1)
   The emission factor for conventional battery housing system (E 2.101) should be maintained at
    0.100 kg NH3/animal place year-1




                                                                   Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   The present emission factors for aviary systems are not representative for the present practical
    situation. However, no update can be given because insufficient consistent data are available.
    However, the results of recent measurements suggest that the present emission factors are too
    low. It is recommended to carry out additional measurements to be able to determine reliable
    emission factors.
   The emission factors of all other systems should be calculated based on the present reduction % of
    the ammonia-emission-reducing system compared to the conventional system and relate this %
    to the updated emission factor of the conventional system.
- Rearing broiler breeders;
   The emission factor for conventional housing system (E 3.100) should be changed to 0.122 kg
    NH3/animal place year-1 (present is 0.180 kg NH3/animal place year-1) based on the relative TAN
    excretion of parental animals of broilers.
   For the emission factors derived from those of broilers: use the same reduction % as for the
    similar housing systems for broilers and relate this % to the updated emission factor of the
    conventional system.
   The emission factors of all other systems should be calculated based on the present reduction % of
    the ammonia-emission-reducing system compared to the conventional system and relate this %
    to the updated emission factor of the conventional system.
- Broiler breeders;
   The emission factor for conventional housing system (E 4.100) should be changed to 0.456 kg
    NH3/animal place year-1 (present is 0.580 kg NH3/animal place year-1).
   The emission factors of all other systems should be calculated based on the present reduction % of
    the ammonia-emission-reducing system compared to the conventional system and relate this %
    to the updated emission factor of the conventional system.
- Broilers;
   The emission factor for conventional housing system (E 5.100) should be changed to 0.068 kg
    NH3/animal place year-1 (present is 0.80 kg NH3/animal place year-1).
   The emission factors of all other systems should be calculated based on the present reduction % of
    the ammonia-emission-reducing system compared to the conventional system and relate this %
    to the updated emission factor of the conventional system.
   The emission factors of the housing systems with combined hatching and transfer (category E 5.9)
    will be recalculated conform the formula in the BWL-description based on the advised emission
    factors of the underlying systems.
- Additional techniques for manure treatment and manure storage;
   The present emission factors for additional techniques are not representative for the present
    practical situation. However, no update can be given because insufficient consistent data are
    available. However, the results of recent measurements suggest that the present emission factors
    are too low. It is recommended to carry out additional measurements to be able to determine
    reliable emission factors.
- Turkeys;
   The emission factor for conventional housing system (F 4.100) should be changed to 0.932 kg
    NH3/animal place year-1 (present is 0.680 kg NH3/animal place year-1).
   For the emission factors derived from those of broilers: use the same reduction % as for the
    similar housing systems for broilers and relate this % to the updated emission factor of the
    conventional system.
   The emission factors of all other systems with turkeys should be calculated based on the present
    reduction % of the ammonia-emission-reducing system compared to the conventional system and
    relate this % to the updated emission factor of the conventional system.
   No updates are suggested for the other animal categories within the main category Turkeys (F 1, F
    2 and F 3).
- Ducks
   No updates are suggested for the housing systems with ducks.




12 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>1            Inleiding


In de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) staan emissiefactoren voor ammoniak van de
hoofdcategorieën E (Kippen), F (Kalkoenen) en G (Eenden) en de daaronder liggende diercategorieën.
Deze factoren zijn gebaseerd op meetreeksen en afleidingen, waarbij gebruik is gemaakt van
emissieonderzoek dat 15 - 25 jaar geleden is uitgevoerd. Sinds die tijd zijn er veranderingen
opgetreden in de wijze waarop nieuwe stallen worden gebouwd en de wijze waarop de dieren worden
gehouden. De omschakeling van kooihuisvesting naar scharrel- en volièrehuisvesting bij leghennen is
hiervan een belangrijk voorbeeld. Daarnaast spelen ook wijzigingen in voeding en productiviteit een
rol, evenals verandering in management.
Er zijn de afgelopen jaren veel metingen verricht naar de emissie van ammoniak. Daarmee is ook
meer inzicht verkregen over meetmethoden, meetstrategieën, spreiding van meetdata en zijn veel
data beschikbaar gekomen. In het kader van het onderzoek naar fijnstofemissie zijn ook recentere
meetgegevens over de ammoniakemissie beschikbaar gekomen (Mosquera et al., 2009 a t/m c;
Winkel et al., 2009 a en b).


De Rav valt onder de verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid, i.c. het Ministerie van Infrastructuur
en Milieu (I&M) en het Ministerie van Economische zaken. De doelstelling van deze studie is een advies
voor het actualiseren van ammoniakemissiefactoren in hoofdcategorieën E, F en G van de Rav, op
basis van een wetenschappelijk onderbouwde werkwijze.


Deze notitie is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt in hoofdstuk 2 de totstandkoming van de huidige
emissiefactoren van de systemen in hoofdcategorieën E, F en G besproken, met een beschouwing over
de onderbouwing van deze factoren en de representativiteit van deze factoren voor hedendaagse
stallen. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de actuele stand van zaken beschreven met betrekking tot
beschikbare en recente meetgegevens. De werkwijze voor afleidingen wordt in hoofdstuk 4 uitgelegd,
samen met een beschouwing over de weergave van de emissiefactoren in relatie tot de
meetonzekerheid. In hoofdstuk 5 worden op basis van beschikbare data voorstellen gedaan voor
eventuele aanpassing van de emissiefactoren. Hoofdstuk 6 geeft het uiteindelijke advies ten aanzien
van de aanpassing van de emissiefactoren.


Dit advies beperkt zich tot emissiefactoren voor ammoniak. Bij het gebruik van het woord ‘emissie’ in
de tekst wordt uitsluitend de ammoniakemissie bedoeld.




                                                                 Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>2                 Achtergrond en onderbouwing huidige
                  emissiefactoren


2.1               Vaststelling emissiefactoren pluimvee
De eerst beschikbare publicatie met emissiefactoren in de hoofdcategorie pluimvee (E t/m G) dateert
van het eind van de jaren 80 van de vorige eeuw en betreft de vaststelling in de Richtlijn in het kader
van de Hinderwet “Ammoniak en Veehouderij” van het ministerie van Landbouw en Visserij en
ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (Ministerie van Landbouw en
Visserij, VROM, 1987). Het aantal emissiefactoren was toen beperkt. Voor leghennen en opfokhennen
waren een vijftal emissiefactoren voor huisvestingssystemen opgenomen. Voor de overige
diercategorieën slechts één emissiefactor per (sub)categorie. In totaal werden 20 emissiefactoren
vastgesteld voor de categorieën E t/m G.
De eerste emissiefactoren zijn geadviseerd door de ‘Werkgroep NH3-emissiefactoren’, een
gezamenlijke werkgroep van beide bij de Hinderwet betrokken ministeries. De onderbouwing van deze
factoren is vastgelegd in de publicatiereeks Lucht van het toenmalige ministerie van VROM (Winkel de,
1988). De emissiefactoren voor leghennen en vleeskuikens waren gebaseerd op toenmalig beschikbare
emissiemetingen en de N-balansmethode. De metingen betroffen vooral experimentele studies naar
effecten van behandelingen en waren niet specifiek gericht op het bepalen van een emissiefactor per
dierplaats per jaar. Voor de andere (dier)categorieën binnen pluimvee (opfokleghennen, opfok
vleeskuikenouderdieren, vleeskuikenouderdieren, kalkoenen en eenden) zijn ze berekend als het
product van de ingeschatte N-excretie en de vervluchtigingsratio’s van NH3-N.
Bij leghennen werd op basis van metingen en de berekende N-excretie vastgesteld dat bij natte mest
12,38% van de door het dier uitgescheiden hoeveelheid N als NH3-N vervluchtigde. Voor droge mest
was dit 43,5%1. Voor het bepalen van de emissie van opfokleghennen zijn dezelfde percentages
aangehouden. Voor de bepaling van de emissie van vleeskuikenouderdieren en de opfokdieren
hiervan, is een percentage aangehouden van 20%. Deze is deels gebaseerd op de metingen bij
leghennen met natte mest (12,38%) en die van vleeskuikens (39,46%). (Zie p. 36 en 37 van
genoemde publicatie.)
Gedurende de jaren negentig zijn er daarna in het kader van Groen Label protocollaire metingen aan
een aantal (emissiearme) stalsystemen voor pluimvee verricht. De systemen zijn van emissiefactoren
en beschrijvingen voorzien en in de Uitvoeringsregeling ammoniak en veehouderij (Uav) gepubliceerd.
De emissiefactoren van deze systemen zijn gebaseerd op metingen volgens het toen geldende
meetprotocol (Werkgroep Emissiefactoren, 1996), vanaf hier aangeduid met ‘oude meetprotocol’.
In een aantal publicaties van de Staatscourant tussen 1996 en 2000 kunnen de wijzigingen gevolgd
worden.




Belangrijke wijzigingen in de Uav in deze periode voor de pluimveesector waren:




1
    Hierbij moet worden opgemerkt dat droge mest toen afkomstig was uit een traditionele scharrelstal waarin de mest
    gedurende de hele ronde werd opgeslagen. Door het broeien van de mest tijdens deze opslagperiode droogt de mest, maar
    ontstaat ook ammoniak.
14 |     Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>•       de aanpassing van de emissiefactor voor vleeskuikenouderdieren van 0,300 naar 0,580 kg
        NH3/dierplaats/jaar (1996);
•       de aanpassing van de emissiefactor voor grondhuisvesting van 0,178 naar 0,315 kg
        NH3/dierplaats/jaar (1998);
•       het toevoegen van een emissiefactor voor volièrehuisvesting (1998);
•       de opname van de categorie nageschakelde technieken (opslag van mest en droogtunnels,
        1998);
•       de aanpassing van de emissiefactoren voor opfokleghennen (van 0,096 naar 0,170 kg
        NH3/dierplaats/jaar) en opfok vleeskuikenouderdieren (van 0,128 naar 0,0250 kg
        NH3/dierplaats/jaar) (2000);
•       de opname emissiefactoren voor chemische luchtwassers (2000).


Na de beëindiging van de Groen Label certificering vond met de introductie van de Regeling ammoniak
en veehouderij (Rav) in 2002 (Staatscourant, 2002) een belangrijke herziening van de emissiefactoren
plaats. De emissiefactoren voor batterijhuisvesting voor leghennen werden met 20% verhoogd
vanwege de grotere oppervlakte per dier die werd geëist in de welzijnsregelgeving. Daarnaast is in
2002 de emissiefactor voor vleeskuikens verhoogd van 0,050 naar 0,080 kg NH3/dierplaats/jaar op
basis van nieuwe meetgegevens.
Na 2002 zijn diverse emissiearme systemen opgenomen bij de verschillende diercategorieën,
waaronder meerdere uitvoeringen van volièrehuisvesting en verscheidene systemen bij vleeskuikens
die gebruik maken van interne luchtcirculatie. Indien deze systemen ook toepasbaar waren bij andere
diercategorieën vanwege vergelijkbare huisvesting, zijn voor die systemen ook emissiefactoren
vastgesteld voor die diercategorieën. Dit op basis van de expert-beoordeling van de Technische
Adviescommissie Rav (TacRav).
In 2009 zijn de systemen ‘overige huisvesting’ opnieuw gecodeerd om verwarring bij de
vergunningverlening te voorkomen. Vanaf toen hadden deze systemen allen het nummer 100 binnen
de betreffende diercategorie. Tot die tijd schoof het volgnummer van deze systemen steeds op als een
nieuw emissiearm systeem werd toegevoegd.
Vanaf 2011 is het mogelijk op basis van de ’Beleidsregels voorlopige emissiefactoren Rav’
(Staatscourant, 2011a) een emissiearm huisvestingssystemen op te nemen met een zogenoemde
voorlopige emissiefactor. Hiervan is in de pluimveesector één maal gebruik gemaakt, bij het systeem
voor vleeskuikens met luchtmengsysteem voor droging van de strooisel laag in combinatie met een
warmtewisselaar (E 5.11, zie par 2.2.2.5).


In de lijst met emissiefactoren van 24 juni 2015 zijn in totaal 151 beschrijvingen van
huisvestingsystemen, luchtwassers en nageschakelde technieken opgenomen.



2.2          Onderbouwing en representativiteit emissiefactoren

2.2.1 Algemene aspecten nauwkeurigheid emissiefactoren

Voortschrijdend inzicht heeft geleid tot belangrijke wijzigingen in de wijze waarop emissies van
huisvestingssystemen worden bemeten ter verkrijging van een emissiefactor. Met de toenemende
beschikbaarheid van emissiemeetgegevens werd het mogelijk statistische analyses te maken waarmee
de meetnauwkeurigheid van emissiefactoren voor een aantal diercategorieën in kaart kon worden
gebracht, zie o.a. (Mosquera et al., 2008), (Ogink et al., 2008). Uit deze analyses bleek dat de
emissiefactoren voor stalsystemen gebaseerd op metingen aan enkelvoudige stallocaties een grote
mate van onzekerheid bevatten als gevolg van sterke variaties tussen stallocaties met dezelfde
inrichting. Deze analyses hadden betrekking op emissiedata van varkens- en pluimveecategorieën.
Uit de later beschikbaar gekomen meetgegevens van melkveestallen komt een soortgelijk beeld naar
voren. Waar in de jaren negentig het meetprotocol was gericht op langdurige continue meetreeksen
aan één stallocatie, is daarom vanaf 2010 het meetprotocol (Ogink et al., 2011) opgezet volgens een
‘meerlocatie’ benadering (vier stallocaties), met hierin korte over het jaar verdeelde metingen (zes 24-
uursmetingen), vanaf hier aangeduid met ‘nieuwe meetprotocol’. Als gevolg hiervan is de
nauwkeurigheid van de schatting van de emissiefactor met circa een factor 2 toegenomen.




                                                                 Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Emissiefactoren gebaseerd op het nieuwe meetprotocol hebben daarmee een beduidend hogere
nauwkeurigheid dan de Rav-emissiefactoren die met het oude meetprotocol zijn vastgesteld.



2.2.2 Onderbouwing emissiefactoren

Hierna wordt per diercategorie een korte toelichting gegeven over hoe de emissiefactoren tot stand
zijn gekomen. In paragraaf 2.2.2.9 wordt kort ingegaan op de luchtwastechnieken.
Per diercategorie is in een tabel een overzicht gegeven van de systemen met de huidige emissiefactor,
het jaar van opname in de Rav, het jaar van een eventuele aanpassing van de emissiefactor en of de
emissiefactor is gemeten of afgeleid. In Bijlage 1 zijn alle losse tabellen samengevoegd.



2.2.2.1          Opfokleghennen (E 1)
De emissiefactoren voor opfokhennen zijn, op twee systemen na (E 1.8.2 en E 1.14), afgeleid.
Voor het merendeel van de systemen is de afleiding gebaseerd op de berekende N-excretie en
vervluchtiging van N (zie par. 2.1) en op het toepassen van vergelijkbare huisvestingssystemen bij
leghennen. Dit zijn alle systemen bij kooihuisvesting (E 1.1 t/m E 1.6 en E 1.101), de systemen met
grondhuisvesting van E 1.7 en E 1.100 en alle volièresystemen behalve E 1.8.2.
Daarnaast is E 1.11 (stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en ventilatoren) afgeleid van
hetzelfde (gemeten) systeem bij vleeskuikens (E 5.10) op basis van expert-beoordeling van de
Technische Adviescommissie Rav (TacRav), waarbij de reductie is berekend ten opzichte van E 1.100.
Om milieurisico’s te vermijden is bij de afleiding een correctiefactor toegepast ten opzichte van de
gerealiseerde reductie bij vleeskuikens.
In 2005 is E 1.8.2 als eerste gemeten systeem bij opfokleghennen opgenomen in de bijlage van de
Rav. De emissiefactor van dit volièresysteem is gebaseerd op de metingen uit Scheer et al. (2001).
De metingen zijn uitgevoerd volgens het oude meetprotocol. E 1.14 is in 2015 opgenomen op basis
van het meetrapport van Bayens et al. (2011), waarbij de metingen zijn uitgevoerd volgens een
methode die vergelijkbaar is met het oude meetprotocol.


Tabel 1          Overzicht huisvestingssystemen bij opfokleghennen met huidige emissiefactor, jaar
                 van opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze van vaststellen
                 emissiefactor

Rav-code          Huisvestingssysteem                                  Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                         (kg NH3/        opname in Rav   emissiefactor:
                                                                       dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                          aanpassing     afleiding (A)
E 1.1             open mestopslag onder de batterij al dan niet            0,045             1991              A
                  voorzien van een mestschuif (flat-deck-kooien,
                  trapkooien of compactkooien voor natte mest)
E 1.2             mestbandbatterij voor natte mest met afvoer naar         0,020             1991              A
                  een gesloten opslag (minimaal 2 maal per week
                  ontmesten)
E 1.3             compactbatterij waarvan de natte mest 2 maal             0,011             1996              A
                  daags door middel van mestschuiven en een
                  centrale mestband afgevoerd wordt naar een
                  gesloten opslag
E 1.4             batterij met geforceerde mestdroging (kanalenstal)       0,208             1991              A
E 1.5             mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 1.5.1           mestbandbatterij voor droge mest met geforceerde         0,020             1998              A
                  mestdroging
E 1.5.2           mestbandbatterij met geforceerde mestdroging,            0,006             1998              A
                  belucht met 0,4 m³ lucht per opfokhen per uur;
                  mest afdraaien per vijf dagen, de mest heeft dan
                  een droge stofgehalte van minimaal 55%
E 1.5.3           batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.1 met        0,002             2002              A
                  chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 1.5.4           batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.2 met        0,001             2002              A
                  chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 1.5.5           koloniehuisvesting met mestbandbeluchting (0,7 m3        0,016             2009              A
                  per dier per uur)
E 1.6             batterijsysteem met mestbandbeluchting en                0,010             2002              A
                  bovenliggende droogtunnel


16 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Rav-code          Huisvestingssysteem                                   Emissiefactor        Jaar van          Vaststelling
                                                                          (kg NH3/        opname in Rav       emissiefactor:
                                                                       dierplaats/jr.)      / jaar van        meting (M) of
                                                                                            aanpassing         afleiding (A)
E 1.7             grondhuisvesting (strooiselvloer, roostervloer)           0,170            1991/2000               A
E 1.8             Volièrehuisvesting
E 1.8.1           minimaal 50% van de leefruimte is rooster, met            0,050               1998                  A
                  daaronder een mestband. Mestbanden minimaal
                  eenmaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
                  twee etages
E 1.8.2           65 - 70% van de leefruimte is rooster, met                0,030               2005                 M
                  daaronder een mestband met 0,3 m3 per dier per
                  uur mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal
                  per week afdraaien. Roosters minimaal in twee
                  etages
E 1.8.3           45 - 55% van de leefruimte is rooster met
                  daaronder een mestband, mestbanden minimaal
                  tweemaal per week afdraaien
E 1.8.3.1         met 0,1 m3 per dier per uur beluchting                    0,030               2006                  A
E 1.8.3.2         met 0,3 m3 per dier per uur beluchting                    0,023               2011                  A
E 1.8.4           30 - 35% van de leefruimte is rooster met                 0,014               2006                  A
                  daaronder een mestband met 0,4 m³ per dier per
                  uur beluchting, mestbanden minimaal éénmaal per
                  week afdraaien
E 1.8.5           55 - 60% van de leefruimte is rooster met                 0,020               2006                  A
                  daaronder een mestband met 0,4 m³ per dier per
                  uur beluchting, mestbanden minimaal éénmaal per
                  week afdraaien
E 1.9             chemisch luchtwassysteem 90% reductie                     0,017               2000                  A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 1.10            biologisch luchtwassysteem 70% reductie                   0,051               2006                  A
                  ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
                  emissiereductie fijn stof
E 1.11            stal met verwarmingssysteem met warmteheaters             0,150               2011                  A
                  en ventilatoren
E 1.12            biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie            0,051               2011                  A
                  geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 1.13            chemisch luchtwassysteem 70% reductie                     0,051               2011                  A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 1.14            opfokhuisvesting met verhoogde roostervloer met           0,110               2015                 M
                  daarboven oplierbare en/of opklapbare roosters
E 1.100           overige huisvestingssystemen niet-                        0,170               2002                  A
                  batterijhuisvesting
E 1.101           overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting          0,045               2002                  A




2.2.2.2           Leghennen (E 2)
In de legsector waren binnen de Rav twee typen huisvestingssystemen relevant: batterij en niet-
batterijhuisvesting. Inmiddels is traditionele batterijhuisvesting voor leghennen in Nederland niet meer
toegestaan vanwege het Legkippenbesluit (m.i.v. 2014 overgenomen in het Besluit houders van
dieren). Daarom wordt hier niet verder op de traditionele batterijhuisvesting ingegaan.
In Bijlage 1 van de Rav zijn twee kooihuisvestingssystemen opgenomen, namelijk verrijkte kooien en
koloniehuisvesting. Verrijkte kooien zijn vanaf 1 januari 2021 voor leghennen verboden.
Koloniehuisvesting blijft wel mogelijk. De emissiefactor van de koloniehuisvesting is afgeleid van die
van de verrijkte kooien (Ellen en Ogink, juli 2009), die gemeten is in enkele kleinschalige opstellingen
op Proefbedrijf Het Spelderholt te Beekbergen (Emous et al., 2003).
Onder niet-batterijhuisvesting vallen de systemen waarbij de dieren los in de dierruimte zijn
gehuisvest. In het Besluit houders van dieren vallen deze systemen onder de term ‘alternatieve
huisvestingssystemen’. Dit zijn de stallen met:
a.          een traditionele scharrelindeling; strooiselvloer aan weerszijden van een verhoogde
            roostervloer (beun) met daaronder de mestopslag en in het midden van de roosters legnesten
            (alleen bij leghennen)2;
b.          volièrehuisvesting; boven de strooiselvloer stellingen met roosters en daaronder mestbanden,
            in de stellingen ook legnesten (alleen bij leghennen).
Binnen de categorie ‘legkippen’ is ook de groep (groot-)ouderdieren voor legrassen opgenomen in de
lijst met emissiefactoren. De reden voor deze bundeling is dat deze dieren op dezelfde wijze worden
gehuisvest als (scharrel-)leghennen.



2
    Er zijn stallen waarbij de legnesten tegen de buitenmuur zijn geplaatst met daarvoor een roostervloer boven een mestput.
    De strooiselruimte is dan in het midden van de stal gesitueerd.
                                                                               Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Ad a.
Dit systeem valt onder de categorie E 2.7 (grondhuisvesting van legrassen (circa 1/3 strooiselvloer en
circa 2/3 roostervloer)). Het heeft dezelfde emissiefactor als categorie E 2.100 (overige
huisvestingssystemen niet-batterijhuisvesting). E 2.7 geeft daarmee ten opzichte van de categorie
‘overige huisvesting’ geen reductie. In 1998 is de huidige emissiefactor van 0,315 kg
NH3/dierplaats/jaar vastgesteld op basis van een onderzoek van Reuvekamp en Niekerk (1996). De
metingen zijn uitgevoerd volgens de toen geldende voorwaarden voor Groen Label in een kleinschalige
eenheid met 680 leghennen. De gemeten emissie is gecorrigeerd door de werkgroep emissiefactoren
en uiteindelijk vastgesteld op de genoemde 315 gram (Staatscourant, 1998a).
Andere systemen in de lijst met een vergelijkbare indeling van de stal zijn de categorieën E 2.8, E 2.9
en E 2.12. De emissiefactoren van E 2.8 en E 2.9.1 zijn ook gebaseerd op metingen volgens het oude
meetprotocol in een kleinschalige eenheid met leghennen op Proefbedrijf Het Spelderholt te
Beekbergen. Beide systemen maken voor het reduceren van de ammoniakemissie gebruik van het
beluchten van de mest onder de roostervloer (Reuvekamp en Niekerk (1996), Reuvekamp en Niekerk
(1999)). De onder E 2.12.1 en E 2.12.2 genoemde systemen zijn gemeten in praktijkstallen volgens
het oude meetprotocol (Hol et al (2001), Scheer et al (2002b)). De reductie bij deze beide systemen
werd bereikt door de mest regelmatig (minimaal 1x per week) uit de stal te verwijderen.
De emissiefactoren van de categorieën E 2.9.2 en E 2.9.3 zijn afgeleid van vergelijkbare systemen bij
ouderdieren van vleeskuikens, gebaseerd op expert-beoordeling van Wageningen Livestock Research
(Ellen, 2010). Deze twee systemen mogen alleen worden toegepast bij (groot-)ouderdieren van
legrassen (Staatscourant, 2011b).


Ad b.
In de jaren ’90 is de ontwikkeling van de volièrehuisvesting op gang gekomen, naar aanleiding van
een mogelijk verbod op de batterijhuisvesting. De in 1998 opgenomen emissiefactor van 0,90 kg
NH3/dierplaats/jaar voor dit huisvestingssysteem was een gemiddelde van alle toen gemeten
emissiewaarden op diverse praktijk- en onderzoekslocaties in kader van het POEL-project (Praktijk
Onderzoek Etagehuisvesting Leghennen). In dit project zijn metingen verricht aan een drietal
praktijkstallen en kleinschalige onderzoekseenheden, waarbij de concentratie van de ammoniak is
vastgesteld met een NOx-monitor en het debiet is gemeten met meetventilatoren (Blokhuis en Metz,
1994). De emissiewaarde is op basis van de toen beschikbare kennis en meetgegevens vastgesteld
door de toenmalige Werkgroep Emissiefactoren (Staatscourant, 1998). Er wordt bij dit systeem, nu
opgenomen onder E 2.11.1, geen eis gesteld ten aanzien van de beluchting van de mest op de
mestbanden. Dit is wel het geval bij de andere systemen binnen de categorie E 2.11. De combinatie
van regelmatige mestafvoer en beluchting van de mest op de mestbanden zorgt voor de verlaging van
de emissie van ammoniak.
De emissiefactor van E 2.11.2.2 is afgeleid van de bij E 2.11.2.1. gemeten waarde op basis van een
hoger debiet van de mestbeluchting op de mestbanden. De emissie van het laatst genoemde systeem
is gemeten op een praktijkbedrijf (Beurskens et al., 2002b). De emissiefactoren van E 2.11.3 en
E 2.11.4 zijn gebaseerd op metingen aan kleinschalige opstellingen op Proefbedrijf Het Spelderholt
(Emous et al., 2001), waarbij de metingen zijn uitgevoerd volgens het oude meetprotocol.




18 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Tabel 2      Overzicht huisvestingssystemen bij leghennen met huidige emissiefactor, jaar van
             opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze van vaststellen

Rav-code     Huisvestingssysteem                                  Emissiefactor        Jaar van          Vaststelling
                                                                    (kg NH3/        opname in Rav       emissiefactor:
                                                                  dierplaats/jr.)     / jaar van        meting (M) of
                                                                                      aanpassing         afleiding (A)
E 2.1        open mestopslag onder de batterij al dan niet            0,100            1991/2002               M
             voorzien van een mestschuif (flat-deck-kooien,
             trapkooien of compactkooien voor natte mest)
E 2.2        mestbandbatterij voor natte mest met afvoer naar         0,042           1991/2002                M
             een gesloten opslag (minimaal 2 maal per week
             ontmesten)
E 2.3        compactbatterij waarvan de natte mest 2 maal             0,024           1996/2002                M
             daags door middel van mestschuiven en een
             centrale mestband afgevoerd wordt naar een
             gesloten opslag
E 2.4        batterij met geforceerde mestdroging (deeppitstal        0,463           1991/2002                M
             of highrisestal, kanalenstal)
E 2.5        mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 2.5.1      mestbandbatterij voor droge mest met geforceerde         0,042           1991/2002                M
             mestdroging
E 2.5.2      mestbandbatterij met geforceerde mestdroging,            0,012           1998/2002                M
             belucht met 0,7 m³ lucht per dier per uur.
             Mestafdraaien per vijf dagen; de mest heeft dan
             een droge stofgehalte van minimaal 55%
E 2.5.3      batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.1 met        0,004               2002                  A
             chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
             ammoniak, 30% reductie geur en 35%
             emissiereductie fijn stof
E 2.5.4      batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.2 met        0,001               2002                  A
             chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
             ammoniak, 30% reductie geur en 35%
             emissiereductie fijn stof
E 2.5.5      verrijkte kooien met mestbandbeluchting (0,7 m³          0,030               2005                 M
             per dier per uur)
E 2.5.6      koloniehuisvesting met mestbandbeluchting (0,7           0,030               2009                  A
             m³ per dier per uur)
E 2.6        batterijsysteem met mestbandbeluchting en                0,018           2000/2002                M
             bovenliggende droogtunnel
E 2.7        grondhuisvesting van legrassen (circa 1/3                0,315           1991/1998                M
             strooiselvloer en circa 2/3 roostervloer)
E 2.8        grondhuisvesting met beluchting onder gedeeltelijk       0,110               2002                 M
             verhoogde roostervloer (perfosysteem)
E 2.9        grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen
E 2.9.1      grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen           0,125               1999                 M
             onder de beun
E 2.9.2      grondhuisvesting met enkele buis onder de beun           0,150               2011                  A
             aan weerszijden van het legnest
E 2.9.3      grondhuisvesting met mestbeluchting door middel          0,150               2011                  A
             van verticale ventilatiekokers
E 2.10       chemisch luchtwassysteem 90% reductie                    0,032               2000                  A
             ammoniak, 30% reductie geur en 35%
             emissiereductie fijn stof
E 2.11       Volièrehuisvesting
E 2.11.1     minimaal 50% van de leefruimte is rooster met            0,090               1998                 M
             daaronder een mestband. Mestbanden minimaal
             eenmaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
             twee etages.
E 2.11.2     45 - 55% van de leefruimte roosters met daaronder
             een mestband met beluchting. Mestbanden
             minimaal tweemaal per week afdraaien. Roosters
             minimaal in twee etages.
E 2.11.2.1   beluchtingscapaciteit minimaal 0,2 m³ per dier per       0,055               2004                 M
             uur
E 2.11.2.2   beluchtingscapaciteit minimaal 0,5 m³ per dier per       0,042               2011                  A
             uur
E 2.11.3     30-35% van de leefruimte roosters met daaronder          0,025               2005                 M
             een mestband met 0,7 m3 per dier per uur
             mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal per
             week afdraaien. Roosters minimaal in twee etages.
E 2.11.4     55-60% van de leefruimte roosters met daaronder          0,037               2005                 M
             een mestband met 0,7 m3 per dier per uur
             mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal per
             week afdraaien. Roosters minimaal in twee etages.
E 2.12       Scharrelhuisvesting
E 2.12.1     scharrelstal in twee verdiepingen met mestbanden         0,068               2002                 M
             onder de roosters (twee maal per week afdraaien),
             bezetting 9 dieren per m²
E 2.12.2     scharrelhuisvesting met frequente mest- en               0,106               2004                 M
             strooiselverwijdering
E 2.13       biologisch luchtwassysteem 70% reductie                  0,095               2006                  A
             ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
             emissiereductie fijn stof


                                                                         Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Rav-code           Huisvestingssysteem                                Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                        (kg NH3/        opname in Rav   emissiefactor:
                                                                      dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                         aanpassing     afleiding (A)
E 2.14             biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie         0,095             2011              M
                   geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 2.15             chemisch luchtwassysteem 70% reductie                  0,095             2011              A
                   ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                   emissiereductie fijn stof
E 2.100            overige huisvestingssystemen niet-                     0,315             2002              M
                   batterijhuisvesting
E 2.101            overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting       0,100             2002              M




2.2.2.3           Opfok vleeskuikenouderdieren (E 3)
Net als bij de legsector is de emissiefactor van (groot-)ouderdieren van vleeskuikens in opfok bij
overige huisvesting (E 3.100) afgeleid van die van de (groot-)ouderdieren op basis van de ingeschatte
N-excretie en vervluchtigingsratio van NH3-N (zie par. 2.1). De andere emissiefactoren binnen deze
diercategorie zijn gebaseerd op deze emissiefactor. Daarbij zijn de factoren van E 3.3, E 3.4, E 3.6 en
E 3.7 afgeleid van dezelfde (gemeten) systemen bij vleeskuikens op basis van expert-beoordeling van
de Technische Adviescommissie Rav (TacRav) (Ellen, 2016, persoonlijke mededeling).
Om milieurisico’s te vermijden is bij de afleiding een correctiefactor toegepast ten opzichte van de
gerealiseerde reductie bij vleeskuikens.


Tabel 3           Overzicht huisvestingssystemen bij opfok vleeskuikenouderdieren met huidige
                  emissiefactor, jaar van opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze

Rav-code           Huisvestingssysteem                                Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                         (kg NH3/       opname in Rav   emissiefactor:
                                                                      dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                         aanpassing     afleiding (A)
E 3.1              chemisch luchtwassysteem 90% reductie                  0,025             2009              A
                   ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                   emissiereductie fijn stof
E 3.2              biologisch luchtwassysteem 70% reductie                0,075             2009              A
                   ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
                   emissiereductie fijn stof
E 3.3              stal met mixluchtventilatie                            0,183           2009/2011           A
E 3.4              stal met verwarmingssysteem met warmteheaters          0,180             2011              A
                   en ventilatoren
E 3.5              biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie         0,075             2011              A
                   geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 3.6              chemisch luchtwassysteem 70% reductie                  0,075             2011              A
                   ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                   emissiereductie fijn stof
E 3.7              stal met indirect gestookte warmteheaters met          0,180             2011              A
                   luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
E 3.8              stal met luchtmengsysteem voor droging                 0,158             2011              A
                   strooisellaag in combinatie met een
                   warmtewisselaar
E 3.100            overige huisvestingssystemen                           0,250           1991/2000           A




2.2.2.4           (Groot-)Ouderdieren van vleeskuikens (E 4)
Bij de vleeskuikenouderdieren zijn drie huisvestingssystemen opgenomen in de Rav:
       grondhuisvesting; strooiselvloer aan weerszijden van een verhoogde roostervloer (beun) met
       daaronder de mestopslag en in het midden van de roosters legnesten3;
       volièrehuisvesting; boven de strooiselvloer stellingen met roosters en daaronder mestbanden,
       in de stellingen ook legnesten;
       kooihuisvesting; kooien waarin groepen van hennen met enkele hanen worden gehouden.
       In de kooi is naast een legnest ook een scharrelgelegenheid met strooisel aanwezig.


Ad a.



3
    Zie voetnoot 2 bij paragraaf 2.2.2.2.


20 |     Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Dit systeem kan worden gezien als het traditionele huisvestingssysteem voor deze diergroep. Qua
uitvoering is het gelijk aan dat van scharrelhennen.
In 1987 is de emissiefactor voor dit systeem vastgesteld op 0,300 kg NH3/dierplaats/jaar (toen was de
categorie nog ‘ouderdieren van slachtrassen’). In 1996 is de factor aangepast naar 0,580 kg
NH3/dierplaats/jaar op basis van diverse metingen aan kleinschalige opstellingen in 1992 en 1993 op
Proefbedrijf Het Spelderholt (Meijerhof en Van der Haar, 1994). De metingen zijn uitgevoerd volgens
de beschrijving in Bleijenberg en Ploegaert (1994)4.
Tijdens die onderzoeken zijn ook al diverse reducerende technieken getest, zoals beluchting van de
mest onder de roosters, mestbanden en mestschuiven. In december 1998 is het systeem met
beluchtingsbuizen boven de mest opgenomen in de lijst (Staatscourant, 1998b). De emissiefactor van
0,250 kg NH3/dierplaats/jaar is gebaseerd op metingen van Van der Haar et al. (1998) en is gemeten
volgens het oude meetprotocol. Het systeem staat nu in de lijst onder E 4.4.1.
Andere systemen die gebruik maken van beluchting van de mest onder de roosters zijn E 4.4.2 t/m
E 4.4.4 en E 4.5. Hiervan zijn E 4.4.2 en E 4.5 gemeten in praktijkstallen volgens het oude
meetprotocol. De emissiefactor van E 4.4.2 is gebaseerd op metingen van Scheer et al. (2002a) en
die van E 4.5 op metingen van (Ellen, 2016 mondelinge mededeling). De emissiefactoren van E 4.4.3
en E 4.4.4 zijn afgeleid door expert-beoordeling van de Technische adviescommissie Rav (TacRav)
op basis van alle beschikbare informatie over emissiereductie door beluchten van mest (Staatscourant,
2010).
Een systeem waarvan de emissiereductie is gebaseerd op het regelmatig uit de stal verwijden van de
mest is E 4.8. De emissiefactor van dit systeem is gebaseerd op metingen volgens het oude
meetprotocol aan een kleinschalige afdeling op Proefbedrijf Het Spelderholt te Beekbergen (Emous et
al., 2004).


Ad b.
De emissiefactoren van de twee volièresystemen voor vleeskuikenouderdieren (E 4.2 en E 4.3) zijn
gemeten volgens het oude meetprotocol in kleinschalige afdelingen op Proefbedrijf Het Spelderholt te
Beekbergen (Haar en Meijerhof (1996a), Haar en Meijerhof (1996b)). In beide systemen werd de mest
belucht op de banden onder de roosters. Door ook het strooisel in de scharrelruimte te beluchten is de
emissie bij E 4.3 lager; 0,130 kg NH3/dierplaats/jaar ten opzichte van 0,170 kg NH3/dierplaats/jaar.
Beide systemen zijn in 1998 opgenomen in de lijst met emissiefactoren.


Ad c.
In 1996 zijn de groepskooien voor vleeskuikenouderdieren opgenomen in de lijst (Staatscourant,
1996) met een emissiefactor van 0,080 kg NH3/dierplaats/jaar. Deze factor is gebaseerd op de
metingen aan het systeem op Proefbedrijf Het Spelderholt te Beekbergen (Haar, 1995), uitgevoerd
volgens Bleijenberg en Ploegaart (1994). Nadien zijn tijdens een tweetal ronden ook metingen
uitgevoerd (volgens het oude meetprotocol), maar deze metingen zijn geen aanleiding geweest om de
emissiefactor aan te passen (Haar en Meijerhof, 1997; Haar et al., 1998).
Via een verzoek aan de TacRav is in 2009 een extra beschrijving toegevoegd. De aanleiding was het
moeten voldoen aan de ‘Verordening welzijnsnormen vleeskuikenouderdieren 2003’ van het
Productschap Pluimvee en Eieren (PPE). In de kooien is een scharrelgelegenheid geplaatst. Op basis
van de expertbeoordeling is de emissiefactor voor deze variant ingeschat als gelijk aan die van het
oorspronkelijke ontwerp.




Tabel 4          Overzicht huisvestingssystemen bij vleeskuikenouderdieren met huidige emissiefactor,
                 jaar van opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze




4
    Op het moment dat deze metingen zijn uitgevoerd was er nog geen sprake van een officieel meetprotocol. Bij de metingen
    is daarom gebruik gemaakt van de in deze publicatie beschreven meetmethode.
                                                                              Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Rav-code          Huisvestingssysteem                               Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                       (kg NH3/       opname in Rav   emissiefactor:
                                                                    dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                       aanpassing     afleiding (A)
E 4.1             groepskooi voorzien van mestband en geforceerde       0,080             1996              M
                  mestdroging
E 4.2             volièrehuisvesting met geforceerde mestdroging        0,170             1998              M
E 4.3             volièrehuisvesting met geforceerde mest- en           0,130             1998              M
                  strooiseldroging
E   4.4           grondhuisvesting met mestbeluchting
E   4.4.1         mestbeluchting van bovenaf                            0,250             1998              M
E   4.4.2         mestbeluchting met verticale slangen in de mest       0,435             2004              M
E   4.4.3         grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen        0,435             2010              A
                  onder de beun
E 4.4.4           grondhuisvesting met mestbeluchting door middel       0,435             2011              A
                  van verticale ventilatiekokers
E 4.5             perfosysteem op gedeeltelijk verhoogde                0,230             1999              M
                  roostervloer
E 4.6             chemisch luchtwassysteem 90% reductie                 0,058             2000              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 4.7             biologisch luchtwassysteem 70% reductie               0,174             2006              A
                  ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
                  emissiereductie fijn stof
E 4.8             grondhuisvesting, mestbanden onder de roosters,       0,245             2007              M
                  mestbanden minimaal tweemaal per week afdraaien
E 4.9             biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie        0,174             2011              A
                  geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 4.10            chemisch luchtwassysteem 70% reductie                 0,174             2011              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 4.100           overige huisvestingssystemen                          0,580           1987/1996           M




2.2.2.5          Vleeskuikens
Tot 2002 was de emissiefactor voor vleeskuikenstallen 0,050 kg NH3/dierplaats/jaar. Deze factor was
gebaseerd op enkele metingen (Winkel, 1988). Op basis van beschikbare metingen is de emissiefactor
voor de categorie ‘overige huisvesting’ in 2002 aangepast naar 0,080 kg NH3/dierplaats/jaar. De
metingen zijn onder andere uitgevoerd aan een stal in de praktijk die voldeed aan het zogenaamde
VEA-concept (VEA = Vleeskuiken Emissie Arm) (Wever et al., 1999). De gedachte achter dit concept
was dat door de wijze van ventileren en het isoleren van de stalvloer het strooisel/de mest droger zou
zijn waardoor minder ammoniak zou ontstaan. Uit de metingen bleek dit echter niet. Ook metingen
aan kleine eenheden op Proefbedrijf Het Spelderholt te Beekbergen wezen in de richting van een
emissie van 0,080 kg NH3/dierplaats/jaar (Middelkoop en Van Harn, 1995; Groot Koerkamp et al.,
2000).
De emissiefactoren voor de reducerende technieken zijn meest gebaseerd op metingen in
praktijkstallen. Afhankelijk van het moment van meten is het toen geldende meetprotocol toegepast.
Bij een aantal categorieën is er sprake van een afleiding; of binnen dezelfde categorie of vanaf een
andere categorie.
De emissiefactor van het systeem bij E 5.1 is bepaald op basis van metingen van Groenestein en
Montsma (1991) aan een praktijkstal. Bij deze categorie worden meerdere Groen Labelnummers
vermeld, waarbij elk Groen Labelnummer in feite een eigen systeem is. De systemen verschillen dus
onderling van elkaar wat betreft uitvoering, maar hebben dezelfde emissiefactor op basis van het
emissie reducerende principe. De later opgenomen systemen zijn afgeleid van de metingen aan het
eerste systeem. Het reducerende principe van dit systeem is het snel drogen van de mest door lucht
door een doek te blazen waarop de mest (en het strooisel) ligt.
Binnen E 5.2 zijn twee verschillende uitvoeringen beschikbaar, waarvan de eerste is gemeten (Ellen,
2016, mondelinge mededeling). Ook hier is het emissie reducerende principe gebaseerd op het drogen
van de mest door middel van beluchten. Hiertoe zijn openingen in de betonvloer aanwezig waardoor
lucht wordt geblazen vanuit een kelder (gemeten variant) of vanuit kanalen in de vloer (afgeleide
variant).



De emissiefactor voor het kooihuisvestingssysteem bij E 5.3 is gelijkgesteld aan die van het systeem
met een ‘zwevende vloer met strooiseldroging’ (E 5.1) op basis van hetzelfde werkingsprincipe; snelle
droging van de mest door middel van beluchting.


22 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>De emissiefactor van E 5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en vloerkoeling) is gebaseerd op
metingen volgens het oude meetprotocol in een afgescheiden deel van een praktijkstal (Hol en Groot
Koerkamp, 1998). Onder andere vanwege afwijkende technische resultaten en gezondheidsproblemen
tijdens de eerste ronde zijn metingen gedaan tijdens meer dan de voorgeschreven twee ronden. De
emissie van het afgescheiden deel van de stal is steeds vergeleken met een referentiestal die qua
verdere uitvoering vergelijkbaar was. De reductie van de ammoniakemissie is bij dit systeem het
gevolg van het koelen van de vloer (en daarmee de mest/het strooisel) tijdens de tweede helft van de
groeiperiode van de vleeskuikens.
De metingen, volgens het oude meetprotocol, in Bleeker en Bulk (2005a) en Bleeker en Bulk (2005b)
zijn gebruikt voor vaststellen van de emissiefactor voor E 5.6 (stal met mixluchtventilatie). De reductie
bij dit systeem wordt veroorzaakt door het continue laten circuleren van stallucht over het strooisel,
waardoor deze droogt.
Het systeem bij E 5.8 bestaat uit stellingen met meerdere etages. Iedere etage heeft een mestband
als vloer voor de kuikens waarop strooisel is aangebracht. Aan het eind van de ronde worden zowel
kuikens als strooisel/mest uit de stal gehaald door de band af te draaien. De metingen voor de
emissiefactor zijn uitgevoerd conform het oude meetprotocol op één locatie met dit
huisvestingssysteem (Huis in ’t Veld et al., 2005). Het emissie reducerend principe van deze vorm
van huisvesting bestaat uit het voorkomen van broei in het strooisel en het efficiënt ventileren.
Op basis van de metingen is een emissiefactor vastgesteld van 0,020 kg NH3/dierplaats/jaar.
De emissiefactoren bij categorie E 5.9 zijn alle afgeleid. Het zijn combinaties van twee
huisvestingsystemen, waarbij broedeieren worden aangevoerd op het vleeskuikenbedrijf op de 18e
dag van het broedproces. Deze eieren worden uitgebroed in een variant van het systeem genoemd bij
E 5.8, waarna de kuikens in dit systeem blijven tot op 13 of 19 dagen leeftijd. Daarna worden ze
overgeplaatst naar een van de andere huisvestingssystemen. Omdat op deze manier van huisvesten
er dieren van twee verschillende leeftijden tegelijk aanwezig zijn, is voor het bepalen van de
emissiefactor een aparte formule opgesteld. In deze formule zijn de afgeleide emissies voor de beide
toegepaste huisvestingsystemen opgenomen. De afgeleide emissies zijn gebaseerd op rapportages
van Mosquera en Hol (2007a, 2007b).
Op basis van metingen aan vier praktijkstallen conform het toen in concept5 geldende nieuwe
meetprotocol (Ogink et al., 2011) zijn de systemen E 5.10 (warmteheaters en ventilatoren) en E 5.11
(luchtmengsysteem voor droging strooisellaag in combinatie met een warmtewisselaar) opgenomen in
bijlage 1 van de Rav. De reductie van ammoniak van deze systemen is vooral gebaseerd op het
continue circuleren van stallucht waardoor mest zo snel mogelijk wordt gedroogd. Daarnaast speelt
het niet in de stal brengen van de verbrandingsgassen (CO2 en water) een rol, omdat hierdoor het
ventilatieniveau lager kan zijn. Ook geeft een lagere RV van de stallucht minder kans op nat strooisel.
In de beschrijving van E 5.10 (BWL 2009.14) zijn twee varianten opgenomen. Een waarbij de heaters
worden voorzien van warmwater om de stal te verwarmen en een waarbij verbranding van gas plaats
vindt in een gesloten systeem waarbij de rookgassen naar buiten worden afgevoerd. De emissiefactor
van E 5.10 is gebaseerd op metingen aan het systeem van heaters met warmwater (Anoniem, 2009).
De tweede variant is opgenomen op basis van een vergelijkbare werking.
Het rapport van Hensen et al. (2010) is de basis van de emissiefactor van E 5.11. Net als bij E 5.10 is
gemeten aan vier praktijkstallen volgens het nieuwe protocol. In de beschrijving zijn twee varianten
opgenomen van de uitvoering van de warmtewisselaar. Aan de variant met stoffilters is niet gemeten.
De reden om deze variant op te nemen in de beschrijving is dat de warmtewisselaar zelf geen directe
invloed heeft op de vorming van ammoniak in de stal. Wel indirect via het inbrengen van drogere
lucht, waarvoor een eis van rendement is opgenomen in de beschrijving. De drogere lucht geeft
minder vochtig strooisel, met minder ammoniakvorming. Door het gebruik van de warmtewisselaar
hoeft minder te worden gestookt, waardoor bij open verbranding minder vocht en CO2 in de stal
terecht komt. Hierdoor hoeft minder te worden geventileerd.


Het bij E 5.14 genoemde systeem van indirect gestookte heaters met luchtmengsysteem heeft een
afgeleide emissiefactor op basis van expert-beoordeling van de Technische adviescommissie Rav
(TacRav). In feite is het een combinatie van de systemen van E 5.10 en E 5.11. Er wordt bij dit
systeem ook gebruik gemaakt van ondersteunende circulatieventilatoren zoals bij E 5.11 en daarnaast
komt minder vocht en CO2 in de stal door het naar buiten afvoeren van de rookgassen van de heaters.



5
    Hoewel het meetprotocol pas in 2011 in een rapport is gepubliceerd, werd het al in de jaren daarvoor toegepast als zijnde
    het protocol met de meest betrouwbare uitkomsten.
                                                                                Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Om milieurisico’s te vermijden is bij de afleiding gekozen voor de emissiefactor van 0,035 kg
NH3/dierplaats/jaar van E 5.10 (Ellen, 2016, persoonlijke mededeling).


Tabel 5          Overzicht huisvestingssystemen bij vleeskuikens met huidige emissiefactor, jaar van
                 opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze van vaststellen van
                 emissiefactor

Rav-code          Huisvestingssysteem                                   Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                           (kg NH3/       opname in Rav   emissiefactor:
                                                                        dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                           aanpassing     afleiding (A)
E 5.1             zwevende vloer met strooiseldroging                       0,005             1994              M
E 5.2             geperforeerde vloer met strooiseldroging                  0,014             1996              M
E 5.3             etagesysteem met volledige roostervloer en                0,005             1998              A
                  mestbandbeluchting
E 5.4             chemisch luchtwassysteem 90% reductie                     0,008           2000/2004           A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 5.5             grondhuisvesting met vloerverwarming en                   0,045             2002              M
                  vloerkoeling
E 5.6             stal met mixluchtventilatie                               0,037             2006              M
E 5.7             biologisch luchtwassysteem 70% reductie                   0,024             2006              A
                  ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
                  emissiereductie fijn stof
E 5.8             etagesysteem met mestband en strooiseldroging             0,020             2006              M
E 5.9             uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens met                              2009
                  aparte vervolghuisvesting
E 5.9.1           uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens in
                  etages met vervolghuisvesting
E 5.9.1.1         uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.1.1       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,040                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en
                  vloerkoeling)
E 5.9.1.1.2       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,033                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.6 (stal met mixluchtventilatie)
E 5.9.1.1.3       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,018                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.8 (etagesysteem met mestband en
                  strooiseldroging)
E 5.9.1.1.4       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,031                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.10 (stal met verwarmingssysteem met
                  warmteheaters en ventilatoren)
E 5.9.1.1.100     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,070                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.100 (overige huisvestingsystemen)
E 5.9.1.2         uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.2.1       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,038                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en
                  vloerkoeling)
E 5.9.1.2.2       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,033                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.6 (stal met mixluchtventilatie)
E 5.9.1.2.3       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,015                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.8 (etagesysteem met mestband en
                  strooiseldroging)
E 5.9.1.2.4       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,030                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.10 (stal met verwarmingssysteem met
                  warmteheaters en ventilatoren)
E 5.9.1.2.100     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,060                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.100 (overige huisvestingsystemen)
E 5.10            stal met verwarmingssysteem met warmteheaters             0,035             2009              M
                  en ventilatoren
E 5.11*)          stal met luchtmengsysteem voor droging                    0,021           2010/2011           M
                  strooisellaag in combinatie met een
                  warmtewisselaar
E 5.12            biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie            0,024             2011              A
                  geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 5.13            chemisch luchtwassysteem 70% reductie                     0,024             2011              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 5.14*)          stal met indirect gestookte warmteheaters met             0,035             2011              A
                  luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
E 5.100           overige huisvestingssystemen                              0,080           1991/2002           M


24 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>*)
     De categorieën E 5.11 en E 5.14 zijn (nog) niet toegevoegd aan de subcategorieën E 5.9.1.1 en E 5.9.1.2. Wel is die combinati e van systemen
     mogelijk.




2.2.2.6              Additionele technieken voor mestbewerking en mestopslag (E 6)

Op bedrijven met leghennen en opfokhennen worden vaak mestbanden toegepast. In het verleden
bij de diverse batterijsystemen, nu bij de volièresystemen, verrijkte kooien en Koloniehuisvesting.
De mest wordt met de banden regelmatig (minimaal 1x per week) uit de stal verwijderd.
De pluimveehouder heeft daarna de keuze om de mest afgedekt op te slaan en binnen 14 dagen af te
voeren, verder te behandelen of langere tijd op te slaan. Als de mest binnen 14 dagen wordt
afgevoerd, is de aanname dat er geen extra ammoniakemissie optreedt. Bij langdurige opslag zonder
nabehandeling is er bij leghennen een extra emissie van 0,050 kg NH3/dierplaats/jaar (bij
opfokhennen 0,030 kg NH3/dierplaats/jaar). Deze factor is al toegepast in de eerste richtlijnen van
1987 en 1991 bij de huisvestingsystemen binnen de categorieën voor opfokhennen en leghennen
waarbij het opslaan mogelijk was (E 1.5 en E 2.5). De factor is gebaseerd op de publicatiereeks Lucht
van het toenmalige ministerie van VROM (Winkel de, 1988), waarin al wordt aangegeven dat het
onder een afdak opslaan van mest een aanzienlijke ammoniakemissie kan veroorzaken. Dit is vooral
afhankelijk van het drogestofgehalte van de opgeslagen mest.

Om de kosten van de mestafzet te verlagen kan de mest buiten de stal verder worden gedroogd. Voor
het kunnen toepassen van deze technieken op bedrijfsniveau is daarom in 1998 de aparte categorie
voor nageschakelde technieken opgenomen in de Uav (Staatscourant, 1998b). Naast het opslaan van
mest in een (open) opslag zijn toen een drietal systemen opgenomen bij deze categorie:
mestdroogsysteem met geperforeerd doek, droogtunnel met oppervlakte droging (dichte banden) en
compostering met een chemische wasser. Door een werkgroep is een notitie opgesteld waarin werd
aangegeven waaraan de technieken moeten voldoen en zijn emissiefactoren voorgesteld (Zadelhoff et
al., 1998). De emissiefactoren voor deze technieken zijn alle gebaseerd op metingen aan de techniek
op praktijkbedrijven (Demmers et al., 1992; Kroodsma et al., 1996; Hol en Satter, 1997). Later zijn
daar andere droogsystemen aan toegevoegd, met name de droogtunnel waarbij lucht door de mest
wordt geblazen in plaats van er over. Hiervan zijn twee varianten opgenomen. Eén met kunststof
banden en een andere met metalen platen. De emissiefactor van de laatst genoemde uitvoering is
daarbij afgeleid van de gemeten factor van de uitvoering met kunststof banden (Huis in ’t Veld et al.,
1999).

Om de emissie uit een opslagloods voor pluimveemest verder terug te kunnen dringen, is ook het
toepassen van een luchtwasser mogelijk gemaakt. Hiervoor zijn een drietal aparte subcategorieën
opgenomen op basis van expert-beoordeling van de Technische adviescommissie Rav (TacRav).




Tabel 6              Overzicht systemen additionele technieken voor mestbewerking en mestopslag met
                     huidige emissiefactor, jaar van opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en
                     wijze van vaststellen van emissiefactor.

 Rav-code            Huisvestingssysteem                                            Emissiefactor           Jaar van            Vaststelling
                                                                                       (kg NH3/         opname in Rav         emissiefactor:
                                                                                   dierplaats/jr.)         / jaar van          meting (M) of
                                                                                                           aanpassing          afleiding (A)
 E 6.1               mestdroogsystemen met geperforeerde doek                            0,015                1998                   M
 E 6.2               droogtunnel met oppervlaktedroging (dichte                          0,015                1998                   M
                     banden)
 E 6.3               lucht uit een composteringsunit met chemische                       0,003                 1998                   M
                     luchtwassing
 E 6.4               droogtunnel

                                                                                            Wageningen Livestock Research Rapport 1015     | 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>E 6.4.1           droogtunnel met geperforeerde banden                 0,002             2005              M
E 6.4.2           droogtunnel met geperforeerde metalen platen         0,002             2007              A
E 6.5             mestopslagloods met biologisch luchtwassysteem       0,015             2011              A
                  70% emissiereductie
E 6.6             mestopslagloods met chemisch luchtwassysteem         0,015             2011              A
                  70% emissiereductie
E 6.7             mestopslagloods met chemisch luchtwassysteem         0,005             2011              A
                  90% emissiereductie
E 6.8             afgesloten mestopslagloods                           0,050           1998/2015           M




2.2.2.7          Vleeskalkoenen (F 4)
De hoofdcategorie kalkoenen is opgesplitst in vier diercategorieën. Hier wordt alleen ingegaan op de
laatste diercategorie; vleeskalkoenen. Van de andere drie diercategorieën (opfok van en moederdieren
van vleeskalkoenen) zijn slechts enkele bedrijven aanwezig in Nederland.
De emissiefactor voor ammoniak voor vleeskalkoenen is eerste instantie vastgesteld op 0,40 kg
NH3/dierplaats/jaar, totdat in 1998 deze berekende emissiefactor is bijgesteld naar 0,68 kg
NH3/dierplaats/jaar. Deze verhoging was gebaseerd op metingen, uitgevoerd volgens het oude
meetprotocol bij zowel hennen als hanen in kleinschalige eenheden op Proefbedrijf Het Spelderholt te
Beekbergen (Veldkamp, 1996a).
Tegelijk met de verhoging van de emissiefactor voor overige huisvesting is onder F 4.1 een
reducerend systeem opgenomen in de Uav (Staatscourant, 1998a). Een systeem waarbij een deel van
de vloer verhoogd is uitgevoerd door middel van een rooster met daarop een doek waardoor lucht
wordt gecirculeerd; gedeeltelijk verhoogde strooiselvoer. De emissiefactor van 0,36 kg
NH3/dierplaats/jaar is vastgesteld door middel van metingen op Proefbedrijf Het Spelderholt te
Beekbergen (Veldkamp, 1996b).
Op basis van metingen volgens het oude meetprotocol bij een praktijkstal (Beurskens et al., 2002a) is
voor het systeem met frequente strooiselverwijdering (F 4.3) een emissiefactor vastgesteld van 0,26
kg NH3/dierplaats/jaar.
De systemen bij F 4.8 en F 4.9 zijn beide afgeleid van de vergelijkbare gemeten systemen bij
vleeskuikens op basis van expert-beoordeling van de Technische Adviescommissie Rav (TacRav)
(Ellen, 2016, persoonlijke mededeling). Om milieurisico’s te vermijden is bij de afleiding een
correctiefactor toegepast ten opzichte van de gerealiseerde reductie bij vleeskuikens.




Tabel 7          Overzicht huisvestingssystemen bij vleeskalkoenen met huidige emissiefactor, jaar van
                 opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze van vaststellen van
                 emissiefactor

Rav-code          Huisvestingssysteem                              Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                      (kg NH3/       opname in Rav   emissiefactor:
                                                                   dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                      aanpassing     afleiding (A)
F 4.1             gedeeltelijk verhoogde strooiselvloer                 0,36             1998              M
F 4.2             chemisch luchtwassysteem 90% reductie                 0,07             2002              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
F 4.3             mechanisch geventileerde stal met frequente           0,26             2005              M
                  strooiselverwijdering
F 4.4             biologisch luchtwassysteem 70% reductie               0,20             2006              A
                  ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%

26 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>               emissiereductie fijn stof
F 4.5          stal met verwarmingssysteem met warmteheaters         0,49               2011                  A
               en ventilatoren
F 4.6          biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie        0,20               2011                  A
               geur en 80% emissiereductie fijn stof
F 4.7          chemisch luchtwassysteem 70% reductie                 0,20               2011                  A
               ammoniak, 30% reductie geur en 35%
               emissiereductie fijn stof
F 4.8          stal met indirect gestookte warmteheaters met         0,49               2011                  A
               luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
F 4.9          stal met luchtmengsysteem voor droging                0,43               2011                  A
               strooisellaag in combinatie met een
               warmtewisselaar
F 4.100        overige huisvestingssystemen                          0,68           1991/1998               A/M




2.2.2.8        Vleeseenden (G2)
Zowel bij de ouderdieren voor vleeseenden als bij de vleeseenden zijn alleen de luchtwastechnieken
opgenomen in Bijlage 1 van de Rav als emissie reducerende systemen. Verder is er bij vleeseenden
nog een onderscheid tussen binnen mesten en buiten mesten. De emissiefactor voor binnen mesten
was in eerste instantie berekend op 0,117 kg NH3/dierplaats/jaar. Op basis van metingen volgens
het oude meetprotocol aan kleinschalige afdelingen op Proefbedrijf Het Spelderholt te Beekbergen
(Wever en Hol, 1999) is deze factor in 2000 verhoogd naar 0,210 kg NH3/dierplaats/jaar
(Staatscourant, 2000).


Tabel 8        Overzicht huisvestingssystemen bij vleeseenden met huidige emissiefactor, jaar van
               opname in regelgeving, eventueel jaar van wijziging en wijze van vaststellen van
               emissiefactor

Rav-code       Huisvestingssysteem                              Emissiefactor        Jaar van          Vaststelling
                                                                   (kg NH3/       opname in Rav       emissiefactor:
                                                                dierplaats/jr.)     / jaar van        meting (M) of
                                                                                    aanpassing         afleiding (A)
G 2.1          binnen mesten
G 2.1.1        chemisch luchtwassysteem 90% reductie                0,021               2011                  A
               ammoniak, 30% reductie geur en 35%
               emissiereductie fijn stof
G 2.1.2        biologisch luchtwassysteem 70% reductie              0,063               2011                  A
               ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
               emissiereductie fijn stof
G 2.1.3        chemisch luchtwassysteem 70% reductie                0,063               2011                  A
               ammoniak, 30% reductie geur en 35%
               emissiereductie fijn stof
G 2.1.4        biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie       0,063               2011                  A
               geur en 80% emissiereductie fijn stof
G 2.1.100      overige huisvestingssystemen                         0,210           1991/2000               A/M
G.2.2          buiten mesten (per afgeleverde eend)                 0,019             1991                   A




2.2.2.9        Luchtwastechnieken
Voor de opname van luchtwassers in Bijlage 1 van de Rav zijn de volgende mogelijkheden:
•         Er is een toelatingscertificaat opgesteld na een theoretische toetsing op basis van
          aangeleverde technische aspecten (dit is alleen mogelijk voor luchtwassers met een
          verwijderingsrendement van maximaal 70% voor ammoniak).
•         Er is een meetrapport waarbij is gemeten volgens het geldende meetprotocol.
•         Bij hoofdcategorieën met een lagere stofconcentratie is afleiding mogelijk van metingen bij
          een andere hoofdcategorie met een hoge stofconcentratie in de stallucht.


In Tabel 9 is weergegeven op basis van waarvan de diverse luchtwastechnieken zijn opgenomen. De
eerste luchtwassers bij pluimvee zijn opgenomen in 2000. Dit bij de diercategorieën opfokleghennen,
leghennen, vleeskuikenouderdieren en vleeskuikens. Later zijn op diverse momenten ook luchtwassers
bij de andere diercategorieën opgenomen, in diverse varianten en uitvoeringen. Iedere uitvoering van


                                                                       Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>een luchtwasser heeft een eigen beschrijving met specifieke eisen ten aanzien van met name het
waspakket.
De opname van het biofilter in 2011 was met name het gevolg van het zoeken naar technieken om de
emissie van fijn stof uit pluimveestallen te reduceren. Uit indicatieve metingen bleek het
verwijderingsrendement hiervoor vrij hoog (Winkel et al., 2010). Voor ammoniak was het
verwijderingsrendement bij die metingen ook hoog (89%), maar is op basis van de onzekerheid met
betrekking tot haalbaarheid hiervan op lange termijn een lager reductiepercentage opgenomen in de
Rav.


Tabel 9         Overzicht opname luchtwastechnieken in Bijlage 1 van de Rav

Type luchtwasser              Codes Rav                             BWL-nummer1)   Bron
Chemische luchtwasser         E 1.9, E 2.10, E 3.1, E 4.6, E 5.4    BWL 2007.05    Meetrapport;
90% reductie NH3              F 1.1, F 2.1, F 3.1, F 4.2                           - Mosquera et al., 2007c
                              G 1.1, G 2.1.1                        BWL 2008.08    Meetrapporten;
                                                                                   - Hol en Satter, 1998
                                                                                   - Hol et al., 1999
                                                                                   - Verdoes en Zonderland, 1999
                                                                    BWL 2013.08    Meetrapport;
                                                                                   - Musters, 2013
Biologische luchtwasser       E 1.10, E 2.13, E 3.2, E 4.7, E 5.7   BWL 2006.02    Toelatingscertificaat;
70% reductie NH3              F 1.2, F 2.2, F 3.2, F 4.4                           - ASG-2006-201-001
                              G 1.2, G 2.1.2                        BWL 2007.03    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - ASG-2006-202-001
                                                                    BWL 2009.13    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - ASG-2008-KWB-002
                                                                                   - WUR LR 2010 – KWB 001
                                                                                   - WUR LR 2010 – KWB 002
                                                                    BWL 2010.27    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - ASG-2006-202-001
                                                                    BWL 2010.28    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - WUR-LR-2010-001Van Boxtel
                                                                                     Kunststof
                                                                    BWL 2011.11    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - WUR-LR-2011-001-Robos Limburg
                                                                                      B.V.
                                                                    BWL 2013.02    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - WUR-LR-2010-001Van Boxtel
                                                                                      Kunststof
                                                                    BWL 2015.04    Toelatingscertificaat;
                                                                                   - WUR LR 2011 – Inno+ 001B
Biofilter 70% reductie NH3 E 1.12, E 2.14, E 3.5, E 4.9, E 5.12     BWL 2011.03    Meetrapport;
                           F 1.4, F 2.4, F 3.3, F 4.6                              - Winkel et al., 2010
                           G 1.4, G 2.1.4
Chemische luchtwasser      E 1.13, E 2.15, E 3.6, E 4.10,           BWL 2005.01    Toelatingscertificaat;
70% reductie NH3           E 5.13                                                  - WUR LR 2010 - Inno+ 001
                           F 1.5, F 2.5, F 3.4, F 4.7               BWL 2008.06    Toelatingscertificaat;
                           G 1.3, G 2.1.3                                          - IMAG<nr. onbekend>
                                                                    BWL 2014.01    Meetrapporten;
                                                                                   - Broer, L. et al., 2012.
                                                                                   - Gramatte, W. en J. Johann, 2009.
1) De BWL-nummers zijn weergegeven zonder versienummers.




28 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>3                 Recente meetgegevens NH3-emissie
                  uit pluimveestallen


De emissiefactoren voor de categorieën ‘overige huisvestingssystemen’ binnen elke diercategorie bij
kippen, kalkoenen en eenden zijn gebaseerd op metingen volgens het oude meetprotocol. Hiertoe zijn
metingen gedaan op één enkele locatie gedurende bepaalde perioden van het jaar. In paragraaf 2.2.1
is al aangegeven dat door het wijzigen van het meetprotocol de nauwkeurigheid van de schatting van
de emissiefactor vanaf 2008 is toegenomen. In 2008 en 2009 zijn metingen aan diverse stallen
uitgevoerd volgens het nieuwe meetprotocol (Ogink et al., 2011). De aanleiding voor de metingen
was het vaststellen van emissiefactoren voor fijn stof van de overige huisvestingssystemen en van
reducerende technieken. Naast fijn stof is o.a. ook ammoniak gemeten. Deze metingen zijn veelal
volgens het ‘case-control-principe’ uitgevoerd6, waarbij soms niet op twee maar op slechts één locatie
is gemeten. Wel is bij deze stalmetingen de meetmethode van het nieuwe protocol gevolgd. In tabel
10 is een overzicht gegeven van deze metingen. Daarbij is aangegeven wat de aanleiding was, het
meetprincipe en aantal stallen, de eerste auteur van het rapport waarin de resultaten van de meting
zijn gepubliceerd en de gemeten ammoniakemissies.


Uit tabel 10 blijkt dat de recent gemeten emissiewaarden afwijken van de nu in Bijlage 1 van de Rav
opgenomen emissiefactoren. Deels worden deze mogelijk veroorzaakt door het verschil in het
uitvoeren van de metingen tussen het oude en het nieuwe meetprotocol. Andere oorzaken kunnen
veranderingen zijn in voersamenstelling, genetische kenmerken van de dieren (voerefficiëntie),
management en aanpassingen in de huisvesting op basis van wetgeving of maatschappelijke wensen.
Ook omgevingsfactoren zoals weersomstandigheden kunnen een rol spelen. Op basis van alle
beschikbare data is gekeken of een relatie kon worden gelegd tussen een van de genoemde factoren
en de emissiewaarden. Uit de analyse van de gegevens konden de factoren die de verschillen
veroorzaakten echter niet onderscheiden worden. De veranderingen in de pluimveehouderij zijn
echter structureel en de recente meetgegevens worden meer representatief geacht voor de huidige
huisvestingssystemen. Dit geeft voldoende aanleiding om een advies te geven voor het aanpassen
van de emissiefactoren van enkele van de categorieën. In het volgende hoofdstuk wordt dit advies
uitgewerkt voor alle systemen binnen de categorieën E, F en G van Bijlage 1 van de Rav.




6
    Het principe van ‘case-control-meten’ is dat bij twee identieke stallen tegelijk wordt gemeten. In de ene stal is de te
     onderzoeken factor/techniek aangebracht, terwijl de andere de controlestal is.
                                                                                  Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Tabel 10             Overzicht recent uitgevoerde emissiemetingen in de pluimveehouderij waarbij ammoniak is gemeten.

Systeem (code Rav)                              Aanleiding meting                    Uitvoering meting         Aantal    Eerste auteur (jaar      NH3-emissie1) met standaardafwijking2)     Huidige emissie-
                                                                                                               stallen   van rapportage)                                                      factor (Rav 24
                                                                                                                                                      Controle/          Behandeling          juni 2015)1)3)
                                                                                                                                                      Referentie
Opfokleghennen
Verhoogde strooiselvloer met daarboven          Vaststellen emissiefactor            Belgisch protocol,          1       Otten (oktober 2011)           n.v.t.                110                 nieuw
oplierbare en/of opklapbare roosters (E         ammoniak                             gebaseerd op
1.14)                                                                                Beoordelings-richtlijn
                                                                                     1996
Verhoogde strooiselvloer met daarboven          Luchtwasser met                      Nieuw meetprotocol          1       Mosquera (november             n.v.t.               130,6                 110
oplierbare en/of opklapbare roosters            bypassventilatoren                                                       2012a)
Leghennen
Volièrehuisvesting (E 2.11)                     Vaststellen emissiefactor fijnstof   Nieuw meetprotocol          4       Winkel (November              129 ±80               n.v.t.              25 - 90
                                                                                                                         2009b)
Grondhuisvesting (E 2.100)                      Vaststellen emissiefactor fijnstof   Nieuw meetprotocol          4       Mosquera (November            402 ±80               n.v.t.                315
                                                                                                                         2009c)
Olierobot in grondstallen (E 7.9)               Effect op fijnstof emissie           Case-control volgens        2       Winkel (juni 2014)              462                  404                  315
                                                                                     nieuw meetprotocol
Oliefilm in volièrestallen (E 7.8)              Effect op fijnstof emissie           Case-control volgens        2       Winkel (oktober 2014a)          117                  106                  37
                                                                                     nieuw meetprotocol
Vleeskuikenouderdieren
Traditioneel (E 5.100)                          Vaststellen emissiefactor fijnstof   Nieuw meetprotocol          2       Mosquera (november              456                 n.v.t.                580
                                                                                                                         2009a)
Vleeskuikens
Scanfeeder                                      Effect op ammoniakemissie            Oud meetprotocol, twee              Hol (maart 2007)               n.v.t.               52,8                   --
                                                                                     ronden in kleine
                                                                                     afdelingen (Het
                                                                                     Spelderholt - Lelystad)
Strooiselmateriaal                              Effect op fijnstof emissie           Twee ronden in kleine               Harn (april 2009)               35,0         Snijmaïssilage: 17,9         80
                                                                                     afdelingen (Het                                                                    Tarwestro: 38,2
                                                                                     Spelderholt - Lelystad)                                                           Koolzaadstro: 36,3
Traditioneel (E 5.100)                          Vaststellen emissiefactor fijnstof   Ogink et al., 2011          4       Winkel (november             72,0 ±25,0             n.v.t.                80
                                                                                                                         2009a)
Oliefilmsysteem met drukleidingen (E            Effect op fijnstof emissie           Case-control volgens        4       Winkel (maart 2011a)         67,6 ±60,9          67,0 ±61,6               80
7.1)4)                                                                               nieuw meetprotocol
Ionisatiesysteem met negatieve                  Effect op fijnstof emissie           Case-control volgens        4       Winkel (maart 2011b)         47,6 ±19,4          57,6 ±34,1             45 en 37
coronadraden (E 7.1)5)                                                               nieuw meetprotocol
Stal met geconditioneerde luchtinlaat           Effect van conditioneren             Nieuw meetprotocol          1       Mosquera (november             n.v.t.            28,3 ±25,2                --
                                                binnenkomende lucht                                                      2012b)




30 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> Systeem (code Rav)                                      Aanleiding meting                     Uitvoering meting                Aantal       Eerste auteur (jaar           NH3-emissie1) met standaardafwijking2)     Huidige emissie-
                                                                                                                                stallen      van rapportage)                                                           factor (Rav 24
                                                                                                                                                                                 Controle/        Behandeling           juni 2015)1)3)
                                                                                                                                                                                Referentie
 Stal met heaters met strooiselbeluchting                Effect combineren van systemen        Nieuw meetprotocol                  1         Mosquera (juni 2013)                   n.v.t.         34,8 ±28,8               35 / 21
 en warmtewisselaar (E 5.10 en E 5.11)
 Snijmaïssilage (PAS 2015.07-01)                         Vaststellen emissiereductie           Case-control volgens                2         Harn (2015)                        49,6±51,76)    gedroogde snijmaïs:           nieuw
                                                                                               nieuw meetprotocol                                                                                  22,4±19,3
                                                                                                                                                                                                 verse snijmaïs:
                                                                                                                                                                                                   40,0±61,5
 Vleeskalkoenen
 Traditioneel (F 4.100)                                  Vaststellen emissiefactor fijnstof    Nieuw meetprotocol                  2         Mosquera (november                  932 ±282            n.v.t.                   680
                                                                                                                                             2009b)
 Nageschakelde technieken
 Diverse droogtunnels (E 6.4)                            Effect op fijnstof emissie            Nieuw meetprotocol                  2         Winkel (maart 2011c)                    241            n.v.t.                     2
 Droogtunnels (E 6.4)                                    Effect snel indrogen zonder           Nieuw meetprotocol                  2         Winkel (oktober 2014c)                 n.v.t.     24 ±10 / 45 ±297)               2
                                                         voordrogen




1)
     Emissie(factor) in g/dierplaats per jaar
2)
     Indien genoemd is de standaardafwijking berekend over de gemiddelde waarden van de bemeten bedrijven (N=4)
3)
     Emissiefactor van bemeten systeem
4)
     De metingen zijn uitgevoerd in traditionele stallen (E 5.100).
5)
     De metingen zijn uitgevoerd aan stallen met ammoniakemissie reducerende technieken: E 5.5 en E 5.6. In het rapport is geen uitsplitsing gemaakt naar de emissie van beide technieken.
6)
     Emissiefactor zonder leegstandscorrectie van 18%.
7)
     Eerste waarde is gemeten bij E 6.4.2, tweede waarde bij E 6.4.1.




                                                                                                                                                                                                 Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>4               Werkwijze bij afleiden en
                meetonzekerheid


4.1             Werkwijze bij afleidingen

4.1.1 Afleiding emissiefactor ‘overige huisvestingssystemen’ bij opfok leghennen en
      opfok vleeskuikenouderdieren

De huidige emissiefactoren voor de systemen ‘overige huisvestingssystemen’ bij opfok leghennen en
opfok vleeskuikenouderdieren zijn afgeleid van de emissiefactoren van respectievelijk leghennen en
vleeskuikenouderdieren op basis van de verhouding in berekende N-excretie tussen beide
leeftijdsgroepen (zie paragraaf 2.1). Omdat er zowel bij opfok leghennen als opfok
vleeskuikenouderdieren geen metingen zijn uitgevoerd voor het vaststellen van de ammoniak emissie
bij het systeem ‘overige huisvestingssystemen’, is het advies om de emissiefactor voor deze categorie
bij beide diercategorieën vast te stellen op basis van de verhouding van de TAN-productie (TAN =
Totaal Ammoniakaal N). Uitgangspunt hierbij is dat de NH3-N vervluchtiging bij beide diercategorieën
gelijk is ten opzichte van TAN in de mest. Hiervoor geldt dan de volgende vergelijking:

                   𝑇𝐴𝑁𝑦
𝐸𝐹𝑦 = 𝐸𝐹𝑥 ∗ 𝑇𝐴𝑁              (1)
                        𝑥


Hierin is:
EFy = emissiefactor overige huisvestingssystemen categorie y (kg NH3/dierplaats/jaar)
EFx = emissiefactor overige huisvestingssystemen categorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)
TANy = TAN-productie categorie y (kg/dier/jaar)
TANx = TAN-productie categorie x (kg/dier/jaar)


Voor het berekenen van de emissiefactor EFy voor de systemen ‘overige huisvestingssystemen’ bij
opfokleghennen (E 1.100 en E 1.101) is EFx de emissiefactor van ‘overige huisvestingssystemen’ van
leghennen (E 2.100 of E 2.101). Voor het berekenen van de emissiefactor voor opfok
vleeskuikenouderdieren (E 3.100) is EFx de emissiefactor van E 4.100.
De meest recente metingen bij zowel leghennen als vleeskuikenouderdieren die geschikt zijn voor het
vast stellen van een emissiefactor zijn uitgevoerd in 2008. Daarom is de berekende TAN-productie van
dat jaar genomen uit Van Bruggen et al., (2015). De waarden uit deze publicatie voor de diverse
diercategorieën zijn weergegeven in tabel 11.


Tabel 11        Overzicht berekende TAN-productie per diercategorie (Bron: Bruggen et al., 2015)

Diercategorie                                       N (kg/dr/jr)   %TAN          TAN       Verhouding
                                                                              (kg/dr/jr)
Leghennen, jonger dan 18 weken                          0,34        72          0,245         0,44
Leghennen, 18 weken en ouder                            0,75        75          0,563
Ouderdieren van slachtrassen, jonger dan 18 weken       0,33        71          0,234         0,27
Ouderdieren van slachtrassen, 18 weken en ouder         1,12        78          0,874


Voordat de advieswaarde voor de emissiefactor voor opfokhennen en opfok vleeskuikenouderdieren
zijn berekend, is eerst een advieswaarde voor leghennen respectievelijk vleeskuikenouderdieren
vastgesteld (zie paragraaf 2.3 en paragraaf 2.5).




32 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>4.1.2        Afleiding binnen en tussen diercategorieën

Om consequent te zijn in de benadering is bij het opstellen van de adviezen gebruik gemaakt van een
beslisboom. Deze is in Bijlage 2 toegevoegd. In de beslisboom wordt toegewerkt naar een bepaalde
manier van berekenen van de emissiefactor van de betreffende categorie; de rekenregel. Afhankelijk
van de techniek, het wel of niet beschikbaar zijn van metingen en het gevolgde meetprotocol gelden
daarbij de vergelijkingen zoals genoemd in bijlage 2. Bij het vaststellen van de emissiefactor van een
systeem binnen dezelfde diercategorie is daarbij overwegend de volgende vergelijking gehanteerd:


𝐸𝐹𝑥.𝑛 = 𝑅𝑥 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100      (2)


Hierin is:
EFx.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)
Rx = reductiepercentage volgens huidige emissiefactor bij diercategorie x
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)


Bij het afleiden van een emissiefactor voor een systeem dat is gemeten bij een andere diercategorie
naar een andere diercategorie geldt vergelijking (3):


𝐸𝐹𝑦.𝑛 = 𝑅𝑥 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100      (3)


Hierin is:
EFy.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie y (kg NH3/dierplaats/jaar)
Rx = reductiepercentage volgens huidige emissiefactor bij diercategorie x
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)



4.1.3 Meetonzekerheid en weergave emissiefactoren

Een belangrijk aandachtspunt bij de vaststelling van emissiefactoren is hoe om te gaan met de hieraan
verbonden onzekerheid. Op basis van de in de loop der jaren verworven kennis over meetonzekerheid,
concluderen wij dat de gehanteerde afronding in huidige Rav-tabel (0,001 kg in hoofdcategorieën E en
G en 0,01 kg in hoofdcategorie F) een onderscheidingsvermogen suggereert die niet overeenkomt met
de meetonzekerheid van het huidige meetprotocol (Protocol voor meting van ammoniakemissie uit
huisvestingssystemen in de veehouderij 2013). Het huidige meetprotocol gebaseerd op 4
bedrijfslocaties levert een meetonzekerheid dat bij benadering tussen -15 en +15% van het gemeten
gemiddelde ligt (95%-betrouwbaarheidsinterval). Eerder op één bedrijfslocatie vastgestelde factoren
(Groen Label protocol), hebben bij benadering een dubbel zo groot interval.
Vanwege de meetonzekerheid is bij het opstellen van de adviezen in hoofdstuk 5 aangehouden dat als
de afgeleide emissiefactor minder dan 15% afwijkt van de oude, de emissiefactor niet wordt
aangepast. Dit is onder andere het geval bij de emissiefactoren voor opfokleghennen.


Om een weg te vinden in de wijze waarop emissiegetallen kunnen worden vastgelegd, is het nodig
eerst onderscheid te maken tussen de twee essentiële functies die een tabel met emissiefactoren moet
vervullen: 1) de functie om informatie te geven over het emissieniveau van een diercategorie en 2) de
functie om informatie te geven over de prestaties van de verschillende emissiearme stalsystemen
binnen elke diercategorie ten opzichte van het traditionele huisvestingssysteem (bijvoorbeeld E 2.100
in de E2-categorie). Voor de eerste functie is het gebruik van de niet-afgeronde meetwaarde de beste
methode van schatten. Voor de tweede functie, het emissie reducerende effect van een systeem, is
het van belang de verschillen met een significantie vast te stellen. Dit leidt tot bandbreedtes, wat
resulteert in zogenaamde emissieklassen met oplopende reductiepercentages t.o.v. de ‘overige
huisvestingssystemen’. Er zijn echter op dit moment onvoldoende meetreeksen beschikbaar om de
bandbreedtes betrouwbaar vast te stellen. Daarom wordt nu geadviseerd niet uit te gaan van
emissieklassen, maar wel om hierop te anticiperen voor de toekomst.




                                                                  Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>5               Advies aanpassing emissiefactoren


In de volgende paragrafen worden voor de diverse sectoren de adviezen gegeven voor aanpassing van
de emissiefactoren (EF). Per diercategorie zijn steeds twee tabellen opgenomen. Tabel a geeft de EF
voor Categorie A systemen die nog voorkomen en waarvan verwacht wordt dat ze in de nabije
toekomst nog voor zullen komen. In Tabel b zijn de systemen opgenomen die niet of nauwelijks meer
in de praktijk voorkomen en waarvan niet te verwachten is dat ze in de nabije toekomst voor zullen
komen volgens de huidige beschrijvingen (categorie B). Ter vergelijking zijn in de tabellen ook de
huidige emissiefactoren opgenomen en het verschil tussen de geadviseerde en huidige EF.




5.1             Opfokleghennen (E 1)
Uit Tabel 10 van hoofdstuk 3 blijkt dat er geen metingen zijn uitgevoerd aan traditionele
grondhuisvesting (stal met gedeeltelijk roostervloer) of volièrehuisvesting bij opfok leghennen. Er zijn
op een tweetal locaties metingen gedaan aan een huisvestingssysteem voor opfok leghennen. Op
beide locaties ging het om een stal waarbij boven de verhoogde roostervloer extra roosters aanwezig
waren. Deze roosters worden pas later in de opfokperiode uitgeklapt zodat ze gebruikt kunnen worden
door de dieren. In de praktijk staat dit systeem bekend als het NivoVaria-systeem of JumpStart-
systeem. Op basis van de metingen op een van beide locaties (Otten et al., 2011) is het systeem bij
E 1.14 met een emissiefactor van 0,110 kg NH3/dierplaats/jaar opgenomen in bijlage 1 van de Rav.
De metingen op de andere locatie waren gericht op het effect van het gebruik van een luchtwasser
waarbij niet de hele geïnstalleerde ventilatiecapaciteit door de wasser werd geleid (Mosquera et al.,
2012a).
Omdat er voor opfokleghennen geen nieuwe meetwaarden beschikbaar waren, is gekozen om de
emissiefactoren af te leiden van die van leghennen. Dit is gedaan op basis van de verhouding in TAN-
productie volgens tabel 10 voor de categorie overige huisvesting (E 1.100) met vergelijking (1) en
daarna zijn de systemen binnen de categorie opfokleghennen afgeleid met de rekenregels van de
beslisboom (Bijlage 2). In tabellen 12a en 12b zijn de op deze wijze afgeleide emissiefactoren
weergegeven. Omdat de op basis van TAN berekende emissiefactor voor de categorie ‘overige
huisvesting niet-batterijhuisvesting minder dan 15% wijzigt ten opzichte van de huidige emissiefactor,
is het advies om deze factor niet aan te passen.
Omdat voor volièrehuisvesting voor leghennen geen advies voor een emissiefactor kan worden
gegeven (zie paragraaf 5.2), is het ook voor opfokleghennen niet mogelijk om een emissiefactor af te
leiden voor volièrehuisvesting, behalve voor E 1.8.2. Binnen de volièrehuisvestingsystemen is E 1.8.2
een gemeten systeem. Daarom is hiervoor wel een advies gegeven, gebaseerd op de berekening
volgens vergelijking (1) en de genoemde rekenregel van de beslisboom uit bijlage 2.
Voor de emissiefactor van E 1.11 is het advies om deze vast te stellen op basis van de bij vleeskuikens
gerealiseerde reductie ten opzichte van de emissie bij ‘overige huisvestingssystemen’.
Voor het systeem bij E 1.14 is de door de Tac-Rav vastgestelde emissiefactor overgenomen omdat het
hier gaat om een gemeten systeem.
Voor de systemen die vallen onder categorie E 1.5 geldt dat categorie E 1.101 de referentie is.




34 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Tabel 12a    Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor opfok leghennen
             (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie A systemen (voorkomend en in de nabije toekomst
             nog te verwachten) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur 1
             uit bijlage 2).

Rav code    Categorie                                                   Emissiefactor         Wijziging          Nr.
                                                                      Huidig      Advies         t.o.v.     rekenregel
                                                                                              huidig %
E 1.5       mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 1.5.1     mestbandbatterij voor droge mest met geforceerde          0,020       0,020            0              4
            mestdroging
E 1.5.2     mestbandbatterij met geforceerde mestdroging, belucht     0,006       0,006            0              4
            met 0,4 m³ lucht per opfokhen per uur; mestafdraaien
            per vijf dagen, de mest heeft dan een droge stofgehalte
            van minimaal 55%
E 1.5.3     batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.1 met         0,002       0,002            0              2
            chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
            ammoniak, 30% reductie geur en 35% emissiereductie
            fijn stof
E 1.5.4     batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.2 met         0,001       0,001            0              2
            chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
            ammoniak, 30% reductie geur en 35% emissiereductie
            fijn stof
E 1.5.5     koloniehuisvesting met mestbandbeluchting (0,7 m3 per     0,016       0,016            0              4
            dier per uur)
E 1.7       grondhuisvesting (strooiselvloer, roostervloer)           0,170       0,170            0              4
E 1.8       Volièrehuisvesting
E 1.8.1     minimaal 50% van de leefruimte is rooster, met            0,050
            daaronder een mestband. Mestbanden minimaal
            eenmaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
            twee etages
E 1.8.2     65 - 70% van de leefruimte is rooster, met daaronder      0,030       0,030            0              4
            een mestband met 0,3 m3 per dier per uur
            mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal per
            week afdraaien. Roosters minimaal in twee etages
E 1.8.3     45 - 55% van de leefruimte is rooster met daaronder
            een mestband, mestbanden minimaal tweemaal per
            week afdraaien
E 1.8.3.1   met 0,1 m3 per dier per uur beluchting                    0,030
E 1.8.3.2   met 0,3 m3 per dier per uur beluchting                    0,023
E 1.8.4     30 - 35% van de leefruimte is rooster met daaronder       0,014
            een mestband met 0,4 m³ per dier per uur beluchting,
            mestbanden minimaal éénmaal per week afdraaien
E 1.8.5     55 - 60% van de leefruimte is rooster met daaronder       0,020
            een mestband met 0,4 m³ per dier per uur beluchting,
            mestbanden minimaal éénmaal per week afdraaien
E 1.9       chemisch luchtwassysteem 90% reductie ammoniak,           0,017       0,017            0              2
            30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 1.10      biologisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,         0,051       0,051            0              2
            40% reductie geur en 60/75% emissiereductie fijn stof
E 1.11      stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en          0,150       0,088           41              3
            ventilatoren
E 1.12      biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie geur       0,051       0,051            0              2
            en 80% emissiereductie fijn stof
E 1.13      chemisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,           0,051       0,051            0              2
            30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 1.14      opfokhuisvesting met verhoogde roostervloer met           0,110       0,110            0
            daarboven oplierbare en/of opklapbare roosters
E 1.100     overige huisvestingssystemen niet-batterijhuisvesting     0,170       0,170            0             ref.




                                                                         Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Tabel 12b        Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor opfok leghennen
                 (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie B systemen (niet meer voorkomend en in de nabije
                 toekomst verdwenen) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom
                 (Figuur 1 uit bijlage 2).

Rav code        Categorie                                                  Emissiefactor    Wijziging      Nr.
                                                                         Huidig    Advies     t.o.v.    rekenregel
                                                                                            huidig %
E 1.1           open mestopslag onder de batterij al dan niet voorzien   0,045      0,045       0           4
                van een mestschuif (flat-deck-kooien, trapkooien of
                compactkooien voor natte mest)
E 1.2           mestbandbatterij voor natte mest met afvoer naar een     0,020      0,020       0           4
                gesloten opslag (minimaal 2 maal per week ontmesten)
E 1.3           compactbatterij waarvan de natte mest 2 maal daags       0,011      0,011       0           4
                door middel van mestschuiven en een centrale
                mestband afgevoerd wordt naar een gesloten opslag
E 1.4           batterij met geforceerde mestdroging (kanalenstal)       0,208      0,208       0           4
E 1.6           batterijsysteem met mestbandbeluchting en                0,010      0,010       0           4
                bovenliggende droogtunnel
E 1.101         overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting         0,045      0,045       0          ref.




5.2              Leghennen (E 2)

5.2.1 Grondhuisvesting (E 2.100)

Er zijn een aantal metingen uitgevoerd aan stallen met zogenaamde grondhuisvesting (of
scharrelhuisvesting). Op basis van 24 metingen in vier stallen berekende Mosquera et al. (2009) een
ammoniakemissie inclusief leegstand van 402 g/j per dierplaats. Dit is hoger dan de huidige 315 g/j
per dierplaats die in de Rav lijst staat voor E 2.100. Winkel et al. (2014) maten tijdens een onderzoek
naar de effecten van het gebruik van een olierobot op de stofemissie een ammoniakemissie in de
referentiestal van 462 g/j per dierplaats. In de stal met de olierobot was geen significant effect op
ammoniakemissie meetbaar en was de emissie op jaarbasis 404 g per dierplaats. De huidige
emissiefactor van 315 g/j per dierplaats is vastgesteld in 1998 (zie par. 2.2.2.2). Het is aannemelijk
dat de recente meetwaarden representatiever zijn voor het huidige dier, de huidige stal en het huidige
management. Geadviseerd wordt om de emissiefactor voor E 2.100 (overige huisvestingssystemen
niet-batterijhuisvesting) vast te stellen op 0,402 kg NH3/dierplaats/jaar op basis van de protocollaire
metingen in Mosquera et al. (2009). Hiermee stijgt de emissiefactor voor deze categorie met 28%.
De emissiefactoren voor de andere systemen die gebaseerd zijn op een vergelijkbare uitvoering van
de stal zijn met behulp van de beslisboom afgeleid van deze advieswaarde. In de tabellen in paragraaf
5.2.3 zijn deze weergegeven.


5.2.2 Volièrehuisvesting (E 2.11)

In Tabel 10 (hoofdstuk 3) is terug te vinden dat er een aantal metingen is uitgevoerd aan stallen met
een volièresysteem. Deze metingen waren vooral gericht op het vaststellen of reduceren van de
emissie van fijnstof. Bij bestudering van de rapporten is nagegaan in hoeverre de meetwaarden voor
ammoniak gebruikt konden worden voor het vaststellen van een advies voor een (nieuwe)
emissiefactor. In Tabel 13 is een overzicht gegeven van de eisen die worden gesteld aan de
volièresystemen ten aanzien van het aantal keren afdraaien van de mestbanden en de aanwezigheid
en mate van beluchting van de mest op de mestbanden. In de tabel is ook aangegeven hoe de
uitvoering was ten aanzien van deze aspecten in de gemeten situaties. Ook de in de Rav opgenomen
en de per stal gemeten emissie van ammoniak is opgenomen in de tabel.




36 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Tabel 13      Beschrijvingen van volièrestallen, emissiefactoren in de Rav en recenter gemeten
              emissies in g/j per dierplaats met nieuw protocol.

RAV-code                   Afdraaifrequentie                         Beluchting                             Emissie
                             mestbanden
                           min. aantal keren            ja/nee                 m3/dier/uur               gr/dierpl./jr.
                               per week
Volgens beschrijving Rav
E 2.11.1                           1                      nee                                                  90
E 2.11.2.1                         2                       ja                       0,2                        55
E 2.11.2.2                         2                       ja                       0,5                        42
E 2.11.3                           1                       ja                       0,7                        25
E 2.11.4                           1                       ja                       0,7                        37

Gemeten stallen volgens Winkel et al. 2009b en Winkel et al. 2014a
2009/1, E 2.11.1                   1                        ja                    onbekend                    172
2009/2, E 2.11.2.1                 1                        ja                       0,5                       78
2009/3, E 2.11.1                   1                       nee                                                 50
2009/4, E 2.11.2.1                 1                        ja                      0,2                       221
2014/1a, E 2.11.4                  1                        ja                      0,7                       117
2014/1b, E 2.11.4                  1                        ja                      0,7                       106


Tabel 13 geeft aan dat de recent gemeten ammoniakemissies variëren van 50-221 g/j per dierplaats,
waar de formele emissiefactoren variëren van 25-90 g/j per dierplaats. Verder valt op dat ten aanzien
van het afdraaien van de mestbanden en het toepassen van beluchting de werkwijze in de stallen
2009/1, 2009/2 en 2009/4 niet overeenkomen met de gebruikseisen zoals die in de betreffende
beschrijving van de systemen (de zgn. BWL-beschrijvingen) zijn opgenomen. Er moet daarom
geconcludeerd worden dat, ondanks dat de systemen op basis van bestaande Rav nr. vergund waren,
het management van afdraaien en beluchten niet (meer) overeen kwamen met bijbehorende
beschrijvingen. Dit is voor de stofemissie weliswaar minder relevant, maar het zijn belangrijke
aspecten met betrekking tot de ammoniakemissie. Daarom vormen de nieuwe meetcijfers geen goede
basis voor een update van de ammoniakemissiefactoren voor E 2.11.1 en E 2.11.2. De stal gemeten in
2014 (E 2.11.4) voldoet wel aan de beschrijving, maar deze metingen zijn niet protocollair wat betreft
het aantal stallen en locaties (Winkel et al., 2014). De hier toegepaste wijze van meten is alleen
geschikt om een reductie vast te stellen ten opzichte een tegelijk gemeten referentie.
Wat opvalt aan de nieuwe meetwaarden is dat de meting zonder beluchting een lagere emissie heeft
dan de andere locaties met beluchting. De verwachting is dat door beluchting de mest droogt en
daarmee de omzetting van urinezuur vertraagd waardoor de emissie verminderd. Het onderzoek geeft
geen inzicht in de oorzaak van dit verschil.
De hoge emissiewaarden lijken er wel op te duiden dat de huidige emissiefactoren te laag zijn. Een
oorzaak kan zijn dat de huidige factoren vaak in kleinschalige units zijn gemeten die vaak een lagere
emissie laten zien
Op basis van het hierboven staande is de conclusie dat er voor de volièrehuisvesting op basis van de
beschikbare data geen advies kan worden gegeven voor een (nieuwe) emissiefactor. In paragraaf
5.2.3 zijn daarom geen waarden opgenomen voor deze categorie in de tabel.


5.2.3 Advies emissiefactoren leghennen

In Tabellen 14a en 14b zijn de advieswaarden opgenomen voor de diverse huisvestingssystemen voor
leghennen. De geadviseerde waarden zijn gebaseerd op de rekenregels van de beslisboom in bijlage 2.
Daarbij is categorie E 2.101 (overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting) de referentie voor alle
kooihuisvestingssystemen, inclusief de verrijkte kooien en koloniehuisvesting. De emissiefactor voor E
2.101 is gelijk gehouden aan de huidige emissiefactor, omdat er geen nieuwe meetgegevens
beschikbaar zijn en dit systeem niet meer mag worden gebruikt. Voor alle systemen met een
vergelijkbare indeling is categorie E 2.100 (overige huisvestingssystemen niet-batterijhuisvesting) de
referentie. Zoals in paragraaf 5.2.2. al is aangegeven kan geen advieswaarde voor de volièresystemen
worden gegeven vanwege onvoldoende beschikbare data voor de diverse systemen.

De meeste emissiefactoren zijn afgeleid op basis van rekenregel 4 van de beslisboom (zie bijlage 2)
van de categorieën ‘overige’ (E 2.100 voor de niet-batterij (of alternatieve) huisvestingssystemen en
E 2.101 voor de batterijhuisvestingssystemen), omdat de emissies gebaseerd zijn op meetcijfers
gemeten volgens het oude meetprotocol.



                                                                             Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Voor de luchtwassers is rekenregel 2 toegepast (conform de beslisboom) en voor E 2.7 (traditionele
scharrelstal) rekenregel 3. Reden voor dit laatste is dat de huidige emissiefactor van het systeem
‘overige huisvestingssystemen’ in het verleden gelijk is gesteld aan de gemeten emissie van E 2.7.
Van E 2.7 is echter wel een beschrijving opgesteld en bij alle diercategorieën is van ‘overige
huisvestingssystemen’ per definitie geen beschrijving omdat dit een veelheid aan verschillende
staluitvoeringen is.

Tabel 14a        Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor leghennen
                 (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie A systemen (voorkomend en in de nabije toekomst
                 nog te verwachten) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur 1
                 uit bijlage 2).

Rav code        Categorie                                                    Emissiefactor    Wijziging      Nr.
                                                                           Huidig    Advies     t.o.v.    rekenregel
                                                                                              huidig %
E 2.5           mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 2.5.5         verrijkte kooien met mestbandbeluchting (0,7 m³ per        0,030      0,030       0           4
                dier per uur)
E 2.5.6         koloniehuisvesting met mestbandbeluchting (0,7 m³          0,030      0,030       0           4
                per dier per uur)
E 2.7           grondhuisvesting van legrassen (circa 1/3 strooiselvloer   0,315      0,402      28           3
                en circa 2/3 roostervloer)
E 2.9           grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen
E 2.9.1         grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen onder       0,125      0,160      28           4
                de beun
E 2.9.2         grondhuisvesting met enkele buis onder de beun aan         0,150      0,191      27           4
                weerszijden van het legnest
E 2.9.3         grondhuisvesting met mestbeluchting door middel van        0,150      0,191      27           4
                verticale ventilatiekokers
E 2.10          chemisch luchtwassysteem 90% reductie ammoniak,            0,032      0,041      28           2
                30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 2.11          Volièrehuisvesting
E 2.11.1        minimaal 50% van de leefruimte is rooster met              0,090
                daaronder een mestband. Mestbanden minimaal
                eenmaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
                twee etages.
E 2.11.2        45 - 55% van de leefruimte roosters met daaronder
                een mestband met beluchting. Mestbanden minimaal
                tweemaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
                twee etages.
E 2.11.2.1      beluchtingscapaciteit minimaal 0,2 m³ per dier per uur     0,055
E 2.11.2.2      beluchtingscapaciteit minimaal 0,5 m³ per dier per uur     0,042
E 2.11.3        30-35% van de leefruimte roosters met daaronder een        0,025
                mestband met 0,7 m3 per dier per uur mestbeluchting.
                Mestbanden minimaal eenmaal per week afdraaien.
                Roosters minimaal in twee etages.
E 2.11.4        55-60% van de leefruimte roosters met daaronder een        0,037
                mestband met 0,7 m3 per dier per uur mestbeluchting.
                Mestbanden minimaal eenmaal per week afdraaien.
                Roosters minimaal in twee etages.
E 2.12          Scharrelhuisvesting
E 2.12.1        scharrelstal in twee verdiepingen met mestbanden           0,068      0,087      28           4
                onder de roosters (twee maal per week afdraaien),
                bezetting 9 dieren per m²
E 2.13          biologisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,          0,095      0,121      27           2
                40% reductie geur en 60/75% emissiereductie fijn stof
E 2.14          biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie geur        0,095      0,121      27           2
                en 80% emissiereductie fijn stof
E 2.15          chemisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,            0,095      0,121      27           2
                30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 2.100         overige huisvestingssystemen niet-batterijhuisvesting      0,315      0,402      28          ref.




38 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Tabel 14b    Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor leghennen
             (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie B systemen (niet meer voorkomend of in de nabije
             toekomst verdwenen) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom
             (Figuur 1 uit bijlage 2).

Rav code    Categorie                                                  Emissiefactor         Wijziging          Nr.
                                                                     Huidig      Advies         t.o.v.     rekenregel
                                                                                             huidig %
E 2.1       open mestopslag onder de batterij al dan niet voorzien   0,100       0,100            0              4
            van een mestschuif (flat-deck-kooien, trapkooien of
            compactkooien voor natte mest)
E 2.2       mestbandbatterij voor natte mest met afvoer naar een     0,042       0,042            0              4
            gesloten opslag (minimaal 2 maal per week ontmesten)
E 2.3       compactbatterij waarvan de natte mest 2 maal daags       0,024       0,024            0              4
            door middel van mestschuiven en een centrale
            mestband afgevoerd wordt naar een gesloten opslag
E 2.4       batterij met geforceerde mestdroging (deeppitstal of     0,463       0,463            0              4
            highrisestal, kanalenstal)
E 2.5       mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 2.5.1     mestbandbatterij voor droge mest met geforceerde         0,042       0,042            0              4
            mestdroging
E 2.5.2     mestbandbatterij met geforceerde mestdroging, belucht    0,012       0,012            0              4
            met 0,7 m³ lucht per dier per uur. Mestafdraaien per
            vijf dagen; de mest heeft dan een droge stofgehalte
            van minimaal 55%
E 2.5.3     batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.1 met        0,004       0,004            0              2
            chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
            ammoniak, 30% reductie geur en 35% emissiereductie
            fijn stof
E 2.5.4     batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.2 met        0,001       0,001            0              2
            chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
            ammoniak, 30% reductie geur en 35% emissiereductie
            fijn stof
E 2.6       batterijsysteem met mestbandbeluchting en                0,018       0,018            0              4
            bovenliggende droogtunnel
E 2.8       grondhuisvesting met beluchting onder gedeeltelijk       0,110       0,140           27              4
            verhoogde roostervloer (perfosysteem)
E 2.12      Scharrelhuisvesting
E 2.12.2    scharrelhuisvesting met frequente mest- en               0,106       0,135           27              4
            strooiselverwijdering
E 2.101     overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting         0,100       0,100            0             ref.




5.3          Opfok vleeskuikenouderdieren (E 3)
Uit Tabel 10 (hoofdstuk 3) blijkt dat er geen metingen zijn uitgevoerd aan stallen met opfok
vleeskuikenouderdieren. Het advies is om de emissiefactor voor overige huisvesting (E 3.100) voor
deze diercategorie af te leiden op basis van de verhouding van de TAN-productie ten opzichte van
vleeskuikenouderdieren volgens vergelijking (1) en de waarden in tabel 10. De andere systemen van
deze categorie kunnen dan worden afgeleid volgens de rekenregels van de beslisboom in bijlage 2 ten
opzichte van deze emissiefactor. Uit de advieswaarde voor ammoniak voor vleeskuikenouderdieren
volgt een emissiefactor voor ammoniak voor opfok vleeskuikenouderdieren van 0,122
kg/dierplaats/jaar. Dit is een afname met ruim 50% ten opzichte van de oude emissiefactor.
Voor de emissie reducerende staltechnieken (niet de luchtwassers) is rekenregel 3 van de beslisboom
toegepast met de oorspronkelijke reductie zoals gemeten bij vleeskuikens, omdat de verwachting is
dat de technieken een vergelijkbare reductie realiseren bij opfok vleeskuikenouderdieren.
De advieswaarden voor de emissiefactoren voor opfok vleeskuikenouderdieren staan in tabel 15.
Er zijn voor deze diercategorie geen systemen waarvan wordt verwacht dat deze in de toekomst niet
zullen worden toegepast.




                                                                        Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Tabel 15         Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor opfok vleeskuikenouderdieren
                 (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie A systemen (voorkomend en in de nabije toekomst
                 nog te verwachten) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur 1
                 van bijlage 2).

Rav code        Categorie                                                 Emissiefactor    Wijziging      Nr.
                                                                        Huidig    Advies     t.o.v.    rekenregel
                                                                                           huidig %
E 3.1           chemisch luchtwassysteem 90% reductie ammoniak,         0,025      0,012      51           2
                30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 3.2           biologisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,       0,075      0,037      51           2
                40% reductie geur en 60/75% emissiereductie fijn stof
E 3.3           stal met mixluchtventilatie                             0,183      0,057      69           3
E 3.4           stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en        0,180      0,053      70           3
                ventilatoren
E 3.5           biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie geur     0,075      0,037      51           2
                en 80% emissiereductie fijn stof
E 3.6           chemisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,         0,075      0,037      51           2
                30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 3.7           stal met indirect gestookte warmteheaters met           0,180      0,053      70           3
                luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
E 3.8           stal met luchtmengsysteem voor droging strooisellaag    0,158      0,032      80           3
                in combinatie met een warmtewisselaar
E 3.100         overige huisvestingssystemen                            0,250      0,122      51          ref.




5.4              Vleeskuikenouderdieren (E 4)
De advieswaarden voor de emissies van ammoniak bij vleeskuikenouderdieren staan in de tabellen
16a en 16b. Er is een nieuwe emissiefactor voor de categorie E 4.100 ‘overige huisvestingssystemen’
berekend op basis van metingen volgens Mosquera et al. (2009a). Deze meting is niet volledig volgens
het nieuwe meetprotocol uitgevoerd. Er is namelijk slechts op twee locaties gemeten in plaats van op
vier. De resultaten van de metingen op de twee bedrijven liggen echter dicht bij elkaar; omgerekend
0,450 en 0,461 kg NH3/dierplaats/jaar. De standaardafwijking tussen de metingen op beide bedrijven
is ook klein, namelijk 0,08 kg. Op basis hiervan en vanwege de grotere onzekerheid ten aanzien van
de resultaten van metingen uitgevoerd volgens het oude meetprotocol (zie ook paragraaf 2.2.1), is het
advies om deze nieuwe emissiefactor van 0,456 kg NH3/dierplaats/jaar toe te passen.
Het gegeven dat de metingen van Mosquera et al. bovendien van meer recente datum zijn en
daarmee representatiever voor de huidige praktijk ondersteunt dit advies.
De emissiefactoren van de emissie reducerende systemen zijn afgeleid conform rekenregel 4 van
de beslisboom uit bijlage 2 op basis van vergelijking (2).




40 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Tabel 16a    Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor vleeskuikenouderdieren
             (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie A systemen (voorkomend en in de nabije toekomst
             nog te verwachten) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur 1
             van bijlage 2).

Rav code    Categorie                                                 Emissiefactor         Wijziging          Nr.
                                                                    Huidig      Advies         t.o.v.     rekenregel
                                                                                            huidig %
E 4.1       groepskooi voorzien van mestband en geforceerde         0,080       0,063           22              4
            mestdroging
E 4.2       volièrehuisvesting met geforceerde mestdroging          0,170       0,134           22              4
E 4.4       grondhuisvesting met mestbeluchting
E 4.4.1     mestbeluchting van bovenaf                              0,250       0,196           22              4
E 4.4.3     grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen onder    0,435       0,342           22              4
            de beun
E 4.4.4     grondhuisvesting met mestbeluchting door middel van     0,435       0,342           22              4
            verticale ventilatiekokers
E 4.6       chemisch luchtwassysteem 90% reductie ammoniak,         0,058       0,046           22              2
            30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 4.7       biologisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,       0,174       0,137           22              2
            40% reductie geur en 60/75% emissiereductie fijn stof
E 4.8       grondhuisvesting, mestbanden onder de roosters,         0,245       0,192           22              4
            mestbanden minimaal tweemaal per week afdraaien
E 4.9       biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie geur     0,174       0,137           22              2
            en 80% emissiereductie fijn stof
E 4.10      chemisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,         0,174       0,137           22              2
            30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 4.100     overige huisvestingssystemen                            0,580       0,456           22             ref.




Tabel 16b    Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor vleeskuikenouderdieren
             (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie B systemen (niet meer voorkomend of in de nabije
             toekomst verdwenen) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom
             (Figuur 1 van bijlage 2).

Rav code    Categorie                                                 Emissiefactor         Wijziging          Nr.
                                                                    Huidig      Advies         t.o.v.     rekenregel
                                                                                            huidig %
E 4.3       volièrehuisvesting met geforceerde mest- en             0,130       0,102           22              4
            strooiseldroging
E 4.4.2     mestbeluchting met verticale slangen in de mest         0,435       0,342           22              4
E 4.5       perfosysteem op gedeeltelijk verhoogde roostervloer     0,230       0,181           22              4




5.5          Vleeskuikens (E 5)
In de Tabellen 17a en 17b staan de advieswaarden voor de emissiefactoren voor ammoniak voor
vleeskuikens. Ten opzichte van de huidige emissiefactor neemt de emissie voor de categorie E 5.100
‘overige huisvestingssystemen’ af van 0,080 kg/dierplaats/jaar naar 0,068 kg/dierplaats/jaar. Deze
afname is gebaseerd op metingen volgens het nieuwe meetprotocol (Winkel et al., 2009b; Harn et al.,
2015). De andere emissiefactoren zijn van deze emissie afgeleid volgens de genoemde rekenregel van
de beslisboom uit Bijlage 2. Voor de systemen die gemeten zijn met het oude meetprotocol is
rekenregel 4 toegepast. Voor systemen gemeten volgens het nieuwe meetprotocol is dat rekenregel 6.
Gevolg van rekenregel 6 is dat de emissiefactor gelijk blijft aan de huidige. Voor de systemen met de
combinatie van uitbroeden in de stal, opfokken tot 13 of 19 dagen leeftijd en daarna overplaatsen
naar een vervolghuisvesting (E 5.9) is de emissiefactor berekend volgens de formule op de BWL-
beschrijving, gebruik makend van de nieuwe emissiefactoren van de vervolghuisvestingssystemen.
Dit is conform rekenregel 3 van de beslisboom voor de vervolghuisvesting gemeten volgens het oude
meetprotocol. Is het systeem van de vervolghuisvesting gemeten volgens het nieuwe meetprotocol,
dan geldt rekenregel 6. Rekenregel 3 is ook van toepassing op categorie E 5.14, omdat de
emissiefactor van dit systeem direct is afgeleid van E 5.10.



                                                                       Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Tabel 17a        Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor vleeskuikens
                 (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie A systemen (voorkomend en in de nabije toekomst
                 nog te verwachten) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur 1
                 van bijlage 2).

Rav code        Categorie                                                   Emissiefactor    Wijziging      Nr.
                                                                          Huidig    Advies     t.o.v.    rekenregel
                                                                                             huidig %
E 5.4           chemisch luchtwassysteem 90% reductie ammoniak,           0,008      0,007     15,0          2
                30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 5.6           stal met mixluchtventilatie                               0,037      0,031     15,0          4
E 5.7           biologisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,         0,024      0,020     15,0          2
                40% reductie geur en 60/75% emissiereductie fijn stof
E 5.8           etagesysteem met mestband en strooiseldroging             0,020      0,017     15,0          4
E 5.9           uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens met aparte
                vervolghuisvesting
E 5.9.1         uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens in etages
                met vervolghuisvesting
E 5.9.1.1       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.1.2     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,033      0,028     15,2          3
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E 5.6
                (stal met mixluchtventilatie)
E 5.9.1.1.3     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,018      0,015     16,7          3
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E 5.8
                (etagesysteem met mestband en strooiseldroging)
E 5.9.1.1.4     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,031      0,031       0           6
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                5.10 (stal met verwarmingssysteem met
                warmteheaters en ventilatoren)
E 5.9.1.2       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.2.2     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,033      0,028     15,2          3
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E 5.6
                (stal met mixluchtventilatie)
E 5.9.1.2.3     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,015      0,013     13,3          3
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E 5.8
                (etagesysteem met mestband en strooiseldroging)
E 5.9.1.2.4     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,030      0,030       0           6
                dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                5.10 (stal met verwarmingssysteem met
                warmteheaters en ventilatoren)
E 5.10          stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en          0,035      0,035       0           6
                ventilatoren
E 5.11          stal met luchtmengsysteem voor droging strooisellaag      0,021      0,021       0           6
                in combinatie met een warmtewisselaar
E 5.12          biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie geur       0,024      0,020      15           2
                en 80% emissiereductie fijn stof
E 5.13          chemisch luchtwassysteem 70% reductie ammoniak,           0,024      0,020      15           2
                30% reductie geur en 35% emissiereductie fijn stof
E 5.14          stal met indirect gestookte warmteheaters met             0,035      0,035       0           3
                luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
E 5.100         overige huisvestingssystemen                              0,080      0,068      15          ref.




42 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Tabel 17b     Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor vleeskuikens
              (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie B systemen (niet meer voorkomend of in de nabije
              toekomst verdwenen) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom
              (Figuur 1 van bijlage 2).

Rav code      Categorie                                                Emissiefactor         Wijziging          Nr.
                                                                     Huidig      Advies         t.o.v.     rekenregel
                                                                                             huidig %
E 5.1         zwevende vloer met strooiseldroging                    0,005       0,004          15,0             4
E 5.2         geperforeerde vloer met strooiseldroging               0,014       0,012          15,0             4
E 5.3         etagesysteem met volledige roostervloer en             0,005       0,004          15,0             3
              mestbandbeluchting
E 5.5         grondhuisvesting met vloerverwarming en                0,045       0,038          15,0             4
              vloerkoeling
E 5.9         uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens met
              aparte vervolghuisvesting
E 5.9.1       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens in etages
              met vervolghuisvesting
E 5.9.1.1     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13
              dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.1.1   uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13      0,040       0,034          15,0             3
              dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
              5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en
              vloerkoeling)
E 5.9.1.1.100 uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13      0,070       0,060          14,3             3
              dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
              5.100 (overige huisvestingsystemen)
E 5.9.1.2     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19
              dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.2.1   uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19      0,038       0,032          15,8             3
              dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
              5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en
              vloerkoeling)
E 5.9.1.2.100 uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19      0,060       0,052          13,3             3
              dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
              5.100 (overige huisvestingsystemen)




5.6           Additionele technieken voor mestbewerking en
              mestopslag (E 6)
In 2008 zijn metingen gedaan bij droogtunnels om het effect op de emissie van fijn stof vast te stellen
(Winkel et al., 2011c). Daarbij bleek meer NH3 vrij te komen dan nu is opgenomen in Bijlage 1 van de
Rav. Omgerekend kwam de emissie uit op 0,241 kg/dierplaats per jaar. Dit was aanleiding om een
onderzoek te starten naar de oorzaak van deze hogere emissie en om naar mogelijkheden te zoeken
om de emissie uit droogtunnels te reduceren. De belangrijkste oorzaak van de hogere emissie is het
lagere drogestofgehalte van mest die uit de stal naar de droogtunnel gaat. De vorming van ammoniak
start al in de stal op de mestband. Als lucht door deze mest wordt geblazen, dan neemt deze lucht de
gevormde ammoniak mee. Het proces van ammoniakvorming in de stal kan worden vertraagd door de
mest in de stal sneller en verder te drogen. In de eerste beschrijving van de droogtunnels was
opgenomen dat de mest minimaal 45% ds moet bevatten, gebaseerd op de notitie van Zadelhof et al.
(1998). Deze eis is overgenomen in latere beschrijvingen. Bij de metingen aan de droogtunnel met
geperforeerde banden (Huis in ’t Veld et al., 1999) had de ingaande mest echter een hoger
drogestofgehalte, namelijk gemiddeld 60%. Op basis hiervan zijn de beschrijvingen voor de
droogtunnels van E 6.4 aangepast en is opgenomen dat de ingaande mest minimaal een gehalte van
55% ds moet hebben. Resultaten van metingen op een negental bedrijven met voordroging geven ook
aan dat bij hogere ds% de emissie van ammoniak uit de tunnel afneemt (Winkel et al., 2014b).
In een onderzoek van Winkel et al. (2014c) werd de mest in de stal niet voor gedroogd maar wel
binnen 24 uur uit de stal in een droogtunnel gebracht, waarbij de mest daarna intensief werd
gedroogd gedurende de eerste dag. Ten opzichte van de huidige emissiefactor van 2 gram
NH3/dierplaats/jaar blijkt de emissie echter nog fors hoger (zie tabel 10).




                                                                        Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Op basis van alle metingen is in een apart rapport aangegeven in hoeverre de resultaten kunnen
worden gebruikt om de emissiefactoren voor ammoniak en geur van de nageschakelde technieken aan
te passen (Winkel et al., 2014d). De belangrijkste conclusies ten aanzien van ammoniak uit dit rapport
zijn:
•          De emissie uit droogtunnels is veel hoger dan nu volgens de emissiefactor in Bijlage 1 van de
           Rav.
•          De hoogte van de emissie uit de tunnel is afhankelijk van het wel of niet voordrogen van de
           mest. Bij wel voordrogen neemt de emissie uit de tunnel af als de mest met een hoger ds% in
           de tunnel wordt gebracht.
•          Het verschil in ammoniakemissie tussen beide onderzochte droogtunnels is te groot voor het
           vaststellen van een gemiddelde emissiefactor. Samen met de grote variatie in bedrijven is het
           advies om de metingen uit te breiden tot twee metingen per type droogtunnel.


Op basis van bovenstaande is de conclusie dat er voor de systemen in categorie E 6 onvoldoende data
zijn om een advies te geven voor aanpassing van de emissiefactoren.




5.7               Kalkoenen (F)
Omdat er slechts een enkel bedrijf is met (opfok)ouderdieren van vleeskalkoenen, richt het advies zich
met name op de emissiefactoren voor vleeskalkoenen. De geadviseerde emissiefactoren staan in
tabellen 18a en 18b. Voor het systeem F 4.100 (overige huisvestingssystemen) is een nieuwe
emissiefactor berekend van 0,932 kg NH3/dierplaats/jaar op basis van metingen op twee locaties
(Mosquera et al., 2009b). Net als bij vleeskuikenouderdieren is de verwachting dat, ondanks het niet
volledig volgen van het nieuwe meetprotocol, de betrouwbaarheid van deze waarde hoger is dan die
van de oude emissiefactor (zie paragraaf 2.2.1) en representatiever voor de huidige praktijk.
De andere emissiefactoren zijn hiervan afgeleid via de genoemde rekenregels volgens de beslisboom
in bijlage 2. Voor drie systemen is de emissiefactor berekend volgens rekenregel 3 op basis van de bij
vleeskuikens gemeten systemen (volgens het nieuwe meetprotocol). Bij de emissiefactor is hetzelfde
reductiepercentage toegepast als berekend bij vleeskuikens (vergelijking (3)).
Voor de (opfok)ouderdieren van vleeskalkoenen zouden emissiefactoren berekend kunnen worden op
basis van de verhouding in TAN. Er zijn echter geen TAN-berekeningen voor deze diercategorieën
beschikbaar.


Tabel 18a         Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor vleeskalkoenen
                  (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie A systemen (voorkomend en in de nabije toekomst
                  nog te verwachten) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur 1
                  van bijlage 2).

Rav code        Categorie                                                Emissiefactor    Wijziging      Nr.
                                                                       Huidig    Advies     t.o.v.    rekenregel
                                                                                          huidig %
F 4.2           chemisch luchtwassysteem (90% reductie)                0,070      0,093     32,9          2
F 4.4           biologisch luchtwassysteem                             0,200      0,280     40,0          2
F 4.5           stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en       0,490      0,409     16,5          3
                ventilatoren
F 4.6           Biofilter                                              0,200      0,280     40,0          2
F 4.7           chemisch luchtwassysteem (70% reductie)                0,200      0,280     40,0          2
F 4.8           stal met indirect gestookte warmteheaters met          0,490      0,409     16,5          3
                luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
F 4.9           stal met luchtmengsysteem voor droging strooisellaag   0,430      0,248     42,3          3
                in combinatie met een warmtewisselaar
F 4.100         overige huisvestingssystemen                           0,680      0,932     37,1         ref.




44 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Tabel 18b    Huidige en geadviseerde ammoniak emissiefactoren voor vleeskalkoenen
             (in kg/dierplaats/jaar) van Categorie B systemen (niet meer voorkomend of in de nabije
             toekomst verdwenen) inclusief het nummer van de rekenregel uit de beslisboom (Figuur1
             van bijlage 2).

Rav code    Categorie                                         Emissiefactor         Wijziging          Nr.
                                                            Huidig      Advies         t.o.v.     rekenregel
                                                                                    huidig %
F 4.1       gedeeltelijk verhoogde strooiselvloer           0,360       0,493          36,9             4
F 4.3       mechanisch geventileerde stal met frequente     0,260       0,356          36,9             4
            strooiselverwijdering




5.8          Eenden (G)
Er zijn recent geen metingen verricht aan stallen met eenden. Daarom is het advies om de
emissiefactoren voor deze diercategorie niet te wijzigen.




                                                               Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>6               Advies


Op basis van de beschikbare data en kennis zijn de volgende conclusies en adviezen opgesteld:
- Opfok leghennen;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvestingssystemen niet-batterijhuisvesting’
    (E 1.100) gelijk houden op de huidige waarde van 0,170 kg NH3/dierplaats/jaar.
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting’ (E 1.101)
    gelijk houden op de huidige waarde van 0,045 kg NH3/dierplaats/jaar.
  Voor de volièresystemen zijn de huidige emissiefactoren niet meer representatief voor de huidige
    praktijk, omdat deze waren afgeleid van die van leghennen (zie verder bij leghennen). Er zijn
    momenteel geen gegevens beschikbaar om een advies te geven voor een nieuwe emissiefactor
    voor de volièresystemen (categorie E 1.8).
  Omdat de emissiefactor het systeem ‘stal met verwarmingssysteem met warmteheaters en
    ventilatoren’ (E 1.11) is afgeleid van het vergelijkbare systeem bij vleeskuikens, is het advies om
    de emissiefactor aan te passen met dezelfde reductie naar 0,088 kg NH3/dierplaats/jaar (huidig
    0,150 kg NH3/dierplaats/jaar).
  Omdat de emissiefactoren voor de systemen ‘overige huisvestingsystemen’ niet worden
    aangepast, is het advies de emissiefactoren van de overige systemen binnen de diercategorie ook
    gelijk te houden aan de huidige emissiefactor.


- Leghennen;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvestingsystemen niet-batterijhuisvesting’
    (E 2.100) aan te passen naar 0,402 kg NH3/dierplaats/jaar (nu 0,315 kg NH3/dierplaats/jaar).
  De emissiefactor van het systeem ‘overige huisvestingsystemen batterijhuisvesting’ (E 2.101)
    gelijk te houden op 0,100 kg NH3/dierplaats/jaar.
  De huidige emissiefactoren voor de volièresystemen zijn niet meer representatief voor de huidige
    praktijk. Er zijn momenteel onvoldoende betrouwbare gegevens beschikbaar om een advies te
    geven voor nieuwe emissiefactoren voor de volièresystemen. De resultaten van de uitgevoerde
    metingen geven echter aan dat de huidige emissiefactoren te laag zijn ingeschat. Aanbevolen
    wordt te zorgen voor aanvulling van de huidige set meetdata om verantwoord emissiefactoren
    vast te kunnen stellen.
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
    huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’, zowel voor
    batterij als niet-batterij huisvestingsystemen. Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor
    voor het systeem ‘overige huisvesting’.


- Opfok vleeskuikenouderdieren;
  Voor de categorie ‘overige huisvesting’ (E 3.100) de emissiefactor aan te passen naar 0,122 kg
    NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,180 kg NH3/dierplaats/jaar) op basis van de verhouding in TAN met
    die van vleeskuikenouderdieren.
  Bereken de emissiefactor van systemen die zijn afgeleid van gemeten systemen bij vleeskuikens
    ten opzichte van het systeem ‘overige huisvesting’ (E 3.100), op basis van de reductie die is
    bereikt binnen de diercategorie vleeskuikens met dit systeem. Hierbij uitgaan van de geadviseerde
    emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
    huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (E 3.100).
    Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.


- Vleeskuikenouderdieren;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’ (E 4.100) aan te passen naar 0,456 kg
    NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,580 kg NH3/dierplaats/jaar).
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
    huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (E 4.100).
    Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.


46 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>- Vleeskuikens;
  Voor het systeem ‘overige huisvesting’ (E 5.100) wordt een nieuwe emissiefactor voorgesteld van
   0,068 kg NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,080 kg NH3/dierplaats/jaar).
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
   huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (E 5.100).
   Hierbij uitgaan van de voorgestelde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  De emissiefactor van de systemen met combinatie van uitbroeden en overplaatsen worden
   opnieuw berekend volgens de formule van de beschrijving, gebaseerd op de voorgestelde
   emissiefactoren van de onderliggende systemen.


- Additionele technieken voor mestbewerking en mestopslag;
  De emissiefactoren voor deze systemen zijn niet meer representatief voor de huidige praktijk.
   Er zijn momenteel onvoldoende betrouwbare gegevens beschikbaar om een advies te geven
   voor nieuwe emissiefactoren voor de additionele technieken. De resultaten van de uitgevoerde
   metingen geven echter aan dat de huidige emissiefactoren te laag zijn ingeschat. Aanbevolen
   wordt te zorgen voor aanvulling van de huidige set meetdata om verantwoord emissiefactoren
   vast te kunnen stellen.


- Kalkoenen;
  De emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’ bij vleeskalkoenen (F 4.100) aan te
   passen naar 0,932 kg NH3/dierplaats/jaar (huidig 0,680 kg NH3/dierplaats/jaar).
  Bereken de emissiefactor van systemen die zijn afgeleid van gemeten systemen bij vleeskuikens
   ten opzichte van het systeem ‘overige huisvesting’ (F 4.100), op basis van de reductie die is
   bereikt binnen de diercategorie vleeskuikens met dit systeem. Hierbij uitgaan van de geadviseerde
   emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  Bereken de emissiefactoren voor de andere (emissie reducerende) systemen op basis van de
   huidige verhouding in emissie tussen het systeem en het systeem ‘overige huisvesting’ (F 4.100).
   Hierbij uitgaan van de geadviseerde emissiefactor voor het systeem ‘overige huisvesting’.
  Voor de overige systemen bij de andere diercategorieën binnen de hoofdcategorie Kalkoenen
   worden geen nieuwe emissiefactoren voorgesteld.


- Eenden;
  Voor de systemen bij deze hoofdcategorie worden geen nieuwe emissiefactoren voorgesteld.




                                                                Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Literatuur


Anoniem. Maart 2009. Onderzoek ammoniakemissie Wesselmannheaters; metingen bij 4
   pluimveestallen i.k.v. proefstalstatus. Rapportnummer BL2009.3756.01, Buro Blauw B.V.,
   Wageningen.
Baeyens, B., G. Otten, T. Ulens en N. van Ransbeeck. Oktober 2011. Meetcampagne van de
   ammoniakemissies uit een mechanisch geventileerde opfokstal voor leghennen in het kader van
   opname in de “Lijst van stalsystemen voor ammoniakemissiereductie”. ILVO-VITO, Merelbeke.
Beurskens, A.G.C., J.M.G. Hol en G. Mol. December 2002a. Onderzoek naar de ammoniak- en
   geuremissie van stallen LIII: Stal voor vleeskalkoenen met frequente strooiselverwijdering.
   Rapport 2002-14, IMAG, Wageningen.
Beurskens, A.G.C., J.M.G. Hol en G. Mol. December 2002b. Onderzoek naar de ammoniak- en
   geuremissie van stallen LIV: Voliérestal voor leghennen. Rapport 2002-16, IMAG, Wageningen.
Bleeker, A. en W.C.M. van den Bulk. Mei 2005. Verificatiemeting Imago stalsysteem. ECN-C--05-053,
   ECN, Petten.
Bleeker, A. en W.C.M. van den Bulk. 2005b. Tweede verificatiemeting Imago stalsysteem. ECN-C--05-
   079, ECN, Petten.
Bleijenberg, R. en J .P.M. Ploegaert. 1994. Handleiding meetmethode ammoniakemissies uit
   mechanisch geventileerde stallen: apparatuur, installatie en gegevensverwerking. IMAG-DL0
   uitgave 94-1, Wageningen.
Blokhuis, H.J. en J.H.M. Metz. 1994. Volièrehuisvesting voor leghennen. Spelderholtpublicatie 641, ID-
   DLO, Beekbergen. Rapport 95-31, IMAG-DLO, Wageningen.
Broer, L., T. Becker, A. Degenhardt, R. Künnemann, L. Behrends, en A. Lücking. 2012. Report on the
   emission measurements Exhaust air cleaning system MagixX B, Big Dutchmann International
   GmbH, Broiler finishing: Short and long batch. Projectno. 20120604-897, LUFA Nord-West,
   Oldenburg (D).
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, H.H. Luesink, S.M. van der Sluis,
   G.L. Velthof en J. Vonk. 2015. Emissions into the atmosphere from agricultural activities, 1990-
   2013. Calculations for ammonia, nitrogen oxides, nitrous oxide, methane and particulate matter
   using the NEMA model. Wageningen, The Statutory Research Tasks Unit for Nature and the
   Environment (WOT Natuur & Milieu). WOt-technical report 46. 160 p
Demmers, T., M. Hissink en G. Uenk. 1992. Het drogen van pluimveemest in een droogtunnel en het
   effect hiervan op de ammoniakemissie. Rapport 92-6, IMAG-DLO, Wageningen.
Ellen, H.H. en RA. Van Emous. December 2010. Interne notitie.
Ellen, H. H. en N.W.M. Ogink. Juli 2009. Emissie-afleiding Kleinvoliere. Rapport 234, Animal Sciences
   Group, Lelystad.
Emous, R.A. van, S. Lourens en J. van Harn. Juli 2004. Vitaliteit vleeskuikenouderdieren en
   ammoniakmetingen. PraktijkRapport Pluimvee 13, Animal Sciences Group, Lelystad.
Emous, R.A. van, B.F.J. Reuvekamp en Th.G.C.M. Fiks-van Niekerk. November 2001. Verlichtings-,
   ammoniak-, stof- en arbeidsonderzoek bij twee volièresystemen = Lighting, ammonia, dust and
   labour research of two aviairy housing systems. Rapport 235, Praktijkonderzoek Veehouderij,
   Lelystad.
Emous, R.A. van, B.F.J. Reuvekamp en Th.G.C.M. Fiks-van Niekerk. Oktober 2003. Ammoniakemissie
   bij verrijkte kooien. PraktijkRapport Pluimvee 8, Animal Sciences Group, Lelystad.
Gramatte, W. en J. Johann. 2009. MagixX-B exhaust air cleaning system. DLG Test Report 5952, DLG
   e.V., Gross-Umstadt (D).
Groenestein, C.M. en H. Montsma. 1991. Praktijkonderzoek naar de ammoniakemissie van stallen;
   Slachtkuikenstal met vloerventilatie. Rapport 91-1001, IMAG, Wageningen.
Groot Koerkamp, P.W.G., Middelkoop, J.H. van en Evers, E. 2000. Ammoniakemissie
   vleeskuikenstallen toegenomen. Pluimveehouderij, jaargang 30, nr. 21, pag. 10-11
Haar, J.W. van der. November 1995. Nieuwe stalinrichtingssystemen bij vleeskuikenouderdieren. PP-
   uitgave no. 39, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.




48 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Haar, J.W. van der en R. Meijerhof. Oktober 1996a. Ammoniakemissie bij het volièresysteem
    LacoBoleg voor vleeskuikenouderdieren. PP-uitgave no. 46, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij,
    Beekbergen.
Haar, J.W. van der en R. Meijerhof. Oktober 1996b. Ammoniakemissie bij het volièresysteem Voletage
    voor vleeskuikenouderdieren. PP-uitgave no. 48, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.
Haar, J.W. van der en R. Meijerhof. Maart 1997. Resultaten nieuwe stalinrichtingssystemen bij
    vleeskuikenouderdieren. PP-uitgave no. 56, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.
Haar, J.W. van der, R. Meijerhof, J.H. van Middelkoop en H.H. Ellen. Juni 1998. Emissiearme
    huisvestingssystemen bij vleeskuikenouderdieren. PP-uitgave no. 72, Praktijkonderzoek
    Pluimveehouderij, Beekbergen.
Haar, J.W. van der, R. Meijerhof en J.H. van Middelkoop. April 1998. Ammoniakemissie bij
    vleeskuikenouderdieren in grondhuisvestingssysteem met mestbeluchting van bovenaf. PP-uitgave
    no. 70, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.
Harn, J. van, J. Mosquera en A. Aarnink. Januari 2009. Maatregelen ter vermindering van
    fijnstofemissie uit de pluimveehouderij; Invloed lichtschema op fijnstof en ammoniakemissie uit
    vleeskuikenstallen. Rapport 217, Animal Sciences Group, Lelystad.
Harn, J. van, J. Mosquera en A. Aarnink. April 2009. Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie
    uit de pluimveehouderij; Invloed strooiselmateriaal op fijnstof en ammoniakemissie uit
    vleeskuikenstallen. Rapport 218, Animal Sciences Group, Lelystad.
Harn, J. van, G. Nijeboer en N. Ogink. April 2015. Effect van snijmaissilage als strooiselmateriaal in
    vleeskuikenstallen op de emissies van ammoniak, geur, fijnstof, methaan en lachgas (Effect of
    silage maize as bedding material in broiler houses on the emissions of ammonia, odour, PM10,
    methane and nitrous oxide). Wageningen, Wageningen UR (University & Research centre)
    Livestock Research, Livestock Research Rapport 845, 49 blz.
Hensen, A., W.C.M. van den Bulk, M.J. Blom en A. Bleeker. September 2010. Emissiemetingen
    stalsystemen met Agro Clima Unit. ECN-E--10-087, ECN, Petten.
Hol, J.M.G. en P.W.G. Groot Koerkamp. 1998. Praktijkonderzoek naar de ammoniakemissie van stallen
    XXXX; Vleeskuikenstal met verwarming en koeling van de vloer met strooisel. Rapport 98-1004,
    IMAG-DLO, Wageningen.
Hol, J.M.G., P. de Gijsel en P.W.G. Groot Koerkamp. Januari 2001. De ammoniak- en geuremissie van
    een scharrelstal met twee verdiepingen met mestbanden onder de roosters. Rapport 01-01, IMAG,
    Wageningen.
Hol, J.M.G., J. Mosquera, J. van Harn en T. Veldkamp. Maart 2007. Ammoniak- en geuremissie uit een
    vleeskuikenstal voorzien van de Scanfeeder met beluchting. Rapport 33, Animal Sciences Group,
    Lelystad.
Hol, J.M.G. en I.H.G. Satter. 1997. Praktijkonderzoek naar de ammoniakemissie van stallen XXXIII;
    Behandeling van lucht uit een composteringsbak voor voorgedroogde leghennenmest door een
    fysisch-chemische wasser. Rapport 97-1003, IMAG-DLO, Wageningen.
Hol, J.M.G. en I.H.G. Satter. 1998. Praktijkonderzoek naar de ammoniakemissie van stallen XXXVIII;
    Behandeling van lucht uit een scharrelstal voor leghennen met een chemische wasser. Rapport 98-
    1002, IMAG-DLO, Wageningen.
Hol, J.M.G., A.C. Wever en P.W.G. Groot Koerkamp. Maart 1999. Behandeling van lucht uit een
    traditionele stal voor vleeskuikens met een chemische wasser. Nota P 99-23, IMAG-DLO,
    Wageningen.
Huis in ’t Veld, J.W.H., P.W.G. Groot Koerkamp en R. Scholtens. December 1999. Onderzoek naar de
    ammoniakemissie van stallen XLVI; Voletage volièresysteem voor legouderdieren en een
    droogtunnel met geperforeerde mestbanden. Rapport 99-10, IMAG, Wageningen.
Huis in ’t Veld, J.W.H., S.G. van der Top, J.M.G. Hol en J. Mosquera. Februari 2005. Onderzoek naar
    de ammoniak-en geuremissie van stallen LXIII: Meeretagesysteem voor vleeskuikens. Rapport
    367, Agrotechnology & Food Innovations B.V., Wageningen
Kroodsma, W., R. Bleijenberg, N. Ogink en Y Wintjens. 1996. Nadroging van voorgedroogde
    leghennenmest volgens het HELI-systeem en de laagsgewijze composteermethode. Rapport 96-
    08, IMAG-DLO/Hendrix ’Voeders, Wageningen.
Meìjerhof, R. en J.W. van der Haar. Juni 1994. Ammoniakemissie bij verschillende vormen van
    huisvesting. PP uitgave nr. 18, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.




                                                                  Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Melse, R.W., J.M.G. Hol, F.Dousma, G.M. Nijeboer en J.W.M. Huis in ’t Veld. September 2011.
    Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een
    luchtwassysteem met water als wasvloeistof bij twee pluimveebedrijven. Rapport 502,
    Wageningen UR Livestock Research, Lelystad.
Middelkoop, J.H. en J. van Harn. September 1995. Ammoniak-arme huisvestingssystemen voor
    vleeskuikens en het effect van vloerverwarming op emissie en technische resultaten
    (Eindrapportage FOMA). PP-uitgave no. 34, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.
Ministerie van Landbouw en Visserij, VROM, 1987. Ammoniak en veehouderij : richtlijn in het kader
    van de Hinderwet. Ministerie van Landbouw en Visserij, Ministerie van Volkshuisvesting,
    Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, ['s-Gravenhage].
Mosquera, J., H. Ellen, J.M.G. Hol, J.W.H. Huis in ’t Veld, G. Nijeboer, J.P.M. Ploegaert en N.W.M.
    Ogink. Juni 2013. Emissies uit een vleeskuikenstal met strooiselbeluchting en warmtewisselaar.
    Meetprogramma Integraal Duurzame Stallen. Rapport 657, Wageningen UR Livestock Research,
    Lelystad.
Mosquera, J., R.A. van Emous, A. Winkel, F. Dousma, E. Lovink, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink.
    November 2009a. Fijnstofemissie uit stallen: (groot)ouderdieren van vleeskuikens = Dust emission
    from animal houses: broiler breeders. Rapport 276, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad,
    p. 26.
Mosquera, J. en J.M.G. Hol. April 2007a. Afleiding emissiefactor Patio-systeem. Notitie, Animal
    Sciences Group, Wageningen.
Mosquera, J. en J.M.G. Hol. April 2007b. Afleiding emissiefactor voor vervolghuisvesting. Notitie,
    Animal Sciences Group, Wageningen.
Mosquera, J., J.M.G. Hol, J.W.H. Huis in ’t Veld en G.M. Nijeboer. April 2007c. Rendementsmeting
    luchtwasser 90/95% ammoniakreductie Inno+ Luchtwassysteem. Animal Sciences Group /
    Veehouderij, Rapport 43, Lelystad.
Mosquera, J., J.M.G. Hol, J.W.H. Huis in ’t Veld, J.P.M. Ploegaert, E. Lovink en N.W.M. Ogink.
    November 2012a. Emissies uit een opfokleghennenstal met chemische wasser en bypass.
    Meetprogramma Integraal Duurzame Stallen. Rapport 609, Wageningen UR Livestock Research,
    Lelystad.
Mosquera, J., J.M.G. Hol en N.W.M. Ogink. 2008. Analyse ammoniakemissieniveaus van
    praktijkbedrijven in de varkenshouderij (1990-2003). Animal Sciences Group, Lelystad.
Mosquera, J., J.M.G. Hol, J.W.H. Huis in ’t Veld, J.P.M. Ploegaert, E. Lovink en N.W.M. Ogink.
    November 2012a. Emissies uit een opfokleghennenstal met chemische wasser en bypass.
    Meetprogramma Integraal Duurzame Stallen. Rapport 609, Wageningen UR Livestock Research,
    Lelystad.
Mosquera, J., J.M.G. Hol, J.P.M. Ploegaert, T. van Hattum, E. Lovink en N.W.M. Ogink. November
    2012b. Emissies uit een vleeskuikenstal met geconditioneerd luchtinlaat, biologische wasser en
    denitrificatie-unit. Meetprogramma Integraal Duurzame Stallen. Rapport 611, Wageningen UR
    Livestock Research, Lelystad.
Mosquera, J., A. Winkel, R.K. Kwikkel, F.A. Gerrits, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink. November 2009b.
    Fijnstofemissie uit stallen: vleeskalkoenen = Dust emission from animal houses: turkeys. Rapport
    277, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad, p. 21.
Mosquera, J., A. Winkel, F. Dousma, E. Lovink, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink. November 2009c.
    Fijnstofemissie uit stallen: leghennen in scharrelhuisvesting = Dust emission from animal houses:
    layer hens in floor housing. Rapport 279, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad, p. 26.
Musters, F. September 2013. Emissiemetingen van ammoniak en geur aan een gaswasser.
    Inspectierapport r010737e, Pro Monitoring B.V., Barneveld
Ogink, N.W.M., Mosquera Losada, J., Melse, R.W., 2008. Standardized testing procedures for
    assessing ammonia and odor emissions from animal housing systems in The Netherlands,
    Proceedings of the Mitigating Air Emissions from Animal Feeding Operations Conference, Des
    Moines, Iowa, USA, 19 - 21 May, 2005, Des Moines.
Ogink, N.W.M., Mosquera, J., Hol, J.M.G., 2011. Protocol voor meting van ammoniakemissie uit
    huisvestingssystemen in de veehouderij 2010 = Measurement protocol for ammonia emission from
    housing systems in livestock production 2010. Rapport 454, Wageningen UR Livestock Research,
    Lelystad.




50 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Ogink, N.W.M., Mosquera Losada, J., Hol, J.M.G., 2013. Protocol voor meting van ammoniakemissie
   uit huisvestingssystemen in de veehouderij 2013 = Measurement protocol for ammonia emission
   from housing systems in livestock production 2013. Rapport 726, Wageningen UR Livestock
   Research, Lelystad, p. 31.
Reuvekamp, B.E.J. en Th.G.C.M. van Niekerk. December 1996. Ammoniakemissie bij scharrelhennen;
   traditioneel en geperforeerde schijnvloer. PP-uitgave no. 55, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij,
   Beekbergen.
Reuvekamp, B.E.J. en Th.G.C.M. van Niekerk. Februari 1999. Mestbeluchting met buizen onder de
   beun bij scharrelhennen. PP-uitgave no. 81, Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen.
Scheer, A., J.M.G. Hol en P.W.G. Groot Koerkamp. Augustus 2001. Onderzoek naar de ammoniak- en
   geuremissie van stallen LII: Voliérestal voor opfokleghennen. Rapport 2001-12, IMAG,
   Wageningen.
Scheer, A., J.M.G. Hol en G. Mol. December 2002a. Onderzoek naar de ammoniak- en geuremissie van
   stallen LIV: Stal voor vleeskuikenouderdieren met continue drogen van mest. Rapport 2002-15,
   IMAG, Wageningen.
Scheer, A., J.M.G. Hol en G. Mol. December 2002b. Onderzoek naar de ammoniak- en geuremissie van
   stallen LVI: Scharrelstal voor leghennen met frequente mest- en strooiselverwijdering. Rapport
   2002-17, IMAG, Wageningen.
Scheer, A., J.M.G. Hol en G. Mol. Juli 2003. Onderzoek naar de ammoniak- en geuremissie van stallen
   LVIII: Stal voor vleeskuikens met vloerverwarming en mixluchtventilatoren voor het drogen van
   de strooisellaag. Rapport 2003-15, IMAG, Wageningen.
Staatscourant, 1996. Wijziging Uitvoeringsregeling ammoniak en veehouderij. Staatscourant 1996, nr.
   177.
Staatscourant, 1998a. Wijziging Uitvoeringsregeling ammoniak en veehouderij. Staatscourant 1998,
   nr. 69.
Staatscourant, 1998b. Wijziging Uitvoeringsregeling ammoniak en veehouderij. Staatscourant 1998,
   nr. 245.
Staatscourant, 2000. Wijziging Uitvoeringsregeling ammoniak en veehouderij. Staatscourant 2000, nr.
   105.
Staatscourant, 2002. Regeling ammoniak en veehouderij. Staatscourant 1 mei 2002, nr. 82.
Staatscourant, 2010. Wijziging van de Regeling Ammoniak en Veehouderij. Staatscourant 17 juni
   2010.
Staatscourant, 2011a. Wijziging van de Regeling Ammoniak en Veehouderij. Staatscourant 11 februari
   2011.
Staatscourant, 2011b. Wijziging van de Regeling Ammoniak en Veehouderij. Staatscourant 18 oktober
   2011.
Veldkamp, T. Oktober 1996a. Ammoniakemissie bij het traditionele houderijsysteem voor
   vleeskalkoenen (volledig strooiselvoer) = Ammonia emission of the tradional housing system for
   turkeys (total litter floor). PP-uitgave nr. 50, Praktijkonderzoek Pluimveehouder Het Spelderholt,
   Beekbergen.
Veldkamp, T. November 1996b. Ammoniakemissie bij de gedeeltelijk verhoogde strooiselvloer (GVSV)
   voor vleeskalkoenen = Ammonia emission of the parially ventilated litter floor for turkeys. PP-
   uitgave nr. 53, Praktijkonderzoek Pluimveehouder Het Spelderholt, Beekbergen.
Verdoes, N. en J.J. Zonderland. Mei 1999. Het effect van een chemische luchtwasser op de
   ammoniakemissie uit een vleesvarkensstal. Proefverslag nummer P 4.39, Praktijkonderzoek
   Varkenshouderij, Rosmalen.
Werkgroep Emissiefactoren, 1996. Beoordelingsrichtlijn in het kader van Groen Label stallen, uitgave
   maart 1996. Publicatie van de Ministeries van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en
   Milieubeheer en Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Den Haag.
Wever, A.C. en J.M.G. Hol. 1999. Onderzoek naar de ammoniakemissie van stallen XLIII: Twee
   traditionele huisvestingssystemen voor vleeseenden. Rapport 99-07, IMAG, Wageningen.
Wever, A.C., J.W.H. Huis in ’t Veld en P.W.G. Groot Koerkamp. December 1999. Onderzoek naar de
   ammoniakemissie van stallen XLV; Vleeskuikenstal met isolatie en ventilatie volgens het VEA-
   concept (Broiler house with insulation and ventilation according the VEA-concept). Rapport 99-09,
   IMAG, Wageningen.




                                                                Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Winkel, A., J. Mosquera, R.K. Kwikkel, F.A. Gerrits, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink. November 2009a.
   Fijnstofemissie uit stallen: vleeskuikens = Dust emission from animal houses: broilers. Rapport
   275, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad, p. 23.
Winkel, A., J. Mosquera, J.M.G. Hol, G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink. November 2009b.
   Fijnstofemissie uit stallen: leghennen in volièrehuisvesting = Dust emission from animal houses:
   layer hens in aviary systems. Rapport 278, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad, p. 27.
Winkel, A., J.M.G. Hol en N.W.M. Ogink. September 2010. Maatregelen ter vermindering van
   fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: indicatieve evaluatie van biofiltratie als potentiële
   fijnstofreductietechniek. Rapport 313, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad.
Winkel, A., J. Mosquera, J. van Harn, G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink. Maart 2011a.
   Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een
   oliefilmsysteem op vleeskuikenbedrijven. Rapport 392, Wageningen UR Livestock Research,
   Lelystad.
Winkel, A., J. Mosquera, J.W.H. Huis in ’t Veld, N.W.M. Ogink en A.J.A. Aarnink. Maart 2011b.
   Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een
   ionisatiesysteem op vleeskuikenbedrijven. Rapport 462, Wageningen UR Livestock Research,
   Lelystad.
Winkel, A., J. Mosquera, H.H. Ellen, R.A. van Emous, J.M.G. Hol, G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink en
   A.J.A. Aarnink. Maart 2011c. Fijnstofemissie uit stallen: leghennen in stallen met een droogtunnel.
   Rapport 280, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad.
Winkel, A., J.W.H. Huis in ’t Veld, G.M. Nijeboer, K. Blanken, H. Schilder, T.G. van Hattum en N.W.M.
   Ogink. Juni 2014. Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij:
   validatie van een oliefilmrobot op een leghennenbedrijf. Rapport 686, Wageningen UR Livestock
   Research, Lelystad.
Winkel, A., J.W.H. Huis in ’t Veld, G.M. Nijeboer en N.W.M. Ogink. Oktober 2014a. Maatregelen ter
   vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een oliefilmsysteem op een
   leghennenbedrijf. Rapport 801, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad.
Winkel, A., K. Blanken, H.H. Ellen en N.W.M. Ogink. Oktober 2014b. Ammoniakvorming in
   mestdroogsystemen op legpluimveebedrijven met mestbandbeluchting. Rapport 730, Wageningen
   UR Livestock Research, Lelystad.
Winkel. A., J.W.H. Huis in ’t Veld, G.M. Nijeboer, H. Schilder, T.G. van Hattum, H.H. Ellen en N.W.M.
   Ogink. Oktober 2014c. Emissies uit mestdroogsystemen op leghennenbedrijven bij dagontmesting
   en versneld drogen. Rapport 731, Wageningen UR Livestock Research, Lelystad.
Winkel de, K. 1988. Ammoniak-emissiefactoren voor de veehouderij. Lucht 76, Ministerie van
   Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
Zadelhoff, C. van, A. van de Weerdhof, J. Strik, J. Commissaris, P. Groot Koerkamp en E. van den
   Hengel. Augustus 1998. Nageschakelde technieken t.b.v. de leghennenhouderij. Werkgroep van
   Platform Huisvesting-Ammoniak-Mineralenbenutting (HAM) voor de pluimveehouderij, Tilburg.




52 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                           Overzicht emissiefactoren


Overzicht huisvestingssystemen met huidige emissiefactor, jaar van opname in regelgeving, eventueel
jaar van wijziging en wijze van vaststellen van emissiefactor. Lijst gebaseerd op bijlage 1 van de Rav
van juni 2015.
Rav-code     Categorie                                            Emissiefactor        Jaar van          Vaststelling
                                                                     (kg NH3/       opname in Rav       emissiefactor:
                                                                  dierplaats/jr.)     / jaar van        meting (M) of
                                                                                      aanpassing         afleiding (A)
E1           diercategorie opfokhennen en hanen van
             legrassen; jonger dan 18 weken
E 1.1        open mestopslag onder de batterij al dan niet            0,045               1991                  A
             voorzien van een mestschuif (flat-deck-kooien,
             trapkooien of compactkooien voor natte mest)
E 1.2        mestbandbatterij voor natte mest met afvoer naar         0,020               1991                  A
             een gesloten opslag (minimaal 2 maal per week
             ontmesten)
E 1.3        compactbatterij waarvan de natte mest 2 maal             0,011               1996                  A
             daags door middel van mestschuiven en een
             centrale mestband afgevoerd wordt naar een
             gesloten opslag
E 1.4        batterij met geforceerde mestdroging (kanalenstal)       0,208               1991                  A
E 1.5        mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 1.5.1      mestbandbatterij voor droge mest met geforceerde         0,020               1998                  A
             mestdroging
E 1.5.2      mestbandbatterij met geforceerde mestdroging,            0,006               1998                  A
             belucht met 0,4 m³ lucht per opfokhen per uur;
             mestafdraaien per vijf dagen, de mest heeft dan
             een droge stofgehalte van minimaal 55%
E 1.5.3      batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.1 met        0,002               2002                  A
             chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
             ammoniak, 30% reductie geur en 35%
             emissiereductie fijn stof
E 1.5.4      batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.2 met        0,001               2002                  A
             chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
             ammoniak, 30% reductie geur en 35%
             emissiereductie fijn stof
E 1.5.5      koloniehuisvesting met mestbandbeluchting (0,7 m3        0,016               2009                  A
             per dier per uur)
E 1.6        batterijsysteem met mestbandbeluchting en                0,010               2002                  A
             bovenliggende droogtunnel
E 1.7        grondhuisvesting (strooiselvloer, roostervloer)          0,170           1991/2000                 A
E 1.8        Volièrehuisvesting
E 1.8.1      minimaal 50% van de leefruimte is rooster, met           0,050               1998                  A
             daaronder een mestband. Mestbanden minimaal
             eenmaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
             twee etages
E 1.8.2      65 - 70% van de leefruimte is rooster, met               0,030               2005                 M
             daaronder een mestband met 0,3 m3 per dier per
             uur mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal
             per week afdraaien. Roosters minimaal in twee
             etages
E 1.8.3      45 - 55% van de leefruimte is rooster met
             daaronder een mestband, mestbanden minimaal
             tweemaal per week afdraaien
E 1.8.3.1    met 0,1 m3 per dier per uur beluchting                   0,030               2006                  A
E 1.8.3.2    met 0,3 m3 per dier per uur beluchting                   0,023               2011                  A
E 1.8.4      30 - 35% van de leefruimte is rooster met                0,014               2006                  A
             daaronder een mestband met 0,4 m³ per dier per
             uur beluchting, mestbanden minimaal éénmaal per
             week afdraaien
E 1.8.5      55 - 60% van de leefruimte is rooster met                0,020               2006                  A
             daaronder een mestband met 0,4 m³ per dier per
             uur beluchting, mestbanden minimaal éénmaal per
             week afdraaien
E 1.9        chemisch luchtwassysteem 90% reductie                    0,017               2000                  A
             ammoniak, 30% reductie geur en 35%
             emissiereductie fijn stof
E 1.10       biologisch luchtwassysteem 70% reductie                  0,051               2006                  A
             ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
             emissiereductie fijn stof
E 1.11       stal met verwarmingssysteem met warmteheaters            0,150               2011                  A
             en ventilatoren
E 1.12       biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie           0,051               2011                  A
             geur en 80% emissiereductie fijn stof




                                                                         Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Rav-code          Categorie                                            Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                          (kg NH3/       opname in Rav   emissiefactor:
                                                                       dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                          aanpassing     afleiding (A)
E 1.13            chemisch luchtwassysteem 70% reductie                    0,051             2011              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 1.14            opfokhuisvesting met verhoogde roostervloer met          0,110             2015              M
                  daarboven oplierbare en/of opklapbare roosters
E 1.100           overige huisvestingssystemen niet-                       0,170             2002              A
                  batterijhuisvesting
E 1.101           overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting         0,045             2002              A

E2                diercategorie legkippen en (groot-)
                  ouderdieren van legrassen
E 2.1             open mestopslag onder de batterij al dan niet            0,100           1991/2002           M
                  voorzien van een mestschuif (flat-deck-kooien,
                  trapkooien of compactkooien voor natte mest)
E 2.2             mestbandbatterij voor natte mest met afvoer naar         0,042           1991/2002           M
                  een gesloten opslag (minimaal 2 maal per week
                  ontmesten)
E 2.3             compactbatterij waarvan de natte mest 2 maal             0,024           1996/2002           M
                  daags door middel van mestschuiven en een
                  centrale mestband afgevoerd wordt naar een
                  gesloten opslag
E 2.4             batterij met geforceerde mestdroging (deeppitstal        0,463           1991/2002           M
                  of highrisestal, kanalenstal)
E 2.5             mestbandbatterij met geforceerde mestdroging
E 2.5.1           mestbandbatterij voor droge mest met geforceerde         0,042           1991/2002           M
                  mestdroging
E 2.5.2           mestbandbatterij met geforceerde mestdroging,            0,012           1998/2002           M
                  belucht met 0,7 m³ lucht per dier per uur.
                  Mestafdraaien per vijf dagen; de mest heeft dan
                  een droge stofgehalte van minimaal 55%
E 2.5.3           batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.1 met        0,004             2002              A
                  chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 2.5.4           batterijhuisvesting volgens categorie E 1.5.2 met        0,001             2002              A
                  chemisch luchtwassysteem met 90% reductie
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 2.5.5           verrijkte kooien met mestbandbeluchting (0,7 m³          0,030             2005              M
                  per dier per uur)
E 2.5.6           koloniehuisvesting met mestbandbeluchting (0,7           0,030             2009              A
                  m³ per dier per uur)
E 2.6             batterijsysteem met mestbandbeluchting en                0,018           2000/2002           M
                  bovenliggende droogtunnel
E 2.7             grondhuisvesting van legrassen (circa 1/3                0,315           1991/1998           M
                  strooiselvloer en circa 2/3 roostervloer)
E 2.8             grondhuisvesting met beluchting onder gedeeltelijk       0,110             2002              M
                  verhoogde roostervloer (perfosysteem)
E 2.9             grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen
E 2.9.1           grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen           0,125             1999              M
                  onder de beun
E 2.9.2           grondhuisvesting met enkele buis onder de beun           0,150             2011              A
                  aan weerszijden van het legnest
E 2.9.3           grondhuisvesting met mestbeluchting door middel          0,150             2011              A
                  van verticale ventilatiekokers
E 2.10            chemisch luchtwassysteem 90% reductie                    0,032             2000              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 2.11            Volièrehuisvesting
E 2.11.1          minimaal 50% van de leefruimte is rooster met            0,090             1998              M
                  daaronder een mestband. Mestbanden minimaal
                  eenmaal per week afdraaien. Roosters minimaal in
                  twee etages.
E 2.11.2          45 - 55% van de leefruimte roosters met daaronder
                  een mestband met beluchting. Mestbanden
                  minimaal tweemaal per week afdraaien. Roosters
                  minimaal in twee etages.
E 2.11.2.1        beluchtingscapaciteit minimaal 0,2 m³ per dier per       0,055             2004              M
                  uur
E 2.11.2.2        beluchtingscapaciteit minimaal 0,5 m³ per dier per       0,042             2011              A
                  uur
E 2.11.3          30-35% van de leefruimte roosters met daaronder          0,025             2005              M
                  een mestband met 0,7 m3 per dier per uur
                  mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal per
                  week afdraaien. Roosters minimaal in twee etages.
E 2.11.4          55-60% van de leefruimte roosters met daaronder          0,037             2005              M
                  een mestband met 0,7 m3 per dier per uur
                  mestbeluchting. Mestbanden minimaal eenmaal per
                  week afdraaien. Roosters minimaal in twee etages.
E 2.12            Scharrelhuisvesting



54 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Rav-code    Categorie                                           Emissiefactor        Jaar van          Vaststelling
                                                                   (kg NH3/       opname in Rav       emissiefactor:
                                                                dierplaats/jr.)     / jaar van        meting (M) of
                                                                                    aanpassing         afleiding (A)
E 2.12.1    scharrelstal in twee verdiepingen met mestbanden        0,068              2002                  M
            onder de roosters (twee maal per week afdraaien),
            bezetting 9 dieren per m²
E 2.12.2    scharrelhuisvesting met frequente mest- en              0,106               2004                 M
            strooiselverwijdering
E 2.13      biologisch luchtwassysteem 70% reductie                 0,095               2006                  A
            ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
            emissiereductie fijn stof
E 2.14      biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie          0,095               2011                 M
            geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 2.15      chemisch luchtwassysteem 70% reductie                   0,095               2011                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
E 2.100     overige huisvestingssystemen niet-                      0,315               2002                 M
            batterijhuisvesting
E 2.101     overige huisvestingssystemen batterijhuisvesting        0,100               2002                 M

E3          diercategorie (groot-)ouderdieren van
            vleeskuikens in opfok; jonger dan 19 weken
E 3.1       chemisch luchtwassysteem 90% reductie                   0,025               2009                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
E 3.2       biologisch luchtwassysteem 70% reductie                 0,075               2009                  A
            ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
            emissiereductie fijn stof
E 3.3       stal met mixluchtventilatie                             0,183           2009/2011                 A
E 3.4       stal met verwarmingssysteem met warmteheaters           0,180             2011                    A
            en ventilatoren
E 3.5       biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie          0,075               2011                  A
            geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 3.6       chemisch luchtwassysteem 70% reductie                   0,075               2011                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
E 3.7       stal met indirect gestookte warmteheaters met           0,180               2011                  A
            luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
E 3.8       stal met luchtmengsysteem voor droging                  0,158               2011                  A
            strooisellaag in combinatie met een
            warmtewisselaar
E 3.100     overige huisvestingssystemen                            0,250           1991/2000                 A

E4          diercategorie (groot-)ouderdieren van
            vleeskuikens
E 4.1       groepskooi voorzien van mestband en geforceerde         0,080               1996                 M
            mestdroging
E 4.2       volièrehuisvesting met geforceerde mestdroging          0,170               1998                 M
E 4.3       volièrehuisvesting met geforceerde mest- en             0,130               1998                 M
            strooiseldroging
E   4.4     grondhuisvesting met mestbeluchting
E   4.4.1   mestbeluchting van bovenaf                              0,250               1998                 M
E   4.4.2   mestbeluchting met verticale slangen in de mest         0,435               2004                 M
E   4.4.3   grondhuisvesting met mestbeluchting via buizen          0,435               2010                 A
            onder de beun
E 4.4.4     grondhuisvesting met mestbeluchting door middel         0,435               2011                  A
            van verticale ventilatiekokers
E 4.5       perfosysteem op gedeeltelijk verhoogde                  0,230               1999                 M
            roostervloer
E 4.6       chemisch luchtwassysteem 90% reductie                   0,058               2000                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
E 4.7       biologisch luchtwassysteem 70% reductie                 0,174               2006                  A
            ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
            emissiereductie fijn stof
E 4.8       grondhuisvesting, mestbanden onder de roosters,         0,245               2007                 M
            mestbanden minimaal tweemaal per week afdraaien
E 4.9       biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie          0,174               2011                  A
            geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 4.10      chemisch luchtwassysteem 70% reductie                   0,174               2011                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
E 4.100     overige huisvestingssystemen                            0,580           1987/1996                M

E5          diercategorie vleeskuikens
E 5.1       zwevende vloer met strooiseldroging                     0,005               1994                 M
E 5.2       geperforeerde vloer met strooiseldroging                0,014               1996                 M
E 5.3       etagesysteem met volledige roostervloer en              0,005               1998                 A
            mestbandbeluchting
E 5.4       chemisch luchtwassysteem 90% reductie                   0,008           2000/2004                 A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof




                                                                       Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Rav-code          Categorie                                             Emissiefactor       Jaar van       Vaststelling
                                                                           (kg NH3/       opname in Rav   emissiefactor:
                                                                        dierplaats/jr.)     / jaar van    meting (M) of
                                                                                           aanpassing     afleiding (A)
E 5.5             grondhuisvesting met vloerverwarming en                   0,045             2002              M
                  vloerkoeling
E 5.6             stal met mixluchtventilatie                               0,037             2006              M
E 5.7             biologisch luchtwassysteem 70% reductie                   0,024             2006              A
                  ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
                  emissiereductie fijn stof
E 5.8             etagesysteem met mestband en strooiseldroging             0,020             2006              M
E 5.9             uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens met                              2009
                  aparte vervolghuisvesting
E 5.9.1           uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens in
                  etages met vervolghuisvesting
E 5.9.1.1         uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.1.1       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,040                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en
                  vloerkoeling)
E 5.9.1.1.2       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,033                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.6 (stal met mixluchtventilatie)
E 5.9.1.1.3       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,018                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.8 (etagesysteem met mestband en
                  strooiseldroging)
E 5.9.1.1.4       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,031                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.10 (stal met verwarmingssysteem met
                  warmteheaters en ventilatoren)
E 5.9.1.1.100     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 13         0,070                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.100 (overige huisvestingsystemen)
E 5.9.1.2         uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting
E 5.9.1.2.1       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,038                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.5 (grondhuisvesting met vloerverwarming en
                  vloerkoeling)
E 5.9.1.2.2       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,033                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.6 (stal met mixluchtventilatie)
E 5.9.1.2.3       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,015                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.8 (etagesysteem met mestband en
                  strooiseldroging)
E 5.9.1.2.4       uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,030                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.10 (stal met verwarmingssysteem met
                  warmteheaters en ventilatoren)
E 5.9.1.2.100     uitbroeden eieren en opfokken vleeskuikens tot 19         0,060                               A
                  dagen in stal met etages en vervolghuisvesting in E
                  5.100 (overige huisvestingsystemen)
E 5.10            stal met verwarmingssysteem met warmteheaters             0,035             2009              M
                  en ventilatoren
E 5.11            stal met luchtmengsysteem voor droging                    0,021           2010/2011           M
                  strooisellaag in combinatie met een
                  warmtewisselaar
E 5.12            biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie            0,024             2011              A
                  geur en 80% emissiereductie fijn stof
E 5.13            chemisch luchtwassysteem 70% reductie                     0,024             2011              A
                  ammoniak, 30% reductie geur en 35%
                  emissiereductie fijn stof
E 5.14            stal met indirect gestookte warmteheaters met             0,035             2011              A
                  luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
E 5.100           overige huisvestingssystemen                              0,080           1991/2002           M

E6                additionele technieken voor mestbewerking
                  en mestopslag
E 6.1             mestdroogsystemen met geperforeerde doek                  0,015             1998              M
E 6.2             droogtunnel met oppervlaktedroging (dichte                0,015             1998              M
                  banden)
E 6.3             lucht uit een composteringsunit met chemische             0,003             1998              M
                  luchtwassing
E   6.4           droogtunnel
E   6.4.1         droogtunnel met geperforeerde banden                      0,002             2005              M
E   6.4.2         droogtunnel met geperforeerde metalen platen              0,002             2007              A
E   6.5           mestopslagloods met biologisch luchtwassysteem            0,015             2011              A
                  70% emissiereductie
E 6.6             mestopslagloods met chemisch luchtwassysteem              0,015             2011              A
                  70% emissiereductie
E 6.7             mestopslagloods met chemisch luchtwassysteem              0,005             2011              A
                  90% emissiereductie


56 |    Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Rav-code    Categorie                                        Emissiefactor        Jaar van          Vaststelling
                                                                (kg NH3/       opname in Rav       emissiefactor:
                                                             dierplaats/jr.)     / jaar van        meting (M) of
                                                                                 aanpassing         afleiding (A)
E 6.8       afgesloten mestopslagloods                           0,050            1998/2015               M

F4          diercategorie vleeskalkoenen
F 4.1       gedeeltelijk verhoogde strooiselvloer                 0,36               1998                 M
F 4.2       chemisch luchtwassysteem 90% reductie                 0,07               2002                 A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
F 4.3       mechanisch geventileerde stal met frequente           0,26               2005                 M
            strooiselverwijdering
F 4.4       biologisch luchtwassysteem 70% reductie               0,20               2006                  A
            ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
            emissiereductie fijn stof
F 4.5       stal met verwarmingssysteem met warmteheaters         0,49               2011                  A
            en ventilatoren
F 4.6       biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie        0,20               2011                  A
            geur en 80% emissiereductie fijn stof
F 4.7       chemisch luchtwassysteem 70% reductie                 0,20               2011                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
F 4.8       stal met indirect gestookte warmteheaters met         0,49               2011                  A
            luchtmengsysteem voor droging strooisellaag
F 4.9       stal met luchtmengsysteem voor droging                0,43               2011                  A
            strooisellaag in combinatie met een
            warmtewisselaar
F 4.100     overige huisvestingssystemen                          0,68           1991/1998               A/M

G2          diercategorie vleeseenden
G 2.1       binnen mesten
G 2.1.1     chemisch luchtwassysteem 90% reductie                0,021               2011                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
G 2.1.2     biologisch luchtwassysteem 70% reductie              0,063               2011                  A
            ammoniak, 40% reductie geur en 60/75%
            emissiereductie fijn stof
G 2.1.3     chemisch luchtwassysteem 70% reductie                0,063               2011                  A
            ammoniak, 30% reductie geur en 35%
            emissiereductie fijn stof
G 2.1.4     biofilter; 70% reductie ammoniak, 40% reductie       0,063               2011                  A
            geur en 80% emissiereductie fijn stof
G 2.1.100   overige huisvestingssystemen                         0,210           1991/2000               A/M
G.2.2       buiten mesten (per afgeleverde eend)                 0,019             1991                   A




                                                                    Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                 Systematiek beslisboom


Afhankelijk van de herkomst van de huidige emissiefactoren en van beschikbaarheid van nieuwe
meetgegevens of inzichten wordt een berekeningswijze voorgesteld voor een nieuwe EF. Deze
berekeningswijzen zijn samengevat in een beslisboom (Figuur 1) die hierna worden toegelicht.


De beslisboom leidt middels vraag en antwoord naar een methode waarmee de reductie van
ammoniakemissie ten opzichte van de referentie bepaald wordt. De nieuwe EF in kg ammoniak wordt
vervolgens uitgerekend met behulp van de EF van de referentie (meestal aangeduid met ‘overige
systemen’, code 100 in de Rav). Dit betekent dat wanneer de referentie factor verhoogd of verlaagd is
op basis van recente metingen, het reductiepercentage van een systeem hetzelfde kan blijven, maar
de EF wel wordt verhoogd c.q. verlaagd. Dit is bijvoorbeeld bij luchtwassers het geval (nummer 2 van
de beslisboom in Figuur 1).


In totaal zijn zeven berekeningsmethoden geïdentificeerd om de reductie te berekenen van het
huisvestingssysteem ten opzichte van de referentie. Hetzij opgemerkt dat deze benadering een goede
beschrijving vereist van deze ‘overige systemen’. Hieronder worden alle zeven methoden toegelicht.


Oppervlakteberekening
De eerste vraag die de beslisboom stelt is of het betreffende emissie reducerende systeem in de Rav
staat of komt vanwege het gereduceerde emitterende oppervlak. Dit is bij varkens meestal het geval
door het verkleinen van het mestoppervlak in de kelder. Bij de pluimveehouderij komt deze wijze van
reductie niet voor. Het principe geldt voor stallen met drijfmest met een open verbinding met de
stalruimte boven de mestopslag.
Muck en Steenhuis (1981) beargumenteerde al een lineaire relatie tussen het emitterend oppervlak en
de ammoniakemissie op basis van de processen die leiden tot vorming en vervluchtiging van
ammoniak. Elzing & Monteny (1997), Aarnink & Elzing, (1998) en Monteny et al. (1998) hebben dit
proefondervindelijk aangetoond in praktische omstandigheden bij zowel rundvee als varkens en
opgenomen in ammoniakemissie-berekeningsmodellen. In hoeverre dit ook geldt voor pluimvee is niet
bekend. Een vergroting van de leefoppervlakte per dier zal veelal ook gepaard gaan met een
vergroting van het emitterend mestoppervlak. Door het grotere oppervlak kan de aanwezige mest ook
gemakkelijker drogen, waardoor de vorming van ammoniak wordt afgeremd. Voor zover bekend is
naar deze relatie geen onderzoek gedaan.


Luchtwassers
Wanneer de vraag m.b.t. de reductie van emissie door oppervlakteverkleining van het besmeurd
oppervlak negatief beantwoord wordt, volgt de vraag of de emissiereductie wordt veroorzaakt door
luchtwassers. Het aangegeven verwijderrendement van de luchtwasser, die is opgenomen in de
beschrijving van het systeem, is dan de reductie waarmee de EF te berekenen is ten opzichte van de
referentie. Rekenregel 2 van de beslisboom wordt toegepast.


Vergelijking:
𝐸𝐹𝑥.𝑛 = 𝑁 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100

Hierin is:
EFx.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)
N = verwijderingsrendement luchtwastechniek
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)




58 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Geen metingen
Wel opgenomen in Rav
Als er al een EF in de Rav staat en er zijn geen of geen recente meetcijfers, wordt de emissiereductie
berekend door de verhouding met de EF van de referentie.
Wanneer dan door recente metingen aan de referentie de emissiefactor van de referentie wordt
aangepast blijft de oorspronkelijke reductie gehandhaafd.
Dat betekent dat bij een stijging van de referentie de emissiefactor van het reducerend systeem
meestijgt, bij een dalende referentie zal ook de emissie van het ammoniakemissiearme systeem dalen.
Het argument voor deze benadering is dat de grondslag van de verandering van de emissie van de
referentie door structurele veranderingen ontstond. Dit rechtvaardigt dat ook de emissies van eerder
gemeten emissiearme huisvestingsystemen omhoog dan wel omlaag gaan. Rekenregel 4 van de
beslisboom is van toepassing.


Vergelijking rekenregel 2:
𝐸𝐹𝑥.𝑛 = 𝑅𝑥 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100

Hierin is:
EFx.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)
Rx = reductiepercentage volgens huidige emissiefactor bij diercategorie x
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)


Niet opgenomen in Rav
Wanneer geen metingen beschikbaar zijn van een emissie reducerend systeem en er is nog geen EF
voor dit systeem in de Rav, kan de reductie ten opzichte van de referentie EF afgeleid worden van een
gelijk of vergelijkbaar systeem dat is toegepast bij een vergelijkbare diercategorie. Een diercategorie
is in emissietermen vergelijkbaar als de wetmatigheden waardoor ammoniak ontstaat en vervluchtigt
overeenkomen. In zijn algemeenheid komt het erop neer dat huisvestingsystemen vergelijkbaar
moeten zijn en dat consistentie en samenstellingen van mest vergelijkbaar moeten zijn. Een voorbeeld
hiervan bij pluimvee is het reducerend effect van de diverse systemen waarbij het strooisel wordt
belucht. Een aantal technieken zijn bemeten bij vleeskuikens, maar de verwachting is dat bij andere
categorieën binnen de pluimveehouderij vergelijkbare reducties worden bereikt. In deze situatie is
rekenregel 3 van toepassing.


Vergelijking rekenregel 3:
𝐸𝐹𝑦.𝑛 = 𝑅𝑥 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100

Hierin is:
EFy.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie y (kg NH3/dierplaats/jaar)
Rx = reductiepercentage volgens huidige emissiefactor bij diercategorie x
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)


Wel metingen
Als er metingen zijn verricht is emissiereductie te berekenen door te verhouden aan de EF van de
referentie. Dit kan zowel als gemeten is volgens oud (rekenregel 4) dan wel nieuw protocol
(rekenregels 5 en 6 van de beslisboom). Wanneer in het nieuwe protocol case control is gemeten
wordt de emissiereductie niet bepaald aan de hand van de referentie factor, maar ten opzichte van de
tegelijkertijd gemeten referentie (rekenregel 7 van de beslisboom).


Vergelijking rekenregel 5:
𝐸𝐹𝑥.𝑛 = 𝑅𝑥 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100

Hierin is:
EFx.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)
Rx = reductiepercentage bij diercategorie x
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)




                                                                  Wageningen Livestock Research Rapport 1015   | 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Vergelijking rekenregel 6:
𝐸𝐹𝑥.𝑛 = 𝑅𝑥 ∗ 𝐸𝐹𝑥.100

Hierin is:
EFx.n = emissiefactor van subcategorie n van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)
Rx = reductiepercentage bij diercategorie x
EFx.100 = emissiefactor ‘overige huisvesting’ van diercategorie x (kg NH3/dierplaats/jaar)



Literatuur
Aarnink A.J.A. & A. Elzing, 1998. Dynamic model for ammonia volatilization in housing with partially
    slatted floors, for fattening pigs. Livestock Production Science 53 (2): 153-169.
Elzing, A. & G.J. Monteny, 1997. Modeling and experimental determination of ammonia emission rates
    from a scale model dairy-cow house. Transactions of the ASAE 40: 721-726.
Monteny, G.J., D.D. Schulte, A. Elzing & E.J.J. Lamaker, 1998. A conceptual mechanistic model for the
    ammonia emissions from free stall cubicle dairy cow houses. Transactions of the ASAE 41: 193-
    201.
Muck, R.E. & T.S.Steenhuis, 1981. Nitrogen losses in free stall dairy barns. In: Livestock Waste: A
    renewable resource p. 406-409. ASAE, St. Joseph, Michigan.




60 |   Wageningen Livestock Research Rapport 1015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>    Is emissiereductie gericht                           JA                              1.
   op reductie van emitterend                                                   Bereken reductie met
           oppervlak?                                                                  AFSA


                      NEE



                                                                                         2.
       Is emissiereductie                                JA
                                                                                Bereken reductie met
       gerealiseerd door                                                            beschreven
          luchtwasser?                                                          verwijderrendement


                      NEE



                                                                                           3.
                                 NEE       Is EF direct afgeleid         JA    Bereken reductie met EF
      Zijn er meetcijfers?               van EF van vergelijkbare                 Rav en Rav van de
                                              diercategorie?                    betreffende referentie
                                                                                       categorie




                     JA                                  NEE

                                                                                           4.
                                                                                Bereken reductie met EF
                                                                                Rav en Rav van code 100
       Gemeten volgens                                                             van de betreffende
        nieuw protocol?                            NEE                          categorie (oud protocol)




                       JA



                                                                                           5.
                                   NEE            Is referentie
                                                                         NEE      Bereken reductie EF
           Is case control                     systeem gemeten
                                                                                 nieuw protocol vs Rav
              gemeten?                          volgens nieuw
                                                                                 van code 100 van de
                                                    protocol
                                                                                 betreffende categorie


                     JA



              7.                                                    JA                     6.
     Bereken reductie met                                                         Bereken reductie EF
      case control nieuw                                                           nieuw protocol vs
           protocol                                                            referentie nieuw protocol



Figuur 1       Beslisboom aan de hand waarvan emissiereducties berekend kunnen worden, waarmee
               ammoniakemissiefactoren van emissie reducerende systemen tot stand kunnen komen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Wageningen Livestock Research                 Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en
Postbus 338, 6700 AH Wageningen               renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en
T 0317 48 39 53                               innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke
E info.livestockresearch@wur.nl www.wur.nl/   kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en
livestock-research                            milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot
                                              veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.


                                              De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of
                                              nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
                                              bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
                                              Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
                                              van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
                                              Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
                                              behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
                                              kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
                                              vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
                                              van de unieke Wageningen aanpak.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>