<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                    
             
!            " "#"       
$%
&'(%     )* +   "  ,
-.%/0 "11" 2 23 4561




789: ;<=>?@>AB?C@<?DEFGH?<IGGJ KB?LFM;<=>?@>AB?C@<?DEFGH?<IGGJN?@O
7PQRS9TP9: AJBUD<C VW =>B XYXZ VY[\Y
]9TPQ^PQ_: `<@I D> ?<IGGJ F=a

bcdefgc hcicjk


lmnoddpq rmpqg s fcg jdttujg vwdgssj dppu xyxz{ rdhhcp u| ut}gddp~k qdg mn ddp urcjfcmqk tuhmc cp chdpocpujodpm}dc} ddpmcqcp
cg jdttujg m} utoc}gchq quuj upic }efpo dcphcrmpok dpqus cp wdgssj cp m} fcg jc}shgddg rdp ojupqmo upqcjiuc cg jdttujg
eupehsqccjg qdg qc pdgssj qc d|ochutcp qcecppmd cg ccp jdefo fcj}gch cimo m} lurcpqmcp m} qc }}gu|cm}}mc quuj ccjqcjc
cgocrmpo dh qs}qdpmo ocjcqseccjq qdg }}gu| dh} qjs|deguj ut qc pdgssj ut qmg ucpg gug fcg mpms m} ocjcqseccjq pqcjc
|degujcpk iudh} rcjqjuompo fccp qmc juh urcjocpucp
c fccp qcic jc}shgdgcpk qmc fdd} }gddp ut qc urdc rdp fcg fsmqmoc }}guchcmqk rcjjcocp cg ococrcp} rdp qc
}uujgcpujodpm}dc} hujupk wk qc hmpqcj}efpok drupk lbk w cp qc uuoqmcjcprcjcpmompo cp ddpgdh cqccjcj} rdp
qcic ujodpm}dc} imnp up} rdp qmcp}g occc}g quuj up} mpfusqchmn gc dqrm}cjcp
ddjpdd}g fccp mn mn up} cj ocjsm ocddg rdp jdttujgdoc} cp tcj}uuphmnc dqrmcicp rdp cqccjcj} rdp utcpdjc
upqcjiuc}mp}gchhmpocp iudh} l k k  cp lk rdp urcjfcmq}ujodpm}dc} jurmpemc}k dgcj}efdttcpk lxk mpwk chtqc}
wdgsjdxyyy cp rdp rchc dpqcjcp upectgrcj}mc} imnp ruujochcoq ddp ruujddp}gddpqc ceuhuocp sp utcjmpocp imnp mp qmg jdttujg
ccocpucp chdd} fcc ccp qcch rdp fcpk upqdp} fsp mpfusqchmnc mp}gcmpok gc cppcp ococrcp dpupmc gc mhhcp hmnrcp
mgcjddjq ccjmcqmocp mn fsp rcjiuc
mn puqmocp s smg qc mpfusq rdp qmg jdttujg gug s gc pccp mp qc fuut qdg qmg jdttujg s mp s cj cfshtidd idh imnp cp qdg s upic
ddpcrchmpocp gcj fdjgc ishg pccp cg idh rdp s ucq rjdocp u rdp qc fsmqmoc chcmq}hmnp d| gc mncp dcphcrmpok dpqus p
wdgssj ishhcp s cefgcj qdpddj imnp
>I AF@@>DBC> J<FJI G?I G FF AB?D>? F D> H>E;BI> A<? D> ¡¢£¤¢?C ¡<=>?@>AB?C ¥<?DEFGH >? ¦<IGGJN
¤§[¨¨HHHN;<=>?@>AB?C@<?DEFGH?<IGGJN?@¨
©L DBJ>£I[ ¤B>J
ª<B@>? <? FF [ B?LFM;<=>?@>AB?C@<?DEFGH?<IGGJN?@


«¬­ ®¯°¬±²¬³°´µ¬ ¶¯·¬­¸


¹º»¬±¼ ½­°¾¿­°±¶ ¡<=>?@>AB?C ¥<?DEFGH ¬± ¹º­ÀÀ¯Á

ÂBU@<C>[ ¤>I J<FJI ÃA<@@>? FL F;I<<?Ã
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Natuur anno 2023: vallen of opstaan?
Ontwikkeling van soorten vanaf 2000




Henri Prins
Mei 2023


1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Inhoud
Woord vooraf…………………………………………………………………………………………………………                             5
Samenvatting…………………………………………………………………………………………………………                             7
1   Inleiding ………………………………………………………………………………………………….………                          9
           1.1 Achtergrond…………………………………………………………………………..………………..                 9
           1.2 Vraagstelling…………………………………………………………………..………………………..               9
           1.3 Aanpak……………………………………………………………………………..………………….…                   10
           1.4 Leeswijzer……………………………………………………………………………………………..…                 11
2   Methode…………………………………………………………………………………………………………..                           12
           2.1 Data over de ontwikkeling van soorten …………………………………………………………..   12
           2.2 Selectie van soorten……………………………………………………………………………………             13
           2.3 Duiding van ontwikkelingen…………………………………………………………….……………          13
3   Resultaten ontwikkeling van soorten…………………………………………………………………                14
           3.1 Vaatplantensoorten…………………………………………………………………….………………              14
           3.2 Mossoorten………………………………………………………………………………………………                   15
           3.3 Korstmossoorten…………………………………………………………………………..……………               17
           3.4 Dagvlindersoorten ………………………………………………………………………………..……             18
           3.5 Libelsoorten………………………………………………………………………………………………                 19
           3.6 Broedvogelsoorten……………………..………………………………………………………………              20
           3.7 Zoogdiersoorten…………………………………………………………………………………………                22
           3.8 Vissoorten…………………………………………………………………………………………………                  23
           3.9 Amfibie- en reptielsoorten…………………………………………………………………………….         24
4   Ontwikkelingen in de stikstofuitstoot vanuit de landbouw…………………………………       26
           4.1 Inleiding……………………………………………………………………………………………………                  26
           4.2 Stikstofbalans rond 1965………………………………………………………………………………           26
           4.3 Stikstofbalans rond 1990………………………………………………………………………………           27
           4.4 Stikstofbalans rond 2020………………………………………………………………………………           28
           4.5 Conclusie……………………………………………………………………………….…………………                  29
5   Invloed drukfactoren op achteruitgang van soorten…………………………………………..         30
           5.1 Inleiding……………………………………………………………………………………………………                  30
           5.2 Resultaten…………………………………………………………………………………………………                  31
           5.3 Conclusie……………………………………………………………………………………………..……                 32
6   Ontwikkeling van uiterst stikstofgevoelige vaatplantensoorten..…………………………   33
           6.1 Inleiding…………………………………………………………………………….………………………                 33
           6.2 Methode……………………………………………………………………………………………………                    33
           6.3 Resultaten…………………………………………………………………………………………….……                 33
           6.4 Conclusie……………………………………………………………………………………………………                  34
7   Ontwikkeling van uiterst stikstofgevoelige mossoorten………………………………….……       35
           7.1 Inleiding………………………………………………………………………………………………..……                35
           7.2 Methode………………………………………………………………………………………………….…                   35
           7.3 Resultaten………………………………………………………………………………………………..…                35
           7.4 Conclusie……………………………………………………………………………………………………                  36


3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>8 Stikstofdepositie en ontwikkeling van vaatplanten (1950-2020) ……………………………                 37
         8.1 Inleiding………………………………………………………………………………………..….………                              37
         8.2 Ontwikkeling stikstofdepositie……………..…………………………………………………………                    37
         8.3 Ontwikkeling vaatplanten………………………………………………………………………………                         38
         8.4 Synthese……………………………………………………………………………………………………                                 39
         8.5 Conclusie……………………………………………………………………………………………………                                40
9 Discussie…………………………………………………………………………………….……………………..……                                    41
         9.1 Inleiding……………………………………………………………………………………………….……                               41
         9.2 Soortenlijst…………………………………………………………………………………………………                              41
         9.3 Data en methode…………………………………………………………………………………………                              41
         9.4 Abundantie van soorten…………………………………………………………………………………                          42
         9.5 Relatie tussen soorten, drukfactoren en Natura 2000 habitatten ……………………………..   42
10 Conclusies……………………………………………………………………………………………..…………..,……                                 43
11 Aanbevelingen………………………………………………………………………………………………………… 45

Persoonlijke nabeschouwing……………………………………………………………………………………….… 47
Referenties……………………………………………………………………………………………………………….…… 49
Bijlagen…………………………………………………………………………………………………………………….…… 51




4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Woord vooraf

Als onderzoeker bij WUR (Wageningen University and Research Centre) heb ik meegewerkt
aan het beantwoorden van vele beleidsvragen binnen de driehoek landbouwbeleid, milieu
en economie. Om deze vragen te kunnen beantwoorden heb ik steeds de belangen van de
samenleving, van de landbouw en van het milieu in het onderzoek mee moeten wegen. In
mijn werk heb ik met veel gevoelige onderwerpen te maken gehad: mestwetgeving in de
akker- en tuinbouw, aanscherping van gewasbeschermingsbeleid in de akkerbouw, de
bollenteelt en de fruitteelt, veranderingen in het EU-landbouwbeleid, biologische landbouw,
agrarisch natuur- en landschapsbeheer, alternatieve regulering van het visrechtensysteem in
de binnenvisserij en monitoring van milieueffecten van de mestderogatie. Sinds oktober
2020 ben ik gepensioneerd.
De gepolariseerde maatschappelijke en politieke discussie rond het stikstofbeleid heeft mij
er toe doen besluiten om te onderzoeken in hoeverre de natuur zich de afgelopen decennia
in negatieve zin heeft ontwikkeld.
Aan de ene kant horen we de waarschuwingen van respectabele wetenschappers, worden
ons doemscenario’s opgedrongen door natuurorganisaties en milieuactivisten en eisen
politici, die zich aan deze groepen conformeren, de aandacht op door soms de grootste
onzin zowel de huiskamer als de Tweede Kamer in te slingeren.
Aan de andere kant zien we een eveneens gemêleerde groep van wetenschappers, boeren,
plattelandsbewoners, teleurgestelden in de politiek en mensen die zich door de andere
groep bedreigd voelen en zich in hun wanhoop verdedigen met onconventionele en zelfs
soms laakbare methoden. Ook in deze groep wordt de waarheid soms geweld aangedaan
door het verkondigen van onzinverhalen. Enkele politieke partijen trachten hier zelfs een
slaatje uit te slaan door bijvoorbeeld het asielbeleid bij deze discussie te betrekken.
Polarisatie dus! Polarisatie, die nog sterker wordt doordat verschillende maatschappelijke
groepen wordt voorgehouden dat zij moeten boeten als een andere groep iets meer ruimte
krijgt. Boeren, automobilisten, woningzoekers en vliegvakantiegangers worden gedwongen
in een “ieder voor zich” rol. Zelfs bedrijven, die op basis van legaal verkregen vergunningen
zijn gevestigd of uitgebreid, worden sterk in hun voortbestaan bedreigd. Op deze wijze dreigt
de stikstofcrisis onze samenleving uit elkaar te drijven.
Dat is de reden, waarom ik mij heb aangesloten bij de Stichting Samenleving, Landbouw en
Natuur (SLN). Deze stichting maakt zich sterk voor een gezonde en goede samenwerking
tussen deze drie voor de mens essentiële basisbehoeften. De stichting heeft zich daarom ten
doel gesteld het belang van onze samenleving, van onze voedselproducenten en van onze
natuur in gelijke mate en in balans met elkaar te wegen. Deze doelstelling sluit perfect aan
bij mijn liefde voor mens en natuur en mijn landbouwachtergrond.
Als stichting hebben we geprobeerd om via het stellen van vragen aan wetenschappers,
beleidsambtenaren en bestuurders een helder zicht te krijgen op het fundament onder het
stikstofbeleid. Op deze vragen kregen wij geen compleet antwoord. Ook de vele rapporten

5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>op dit gebied gaven geen uitsluitsel hoe de natuur zich heeft ontwikkeld en welke rol stikstof
daarin heeft gespeeld. Daarom zijn we zelf aan de slag gegaan.
Omdat ik mij in mijn werk voortdurend in nieuwe, ingewikkelde en gevoelige onderwerpen
heb moeten inwerken zag ik er niet tegenop om ook de uitdaging aan te gaan om mij te
verdiepen in de stikstofcrisis. Ik heb me daarbij vooral gericht op de rol van de landbouw, die
verantwoordelijk zou zijn voor het grootste deel van de stikstofdepositie in Nederland.
Vanwege mijn voormalige werk weet ik welke ontwikkelingen de landbouw de afgelopen
decennia heeft doorgemaakt en welke invloed dat heeft gehad op de hoeveelheden stikstof,
die in de vorm van ammoniak en nitraat naar het milieu worden uitgestoten. De andere
kant, de effecten van stikstof op ecosystemen was voor mij grotendeels onbekend terrein.
Dankzij inlezen, spreken met verschillende ecologen en opvolgen van hun adviezen heb ik
geprobeerd me voldoende in te werken om de gevolgen van de stikstofdepositie voor de
ontwikkeling van flora en fauna vanaf 2000 in kaart te brengen.
Mijn dank gaat uit naar de mensen, die mij hierbij hebben geholpen: Henk Rampen, Wieger
Wamelink, Nico Gerrits, Cees Zoon, Geesje Rotgers, Wim de Vries, Arco van Strien, Henk de
Vries, Inge Somhorst, betrokken medewerkers bij soortenorganisaties en ecologen in dienst
van diverse provincies en waterschappen. Hun tips en commentaar hebben essentieel
bijgedragen aan dit rapport.
Tenslotte dank aan Marta en onze kinderen en kleinkinderen. Jullie hebben het een paar
maanden met een man, heit en pake moeten doen, die niet altijd voor jullie klaar kon staan.
Hopelijk wordt de absurde stikstoftoestand snel opgelost zodat we weer meer tijd aan elkaar
kunnen besteden.


Henri Prins, Oosterzee
Mei 2023




6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Samenvatting

Doel van dit rapport is het verkrijgen van inzicht in de ontwikkeling van de natuur
gedurende de afgelopen 20 jaar. Het belang van dit inzicht is van belang tegen de
achtergrond van de huidige stikstofcrisis, die onze samenleving dreigt te verstikken.

Politici, bestuurders en terreinbeheerders houden de Nederlandse bevolking in
superlatieven voor dat onze natuur zich in erbarmelijke toestand bevindt. Vele rapporten
van ecologische wetenschappers lijken dit beeld te bevestigen. Toch zijn er twijfels. Die
twijfels zijn vooral gegrond op het ontbreken van een overall beeld van de staat van de
natuur en de controverse tussen bewering en beleving.

Op basis van een methode, die mede tot stand is gekomen op advies van vooraanstaande
ecologen worden in dit rapport de trendmatige ontwikkelingen gepresenteerd van 521
soorten. Deze soorten zijn geselecteerd omdat zij volgens de habitatprofielbeschrijvingen
stuk voor stuk kenmerkend zijn voor één of meer habitatten. Aan deze lijst zijn enkele
soorten toegevoegd uit de Europese habitatrichtlijn, bijlage II.

Van iedere soort is bepaald of deze vanaf de eeuwwisseling qua verspreiding is
toegenomen, stabiel gebleven of is afgenomen. Het bleek dat in die periode inderdaad een
aantal soorten zijn teruggelopen. Dat aantal bleef echter beperkt tot 12%. Zoals te zien is in
figuur S1 bleven veel meer soorten stabiel of breidden zich uit. Bovendien is geen van deze
soorten de afgelopen 20 jaar verdwenen. Wel zijn er 4 soorten teruggekomen van de 11 die
al vóór 2000 uit Nederland weg waren.




Figuur S1. Ontwikkeling van de onderzochte soorten




7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Er zaten vrij grote verschillen tussen de verschillende groepen. De vaatplanten-, amfibie-,
reptielen- en zoogdierensoorten ontwikkelden zich bovengemiddeld goed, maar
verhoudingsgewijs gingen veel broedvogel- en vlindersoorten er op achteruit.

Een ander resultaat was dat de stikstofgevoelige vaatplaten- en mossoorten zich beter
hebben ontwikkeld dan de stikstofminnende soorten. Bovendien kwam uit de analyse naar
voren dat stikstof slechts in zeer weinig gevallen aantoonbaar de belangrijkste directe factor
is geweest voor achteruitgang voor de soort. Andere drukfactoren, waaronder verdroging,
zijn van veel meer belang geweest.

De gunstige ontwikkelingen kunnen voor een groot deel worden toegeschreven aan de
ammoniak- en mestwetgeving die rond 1990 zijn ingesteld en gaandeweg verder
aangescherpt. Melkveebedrijven hebben daardoor hun stikstofverliezen kunnen halveren.
Het stikstofverlies in kg N/ha ligt rond 2020 weer op hetzelfde niveau als in 1965.

Voor vaatplanten was het mogelijk een trend te construeren vanaf het jaar 1950. Deze laat
zien dat de vaatplanten zich tussen 1950 en 1980 snel achteruitgingen, maar daarna weer
een stijgende lijn lieten zien. De vaatplanten zijn daardoor nu weer bijna op het niveau van
1950 aanbeland.

De conclusie, die uit de analyse voortvloeit is dat de vraag in de titel van dit rapport
beantwoordt kan worden: Er is geen sprake van een omvallende natuur, maar is in het
algemeen aan het herstellen. Dat geldt echter niet voor de 12% van de soorten, die een
afname lieten zien. Toch kan deze afname maar voor een relatief klein deel aan de directe
invloed van stikstof worden toegeschreven.

De belangrijkste aanbeveling is dat de stikstofwet uit 2019 heroverwogen zou moeten
worden. Daarin werd vastgelegd dat de stikstofemissie op 74% van de oppervlakte van de
stikstofgevoelige habitatten in het jaar 2035 onder de wettelijk bepaalde Kritische Depositie
Waarde zou moeten liggen. Gezien het resultaat van dit onderzoek is deze wet overbodig
om het doel te bereiken en ongewenst gezien de maatschappelijke onrust.

Omdat stikstof als drukfactoren vrijwel weggevallen is, wordt aanbevolen meer in te zetten
op drukfactoren die momenteel belangrijker zijn. Daarvan is verdroging het meest in het
oog springend. Het is van groot belang eventuele conflicterende belangen vooraf in beeld te
brengen. Een goede beleidsvoorbereiding met een verbindende communicatie kan
voorkomen dat er opnieuw ontwrichting van de maatschappij dreigt.

Als middel daarvoor kan de oprichting van lokale natuurcoöperaties dienen, waarbij een
grote rol is weggelegd bij de plaatselijke bevolking, bedrijven en openbare instellingen.




8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Inleiding

1.1       Achtergrond
De huidige, zeer gevarieerde natuur in Nederland is te danken aan menselijk ingrijpen. Als
de natuur zijn gang had kunnen gaan en Nederland was onaangeroerd gebleven was de
natuur eenvormiger geweest. Een groot deel van Nederland had onderwater gestaan, vooral
loofbossen hadden zich ontwikkeld en er zou nauwelijks sprake zijn geweest van open
vlaktes met een rijke flora en fauna.
Grootscheepse veranderingen in de natuurlijke omgeving voor menselijke doelen zijn van
alle eeuwen. Denk maar aan de terpen waarvan de eersten al ver voor onze jaartellingen
werden aangelegd, aan inpolderingen van grote meren in de middeleeuwen, aan
ontginningen van “woeste” zandgronden, aan de aanleg van ontwateringsstructuren en aan
veenontgravingen ten behoeve van de brandstofwinning.
Na de Tweede Wereldoorlog werd de natuur opnieuw onderworpen aan een ingrijpende
transitie met als doel een betaalbare voedselvoorziening zeker te stellen. Daartoe werd de
landbouw in snel tempo opgeschaald. De daarmee gepaard gaande intensivering en
schaalvergroting gingen ten koste van de natuur. Dat gold overigens niet alleen voor de
landbouw, ook stadsuitbreiding, de industrie en het wegennet hadden een negatieve invloed
op de natuur.
De belangrijkste drukfactor, waarvan de gevolgen vooral in de jaren zeventig en tachtig
zichtbaar werden, was ammoniak. Pas na 1990 werden serieuze maatregelen getroffen om
de ammoniakemissie bij uitrijden en opslag van mest te beperken. Ook werden rond die tijd
de eerste mestwetten uitgevaardigd.
Echte stappen voor natuurherstel werden gezet na de eeuwwisseling, doordat de EU middels
Natura2000 de lidstaten verplichtte om natuurgebieden aan te wijzen. De ecologisch meest
interessante delen daarvan, de aangewezen habitatten, kregen een status, die behoud en zo
mogelijk herstel van hun natuurkwaliteit moest garanderen.
Dit onderzoek heeft tot doel de ontwikkeling van de natuur in Nederland in beeld te brengen
en zo te kunnen beoordelen in hoeverre de natuur in stand is gebleven en of de
verschillende drukfactoren daarop van invloed zijn geweest vanaf het beginstadium van het
Natura 2000 beleid tot nu toe.


1.2       Vraagstelling
Om uit de huidige uiterst complexe patstelling over het stikstofbeleid te komen zijn we
teruggegaan naar de basis en hebben we onszelf de volgende vragen gesteld:

      •   Hoe heeft de natuur zich ontwikkeld sinds 2000?
      •   Welke invloed heeft stikstof gehad op die ontwikkeling?
      •   Welke andere (druk)factoren spelen een rol?

9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>      •   In hoeverre voldoet Nederland aan de EU-Instandhoudingsplicht?


1.3       Aanpak
Om deze vragen te kunnen beantwoorden moesten strenge voorwaarden aan de methode
worden gesteld. Daarom is veel tijd besteed om een onafhankelijke en zo mogelijk
onomstreden methode te vinden met gedegen datamateriaal.
Op advies van verschillende ecologen is gekozen voor een systematische en zo kwantitatief
mogelijke methode, met het volgende stappenplan:

      1. Omdat op habitatniveau wel de stikstofdepositie en de Kritische Depositie Waarde
         bekend zijn, maar niet de kwantiteits- en kwaliteitsontwikkeling daarvan hebben we
         onze analyse gericht op soortniveau.
      2. Afhankelijk van het (sub) doel van de analyse zijn de volgende soorten geselecteerd:
             1. Voor het algemene beeld: de "Typische N2000 soorten", die voorkomen in
                de profielbeschrijvingen van de habitattypen, aangevuld met relevante
                soorten uit de EU-habitatrichtlijn, bijlage II
             2. Voor de invloed van drukfactoren: de soorten uit bovenstaande soortenlijst,
                die in de afgelopen 20 jaar een trendmatige achteruitgang lieten zien
             3. Voor een analyse van de stikstofgevoeligheid: alle soorten die volgens de
                stikstofindicator van Ellenberg het meest stikstofgevoelig zijn
             4. Tenslotte zijn ook de ontwikkelingen van de soorten van de habitatrichtlijn,
                Bijlage II apart aan een analyse onderworpen
      3. Data over de verspreidings- en/of aantallenontwikkeling van soorten zijn
         beschikbaar in de NDFF verspreidingsatlas en bij SOVON.
      4. Voor zover mogelijk is gebruik gemaakt van gecorrigeerde trends, waarbij rekening
         wordt gehouden met waarnemingsintensiteit en niet-wilde soorten zijn uitgesloten.
      5. Maak vooral ook gebruik van de diverse trendberekeningen op de sites van
         soortenorganisaties.
      6. Het tabblad ecologie & verspreiding van de verspreidingsatlas, de site
         minlnv.nederlandsesoorten.nl en de sites van de soortenorganisaties zijn
         geraadpleegd voor extra informatie over deze soorten.
      7. De stikstofindicator van Ellenberg is een goede proxy voor de stikstofgevoeligheid
         per soort.
      8. Ter verificatie zijn de gebruikte methode en de resultaten neergelegd bij ter zake
         kundige ecologen.




10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>1.4    Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt de methodiek verder uitgediept. Uitgelegd wordt hoe de soorten zijn
geselecteerd en hoe de trends tot stand zijn gekomen.
Hoofdstuk 3 doet verslag van de analyse en de resultaten van de natuurontwikkelingen van
de diverse soortengroepen.
Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van de ontwikkelingen van stikstofemissie uit de landbouw.
Hoofdstuk 5 behandelt de belangrijkste drukfactoren die van invloed zijn geweest op
soorten, die zijn afgenomen.
Hoofdstuk 6 en 7 gaan in op de invloed van stikstof op uiterst stikstofgevoelige soorten.
In hoofdstuk 8 wordt gereflecteerd op gemaakte keuzes qua data, uitgangspunten en
methoden en wordt bediscussieerd welke invloed die kunnen hebben op de resultaten.
Hoofdstuk 9 bevat de conclusies, die uit de voorgaande hoofdstukken kunnen worden
getrokken.
Hoofdstuk 10 geeft aanbevelingen.
Daarna volgt nog een persoonlijke noot van de onderzoeker.




11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2        Methode

2.1      Data over de ontwikkeling van soorten
In het algemeen heeft het vinden van geschikte data veel energie en tijd gekost. Uiteindelijk
is gekozen voor een combinatie van verschillende bronnen. Voor iedere soortengroep waren
diverse bronnen beschikbaar.
Globaal is het volgende protocol gebruikt om aan zoveel mogelijk soorten een ontwikkeling
toe te kennen (zie ook tabel 1):
      1. De trendberekeningen die worden gepubliceerd door de soortenorganisaties zijn
         leidend. Deze zijn beschikbaar voor
             1. Vaatplanten: FLORON, via NDFF Verspreidingsatlas Vaatplanten
             2. Dagvlinders en libellen: jaarverslag 2022 van de Vlinderstichting
             3. Amfibieën, Reptielen en Vissen: website van RAVON
             4. Vogels: website van SOVON
         De zoogdiervereniging verwijst naar de NDFF-verspreidingsatlas; voor de mossen en
         korstmossen is een meetnet, maar het verslag geeft geen informatie over
         soortenontwikkeling
      2. Waar nodig is deze informatie aangevuld met een berekende trend op basis van het
         aantal atlasblokken waar de soort voorkomt in de periodes 1995-2004, 2005-2014 en
         2015-heden. Nadeel van deze methode is dat er geen correctie is toegepast voor
         waarnemingsintensiteit.
      3. In uitzonderingsgevallen is de trend niet berekend, maar is de richting van de
         ontwikkeling “op het oog” beoordeeld
      4. Mocht ook dit geen uitsluitsel geven is de trend als “onduidelijk” aangegeven.


 Tabel 1 Prioritering van verschillende informatiebronnen voor beoordeling van de trend in
 2000-2020 (1: meest zwaarwegende bron, 2: second best bron, 3: noodgreep)
 Soortengroep            Soorten-             Trend       Trendberekening    Trendbeoordeling
                        organisatie          soorten-      over ruwe data      van ruwe data
                                           organisaties         NDFF                NDFF
 vaatplanten             FLORON                 1                 2                   3
 mossen                    BLWG                NB                 1                   2
 korstmossen               BLWG                NB                 1                   2
 dagvlinders         Vlinderstichting           1                 2                   3
 libellen            Vlinderstichting           1                 2                   3
 vogels                   SOVON                 1
 zoogdieren        Zoogdiervereniging          NB                 1                   2
 vissen                   RAVON                 1                 2                   3
 amfibieën en             RAVON                 1                 2                   3
 reptielen



12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>2.2 Selectie van soorten
In dit rapport worden verschillende analyses besproken. Voor iedere analyse is een daartoe
toegespitste selectie gemaakt.
     -   Voor de algemene trend van de natuur zijn de soorten geselecteerd die in de
         profielbeschrijvingen van de niet-maritieme habitattypen worden aangeduid als
         “typische soorten”. In totaal zijn dat circa 550 soorten. Daarnaast zijn een aantal
         relevante soorten uit bijlage II van de EU-habitatrichtlijn in de analyse betrokken.
     -   Voor analyse van de ontwikkeling van stikstofgevoelige vaatplanten zijn de soorten
         geselecteerd, die op de schaal van Ellenberg een stikstofindicator 1 hebben. Dit zijn
         67 soorten. Ter vergelijking zijn ook de 35 soorten meegenomen met
         stikstofindicator 9
     -   Voor analyse van de ontwikkeling van stikstofgevoelige mossen zijn eveneens de
         soorten geselecteerd met stikstofindicator 1. Dit zijn 32 soorten. Ter vergelijking zijn
         ook 32 soorten meegenomen met stikstofindicator7, 8 en 9.


2.3 Duiding van ontwikkelingen
Om de ontwikkelingen te duiden is een kwalitatieve klasseindeling gemaakt. Iedere soort is
in één van deze klassen ingedeeld (tabel 2). In principe is deze indeling gebaseerd op de
trends, zoals beschreven in paragraaf 2.1. Indien er echter sterke aanwijzingen zijn dat de
werkelijke ontwikkelingen anders zijn verlopen dan de trend aangeeft kan een soort in een
andere klasse zijn ingedeeld. Een voorbeeld is de berendruif, die volgens de
verspreidingsatlas constant op twee atlasblokken te vinden zou zijn, maar waarvan vaststaat
dat door een vergissing van de waarnemer deze in de afgelopen jaren slechts op 1 atlasblok
voorkomt. In dit geval is de berekende trend onveranderd gewijzigd in afgenomen. In de
bijlagen is aangegeven in welke klasse de onderzochte soorten zijn ondergebracht.


 Tabel 2. Indeling van ontwikkeling van soorten naar klasse
 Klasse                    Ontwikkeling 2000-heden
 Verdwenen <2000           Soort, al voor 2000 niet meer gesignaleerd
 Verdwenen >2000           Soort, na 2000 verdwenen
 Niet-wild                 Soort, die alleen nog als niet-wilde plant aanwezig is
 Onduidelijk               Soort, waarvan de ontwikkeling onvoldoende duidelijk is
 Sterk afgenomen           Soort met een afname van meer dan 50%
 Afgenomen                 Soort met een afname van 20% tot 50%
 Onveranderd               Soort met een afname van 20% tot een toename van 25%
 Toegenomen                Soort met een toename van >25%
 Terug/nieuw               Soort, die in 2000 niet aanwezig was, en nadien werd aangetroffen




13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>3.        Resultaten ontwikkeling van soorten


3.1       Vaatplantensoorten


3.1.1 Inleiding
Vaatplanten worden ook wel “hogere planten” genoemd. In Nederland komen ruim 2300
soorten vaatplanten in het wild voor, waarvan er ongeveer 1450 inheems zijn. Vaatplanten
omvatten zaadplanten (kruiden, bomen, grassen) en sporenplanten (wolfsklauwen, varens,
paardenstaarten).
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de 330 soorten geselecteerd, die
in de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid, aangevuld met 2 soorten uit
Bijlage II. In bijlage 4 zijn deze 332 soorten vermeld, inclusief de ontwikkeling per soort.


3.1.2 Ontwikkeling van de typische vaatplantensoorten
Van de lijst van 332 soorten waren er in 2000 330 soorten aanwezig, Twee soorten, de
beklierde ogentroost en de liggende raket, werden in dat jaar al niet meer waargenomen
(tabel 3).
Geen van de soorten, die in 2000 aanwezig waren is in de afgelopen 30 jaar geheel uit
Nederland verdwenen. Een in dit verband vermeldenswaardige soort is de slijkzegge. De
laatste wilde exemplaren zijn in 1993 waargenomen. Op 1 locatie bevinden zich nog
aangeplante exemplaren.


 Tabel 3. Ontwikkeling van de verspreiding van vaatplanten per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten                          In %
 Verdwenen <2000 2                                            1%
 Verdwenen >2000 0                                            0%
 Niet-wild            1                                       <1%
 Onduidelijk          8                                       2%
 Sterk afgenomen      11                                      3%
 Afgenomen            13                                      4%
 Onveranderd          138                                     42%
 Toegenomen           158                                     48%
 Terug                1                                       <1%

 Totaal               332                                    100%




14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Van 8 soorten is de ontwikkeling onduidelijk. Een zestal van deze soorten komt al sinds 2000
nog slechts sporadisch in Nederland voor (op minder dan 5 kilometerhokken). Dit betreffen
de franjegentiaan, de gladde zegge, de kleine ereprijs, de steenhoornbloem, de
trosgamander en de tweehuizige zegge.
Sinds 2000 zijn 11 typische N2000 soorten qua verspreiding sterk afgenomen. Dit zijn het
bleek kweldergras, het breed wollegras, de drijvende waterweegbree, het echt lepelblad, het
Engels lepelblad, de fijne kervel, de gelobde maanvaren, het kalkwalstro, de karwij, de kleine
biesvaren en de zwarte populier.
Daarnaast is de verspreiding van 13 vaatplantensoorten in mindere mate afgenomen, die
van 138 soorten ongeveer gelijk gebleven en die van 158 soorten toegenomen.
Eén soort, de bosboterbloem, is na een afwezigheid van 35 jaar rond het jaar 2010 weer
voorzichtig teruggekomen.
In totaal is 89% van de vaatplantensoorten toegenomen of gelijk gebleven, en die van 8%
afgenomen sinds 1990. Van de resterende soorten is geen duidelijke trend aan te geven of
waren al vóór het jaar 2000 uit Nederland verdwenen.


3.1.3 Samenvatting
In het algemeen hebben de typische N2000 vaatplantensoorten sedert 2000 een positieve
ontwikkeling doorgemaakt. Bijna de helft (48%) van de soorten maakte een toename van de
verspreiding mee en nog eens 42% bleef in verspreiding min of meer gelijk. Slechts 8% van
deze soorten liet een significante afname in verspreiding zien, waarbij geen van de soorten,
die in 2000 aanwezig waren geheel uit Nederland is verdwenen. Van enkele soorten blijft de
trend onduidelijk.


3.2    Mossoorten
3.2.1 Inleiding
Mossen zijn kleine groene planten die al vroeg in de evolutie zijn ontstaan. Mossen hebben
geen wortels en nemen voedingsstoffen direct op via het blad. Mossen houden van vochtige
plekken. Er zijn zo'n 600 soorten in Nederland.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk 37 soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid, aangevuld met 1 soort uit
Bijlage II. In bijlage 5 zijn alle 38 soorten vermeld, inclusief de ontwikkelingsklasse waarin
deze soorten zijn ingedeeld.
In tegenstelling tot de vaatplanten heeft de NDFF geen recente gecorrigeerde trend voor de
verspreiding van mossen berekend. Daarom is de trend na 2000 vastgesteld op het ruwe
aantal atlasblokken in de perioden 1995-2004, 2005-2014 en 2015-2022. Niet uitgesloten is
dat zich hierbij een effect voordoet als gevolg van verschillen in waarnemingsintensiteit.

15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>3.2.2 Ontwikkeling van de typische mossoorten
Van de lijst van 38 soorten waren in 2000 37 soorten aanwezig (tabel 4). Eén soort, het
veengaffeltandmos, is in de afgelopen eeuw in Nederland nauwelijks waargenomen. De
eerste beide vondsten zijn gedaan in het Bargerveen in 1966 en 1997. Volgens de
verspreidingsatlas is de soort daarna niet meer waargenomen.


 Tabel 4. Ontwikkeling van de verspreiding van mossoorten per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten                         In %
 Verdwenen <2000 1                                           3%
 Verdwenen >2000 0                                           0%
 Niet-wild            0                                      0%
 Onduidelijk          0                                      0%
 Sterk afgenomen      4                                      11%
 Afgenomen            5                                      13%
 Onveranderd          13                                     34%
 Toegenomen           13                                     34%
 Terug/nieuw          2                                      5%

 Totaal              38                                     100%


Geen van de soorten, die in 2000 aanwezig waren zijn de afgelopen 20 jaar uit Nederland
geheel verdwenen.
Sinds 2000 zijn 4 soorten qua verspreiding sterk afgenomen. Dit zijn het hoogveenlevermos,
het kwelviltsterrenmos, het stobbegaffeltandmos en de tonghaarmuts.
Daarnaast is de verspreiding van 5 mossoorten in mindere mate afgenomen, die van 13
soorten ongeveer gelijk gebleven en die van 13 soorten toegenomen. Nieuwkomers zijn het
geel smaltandmos, dat al sinds 1900 als uitgestorven te boek stond en het alpen- of
alpentrapmos, dat niet eerder in ons land was waargenomen. Beide soorten lijken zich
recentelijk op meerdere plaatsen te hebben gevestigd.
In totaal is 74% van de soorten toegenomen of gelijk gebleven, en die van 26% afgenomen
sinds 2000.


3.2.3 Samenvatting
Veel mossoorten hebben het de afgelopen decennia moeilijk gehad. Vanaf 2000 boette de
verspreiding van ruim een kwart van de beschouwde mossen in. Daartegenover stond dat
een derde van de soorten een toename liet zien. Bovendien vestigden zich nieuwe soorten
in Nederland. Per saldo kwam de verspreiding van de mossoorten als totaal weer vrijwel op
hetzelfde niveau uit als in 2000.

16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>3.3       Korstmossoorten
3.3.1 Inleiding
Korstmossen zijn een symbiose van een schimmel en een alg. Ze komen in allerlei kleuren
voor en hebben een voorkeur voor droge groeiplaatsen. Veel korstmossen zijn gevoelig voor
luchtvervuiling. In Nederland komen zo'n 800 soorten voor.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. Dat bleken 19 soorten te zijn. In
bijlage 6 zijn deze soorten vermeld, inclusief de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn
ingedeeld.
In tegenstelling tot de vaatplanten heeft de NDFF geen recente gecorrigeerde trend voor de
verspreiding van korstmossen berekend. Daarom is de trend vastgesteld op het ruwe aantal
atlasblokken in de perioden 1995-2004, 2005-2014 en 2015-2022. Niet uitgesloten is dat
zich hierbij een effect voordoet als gevolg van verschillen in waarnemingsintensiteit.


3.3.2 Ontwikkeling van de typische korstmossoorten
Zowel in 2000 als in 2020 waren alle 19 typisch Nature2000-soorten in Nederland aanwezig
(tabel 5).


 Tabel 5. Ontwikkeling van de verspreiding van korstmossen per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten                         In %
 Verdwenen <1995 0                                           0%
 Verdwenen >1995 0                                           0%
 Niet-wild            0                                      0%
 Onduidelijk          0                                      0%
 Sterk afgenomen      1                                      5%
 Afgenomen            0                                      0%
 Onveranderd          8                                      42%
 Toegenomen           10                                     53%
 Nieuw/terug          0                                      0%

 Totaal               19                                    100%


Sinds 2000 is de verspreiding van het wollig korrelloof sterk afgenomen. Dit is een zeer
zeldzame soort, die sinds het jaar 1800 op slechts 7 verschillende atlasblokken is
waargenomen.
De andere soorten zijn onveranderd gebleven of in verspreiding toegenomen.


17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>3.3.3 Samenvatting
De korstmossen hebben een uitzonderlijk gunstige ontwikkeling doorgemaakt.


3.4       Dagvlindersoorten
3.4.1 Inleiding
Dagvlinders behoren binnen de orde Insecten tot de Lepidoptera (Grieks voor
schubvleugeligen). De vleugels van vlinders zijn bedekt met schubben, die op verschillende
wijze licht absorberen. Zo krijgen ze de voor ons zichtbare kleuren en tekening.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de 26 soorten geselecteerd, die
in de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. In Bijlage II kwamen nog 2
aanvullingen voor. In bijlage 7 zijn de 28 beschouwde dagvlindersoorten vermeld, inclusief
de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn ingedeeld.


3.4.2 Ontwikkeling van de typische dagvlindersoorten
Van de lijst van 28 soorten waren in 2000 25 aanwezig (tabel 6). Drie soorten ontbraken er
destijds: de moerasparelmoervlinder was sinds 1982 niet meer gesignaleerd, de
purperstreepparelmoervlinder was in 1962 voor het laatst gezien en het tweekleurig
hooibeestje was in 1988 uit Nederland verdwenen. Ook ontbrak de grote ijsvogelvlinder.
Deze was tot 1995 nog aanwezig op Terschelling.


 Tabel 6. Ontwikkeling van de verspreiding van dagvlinders per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten               In %
 Verdwenen <2000 3                                 10%
 Verdwenen >2000 0                                 0%
 Niet-wild            0                            0%
 Onduidelijk          0                            0%
 Sterk afgenomen      5                            18%
 Afgenomen            5                            18%
 Onveranderd          6                            21%
 Toegenomen           8                            29%
 Terug                1                            4%

 Totaal               28                          100%


Aan de andere kant liet de moerasparelmoervlinder zich onlangs voor het eerst sinds 1982
weer zien in Noordwest Overijssel. Ook de purperstreepparelmoervlinder werd net voor de
eeuwwisseling in Zuid-Limburg herontdekt; helaas is deze populatie al weer verdwenen.

18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Sinds 2000 zijn 5 typische N2000 vlindersoorten qua verspreiding sterk afgenomen. Dit zijn
het geelsprietdikkopje, het gentiaanblauwtje, de kleine heidevlinder, het donker
pimpernelblauwtje en de veenbesparelmoervlinder.
Daarnaast is de verspreiding van 5 vlindersoorten in mindere mate afgenomen, die van 6
soorten ongeveer gelijk gebleven en die van 8 soorten toegenomen.
In totaal is 64% van de soorten toegenomen of gelijk gebleven, en die van 36% afgenomen
sinds 2000.


3.4.3 Samenvatting
Veel vlindersoorten hebben het de afgelopen decennia erg moeilijk gehad.
Een derde van de soorten nam sinds 2000 qua verspreiding af. Sinds 2000 zijn er geen
soorten meer afgevallen. Aan de andere kant lieten enkele soorten zich opnieuw zien na
tientallen jaren afwezigheid. Per saldo bleef de verspreiding van vlinders nagenoeg gelijk.


3.5    Libelsoorten
3.5.1 Inleiding
In Nederland komen ongeveer 65 soorten libellen en juffers voor. Libellen en juffers
behoren tot de orde van de libellen (Odonata). Ze zetten hun eitjes bij water af, en brengen
het grootste deel van hun leven als larve onderwater door.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. Dat bleken 19 soorten te zijn. Dit
aantal werd aangevuld met 2 Bijlage II-soorten. In bijlage 8 zijn alle geanalyseerde
libelsoorten vermeld, inclusief de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn ingedeeld.


3.5.2 Ontwikkeling van de typische libelsoorten
Van de 21 beschouwde libelsoorten (tabel 7) ontbraken in 2000 de bronslibel en de
mercuurwaterjuffer. Deze beide soorten waren al decennialang uit Nederland verdwenen.
De mercuurwaterjuffer liet zich in 2011 nog even zien, maar was in 2020 weer verdwenen.
De afgelopen
20 jaar zijn geen libellensoorten verdwenen.




19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> Tabel 7. Ontwikkeling van de verspreiding van libellen per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten                 In %
 Verdwenen <2000 2                                   9%
 Verdwenen >2000 0                                   0%
 Niet-wild            0                              0%
 Onduidelijk          0                              0%
 Sterk afgenomen      1                              5%
 Afgenomen            3                              14%
 Onveranderd          5                              24%
 Toegenomen           10                             47%
 Terug                0                              0%

 Totaal               21                           100%
Het verspreidingsgebied van één soort nam sterk af. De donkere waterjuffer, die in 1999 in
Noordwest Overijssel werd herontdekt, nam aanvankelijk vrij snel toe qua
verspreidingsgebied tot 3 atlasblokken. Daar trad al snel een vermindering op. Rond het jaar
2020 werd deze libel nog slechts in 1 atlasblok waargenomen. Ook de speerwaterjuffer, de
groene glazenmaker en de venwitsnuitlibel namen af, zowel in verspreidingsgebied als in
aantallen.
Sinds 2000 zijn 5 typische N2000 soorten qua verspreiding onveranderd gebleven; 10
soorten boekten een toename, waarvan een viertal zelfs met een factor 5 of meer.
Sinds 2000 is 80% van de soorten toegenomen of gelijk gebleven, en die van 20%
afgenomen.


3.5.3 Samenvatting
De libellensoorten hebben zich de afgelopen decennia vrij gunstig ontwikkeld.


3.6       Broedvogelsoorten
3.6.1 Inleiding
Vogels zijn een klasse van warmbloedige, gewervelde dieren die gekenmerkt worden door
het bezit van veren, een hol maar sterk skelet, en de aangepaste voorste ledematen die hen
in beginsel het vermogen geeft te vliegen. In Nederland komen ongeveer 200
broedvogelsoorten voor.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. Dat bleken 38 soorten te zijn. In
bijlage 9 zijn deze soorten vermeld, inclusief de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn
ingedeeld.


20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>De data zijn ontleend aan SOVON. Op de betreffende website zijn de trends van de
broedvogelsoorten vermeld, waarbij de het werkelijke aantal in 1984 op 100% is gesteld.


3.6.2 Ontwikkeling van de typische broedvogelsoorten
Alle 38 vogelsoorten waren in 2000 aanwezig. Kort voor de eeuwwisseling waren de laatste
broedgevallen van de duinpieper en de klapekster in Nederland.
Een achttal soorten nam in sterke mate af: de eider, de matkop, het paapje, de strandplevier,
de tapuit, de velduil, de wintertaling en de wulp.
Nog eens 3 soorten zijn in mindere mate afgenomen.
Er zijn ook soorten gelijk gebleven (5) of in aantal toegenomen (9).
Sinds 2000 is bijna 70% van de soorten qua aantal broedparen toegenomen of gelijk
gebleven, de andere 30% van de soorten maakte een afname door.


 Tabel 8. Ontwikkeling van de broedvogelsoorten per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten              In %
 Verdwenen <2000 2                                5%
 Verdwenen >2000 0                                0%
 Niet-wild            0                           0%
 Onduidelijk          1                           3%
 Sterk afgenomen      8                           21%
 Afgenomen            3                           8%
 Onveranderd          15                          39%
 Toegenomen           9                           24%
 Terug                0                           0%

 Totaal               38                          100%
3.6.3 Samenvatting
Veel vogelsoorten hebben het moeilijk. De populatie van 21% van de broedvogelsoorten is
meer dan gehalveerd. Andere soorten zijn daarentegen gegroeid.
Dat geldt niet alleen voor de typische N2000-soorten, maar ook voor boerenlandvogels. De
situatie voor een groot aantal broedvogelsoorten is zorgelijk.




3.7       Zoogdiersoorten



3.7.1 Inleiding

21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Zoogdieren zijn warmbloedige, levendbarende gewervelde dieren die hun jongen zogen. In
Nederland komen circa 60 soorten voor, waaronder insecteneters, vleermuizen, roofdieren,
evenhoevigen, walvissen, haasachtigen en knaagdieren.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. Dat bleken 8 soorten te zijn.
Bijlage II van de EU-habitatrichtlijn bevat nog 9 extra soorten. In bijlage 10 zijn alle 17
soorten vermeld, inclusief de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn ingedeeld.
In tegenstelling tot de vaatplanten heeft de NDFF geen recente gecorrigeerde trend voor de
verspreiding van zoogdieren berekend. Daarom de trend vastgesteld op het ruwe aantal
atlasblokken in de perioden 1995-2004, 2005-2014 en 2015-heden. Niet uitgesloten is dat
zich hierbij een effect voordoet als gevolg van verschillen in waarnemingsintensiteit.


3.7.2 Ontwikkeling van de typische zoogdiersoorten
Van de 17 soorten (tabel 9) ontbrak zowel in 2000 als in 2020 de kleine hoefijzerneus.
De afgelopen 20 jaar zijn geen soorten meer verdwenen of afgenomen.


 Tabel 9. Ontwikkeling van de verspreiding van zoogdieren per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten               In %
 Verdwenen <2000 1                                 6%
 Verdwenen >2000 0                                 0%
 Niet-wild            0                            0%
 Onduidelijk          0                            0%
 Sterk afgenomen      0                            0%
 Afgenomen            0                            0%
 Onveranderd          6                            35%
 Toegenomen           10                           59%
 Terug                0                            0%

 Totaal               17                          100%
Sinds 2000 zijn 6 typische N2000 soorten qua verspreiding onveranderd gebleven; 10
soorten boekten een toename.
Sinds 2000 is de verspreiding van alle toen aanwezige 16 zoogdiersoorten gelijk gebleven of
toegenomen.


3.7.3 Samenvatting
De zoogdiersoorten hebben zich sinds de eeuwwisseling zeer gunstig ontwikkeld.




22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>3.8       Vissoorten
3.8.1 Inleiding
Vissen zijn koudbloedige, gewervelde dieren. In de Nederland wateren komen circa 70
vissoorten voor, die vooral in zoet water leven.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. Dat bleken 5 zoetwatersoorten
te zijn. Dit aantal werd aangevuld met 6 Bijlage II-soorten. In bijlage 11 zijn alle 11 soorten
vermeld, inclusief de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn ingedeeld.


3.8.2 Ontwikkeling van de typische vissoorten
Alle 17 vissoorten (tabel 10) waren in zowel in 2000 als in 2020 aanwezig. De afgelopen 20
jaar zijn dus geen van deze soorten verdwenen.
Wel is het verspreidingsgebied van één van deze vissoorten, de rivierdonderpad, afgenomen.
Sinds 2000 zijn 7 typische N2000 soorten qua verspreiding onveranderd gebleven; 10
soorten boekten een toename.


3.8.3 Samenvatting
De vissoorten hebben zich de afgelopen decennia zeer gunstig ontwikkeld.


 Tabel 10 Ontwikkeling van de verspreiding van vissen per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten               In %
 Verdwenen <2000 0                                 0%
 Verdwenen >2000 0                                 0%
 Niet-wild            0                            0%
 Onduidelijk          0                            0%
 Sterk afgenomen      0                            0%
 Afgenomen            1                            6%
 Onveranderd          8                            47%
 Toegenomen           8                            47%
 Terug                0                            0%

 Totaal                17                          100%




23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>3.9       Amfibie-en reptielsoorten


3.9.1 Inleiding
Amfibieën en reptielen zijn koudbloedige, gewervelde dieren. De meeste amfibiesoorten
zijn sterk gebonden aan water. In Nederland komen 16 soorten amfibieën voor, opgedeeld
in kikkers, padden en salamanders.
De reptielen kunnen worden onderverdeeld in hagedissen, slangen en schildpadden.
Daarvan leven zeven inheemse en enkele exotische soorten in ons land. Met enige
regelmaat spoelen zeeschildpadden aan op de Nederlandse stranden; dit zijn dwaalgasten.
Zoals in paragraaf 2.2 is omschreven zijn voor dit hoofdstuk de soorten geselecteerd, die in
de habitattypeprofielen als “typische soort” zijn aangeduid. Dat bleken 9 soorten te zijn. Dit
aantal is aangevuld met 2 soorten uit Bijlage II. In bijlage 12 zijn alle 11 soorten vermeld,
inclusief de ontwikkelingsklasse waarin deze soorten zijn ingedeeld.


3.9.2 Ontwikkeling van de typische amfibie-en reptielsoorten
Alle 11 soorten waren zowel in 2000 als in 2020 aanwezig (tabel 11). De afgelopen 20 jaar
zijn dus geen soorten uit Nederland verdwenen.

Dramatisch is echter de ontwikkeling van de vuursalamander. De vuursalamander wordt
ernstig bedreigd door de schimmelziekte Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal). Bij
tellingen worden jaarlijks nog maar enkele exemplaren aangetroffen.
De levendbarende hagedis maakte een geringe afname door. De rest van de soorten bleef
vrij constant of nam toe.
Sinds 2000 is 95% van de soorten toegenomen of gelijk gebleven, en die van 5% afgenomen.


 Tabel 11. Ontwikkeling van de verspreiding van amfibieën en reptielen per klasse 2000-heden
 Klasse               Aantal soorten              In %
 Verdwenen <2000 0                                0%
 Verdwenen >2000 0                                0%
 Niet-wild            0                           0%
 Onduidelijk          0                           0%
 Sterk afgenomen      1                           9%
 Afgenomen            1                           9%
 Onveranderd          6                           55%
 Toegenomen           3                           27%
 Terug                0                           0%

 Totaal                11                          100%


24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>3.9.3 Samenvatting
De amfibie-en reptielsoorten hebben zich de afgelopen decennia zeer gunstig ontwikkeld.
Een uitzondering vormt de vuursalamander, die in deze periode gedecimeerd is.




25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>4      Ontwikkelingen in de stikstofuitstoot vanuit de landbouw

4.1    Inleiding
Vanuit de landbouw gaat jaarlijks een aanzienlijke hoeveelheid stikstof verloren, die vrijwel
geheel in het milieu terechtkomt. Gelukkig is dat voor het merendeel het onschuldige
stikstofgas, maar toch komen ook minder onschuldige stikstofverbindingen in het milieu
terecht, zoals ammoniak en nitraat.
Om één en ander duidelijk te maken wordt de stikstofbalans voor het gemiddelde
melkveebedrijf gegeven in drie tijdsperioden. Zoals een financiële balans bestaat uit een
inkomsten- en een uitgavenkant heeft de stikstofbalans een aanvoer- en een afvoerkant. Alle
stikstof die het bedrijf binnenkomt via bijvoorbeeld voer en kunstmest staat op de
aanvoerkant. Aan de afvoerzijde staat de stikstof die het bedrijf verlaat via melk, dieren,
gewassen en mest. Het verschil tussen de aanvoer en de afvoer is het stikstofoverschot.


4.2 Stikstofbalans rond 1965
Dit is het begin van de modernisering van de landbouw. In deze periode waren de meeste
veehouders net overgegaan naar machinaal melken, de tractor deed zijn intrede, de
graslandproductie werd verhoogd door gebruik van kunstmest.
De melkveehouderij is nog zeer kleinschalig. Een doorsneebedrijf houdt 18 melkkoeien op
14 ha. Het stalsysteem is een grupstal, waarin de koeien gedurende het winterhalfjaar
vastgebonden staan. In de zomer heeft het vee dag en nacht weidegang. Om het werk op de
boerderij rond te kunnen zetten is meer dan 5500 uur arbeid nodig van de boer, zijn gezin en
soms een betaalde kracht.
De mest wordt over het algemeen gescheiden. De urine wordt bewaard in de gierkelder.
Deze heeft een hoog gehalte aan direct opneembare stikstof en is daarom bij uitstek
geschikt om in het voorjaar te worden uitgereden. Zo kan het gras daar tijdens het
groeiseizoen goed van profiteren.
De vaste en strorijke mest wordt bewaard op een (onverharde) mesthoop. Verse strorijke
mest bevat veel organisch gebonden stikstof, die niet direct door de plant kan worden
opgenomen. Daarom krijgt de mest één tot twee jaar de tijd om te composteren en wordt
dan, meestal in het najaar, over het land verspreid.
In tabel 12 wordt de stikstofbalans van melkveebedrijven in 1965 gepresenteerd. Op basis
van beschikbare literatuur is deze achteraf gereconstrueerd. Aan de aanvoerzijde valt vooral
de hoeveelheid stikstofkunstmest op. Per ha is dat gemiddeld 175 kg zuivere stikstof. Ook de
voeraankopen (vooral in de vorm van krachtvoer en soms verse bijproducten uit de
voedingsindustrie) zorgen voor aanvoer van stikstof op het bedrijf. De aanvoer van mest van
buiten het bedrijf is te verwaarlozen. De post “overig” bestaat vooral uit stikstofaanvoer via
aangekocht ligstro.


26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Aan de andere kant zien we een totale afvoer van stikstof van 56 kg/ha. Daarvan is melk de
grootste post. Verder wordt er stikstof afgevoerd via de verkoop van vee en van bijvoorbeeld
hooi.
Het verschil tussen de aanvoer en de afvoer, het stikstofoverschot, komt uit op 195 kg/ha.
Naar schatting kwam deze hoeveelheid vrij in de vorm van ammoniak (25 kg/ha), uit- en
afspoeling van nitraat (40 kg/ha) en andere stikstofgassen (130 kg/ha). Deze andere
stikstofgassen worden vooral gevormd tijdens biologische bodemprocessen. Voor verreweg
het grootste gedeelte is dit het onschuldige stikstofgas (N2), daarnaast een klein deel lachgas
(N2O), een broeikasgas en NOx.


 Tabel 12. Stikstofbalans rond het jaar 1965 (in kg N/ha)
                     Aanvoer                                Afvoer           Stikstofoverschot
 Voer                70                   Melk              40
 Kunstmest           175                  Vee, vlees        11
 Dierlijke mest      PM                   Dierlijke mest    PM
 Dieren              4
 Overig              2                    Overige           5
 Totaal aanvoer      251                  Totaal afvoer     56

 Stikstofoverschot                                                           195
 Wv Ammoniak                                                                 25
     Nitraat                                                                 40
     Rest                                                                    130


4.3    Stikstofbalans rond 1990
De zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw kenmerkten zich door een grote
efficiëntieslag via modernisering en intensivering van de landbouw. Dit werd sterk
gestimuleerd door de overheid in de vorm van ruilverkaveling, subsidiering, voorlichting en
landbouwonderwijs. Ook het onderzoek was vooral gericht op een efficiënte productie.
De meest ingrijpende innovatie was de ligboxenstal, waartoe de overgrote meerderheid van
de veehouders was overgegaan. Het sterk verbeterde dierwelzijn, samen met
ontwikkelingen op gebied van fokkerij, kunstmatige inseminatie en voeding resulteerde in
een hogere melkproductie per koe en tot uitbreiding van het aantal koeien per bedrijf. De
voerproductie op het eigen bedrijf nam eveneens hard toe, dankzij graslandverbetering,
maisteelt, ruilverkaveling. Dat maakte het mogelijk om te intensiveren. De melkproductie
per ha was, ondanks de melkquotering, verdubbeld ten opzichte van 1965. Door
bedrijfsvergroting verviervoudigde de melkproductie per bedrijf zelfs.
Dankzij modernisering van de bedrijfsuitrusting (ligboxenstallen, melktank, mechanisering
van de voerteelt) nam de arbeidsbehoefte af van bijna 5500 naar ongeveer 4000 uur per
bedrijf.




27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>De overgang naar de ligboxenstal had ook consequenties voor de mest. De gescheiden
opslag van vaste mest en gier werd vaarwelgezegd en vervangen door drijfmest, die
opgeslagen werd in kelders onder de stal of in mestsilo’s. De voordelen van gescheiden
mest, met een relatief lage uitstoot van ammoniak werden daarmee tenietgedaan.
De nadelige neveneffecten voor natuur en milieu werden destijds wel gezien, maar dat
mondde slechts mondjesmaat uit in effectief beleid. Dit wordt geïllustreerd aan de hand van
tabel 13, gebaseerd op cijfers van het toenmalige LEI.
Ten opzichte van 1965 verdubbelde de aanvoer van stikstof per ha bijna. Vooral de aankopen
van kunstmest en voer waren enorm toegenomen. Ook de afvoer van producten
verdubbelde, maar dat kon niet beletten dat de stikstofbalans een megastijging van het
overschot liet zien tot 347 kg N/ha. Van dat overschot kwam naar schatting 145 kg N/ha vrij
in de vorm van ammoniak, 80 kg N/ha spoelde uit als nitraat naar sloot- en grondwater en
122 kg N/ha als onschuldig stikstofgas.


 Tabel 13 Stikstofbalans rond het jaar 1990 (in kg N/ha)
                     Aanvoer                               Afvoer           Stikstofoverschot
 Voer                180                 Melk              64
 Kunstmest           258                 Vee, vlees        30
 Dierlijke mest      20                  Dierlijke mest    19
 Dieren              4
 Overig              1                   Overige           4
 Totaal aanvoer      463                 Totaal afvoer     117

 Stikstofoverschot                                                          347
 Wv Ammoniak                                                                145
     Nitraat                                                                80
     Rest                                                                   122


4.4 Stikstofbalans rond 2020
Na 1990 is er hard gewerkt om de stikstofbalans weer op orde te krijgen. Als eerste werd de
ammoniakemissie aangepakt. Nieuwe mestsilo’s moesten met ingang van 1992 voorzien zijn
van een afdekking en het jaar daarop werd emissiearm uitrijden van mest verplicht.
Bovendien werd in de negentiger jaren een begin gemaakt met de mestwetgeving, waardoor
er strenge eisen werden gesteld aan de hoeveelheid mest die op het land uitgereden mocht
worden, met de vorm waarin dat gebeurt (onderscheid tussen dierlijke mest en kunstmest),
met de uitrijtijdstippen en met de stikstofbehoefte van het gewas. Na 2015 werden ook voor
de melkveehouderij emissiearme stalsystemen ingevoerd. Rond die tijd werden bovendien
de stikstof- en fosfaatgehalten in het veevoer verplicht naar beneden bijgesteld. Het voert te
ver om in dit rapport alle aspecten van de mestwetgeving te behandelen. Het is echter
duidelijk dat deze de bedrijfsvoering op melkveebedrijven sterk heeft beïnvloed.




28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> Tabel 14 Stikstofbalans rond het jaar 2020 (in kg N/ha)
                     Aanvoer                               Afvoer         Stikstofoverschot
 Voer                210                 Melk              89
 Kunstmest           133                 Vee, vlees        22
 Dierlijke mest      10                  Dierlijke mest    50
 Dieren              4
 Overig              1                   Overige           17
 Totaal aanvoer      358                 Totaal afvoer     178

 Stikstofoverschot                                                        180
 Wv Ammoniak                                                              58
     Nitraat                                                              42
     Rest                                                                 80


Met deze mestwetgeving zijn de doelen, die de overheid had gesteld, grotendeels gehaald.
De ammoniakemissie is met 60% tot 70% teruggebracht, de nitraatgehaltes in het grond- en
slootwater voldoen aan de EU-norm van 50 mg/l en het probleem van fosfaatverzadigde
gronden is opgelost.
Intussen heeft de melkveehouderij zich verder ontwikkeld. Rond 2020 houdt een doorsnee
melkveehouder 107 melkkoeien. Ook is de productie verder geïntensiveerd. Per ha grond
produceert een gemiddelde melkveehouder nu 16.400 kg melk/ha. Dit is een factor 3 ten
opzichte van 1965. Desondanks is het stikstofoverschot per ha nu even hoog als destijds.
Volgens Van Duijnen (2022) ligt dat vooral aan een betere efficiëntie van de grasland- en
melkproductie. Wel wordt er nu meer ammoniak per ha uitgestoten.


4.5 Conclusie
De landbouw, en in het bijzonder de melkveehouderij, stond voor een enorme uitdaging om
de stikstofbelasting weer terug te brengen naar een aanvaardbaar niveau. Daartoe hebben
de veehouders een scala van bedrijfsmaatregelen genomen. Met deze maatregelen is het
stikstofoverschot gehalveerd. De ammoniakemissie is met 60% tot 70% afgenomen en de
nitraatuitspoeling is zodanig terug gebracht dat het grondwater in vrijwel geheel Nederland
inmiddels voldoet aan de EU-norm van een maximale nitraatconcentratie van 50 mg/l.




29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>5         Invloed drukfactoren op achteruitgang van soorten

5.1       Inleiding
In totaal zijn de ontwikkelingen van 521 typische Natura2000 soorten onderzocht, waarvan
63 soorten een afname lieten zien van meer dan 20%. Tabel 15 laat zien tot welke
soortengroep deze behoren.


 Tabel 15. Totaal aantal onderzochte soorten en het aantal afgenomen
 soorten gedurende de periode 2000-2020 naar soortengroep
 Soortengroep              Aantal onderzochte            Waarvan
                              N2000 soorten             afgenomen
 Vaatplanten                       332                       25
 Mossen                            38                         9
 Korstmossen                       19                         1
 Dagvlinders                       28                        10
 Libellen                          21                         4
 Vogels                            38                        11
 Zoogdieren                        17                         0
 Vissen                            17                         1
 Amfibieën en                      11                         2
 reptielen

 Totaal                            521                      63


Van deze 63 soorten is nagegaan wat de oorzaak van de achteruitgang zou kunnen zijn. Een
overzicht van deze soorten is opgenomen in bijlage 13.
De oorzaken zijn in het algemeen verzameld op basis van de informatie, die de
soortenorganisaties op hun website verstrekken. Voor de vaatplanten, mossen en
korstmossen is deze informatie grotendeels beschikbaar op de NDFF-verspreidingsatlas.
Voor de vogels geeft SOVON per soort de belangrijkste drukfactoren aan; informatie over
vlinders en libellen is veelal te vinden op de site van de Vlinderstichting; die voor de
amfibieën, reptielen en vissen op de site van RAVON. Indien er van een soort op deze sites
geen informatie over drukfactoren werd gegeven is van andere bronnen gebruik gemaakt.
De drukfactoren zijn in zeven categorieën ingedeeld:
      -   Stikstof: Hieronder zijn alle soorten geschaard waar termen als depositie,
          eutrofiëring, verzuring en vermesting werden genoemd,
      -   Overig landbouw: intensivering van de landbouw, fosfaat vanuit de landbouw,
      -   Hydrologie: hier gaat het om termen als waterhuishouding, verzoeting, kanalisatie,
          verdroging,



30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      -   Natuurlijke oorzaken: ziekten, klimaatverandering, predatie. Ook gebrek aan
          prooidieren en voedsel is onder deze categorie opgenomen als dit niet direct
          gekoppeld kon worden aan stikstof of andere menselijke activiteiten,
      -   Beheer: het gaat hier om negatieve gevolgen van het beheer, zoals schonen van
          waterwegen, maaibeheer, begrazing en dergelijke,
      -   Isolatie: Ontstaan van te kleine populaties, waardoor de levensvatbaarheid in het
          geding is,
      -   Visserij/jacht: zowel direct en indirect door jacht of visserij op prooidieren,
      -   Overige menselijke activiteiten: Bouw, verkeer, vervuiling van leefgebied.
In een paar gevallen werd expliciet vermeld dat er geen oorzaak is aan te wijzen voor de
achteruitgang. Voor een deel van de teruggelopen soorten werd in de geraadpleegde
bronnen geen oorzaak aangewezen. Meestal gaat het daarbij om soorten die niet bedreigd
zijn.
Vaak werden er meerdere drukfactoren genoemd. Tenzij expliciet anders werd vermeld is
de eerstgenoemde drukfactor is als hoofdfactor aangemerkt, de andere factoren kunnen
ook meespelen, maar zijn over het algemeen niet het belangrijkst. Op specifieke locaties kan
dat uiteraard anders zijn.


5.2       Resultaten
In tabel 16 worden de resultaten samengevat.
 Tabel 16. Drukfactoren die de achteruitgang van soorten kunnen hebben beïnvloed
                      Hoofdfactor       Neven-     Totaal      Van         Van alle
                                         factor            neergaande      soorten
                                                             soorten
                          aantal         aantal    aantal %             %
 Stikstof                   4              13        17        27%            3%
 Overig landbouw            5              0         5         8%             1%
 Hydrologie                 17             5         22        35%            4%
 Natuurlijk                 9              9         18        29%            3%
 Beheer                     3              8         11        17%            2%
 Isolatie                   0              5         5         8%             1%
 Visserij/jacht             1              0         1         2%            <1%
 Overige                    7              4         11        17%            2%
 menselijke
 activiteiten
 Oorzaak niet               2                        2         3%            <1%
 bekend
 Oorzaak niet                                        15        24%            3%
 gevonden
 Stabiele en                                        458
 toegenomen
 soorten
 Totaal                                             521         63           521


31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Als belangrijkste drukfactor komt de hydrologie naar voren. Voor 35% van de achteruitgang
van soorten wordt deze factor genoemd, waarvan meestal als hoofdfactor. In de meeste
gevallen gaat het om verdroging door een te laag grondwaterpeil, soms ook om
grondwateronttrekking, droogval van vennen, kanalisatie van beken en rivieren en om
verzoeting van zout water.
Als tweede factor komen natuurlijke processen (30%) naar voren, vaak ook als nevenfactor.
In de derde plaats staat stikstof. In 27% van de afgenomen soorten kan stikstof een rol
spelen, meestal als nevenfactor. In slechts 4 van de 17 gevallen werd stikstof als hoofdfactor
genoemd. Dat was het geval voor gewoon trapmos, voor glanzend tandmos, voor de
kommavlinder en voor de tapuit. Opvallend is dat stikstof voor geen enkele N2000 typische
vaatplantensoort, die de afgelopen 20 jaar in verspreiding is terug gelopen, aantoonbaar de
belangrijkste drukfactor is geweest. Daarbij moet worden aangetekend dat voor 11 van deze
soorten geen informatie over drukfactoren is gevonden. Om een idee te krijgen of de
oorzaak van de teruggang van deze 11 soorten een teveel aan stikstof kan zijn geweest is
gekeken naar de stikstofindicator van Ellenberg. Aannemende dat soorten met een indicator
van 5 of lager stikstofgevoelig zijn, zouden er maximaal 5 extra vaatplantensoorten kunnen
zijn waar stikstof een drukfactor vormt, waarmee het totaal uit zou komen op hooguit 21
soorten.
Dat beheer voor sommige soorten negatief kan uitpakken wordt ook duidelijk. Uit de analyse
komt naar voren dat dit voor 11 soorten een drukfactor is geweest. Let wel, hier gaat het
meestal niet om natuurbeheer, maar bijvoorbeeld om het (verplichte) schonen van sloten op
landbouwbedrijven.
Een laatste factor van belang zijn overige menselijke activiteiten. Voor 10% van de
afnemende soorten is dit een drukfactor geweest.
De overige drukfactoren samen waren de afgelopen 20 jaar voor minder dan 10% van de
teruglopende soorten van invloed.


5.3    Conclusie
Op dit moment ligt veel nadruk op stikstof als drukfactor. Uit de analyse blijkt dat andere
drukfactoren, zoals hydrologie en natuurlijke drukfactoren een grotere invloed hebben
gehad op de ontwikkeling van soorten.
Uit de analyse blijkt dat van de uitermate belangrijke 521 beschouwde soorten 458 soorten
stabiel zijn gebleven of zijn toegenomen. Voor deze soorten hebben de drukfactoren dus
geen zodanige invloed gehad dat zij tot een significante afname van de soort hebben geleid.
Voor 63 soorten waren de drukfactoren in staat de soort significant negatief te beïnvloeden.
Van die 521 soorten zijn 17 tot 22 soorten achteruitgegaan door toedoen van stikstof. Dat is
dus slechts 3% tot 4%. Bovendien was stikstof in de verreweg meeste gevallen een
secundaire drukfactor, waarbij andere drukfactoren een grotere rol in de achteruitgang
speelden.

32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>6.     Ontwikkeling van uiterst stikstofgevoelige vaatplanten

6.1    Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ontwikkeling van de stikstofgevoelige planten sinds
2000. De conclusie uit het vorig hoofdstuk was dat de ammoniakemissie weliswaar sterk is
gedaald, maar toch nog boven het niveau van 1965 ligt. Daarom ligt het voor de hand dat
met name de stikstofgevoelige vaatplanten en mossen zich minder goed zouden ontwikkelen
dan gemiddeld. Ecologen geven aan dat stikstofgevoelige soorten een groot risico lopen om
door stikstofminnende soorten overwoekerd te worden. De noodkreten van ecologen en
terreinbeherende organisaties dat stikstof de belangrijkste drukfactor is voor de
Nederlandse natuur versterken deze aanname.
6.2    Methode
Om te onderzoeken of dit daadwerkelijk het geval is zijn ontwikkelingen in de verspreiding
van de meest stikstofgevoelige planten vergeleken met die van de meest stikstofminnende
planten in de periode 2000 -2020. Voor de mate van stikstofgevoeligheid is op aanraden van
Wameling (2023) gebruik gemaakt van de stikstofindicator van Ellenberg.
De stikstofindicator van Ellenberg geeft voor planten de preferentie aan voor de
beschikbaarheid van stikstof in de bodem. Planten met een voorkeur voor uitermate
stikstofarme arme bodems hebben de waarde 1 oplopend tot een waarde van 9 voor
extreme stikstofminnende planten.

Voor het onderzoek zijn de beide extremen met elkaar vergeleken. De stikstofvoorkeur van
67 vaatplantensoorten valt volgens Ellenberg in categorie 1 en van 35 soorten in categorie 9.

De trend van deze soorten volgens op dezelfde methode bepaald als in hoofdstuk 2 is
beschreven, dus zoveel mogelijk gebruikmakend van de gecorrigeerde verspreidingen.

Per soort is nagegaan of de verspreiding is toegenomen, gelijk gebleven, afgenomen of zelfs
is verdwenen.

6.3    Resultaten

In figuur 1 zijn de ontwikkelingen van de uiterst stikstofgevoelige en de uiterst
stikstofminnende soorten in beeld gebracht. Het blijkt dat de stikstofgevoelige soorten zich
gunstiger hebben ontwikkeld dan de stikstofminnende soorten. In hoofdstuk 3 kwam naar
voren dat de verspreiding van 8% van de typische Natura2000 soorten tussen 2000 en 2020
was afgenomen. Voor de uiterst stikstofminnende soorten was dit gemiddeld 17% en voor
de uiterst stikstofgevoelige soorten gemiddeld slechts 6%.




33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Figuur 1. Ontwikkeling van uiterst stikstofgevoelige vaatplantensoorten, vergeleken met die van
uiterst stikstofminnende soorten

6.4 Conclusie

Een eventuele overwoekering door stikstofminnende soorten heeft niet geleid tot
vermindering van de verspreiding van stikstofgevoelige soorten. Over het algemeen lieten de
zeer weinig uiterst stikstofgevoelige planten in verspreiding een toename zien.




34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>7.     Ontwikkeling van uiterst stikstofgevoelige mossoorten

7.1    Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ontwikkeling van de stikstofgevoelige mossen sinds
2000.


7.2    Methode
Om te onderzoeken of dit daadwerkelijk het geval is zijn ontwikkelingen in de verspreiding
van de meest stikstofgevoelige mossen vergeleken met die van de stikstofminnende soorten
in de periode 2000-2020.
Voor het onderzoek zijn de beide extremen met elkaar met elkaar vergeleken. De
stikstofvoorkeur van 32 mossoorten valt volgens Ellenberg in categorie 1 en eveneens van 32
mossoorten in de categorieën 7, 8 en 9. Deze categorieën zijn samengevoegd omdat slechts
2 mossoorten in categorie 9 zijn ingedeeld.

De trend van deze soorten volgens op dezelfde methode bepaald als in hoofdstuk 2 is
beschreven. Dat houdt in dat over de periode 2000-2020 alleen van ruwe, ongecorrigeerde
data gebruik gemaakt kon worden.
Per soort is nagegaan of de verspreiding is toegenomen, gelijk gebleven, afgenomen of zelfs
is verdwenen.

7.3    Resultaten

In figuur 2 zijn de ontwikkelingen van de uiterst stikstofgevoelige en de stikstofminnende
soorten in beeld gebracht. Het blijkt dat de stikstofgevoelige soorten zich gunstiger hebben
ontwikkeld dan de stikstofminnende soorten. In hoofdstuk 3 kwam naar voren dat de
verspreiding van 26% van de typische Natura2000 soorten tussen 2000 en 2020 was
afgenomen. Voor de uiterst stikstofminnende soorten was dit gemiddeld 28% en voor de
uiterst stikstofgevoelige soorten gemiddeld 13%.




Figuur 2. Ontwikkeling van uiterst stikstofgevoelige mossoorten, vergeleken met die van
stikstofminnende soorten 2000-2020



35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>7.4 Conclusie

Een eventuele overwoekering door stikstofminnende soorten heeft niet geleid tot
vermindering van de verspreiding van stikstofgevoelige soorten. Over het algemeen lieten
relatief weinig uiterst stikstofgevoelige mossen een afname in verspreiding zien.




36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>8      Stikstofdepositie en ontwikkeling van vaatplanten (1950-2020)

8.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de ontwikkeling van vaatplanten gerelateerd aan die van de
stikstofdepositie. Voor beide onderwerpen kan die ontwikkeling gevolgd worden over de
periode 1950-2020.
Voor de vaatplanten is dankbaar gebruik gemaakt van het werk van ecologen, die de
verspreiding van vaatplantensoorten in 1950, 1980, 1990, 2000, 2010 en 2020 hebben
gereconstrueerd, waarbij zij een correctie hebben toegepast voor onder andere
waarnemingseffecten. Voor 1950 en 1980 zijn de data beschikbaar in EcoDbase. Vanaf 1990
is de verspreidingsatlas als bron gebruikt. Om daaruit een trend te berekenen is dezelfde
selectie van soorten gebruikt als beschreven in paragraaf 3.1. De trend is berekend door de
verspreiding per soort per jaar te indiceren ten opzichte van de verspreiding van 1950.
Daarbij is zoveel als mogelijk is het gecorrigeerde aantal atlasblokken per soort gebruikt.
Indien dit niet beschikbaar was is het tienjaarlijks gemiddelde gebruikt. Om de ontwikkeling
van de vaatplanten als groep aan te geven is per aangegeven jaar de mediaan berekend.
Populair gezegd is de modus de “middelste” waarneming. Gebruik van het gemiddelde is in
dit geval inferieur, omdat die veel gevoeliger is voor uitschieters. Voor de jaren 1960 en 1970
is interpolatie toegepast.
Voor de ontwikkeling van de stikstofdepositie is gebruik gemaakt van twee bronnen.
Noordijk (2007) heeft de trend van de gemiddelde stikstofdepositie op Nederland (in
mol/ha) berekend over de periode 1900-2006. Vanaf 1990 berekent het RIVM de
stikstofdepositie op Nederland. De beide reeksen zijn opgenomen in bijlage 14.


8.2 Ontwikkeling stikstofdepositie
Figuur 3 toont de ontwikkeling van de stikstofdepositie op Nederland. Het gaat daarbij om
de som van stikstof in de vorm van NH3 (vooral afkomstig uit de landbouw) en in de vorm
van NOX (afkomstig van verkeer, industrie en bevolking). Rond 1950 is de gemiddelde
depositie geschat op ongeveer 1000 mol/ha. Tot 1990 liep de depositie in zeer snel tempo
op. In dat jaar was de depositie toegenomen tot 3400 mol/ha. Rond 1990 werden actieve
beleidsmaatregelen in werking gesteld om de depositie te verminderen. Voor de landbouw
hield dat in dat mestsilo’s voortaan moesten worden afgedekt en dat de mest op een
emissiearme wijze moest worden uitgereden. Ook werden er maxima gesteld aan de
hoeveelheid mest die per ha mocht worden uitgereden. Deze maxima zijn vastgelegd in de
mestwet, die tot op heden steeds verder is aangescherpt en waarin ook de kunstmestgift is
gemaximeerd. Daarenboven is in het afgelopen decennium het stikstofgehalte in het
krachtvoer teruggebracht en zijn emissiearme stalsystemen geïntroduceerd.
Samen met beleidsmaatregelen op het gebied van de stikstofoxiden heeft dit geleid tot een
vrijwel even snelle afname van de stikstofdepositie vanaf 1990. Deze gedaald van 3400


37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>mol/ha in 1990 tot 1533 mol/ha in 2010 en was daarmee gekomen op ongeveer het niveau
van 1960. Sindsdien is de stikstofdepositie gestabiliseerd rond 1500 mol/ha.




Figuur 3 Ontwikkeling van de stikstofdepositie in de periode 1950-2020



8.3 Ontwikkeling vaatplanten
In figuur 4 wordt de ontwikkeling van vaatplanten getoond. Deze laat zien dat de
verspreiding van vaatplanten vanaf 1950 tot 1990 is verminderd met 32%. Daarna trad een
krachtig en onafgebroken herstel op . In 2020 was 70% van de afname van de kritische
N2000 vaatplantensoorten hersteld.




Figuur 4 Ontwikkeling van de typische N2000 vaatplantensoorten in de periode 1950-2020


38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>8.4       Synthese
In figuur 5 zijn de trends van de stikstofdepositie en die van de vaatplanten in één plaatje
samengebracht. Voor de overzichtelijkheid is de schaal van de stikstofdepositie omgekeerd,
dat wil zeggen dat de schaal in dit figuur van laag naar hoog loopt. In figuur 3 loopt deze van
hoog naar laag.
De figuur laat zien dat de afname van de verspreiding van vaatplanten tussen 1950 en 1990
gelijke tred houdt met de toename van de stikstofdepositie. Iedere 100 mol/ha extra
stikstofdepositie ging gepaard met ongeveer 1% vermindering van de verspreiding van
vaatplaten.
Na 1990 liep de stikstofdepositie terug en trad vrijwel meteen ook al herstel van de
verspreiding van vaatplaten op. Het herstel bleef echter een jaar of tien achter bij de
vermindering van de stikstofdepositie.
Ook Berendse et al constateerden dat het een tijd kan duren voor een plantensoort weer tot
ontwikkeling kan komen en dat geduld op zijn plaats is. Voor het achterblijven van het
herstel kunnen verschillende verklaringen worden gegeven:
      -   De hoge deposities uit het verleden spelen nog een rol omdat zij hebben mede
          geleid tot een zekere ophoping van stikstof in de bodem. De natuurlijke nitrificatie en
          denitrificatieprocessen zorgen ervoor dat stikstof in de bodem wordt omgezet in het
          onschuldige stikstofgas (lucht bestaat voor 78% uitstikstofgas). Dit proces heeft enige
          tijd nodig om de hoeveelheid uit het bodem systeem weg te krijgen
      -   Andere drukfactoren zijn een grotere rol gaan spelen. Zie daarvoor hoofdstuk 5 van
          dit rapport
      -   Klimaatsverandering heeft geleid tot warmere en drogere bodemomstandigheden.
          De bodem van veel natuurgebieden bestaat uit organisch materiaal, die bijvoorbeeld
          afkomstig is van afgevallen takken en bladeren, afgestorven plantendelen,
          uitwerpselen van dieren, omgevallen bomen. De natuurlijke afbraak van dit organisch




          Figuur 5 Ontwikkeling van de stikstofdepositie (in mol/ha) en verspreiding van vaatplanten in
          de periode 1950-2020



39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>       materiaal gaat via een mineralisatieproces, dat gestimuleerd wordt door hoge
       temperaturen en droge omstandigheden. Bij dit proces komt veel goed opneembare
       stikstof voor planten vrij. Het resultaat is dat de invloed van depositie weliswaar sterk
       tanende is, maar dat deze voor een deel teniet wordt gedaan door versnelde afbraak
       van organische stof in de bodem. Een dergelijk verschijnsel doet zich voor op
       landbouwgrond in veengebieden met een lage grondwaterstand, waar jaarlijks uit de
       bodem 100 tot 200 kg stikstof per ha mineraliseert.


8.5    Conclusie
In de periode 1950-1990 is de stikstofdepositie duidelijk verhoogd. Dit is mogelijk oorzaak
geweest voor de schade toegebracht aan de vaatplanten. De stikstofdepositie is sinds 1990
ruim gehalveerd en ligt nu weer op een vergelijkbaar niveau als in 1960. De vaatplanten
hebben zich daarna grotendeels hersteld van de klap die zij tot 1990 hebben opgelopen. De
verspreiding ligt nu op 90% van 1950. Dit is een vergelijkbaar niveau als dat van rond 1970.
Deze iets achterblijvende ontwikkeling kan verklaard worden uit natuurlijke processen
(vertraagde afbraak van eventuele stikstofophopingen in het verleden), klimaatsverandering
(verdroging, versnelde mineralisatie van organische stof in de bodem) en menselijke
activiteiten ingrijpen (onder andere hydrologie).




40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>9      Discussie

9.1    Inleiding
In dit hoofdstuk wordt een aantal uitgangspunten ter discussie gesteld, die essentieel
kunnen zijn voor de conclusies.


9.2    Soortenlijst

Het is jammer dat niet alle typische soorten in de analyse konden worden meegenomen.
Van deze soorten konden geen voldoende betrouwbare trends worden berekend. Het gaat
hier om ongeveer 70 typische N2000 habitatsoorten, waaronder insecten, kranswieren en
paddenstoelen.
Naar de richting van de trends van deze soorten kan slechts gegist worden.


9.3    Data en methode

De data zijn afkomstig uit verschillende bronnen. Bovendien zijn de brondata niet
beschikbaar. Om de gevonden trends te verifiëren zijn de uitkomsten aan diverse ecologen
voorgelegd. Helaas is op het nadrukkelijke verzoek om kritisch commentaar slechts
mondjesmaat respons gekomen. Daarom zijn in tabel 17 de gevonden trends gelegd naast
de globale trendontwikkeling, zoals die door het Compendium voor de Leefomgeving (CLO)
zijn gepubliceerd.

Voor de meeste soortengroepen komen de trends redelijk met elkaar overeen. Voor de
dagvlinders en de vissen is het CLO iets pessimistischer dan dit rapport; voor de broedvogels
juist optimistischer. Waarschijnlijk is een verschil in de samenstelling van de soortengroepen
de achterliggende verklaring hiervoor. Het CLO heeft andere soorten geselecteerd dan de
typische N2000 habitatsoorten.


 Tabel 17. Vergelijking aangegeven trends in dit rapport met trends berekend door CLO
 Soortengroep                  Trend dit rapport                      Trend CLO
 Vaatplanten                   Matige toename                     Matige toename
 Mossen                             Stabiel                             Stabiel
 Korstmossen                    Sterke toename                    Matige toename
 Dagvlinders                        Stabiel                        Matige afname
 Libellen                      Matige toename                      Matige afname
 Vogels                             Stabiel                       Matige toename
 Zoogdieren                    Matige toename                     Matige toename
 Vissen                        Matige toename                           Stabiel
 Amfibieën en                  Matige toename                     Matige toename
 reptielen



41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>9.4     Abundantie van soorten

De trends voor vaatplanten, mossen, korstmossen en zoogdieren zijn bijna geheel gebaseerd
op de verspreiding van soorten. Een verandering van de verspreiding van een bepaalde soort
hoeft niet noodzakelijkerwijs overeen te komen met gelijke verandering van het aantal
exemplaren. Naast de verspreiding kan namelijk ook de soortendichtheid (de abundantie)
toe- of afnemen.
In feite zijn dit verschillende indicatoren, die beide nuttig kunnen zijn. Mutaties in
abundantie kunnen een maat zijn voor kwaliteit en levensvatbaarheid van een soort op een
bepaalde plaats, een mutatie in de verspreiding een aanwijzing voor de geografische
uitbreiding van een soort. De abundantie reageert vooral op plaatselijke drukfactoren op
bestaande locaties; de verspreiding meer op regionale drukfactoren.
Van sommige soorten is bekend dat de abundantie sterk is teruggelopen, ondanks een
gelijkblijvende verspreiding. Eén van de geraadpleegde ecologen, dhr. Zoon, gaf als
voorbeeld de struikheide, die rond 1900 op 90% van de atlasblokken in het oosten van Nederland
in hoge dichtheden voorkwam. Na de ontginningen tot 1960 kwam struikheide nog steeds op 90%
van de hokken voor, maar in een veel lagere abundantie. Struikheide is dus tussen 1900 en 1960
enorm achteruitgegaan, maar komt nog wel bijna overal voor.
Helaas zijn data over de abundantie van soorten niet beschikbaar, zodat dat element niet altijd in
deze rapportage.


9.5     Relatie tussen soorten, drukfactoren en Natura 2000 habitatten

In dit onderzoek zijn de typische N2000 habitatsoorten geanalyseerd. Dit zijn soorten, die als
kenmerkend zijn aangewezen voor bepaalde habitatten. Natuurlijk zijn deze soorten niet
beperkt tot de grenzen van deze wettelijk vastgelegde plaatsen. De betreffende flora en
fauna komt dus niet alleen voor in de aangewezen habitatten, maar ook in de rest van de
N2000 natuurgebieden en daarbuiten zoals in de agrarische omgeving, in parken, in bermen,
en langs waterwegen.
De analyses zijn uitgevoerd op nationaal niveau en zullen dus niet als vanzelfsprekend voor
het gemiddelde N2000-gebied opgaan, laat staan voor een individuele habitat, waar
verschillende, zeer plaatselijke factoren op de natuur van invloed zijn.
Een risico van de soortenbenadering is dat de consequentie van afname van bepaalde
soorten in een habitat kan worden onderschat. Soorten zijn tamelijk vaste bouwstenen van
de natuur met begrensde eigenschappen. Slagen of falen van soorten kan bepalend zijn voor
de toekomt van een ecosysteem. Het is daarom verheugend dat de verspreiding van de
meeste soorten is toegenomen, waarmee de kans dat soorten binnen de aangewezen
habitatten goed gedijen over het algemeen verbeterd is. Dat neemt niet weg dat de
verspreiding van 63 van de typische N2000 habitatsoorten is verminderd. Het is
aanbevelenswaardig om van dit beperkt aantal soorten na te gaan in hoeverre deze
achteruitgang schadelijk kan zijn voor het functioneren van de betreffende habitatten.
Mocht het antwoord op deze vraag bevestigend zijn, is het van belang een analyse te maken
welke drukfactoren tot de achteruitgang hebben geleid en in hoeverre zij te beïnvloeden
zijn. Uit de hoofdstukken 5 tot en met 8 blijkt dat stikstof de afgelopen 20 jaar voor slechts
enkele soorten de hoofdreden was voor afname van de verspreiding.


42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>10       Conclusies

Met de bevindingen in de voorafgaande hoofdstukken zullen de gestelde onderzoeksvragen
(zie paragraaf 1.2) worden beantwoord.


10.1     Hoe heeft de natuur zich ontwikkeld sinds 2000?
Overwegende dat:
     -   De landbouw, en in het bijzonder de melkveehouderij, er in is geslaagd om de
         stikstofemissies naar lucht en grondwater meer dan te halveren;
     -   Van alle 521 onderzochte typische habitat 2000 soorten 459 (88%) stabiel zijn
         gebleven, dan wel vooruit gegaan;
     -   Stikstof niet (meer) de hoofdrol speelt bij achteruitgang van soorten, maar dat deze
         plaats is ingenomen door andere drukfactoren, in het bijzonder de hydrologie en
     -   De stikstofgevoelige planten en mossen zich significant beter hebben ontwikkeld dan
         stikstofminnende soorten
is de conclusie dat de natuur goed herstellende is van de aanslag, die er in de zeventiger en
tachtiger jaren op is gepleegd. De inspanningen van de landbouwsector hebben duidelijk
hun vruchten afgeworpen.


10.2     Welke invloed heeft stikstof gehad op die ontwikkeling?
Toch geldt dit niet voor alle soorten; 62 soorten (12%) zijn achteruitgegaan waarvan een
groot deel zelfs in sterke mate. Bovengemiddeld goed scoorden de vaatplanten, de
zoogdieren en de zoetwatervissen. Een deel van de broedvogels, dagvlinders en mossen
hebben het duidelijk nog steeds moeilijk.
Voor deze (relatief kleine) minderheid blijkt stikstof als drukfactor sterk te hebben ingeboet.
Van de 62 soorten, die zijn teruggelopen, ondervonden hooguit 22 soorten hinder van
stikstof en zelfs in dat geval was er voor het overgrote deel sprake van een bijrol.


10.3     Welke andere (druk)factoren spelen een rol?
Andere drukfactoren zijn voor de soorten, die het moeilijk hebben, veel belangrijker
geworden. Vooral hydrologische drukfactoren, zoals verdroging, verzoeting, kanalisatie en
grondwateronttrekking zijn voor deze soorten de grootste bedreiging. Ook natuurlijke
drukfactoren en factoren, die met beheer te maken, vormen een minstens even grote
dreiging dan stikstof.




43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>10.4   In hoeverre voldoet Nederland aan de EU-Instandhoudingsplicht?
De laatste onderzoeksvraag is het moeilijkst te beantwoorden. De vraag in hoeverre
Nederland voldoet aan de EU-Instandhoudingsplicht, kan strikt genomen niet met dit
onderzoek worden beantwoord. De Instandhoudingsplicht geldt namelijk niet zozeer voor de
habitatsoorten, maar voor de aangewezen habitatten in de 162 N2000 gebieden. Met deze
soorten gaat het in het algemeen goed, maar dat wil niet zeggen dat zij in de N2000
habitatten ook goed gedijen. Bovendien wordt de Instandhoudingsplicht door juristen
uitgelegd dat alle risico’s op vermindering uitgebannen moeten worden. Praktisch gezien is
dat onmogelijk.




44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>11       Aanbevelingen

Uit deze analyse blijkt dat de natuur niet op omvallen staat, maar bezig is met opstaan. Het
pakket aan beleidsinstrumenten, dat tot het jaar 2020 van kracht was, blijkt voldoende te
zijn geweest om de natuur uit het dal van 30 jaar geleden te trekken. Het is belangrijk om
deze lijn door te trekken.
Dat wil niet zeggen dat het niet nog beter kan. Om de kansen voor natuurherstel te
vergroten en tegelijkertijd de huidige spanningen in onze samenleving te verminderen is een
transitie in het denken van politici en bestuurders van meer belang dan invoering van de
aanscherpingen van de stikstofwet. Uit voorgaande analyse blijkt dat een zeer lage
depositienorm niet zal leiden tot structurele natuurversterking en dat grootschalige transitie
in het buitengebied niet nodig is geweest gedurende de afgelopen decennia waarin de
natuur zich zo sterk verbeterd heeft.
Het zal vooral politieke en bestuurlijke durf vergen om van het ingezette beleid af te wijken
en in plaats daarvan beter begaanbare en doelgerichtere wegen is te slaan. Uit de analyse
van de openbare bronnen komt naar voren dat het principe van ‘meten is weten’ ook hier
van toepassing is: de nauwkeurige monitoring van de ontwikkeling van de soorten, de
drukfactoren en de chemische samenstelling van bodem, lucht en water is nodig om op
locatie effectief natuurbeheer te realiseren.
De nu volgende aanbevelingen zijn daarom vooral gericht aan politici en landsbestuur:

     •   Draai de stikstofwet, zoals die in 2019 van kracht is geworden, terug. Formuleer
         wetgeving gericht op effectief natuurbeheer overeenkomstig de bedoeling van de
         Vogel en Habitatrichtlijn. De beoordeling van de status van de natuur kan goed
         worden uitgevoerd door de monitoring van soorten.
     •   Draag de successen van het gevoerde beleid uit naar de samenleving;
     •   Stimuleer verdere verduurzaming van de landbouw op een verbindende wijze;
     •   Praktische uitvoerbaarheid en draagvlak onder de verschillende bevolkingsgroepen
         en bewoners rondom N2000 gebieden is essentieel;
     •   Zorg ervoor dat de instandhoudingsplicht geen aanleiding kan geven voor een
         juridisch steekspel om te voorkomen dat óf samenleving óf landbouw óf natuur óf
         alle drie verliezen;
     •   Overweeg om onrealistische doelen uit het streefbeeld weg te nemen;
     •   Betrek samenleving en landbouw meer bij het natuurherstel, bijvoorbeeld door
         oprichting van lokale natuurcoöperaties, waarbij een grote rol is weggelegd bij de
         plaatselijke bevolking, bedrijven en openbare instellingen;
     •   Zet meer in op aanpak van belangrijker bottlenecks, zoals verdroging van N2000
         gebieden en conflicterende belangen zoals waterwinning, water-veiligheid, regionale
         economie, sociale cohesie en voedselzekerheid. Als die niet worden opgelost is
         aanscherping van de stikstofwet en uitvoering van het Nationaal Programma
         Landelijk Gebied zinloos en zijn de tientallen miljarden euro’s weggegooid geld.


45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>     •   Het is nodig de daadwerkelijk depositie in N2000 gebieden te kennen. Tevens is de
         bepaling van concrete emissie van zg. piekbelasters nodig om de invloed op
         nabijgelegen N2000 gebied te bepalen en effectieve maatregelen te kunnen
         formuleren.




46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Persoonlijke nabeschouwing

In dit onderzoek heb ik de typische N2000 habitatsoorten geanalyseerd. Dat wil niet zeggen
dat geconstateerde ontwikkelingen van deze soorten ook in dezelfde mate in de N2000
habitatten hebben plaatsgevonden. De analyses zijn namelijk uitgevoerd op nationaal niveau
en zullen dus niet als vanzelfsprekend voor het gemiddelde N2000-gebied opgaan, laat staan
voor een individuele habitat. Deze constatering houdt direct verband met een hele
belangrijke vraag. Er zijn in Nederland 162 N2000 gebieden met in totaal een veelvoud
daarvan aan habitattypes en -soorten. Wettelijk gezien geldt het EU-verslechteringsverbod.
Dat wordt door de politiek uitgelegd als het uitbannen van ieder risico dat een willekeurige
drukfactor een verslechtering zou kunnen veroorzaken. Objectief gezien is dat een absurde
situatie, omdat het impliceert dat de mens tot in detail de natuur in de hand zou hebben.
Natuur laat zich niet sturen. Wij kunnen de juiste voorwaarden scheppen voor
natuurontwikkeling, maar we zijn als mens niet in staat om een door ons gewenst plantje
spontaan op een door ons gewenste plaats te laten gedijen. Ook niet per wet. Wat dat
betreft is bescheidenheid op zijn plaats.

Gezien de uitkomst van het onderzoek gaat het in het algemeen goed met de natuur. De
typische habitatsoorten, die rond de eeuwwisseling in Nederland aanwezig waren zijn er nu
allemaal nog. En het aantal toenemende soorten is viermaal zo groot als het aantal
afnemende soorten. Als de soortenontwikkeling op hetzelfde tempo doorgaat zoals in de
afgelopen decennia zijn we over tien a vijftien jaar qua vaatplanten weer op het niveau van
1950 terug. De vaatplanten waren in de periode 1950 tot 1990 met 32% teruggelopen. In
hoofdstuk 8 hebben we gezien dat we die teruggang inmiddels al teruggebracht hebben tot
10%. Zeker als we bedenken dat de stikstofgevoelige soorten zich momenteel veel sneller
herstellen dan de stikstofminnende soorten. Daar mogen we als samenleving trots op zijn!
De enorme inspanningen om dit voor elkaar te krijgen werpen hun vruchten boven
verwachting af!

Met name de melkveehouders hebben zich enorm in moeten spannen om dit voor elkaar te
krijgen. Zij waren het, die het stikstofoverschot hebben teruggebracht van 347 kg N/ha naar
180 kg N/ha en daarmee de ammoniakemissie met 60% tot 70% hebben teruggedrongen en
de nitraatuitspoeling naar grond- en slootwater hebben gehalveerd. Desondanks worden zij
daarvoor niet gewaardeerd. Integendeel: onder aanvoering van activisten en sommige
politici en bestuurders worden zij door een deel van de samenleving verguisd en in het
verdomhoekje gezet. Blijkbaar alleen omdat de positieve ontwikkelingen zich niet precies
voordoen op de plaats die de mens daarvoor in gedachten had. De activistische propaganda
spreekt van een omvallende natuur. Daarbij geven ze aansprekende voorbeelden. Die
voorbeelden kunnen kloppen, maar zijn naar mijn stellige overtuiging een demonstratie van
hooghartigheid van de mens, die aan juridische wetten meer gezag toekent dan aan
natuurlijke wetten. Vooral boeren weten beter dan wie dan ook dat de natuur zich hooguit
laat verleiden, maar zich nooit laat dwingen.

Nog even terug naar het voorwoord, waarin ik mijn afschuw uitsprak over polarisatie. Ik
schrijf dit op de avond van 5 mei. Gisteren en vandaag zijn dé momenten om stil te staan
hoe een samenleving kan verworden tot een hel. We herdenken hoe polarisatie en het

47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>aanwijzen van zondebokken heeft geleid tot genocide en de dood van miljoenen
onschuldigen. Als ik denk aan de hardheid van sommige boerendemonstraties, aan de
afgevuurde kogel op een 16-jarige jongen, aan de weinig verbindende taal in het parlement
en aan het aangekondigde Koekeloeren door Wakker Dier besef ik dat een natie zichzelf
bijna ongemerkt in een zeer ongewenste positie kan brengen.

Toch wil ik benadrukken dat ik hoopvol ben. Het voorbeeld van de vaatplanten, die binnen
afzienbare tijd weer terug zullen kunnen komen op het niveau van 1950 staat niet op
zichzelf. Dit is zelfs waarschijnlijk met de mest- en emissiewetgeving zoals de vóór 2019 van
kracht was! Met de libellen gaat het nu al beter dan toen! Voor andere soorten gaat dat
misschien nog wat langer duren, en misschien verdwijnen sommige individuele soorten uit
Nederland, maar dat betekent geenszins dat de Natuur als zodanig in zal storten.
De oplossing om uit deze (gecreëerde) stikstofcrisis te komen bestaat, als alle goede dingen,
uit drie elementen:
    1. het schrappen van absurde wetgeving, die – naar mijn stellige overtuiging - voor de
        natuur averechts zal uitpakken,
    2. besef dat Samenleving, Landbouw én Natuur niet zonder elkaar kunnen en dat geen
        van deze drie gebaat is bij de huidige patstelling,
    3. het uitoefenen van actief geduld.

Het is inmiddels laat in de avond, letterlijk vijf voor twaalf. Ik sluit nu mijn reflectie af om tot
rust te kunnen komen en morgen weer aan een frisse dag te beginnen. Het is dan 6 mei.
Figuurlijk gezien zijn uit dit onderzoek geen aanwijzingen naar voren gekomen dat het vijf
voor twaalf zou zijn. Ook het stikstofdossier kan het zich prima veroorloven om even rust te
nemen en te reflecteren. Morgen is er natuurlijk weer een dag!




48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Referenties

Geraadpleegde websites

     •   Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF)
     •   SOVON Vogelonderzoek
     •   Floron
     •   Ravon
     •   BLWG
     •   Vlinderstichting
     •   Zoogdierenvereniging
     •   Synbiosys (EcoDbase)
     •   BIJ12
     •   Compendium voor de leefomgeving
     •   RIVM
     •   WUR
     •   Natura2000
     •   Centraal Bureau voor de Statistiek
     •   Natuurmonumenten
     •   Stichting Agrifacts STAF
     •   Wikipedia


Geraadpleegde personen

     •   Jehannes Fopma
     •   Nico Gerrits
     •   Anna Nynke Hiemstra
     •   Henk de Vries
     •   Wim de Vries
     •   Arco van Strien
     •   Geesje Rotgers
     •   Wieger Wamelink
     •   Inge Somhorst
     •   Henk Rampen
     •   Cees Zoon
     •   Diverse anonieme ecologen van soortenorganisaties, provincies en waterschappen




49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Geraadpleegde literatuur
Duijnen, R. van, P.W. Blokland, D. Fraters, G.J. Doornewaard en C.H.G. Daatselaar (2022)
       Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor
       derogatie in 2020;
       Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; Bilthoven; RIVM-rapport 2022-0034

Frank Berendse, Rob H. E. M. Geerts, Wim Th. Elberse, Thiemo Martijn Bezemer, Paul W.
       Goedhart, Wei Xue, Erik Noordijk, Cajo J. F. ter Braak, Hein Korevaar (2021)
       A matter of time: Recovery of plant species diversity in wild plant communities at
       declining nitrogen deposition

Hoogerbrugge, R., G.P. Geilenkirchen, S. Hazelhorst, H.A. den Hollander, M. Huitema ,
      W. Marra, K. Siteur, W.J. de Vries en R.J. Wichink Kruit (2022)
      Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland, Rapportage 2022
      RIVM, Bilthoven, RIVM-rapport 2022-0059

Horne, Peter van en Henri Prins (2002)
       Development of dairy farming in the Netherlands in the period 1960-2000;
       Landbouweconomisch Instituut; Den Haag; rapport 2.02.07

W. van Dijk, J.A. de Boer, M.H.A. de Haan, P. Mostert, J. Oenema & J. Verloop
       Rekenregels van de KringloopWijzer 2021 Achtergronden van BEX, BEA, BEN, BEP en
       BEC: actualisatie van de 2020-versie
       Wageningen University & Research; Wageningen; Rapport WPR-1119

NN (1992)
      Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de
      natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna

Sparrius, Laurens B. en Arco J. van Strien (2014)
       Het berekenen van jaarlijkse trends van planten op basis van verspreidingsgegevens;
       In: Gorteria 37 (2014-2015), p. 31-40

Van Swaay, C.A.M., Bos-Groenendijk, G.I., Van Grunsven, R., Van Deijk, J.R., Wever, R., Stip,
A., De Vries, H.H, Kok, J.M., Huskens, K., Veling, K., Van ’t Bosch, J. & Poot, M.J.M. (2023)
        Vlinders, libellen en hommels geteld. Jaarverslag 2022. De Vlinderstichting,
        Wageningen, Rapport VS2023.004.

Velders, G.J.M., J.M.M. Aben, J.A. van Jaarsveld, W.A.J. van Pul, W.J. de Vries, M.C. van
Zanten (2010)
       Grootschalige stikstofdepositie in Nederland. Herkomst en ontwikkeling in de tijd;
       Planbureau voor de Leefomgeving; Den Haag; PBL-publicatienr: 500088007/2010




50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Bijlagen




51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bijlage 1       Overzicht van ontwikkelingen van de soorten naar soortengroep

               totaal   vaat-     mossen   korst-     vlinders   libellen   zoog-    vogels   vissen   amfibieën
                        planten            mossen                           dieren                     reptielen
 Verdwenen        11          2        1          0         3          2         1       2        0             0
 <2000
 Verdwenen         0         0         0         0          0          0        0        0        0            0
 >2000
 Niet-wild         1         1         0         0          0          0        0        0        0            0
 Onduidelijk       9         8         0         0          0          0        0        1        0            0
 Sterk            31        11         4         1          5          1        0        8        0            1
 afgenomen
 Afgenomen        31        13         5         0          5          3        0        3        1            1
 Onveranderd     205       138        13         8          6          5        6       15        8            6
 Toegenomen      229       158        13        10          8         10       10        9        8            3
 Terug             4         1         2         0          1          0        0        0        0            0


 Totaal          521       332        38        19         28         21       17       38       17           11




52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Bijlage 2        Verspreidingsatlas

Zoals gezegd zijn de databanken over het algemeen niet toegankelijk. Een uitzondering daarop is de
Verspreidingsatlas, welke online beschikbaar is. De atlas bevat bijna 30 miljoen waarnemingen van
ruim 25.000 soorten flora en fauna. De oudste waarnemingen dateren uit het begin van de 19e eeuw,
de meest recente zijn van enkele weken geleden.

De verspreidingsatlas geeft de gebruiker inzicht in geografische verspreiding van soorten over
Nederland. Daartoe is er een raster over Nederland gelegd met vierkanten van 5 x 5 km, de
zogenaamde atlasblokken. De atlas geeft in een kaartje aan in welke atlasblokken een bepaalde soort
minimaal één maal is aangetroffen. Bovendien is het mogelijk vijfjaarlijkse periodes te selecteren.
Door het kiezen van opeenvolgende periodes kan gekeken worden of de verspreiding van de
waarnemingen door de tijd heen toeneemt, gelijk blijft of afneemt. Ook verschuivingen van de soort
binnen Nederland kunnen zo zichtbaar worden gemaakt.

Zie daarvoor het voorbeeld van Veenbies, waarvan de beschikbare info op de volgende pagina is
afgedrukt:

     -   Informatie over de plant, vindplaatsen, preferente omstandigheden, en dergelijke
     -   Een kaartje, waarin de atlasblokken zijn gegeven, waar de plant is waargenomen (in rood).
         De kaart links geeft de situatie in de periode 1990-1999; rechts het kaartje in 2015-heden.
     -   Het aantal atlasblokken staat ook vermeld. 1990-1999 waren dat 256; in 2015-heden 247.
     -   De gegevens over Veenbies op de Rode Lijst
     -   De door de NDFF berekende trend, waarbij de situatie rond 1975 op 100 is gesteld.

Uit deze data is af te leiden dat veenbies graag groeit op vochtige, zure, stikstof- en voedselarme
bodems, dat de plant vooral te vinden is in regio’s met een hoge veedichtheid, dat de Rode lijst
aangeeft dat de plant sinds 1950 achteruit is gegaan en dat deze sinds 1975 met 50% is toegenomen.




53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Voorbeeld: informatie uit de verspreidingsatlas over Veenbies


 Ecologie & verspreiding
Veenbies prefereert zonnige, vochtige tot natte, basen- en stikstofarme, zure, voedselarme en humeuze
zand- en leembodems, ook op hoogveen. Ze is te vinden op natte plaatsen in heiden, in en langs
greppels, in bermen en moerassen, in bronvenen en langs spoorbermen. Nederland valt geheel binnen
het Europese deel van het verspreidingsgebied. Het taxon is vrij zeldzaam in de Pleistocene streken en
zeer zeldzaam in de aangrenzende laagveengebieden. Veenbies is sterk achteruitgegaan door
ontginning, ontwatering en het toegenomen gebruik van meststoffen. De bestuiving en verspreiding van
de eironde en afgeplatte nootjes geschiedt door de wind. De plant heeft geen uitlopers en vormt zeer
dichte en stugge pollen, die vaak groot zijn en in de winter bruin tot geel verkleuren. De stijve, ronde,
niet vertakte stengels draagt een eindstandige aartje en hebben aan de voet bladloze scheden waarvan
uitsluitend de bovenste een 0,2 tot 1 cm lange, gootvormige bladschijf draagt.




Familie:              Cyperaceae

Groep:                eenzaadlobbigen (bloemplanten)

Voorkomen in Nederland

Status:               Rode Lijst: Kwetsbaar

Trend sinds 1950:     sterk achteruitgegaan (50-75%)

Zeldzaamheid:         vrij zeldzame soort

Indigeniteit:         oorspronkelijk inheems

Monitoring

Indicatorsoort:       typische soort (Natura2000)




54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Bijlage 3       Stikstofkringloop




Bron: BiNaS; voor uitleg is dit filmpje beschikbaar




55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Bijlage 4 Trend van vaatplantensoorten (2000-2020)

 Soort                        N2000 of        Trend volgens      Trend          Conclusie
                             EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                              verspr.atlas
 Aapjesorchis                   N2000                            200%          onveranderd
 Aardbeiganzerik                N2000            142%            206%          toegenomen
 Aarddistel                     N2000                            111%          onveranderd
 Akkermelkdistel                N2000                             95%          onveranderd
 Alpenheksenkruid               N2000                            100%          onveranderd
 Alpenrus                       N2000                             26%          onveranderd
 Amandelwolfsmelk               N2000                            300%          toegenomen
 Armbloemige waterbies          N2000            200%            179%          toegenomen
 Beemdhaver                     N2000                            100%          onveranderd
 Beemdkroon                     N2000            160%            273%          toegenomen
 Beemdooievaarsbek              N2000            171%            313%          toegenomen
 Beenbreek                      N2000            111%            122%          onveranderd
 Beklierde ogentroost           N2000                              nb        verdwenen <2000
 Berendruif                     N2000                            100%           afgenomen
 Bergdravik                     N2000            213%            189%          toegenomen
 Berggamander                   N2000                            100%          onveranderd
 Bermooievaarsbek               N2000            357%            293%          toegenomen
 Besanjelier                    N2000             75%            100%           afgenomen
 Bittere veldkers               N2000             70%             91%           afgenomen
 Bitterkruidbremraap            N2000            115%            159%          onveranderd
 Blauw kweldergras              N2000                            109%           onduidelijk
 Blauwe bremraap                N2000            122%            255%          toegenomen
 Blauwe knoop                   N2000             83%            111%          onveranderd
 Blauwe waterereprijs           N2000            107%            128%          onveranderd
 Blauwe zeedistel               N2000            122%            173%          toegenomen
 Blauwe zegge                   N2000            126%            111%          toegenomen
 Bleek bosvogeltje              N2000                            275%          toegenomen
 Bleek kweldergras              N2000             45%             64%        sterk afgenomen
 Bleek schildzaad               N2000                            100%           onduidelijk
 Bloedzuring                    N2000             96%            124%          onveranderd
 Blonde zegge                   N2000            193%            154%          toegenomen
 Bonte paardenstaart            N2000                            183%          toegenomen
 Borstelgras                    N2000            121%             93%          onveranderd
 Bosbingelkruid                 N2000                            268%          toegenomen
 Bosboterbloem                  N2000                              nb              terug
 Bosdravik                      N2000                            200%          onveranderd
 Bosereprijs                    N2000            136%            232%          toegenomen
 Bospaardestaart                N2000                            140%          toegenomen
 Bosroos                        N2000                            148%          toegenomen
 Boswederik                     N2000             88%            170%          onveranderd
 Brede ereprijs                 N2000            175%            248%          toegenomen

56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre> Soort                       N2000 of        Trend volgens      Trend          Conclusie
                            EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                             verspr.atlas
 Breed fakkelgras              N2000                             83%          onveranderd
 Breed wollegras               N2000                             50%        sterk afgenomen
 Bruin cypergras               N2000            175%            204%          toegenomen
 Bruine snavelbies             N2000            226%            116%          toegenomen
 Buntgras                      N2000             77%             77%           afgenomen
 Christoffelkruid              N2000                            118%          onveranderd
 Cipreswolfsmelk               N2000            176%            296%          toegenomen
 Dalkruid                      N2000             91%            109%          onveranderd
 Daslook                       N2000            250%            398%          toegenomen
 Deens lepelblad               N2000            126%            113%          onveranderd
 Donkersporig bosviooltje      N2000            233%            353%          toegenomen
 Doorgroeid fonteinkruid       N2000             83%             92%          onveranderd
 Doorgroeide boerenkers        N2000                            140%          toegenomen
 Draadgentiaan                 N2000            300%            229%          toegenomen
 Drienervige zegge             N2000            133%            125%          toegenomen
 Drijvende egelskop            N2000                            130%          onveranderd
 Drijvende waterweegbree       N2000             44%             85%        sterk afgenomen
 Duifkruid                     N2000            275%            350%          toegenomen
 Duinaveruit                   N2000            108%            267%          onveranderd
 Duindoorn                     N2000            100%            137%          onveranderd
 Duinroos                      N2000            124%            205%          toegenomen
 Duinteunisbloem               N2000                           5200%          toegenomen
 Duinviooltje                  N2000             72%            106%          onveranderd
 Duitse gentiaan               N2000                            100%          onveranderd
 Duizendknoopfonteinkruid      N2000            144%            105%          toegenomen
 Dunstaart                     N2000            168%            159%          toegenomen
 Dwergbloem                    N2000            267%            175%          toegenomen
 Dwergvlas                     N2000            200%            154%          toegenomen
 Echt bitterkruid              N2000            111%            143%          onveranderd
 Echt lepelblad                N2000             43%            117%        sterk afgenomen
 Eenarig wollegras             N2000            110%            103%          onveranderd
 Eenbes                        N2000            100%            171%          onveranderd
 eenbloemig parelgras          N2000            124%            270%          toegenomen
 Egelantier                    N2000                            538%          toegenomen
 Engels gras                   N2000            102%            210%          onveranderd
 Engels lepelblad              N2000             45%            124%        sterk afgenomen
 Fijn goudscherm               N2000                            122%          onveranderd
 Fijne kervel                  N2000             46%            119%        sterk afgenomen
 Fraai duizendguldenkruid      N2000            131%            128%          toegenomen
 Franjegentiaan                N2000                             50%           onduidelijk
 Galigaan-associatie           N2000                            134%          onveranderd
 Geel zonneroosje              N2000                            314%          toegenomen
 Geelgroene wespenorchis       N2000                            200%          onveranderd
 Gele anemoon                  N2000                            305%          toegenomen

57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre> Soort                    N2000 of        Trend volgens      Trend          Conclusie
                         EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                          verspr.atlas
 Gele monnikskap            N2000                            200%          toegenomen
 Gele morgenster            N2000             83%            101%          onveranderd
 Gele zegge                 N2000                            138%          onveranderd
 Gelobde maanvaren          N2000             18%            113%        sterk afgenomen
 Gerande schijnspurrie      N2000            106%            123%          onveranderd
 Gesteeld glaskroos         N2000            260%            247%          toegenomen
 Gesteelde zoutmelde        N2000                            178%          onveranderd
 Gevlekt zonneroosje        N2000                            700%          toegenomen
 Gewone salomonszegel       N2000            100%            117%          onveranderd
 Gewone zoutmelde           N2000            167%            132%          toegenomen
 Gewoon kweldergras         N2000            112%             98%          onveranderd
 Glad parelzaad             N2000            150%            213%          toegenomen
 Gladde zegge               N2000                             50%           onduidelijk
 Glanzig fonteinkruid       N2000            100%            106%          onveranderd
 Goudhaver                  N2000            117%            108%          onveranderd
 Graslathyrus               N2000            327%            674%          toegenomen
 Groene nachtorchis         N2000                            100%          onveranderd
 Groenknolorchis            N2000            127%            137%          toegenomen
 Groot blaasjeskruid        N2000             93%            110%          onveranderd
 Groot springzaad           N2000             60%             90%           afgenomen
 Groot streepzaad           N2000            153%            201%          toegenomen
 Grote biesvaren            N2000                            100%          onveranderd
 Grote centaurie            N2000            167%            291%          toegenomen
 Grote pimpernel            N2000             96%            163%          onveranderd
 Grote tijm                 N2000            119%            239%          toegenomen
 Grote veldbies             N2000            410%            447%          toegenomen
 Grote wolfsklauw           N2000            200%            160%          toegenomen
 Handjesgras                N2000            127%            148%          toegenomen
 Hangende zegge             N2000            1200%          1314%          toegenomen
 Harige ratelaar            N2000            359%            512%          toegenomen
 Hauwklaver                 N2000                            100%          onveranderd
 Heelkruid                  N2000             85%            130%          onveranderd
 Heemst                     N2000            142%            285%          toegenomen
 Heidekartelblad            N2000            142%             89%          toegenomen
 Heidespurrie               N2000             75%             84%           afgenomen
 Heidezegge                 N2000                            150%          onveranderd
 Hengel                     N2000             76%            110%          onveranderd
 Herfstbitterling           N2000            300%            253%          toegenomen
 Herfstschroeforchis        N2000                            233%          toegenomen
 Herstmunt                  N2000            160%            228%          toegenomen
 Hertshoornweegbree         N2000            457%            202%          toegenomen
 Hondskruid                 N2000            161%            605%          toegenomen
 Hondsviooltje              N2000             86%             89%          onveranderd
 Honingorchis               N2000                            125%          onveranderd

58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre> Soort                       N2000 of        Trend volgens      Trend          Conclusie
                            EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                             verspr.atlas
 Jeneverbes                   N2000             116%            134%          onveranderd
 Kaal breukkruid              N2000             273%            246%          toegenomen
 Kalkwalstro                  N2000              25%             55%        sterk afgenomen
 Kamvaren                     N2000              86%            107%          onveranderd
 Karwij                       N2000              20%             71%        sterk afgenomen
 Karwijvarkenskervel          N2000              70%            136%          onveranderd
 Kegelsilene                  N2000              67%            273%          onveranderd
 Klein glidkruid              N2000                             104%          onveranderd
 Klein heksenkruid            N2000                             260%          onveranderd
 Klein schorrenkruid          N2000             125%            128%          onveranderd
 Klein slijkgras              N2000                               nb          toegenomen
 Klein vlooienkruid           N2000             194%            263%          toegenomen
 Klein warkruid               N2000             155%            128%          toegenomen
 Klein wintergroen            N2000                             145%          toegenomen
 Kleine biesvaren             N2000                              50%        sterk afgenomen
 Kleine ereprijs              N2000                             100%           onduidelijk
 Kleine kaardebol             N2000             406%            259%          toegenomen
 Kleine kattenstaart          N2000                             175%          toegenomen
 Kleine knotszegge            N2000                             100%          onveranderd
 Kleine ruit                  N2000             100%            179%          onveranderd
 Kleine rupsklaver            N2000             147%            254%          toegenomen
 Kleine steentijm             N2000             117%            122%          onveranderd
 Kleine valeriaan             N2000              80%             97%          onveranderd
 Kleine veenbes               N2000             108%            110%          onveranderd
 Kleine wolfsklauw            N2000                              63%          onveranderd
 Kleine zonnedauw             N2000             180%            127%          toegenomen
 Kleinste egelskop            N2000                             121%          onveranderd
 Kleverige reigersbek         N2000                             143%          toegenomen
 Klimopwaterranonkel          N2000             114%             94%          onveranderd
 Klokjesgentiaan              N2000             129%            101%          onveranderd
 Kluwenklokje                 N2000                             413%          toegenomen
 Knikkend nagelkruid          N2000                             244%          toegenomen
 Knolribzaad                  N2000                             138%          toegenomen
 Knolvossenstaart             N2000                              70%          onveranderd
 Knopbies                     N2000             240%            150%          toegenomen
 Knotszegge                   N2000                             170%          toegenomen
 Kortarige zeekraal           N2000                             134%          toegenomen
 Krabbenscheer                N2000             124%            160%          toegenomen
 Kranskarwij                  N2000                             100%          onveranderd
 Kranssalomonszegel           N2000                             200%          onveranderd
 Kruipbrem                    N2000             138%            133%          toegenomen
 Kruipend moerasscherm      EU, bijlage II       40%             92%          onveranderd
 Kruipende moerasweegbree     N2000             125%            275%          toegenomen
 Kruiptijm                    N2000                             200%          onveranderd

59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre> Soort                          N2000 of        Trend volgens      Trend         Conclusie
                               EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                                verspr.atlas
 Kruipwilg                       N2000              90%            115%        onveranderd
 Kruisbladgentiaan               N2000                             133%        onveranderd
 Kruisbladwalstro                N2000              85%            124%        onveranderd
 Kuifvleugeltjesbloem            N2000                             125%        toegenomen
 Kwelderzegge                    N2000             126%            163%        toegenomen
 Laksteeltje                     N2000             400%            783%        toegenomen
 Lamsoor                         N2000             127%            134%        toegenomen
 Langarige zeekraal              N2000                             127%        toegenomen
 Lange ereprijs                  N2000              76%            249%        onveranderd
 Lange zonnedauw                 N2000                             100%         afgenomen
 Langstengelig fonteinkruid      N2000                             140%        onveranderd
 Lavendelhei                     N2000             115%            125%        onveranderd
 Lelietje van dalen              N2000             129%            139%        toegenomen
 Lievevrouwebedstro              N2000             179%            235%        toegenomen
 Liggend bergvlas                N2000                             200%        onveranderd
 Liggend walstro                 N2000             100%             89%        onveranderd
 Liggende asperge                N2000              76%            130%         afgenomen
 Liggende ereprijs               N2000                             233%        onveranderd
 Liggende ganzerik               N2000             122%            180%        toegenomen
 Liggende raket                EU, bijlage II                        nb      verdwenen <2000
 Maarts viooltje                 N2000             195%            185%        toegenomen
 Mannetjesorchis                 N2000                             156%        toegenomen
 Melkkruid                       N2000             113%            116%        onveranderd
 Melkviooltje                    N2000             419%            133%        toegenomen
 Mispel                          N2000             100%            323%        onveranderd
 Moerasgamander                  N2000                             100%        onveranderd
 Moerashertshooi                 N2000             280%            155%        toegenomen
 Moerasmelkdistel                N2000             117%            146%        toegenomen
 Moerassmele                     N2000              57%            111%        onveranderd
 Moerasspirea                    N2000             100%            115%        onveranderd
 Moeraswespenorchis              N2000             238%            320%        toegenomen
 Moeraswolfsklauw                N2000             813%            199%        toegenomen
 Moeraswolfsmelk                 N2000             122%            274%        toegenomen
 Muskuskruid                     N2000              94%            166%        onveranderd
 Nachtsilene                     N2000              86%            146%        onveranderd
 Noords walstro                  N2000                             100%        onveranderd
 Noordse helm                    N2000                              82%        onveranderd
 Noordse Rus                     N2000                             106%        onveranderd
 Oeverkruid                      N2000             141%            143%        toegenomen
 Ondergedoken moerasscherm       N2000             171%            103%        toegenomen
 Ongelijkbladig fonteinkruid     N2000             100%             91%        onveranderd
 Oorsilene                       N2000              62%             89%         afgenomen
 Oosterse morgenster             N2000             540%            667%        toegenomen
 Paarbladig goudveil             N2000             145%            171%        toegenomen

60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre> Parnassia                N2000   170%    219%   toegenomen
 Pilvaren                 N2000   467%    175%   toegenomen
 Poelruit                 N2000    92%    114%   onveranderd
 Poppenorchis             N2000           150%   onveranderd
 Purperorchis             N2000           143%   toegenomen
 Rapunzelklokje           N2000   150%    233%   toegenomen
 Rechte alsem             N2000           338%   toegenomen
 Reuzenpaardenstaart      N2000   190%    329%   toegenomen
 Rivierduinzegge          N2000           331%   toegenomen
 Rivierfonteinkruid       N2000   300%    193%   toegenomen
 Rivierkruiskruid         N2000    83%    129%   onveranderd
 Riviertandzaad           N2000   667%    900%   toegenomen
 Rode Bies                N2000           58%    onveranderd
 Rode bremraap            N2000           333%   toegenomen
 Rond wintergroen         N2000   128%    201%   toegenomen
 Ronde zegge              N2000   131%    104%   toegenomen
 Ronde zonnedauw          N2000   147%    135%   toegenomen
 Rood peperboompje        N2000           50%    toegenomen
 Rozenkransje             N2000           77%    onveranderd
 Ruig hertshooi           N2000           125%   toegenomen
 Ruig klokje              N2000   320%    421%   toegenomen
 Ruig schapengras         N2000           767%   toegenomen
 Ruw gierstgras           N2000           110%   onveranderd
 Ruw vergeet-mij-nietje   N2000   83%     133%   onveranderd
 Ruwe dravik              N2000           122%   onveranderd
 Ruwe klaver              N2000           282%   toegenomen
 Schaduwkruiskruid        N2000   88%     156%   onveranderd
 Schedegeelster           N2000           125%   onveranderd
 Schorrenzoutgras         N2000   83%     107%   onveranderd
 Schubzegge               N2000           167%   onveranderd
 Selderij                 N2000           213%   toegenomen
 Sierlijke vetmuur        N2000   105%    125%   onveranderd
 Sikkelklaver             N2000   107%    143%   onveranderd
 Slangenlook              N2000           369%   toegenomen
 Slank wollegras          N2000           100%   onveranderd
 Slanke gentiaan          N2000   240%    292%   toegenomen
 Slanke zegge             N2000           138%   onveranderd
 Slijkgroen               N2000   206%    230%   toegenomen
 Slijkzegge               N2000            nb      niet-wild
 Soldaatje                N2000           313%   toegenomen
 Spaanse Ruiter           N2000    95%    109%   onveranderd
 Steenanjer               N2000   196%    292%   toegenomen
 Steenhoornbloem          N2000           400%    onduidelijk
 Stekelbrem               N2000   127%    118%   toegenomen
 Stekende bies            N2000           200%   toegenomen
 Stijf hardgras           N2000   1200%   964%   toegenomen


61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre> Soort                        N2000 of        Trend volgens      Trend        Conclusie
                             EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                              verspr.atlas
 Stijve moerasweegbree          N2000            238%            167%        toegenomen
 Stijve naaldvaren              N2000            194%            597%        toegenomen
 Stijve steenraket              N2000                             82%        onveranderd
 Stomp kweldergras              N2000            110%             80%        onveranderd
 Strandduizendguldenkruid       N2000            103%            122%        onveranderd
 Teer guichelheil               N2000            1000%           284%        toegenomen
 Tengere veldmuur               N2000                            150%        onveranderd
 Torenkruid                     N2000            156%            350%        toegenomen
 Tripmadam                      N2000            182%            372%        toegenomen
 Trosdravik                     N2000            182%            220%        toegenomen
 Trosgamander                   N2000                            100%         onduidelijk
 Tweehuizige zegge              N2000                            100%         onduidelijk
 Valkruid                       N2000                            161%        toegenomen
 Vals muizeoor                  N2000                            114%        onveranderd
 Veelstengelige waterbies       N2000            350%            131%        toegenomen
 Veenbies                       N2000            143%             99%        toegenomen
 Veenbloembies                  N2000                             67%         afgenomen
 Veenmosorchis                  N2000                            100%        onveranderd
 Veenorchis                     N2000                            300%        toegenomen
 Veldgentiaan                   N2000                            114%        toegenomen
 Veldsalie                      N2000            314%            411%        toegenomen
 Verspreidbladig goudveil       N2000                            115%        onveranderd
 Vetblad                        N2000            120%            293%        toegenomen
 Vingerzegge                    N2000                             80%        onveranderd
 Vleeskleurige orchis           N2000            160%            209%        toegenomen
 Vliegenorchis                  N2000                            100%        onveranderd
 Vlottende bies                 N2000            232%            123%        toegenomen
 Vlottende waterranonkel        N2000                             52%        onveranderd
 Vlozegge                       N2000                            135%        toegenomen
 Vogelnestje                    N2000                            233%        onveranderd
 Voorjaarshelmkruid             N2000            143%            366%        toegenomen
 Walstrobremraap                N2000                            121%        toegenomen
 Waterlobelia                   N2000                            109%        onveranderd
 Waterpunge                     N2000            170%            151%        toegenomen
 Weegbreefonteinkruid           N2000                            120%        onveranderd
 Weidekervel                    N2000                             59%        onveranderd
 Welriekende agrimonie          N2000            220%            369%        toegenomen
 Welriekende nachtorchis        N2000            100%            140%        onveranderd
 Welriekende salomonszegel      N2000             78%            125%        onveranderd
 Wilde averuit                  N2000                             60%        onveranderd
 Wilde hyacint                  N2000            280%            285%        toegenomen
 Wilde kievitsbloem             N2000                            200%        toegenomen
 Winterlinde                    N2000                            125%        onveranderd
 Witte klaverzuring             N2000            103%            133%        onveranderd

62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre> Soort                   N2000 of        Trend volgens      Trend          Conclusie
                        EU, bijlage II      FLORON         volgens
                                                         verspr.atlas
 Witte rapunzel            N2000                            217%          onveranderd
 Witte snavelbies          N2000            167%            100%          toegenomen
 Witte veldbies            N2000                            211%          onveranderd
 Witte waterkers           N2000            165%            148%          toegenomen
 Wittewaterranonkel        N2000                            137%          toegenomen
 Zacht vetkruid            N2000            200%            266%          toegenomen
 Zanddoddegras             N2000             78%            102%           afgenomen
 Zandviooltje              N2000             88%            141%          onveranderd
 Zandwolfsmelk             N2000                             67%          onveranderd
 Zeealsem                  N2000            107%            131%          onveranderd
 Zeegerst                  N2000                            107%          onveranderd
 Zeerus                    N2000            200%            166%          toegenomen
 Zeevetmuur                N2000            100%             65%          onveranderd
 Zeeweegbree               N2000            131%            116%          toegenomen
 Zeewolfsmelk              N2000            400%            481%          toegenomen
 Zilte rus                 N2000             92%            104%          onveranderd
 Zilte schijnspurrie       N2000            118%            143%          onveranderd
 Zilte waterranonkel       N2000            188%            109%          toegenomen
 Zinkboerenkers            N2000                            100%          onveranderd
 Zinkschapengras           N2000                              nb           afgenomen
 Zinkviooltje              N2000                            200%          onveranderd
 Zomerklokje               N2000                            855%          toegenomen
 Zulte                     N2000             77%            115%           afgenomen
 Zwartblauwe rapunzel      N2000                            144%          toegenomen
 Zwarte populier           N2000             39%             71%        sterk afgenomen




63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Bijlage 5       Trend van mossoorten (2000-2020)
 Soort                         N2000 of            Trend volgens    Conclusie
                              EU, bijlage II        verspr.atlas
 Alpenmos                       N2000                    nb            terug
 Beekdikkopmos                  N2000                   57%         afgenomen
 Bossig kronkelsteeltje         N2000                  267%        toegenomen
 Broedkelkje                    N2000                   76%        onveranderd
 Dof veenmos                    N2000                   89%        onveranderd
 Gedrongen schoffelmos          N2000                   86%        onveranderd
 Geel schorpioenmos           EU, bijlage II          1000%        toegenomen
 Geel smaltandmos               N2000                   67%            terug
 Gekroesd gaffeltandmos         N2000                  120%        onveranderd
 Geveerd diknerfmos             N2000                  150%        toegenomen
 Gevind moerasvorkje            N2000                  100%        onveranderd
 Gewoon diknerfmos              N2000                  128%        toegenomen
 Gewoon trapmos                 N2000                   71%         afgenomen
 Glanzend tandmos               N2000                   57%         afgenomen
 Glanzend veenmos               N2000                  190%        toegenomen
 Groot touwtjesmos              N2000                  239%        toegenomen
 Hoogveenlevermos               N2000                   17%             sterk
                                                                    afgenomen
 Hoogveenveenmos                 N2000                 156%        toegenomen
 Kaal tandmos                    N2000                 64%          afgenomen
 Kortharig kronkelsteeltje       N2000                 100%        onveranderd
 Kussentjesmos                   N2000                 110%        onveranderd
 Kussentjesveenmos               N2000                 140%        toegenomen
 Kwelviltsterrenmos              N2000                 11%              sterk
                                                                    afgenomen
 Priembladmos                    N2000                 67%          afgenomen
 Rood schorpioenmos              N2000                 128%        toegenomen
 Rood veenmos                    N2000                 80%         onveranderd
 Smalbladig Veenmos              N2000                 100%        onveranderd
 Spatelmos                       N2000                 125%        toegenomen
 Stobbegaffeltandmos             N2000                 43%              sterk
                                                                    afgenomen
 Tonghaarmuts                    N2000                 33%              sterk
                                                                    afgenomen
 Trilveenveenmos                 N2000                 175%        toegenomen
 Veengaffeltandmos               N2000                  0%          verdwenen
                                                                       <2000
 Vijfrijig veenmos               N2000                 200%        onveranderd
 Violet Veenmos                  N2000                 164%        toegenomen
 Vloedschedemos                  N2000                 100%        onveranderd
 Vloedvedermos                   N2000                 76%         onveranderd
 Wrattig veenmos                 N2000                 106%        onveranderd
 Zacht veenmos                   N2000                 143%        toegenomen



64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Bijlage 6      Trend van korstmossoorten (2000-2020)
 Soort                        N2000 of             Trend volgens    Conclusie
                             EU, bijlage II         verspr.atlas
 Bruin heidestaartje           N2000                   158%        toegenomen
 Ezelspootje                   N2000                   101%        onveranderd
 Gevlekt heidestaartje         N2000                   267%        toegenomen
 Gewoon kraakloof              N2000                   109%        onveranderd
 Girafje                       N2000                   103%        onveranderd
 Hamerblaadje                  N2000                   132%        toegenomen
 IJslands mos                  N2000                   113%        onveranderd
 Kronkelheidestaartje          N2000                   147%        toegenomen
 Maleboskorst                  N2000                   205%        toegenomen
 Open rendiermos               N2000                   171%        toegenomen
 Plomp bekermos                N2000                   140%        toegenomen
 Rode heidelucifer             N2000                   143%        toegenomen
 Sierlijk rendiermos           N2000                   158%        toegenomen
 Slank stapelbekertje          N2000                    81%        onveranderd
 Stuifzandkorrelloof           N2000                   100%        onveranderd
 Stuifzandstapelbekertje       N2000                   102%        onveranderd
                                                                       sterk
 Wollig korrelloof              N2000                  50%          afgenomen
 Wrattig bekermos               N2000                  115%        onveranderd
 Zomersneeuw                    N2000                  155%        toegenomen




65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Bijlage 7      Trend van dagvlindersoorten (2000-2020)
 Soort                          N2000 of        Trend vlinder      Trend        Conclusie
                               EU, bijlage II     stichting       volgens
                                                                verspr.atlas
 Aardbeivlinder                   N2000         toegenomen          84%        toegenomen
 Bruin blauwtje                   N2000         toegenomen         263%        toegenomen
 Bruin dikkopje                   N2000         toegenomen         333%        toegenomen
                                                    sterk                           sterk
 Donker pimpernelblauwtje      EU, bijlage II    afgenomen          43%         afgenomen
 Duinparelmoervlinder            N2000          onveranderd        102%        onveranderd
 Dwergblauwtje                   N2000                             250%        toegenomen
 Eikenpage                       N2000          onveranderd        172%        onveranderd
                                                                                    sterk
 Geelsprietdikkopje               N2000          afgenomen         24%          afgenomen
                                                    sterk                           sterk
 Gentiaanblauwtje                 N2000          afgenomen          35%         afgenomen
 Groentje                         N2000         onveranderd        121%        onveranderd
                                                                                verdwenen
 Grote ijsvogelvlinder            N2000                                            <2000
                                                   sterk
 Grote parelmoervlinder           N2000         afgenomen           97%         afgenomen
 Grote vuurvlinder                N2000         afgenomen           88%         afgenomen
 Grote weerschijnvlinder          N2000                            809%        toegenomen
 Heideblauwtje                    N2000          afgenomen         114%        Onveranderd
 Heivlinder                       N2000          afgenomen          66%         Afgenomen
                                                    sterk                           sterk
 Kleine heivlinder                N2000          afgenomen          30%         afgenomen
 Kleine ijsvogelvlinder           N2000         toegenomen         261%        Toegenomen
 Kleine parelmoervlinder          N2000         toegenomen         284%        Toegenomen
 Kommavlinder                     N2000          afgenomen          69%         Afgenomen
                                                                                verdwenen
 Moeras Parelmoervlinder         N2000                              nb             <2000
 Pimpernelblauwtje             EU, bijlage II   toegenomen         150%        Toegenomen
 Purperstreepparelmoervlinde
 r                                N2000                            250%            Terug
                                                                                verdwenen
 Tweekleurig hooibeestje          N2000                             nb             <2000
 Veenbesblauwtje                  N2000         Afgenomen          60%          afgenomen
                                                    Sterk                           sterk
 Veenbesparelmoervlinder          N2000          afgenomen          42%         afgenomen
 Veenhooibeestje                  N2000         onveranderd         33%        onveranderd
 Zilveren maan                    N2000         onveranderd        103%        onveranderd




66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Bijlage 8       Trend van libelsoorten (2000-2020)
 Soort                       N2000 of          Trend       Trend volgens    Conclusie
                            EU, bijlage II    vlinder-      verspr.atlas
                                              stichting
 Beekrombout                   N2000           stabiel        204%         onveranderd
                                                                            verdwenen
 Bronslibel                 EU, bijlage II                                     <2000
 Bruine korenbout             N2000          toegenomen       531%         toegenomen
 Bruine winterjuffer          N2000                           557%         toegenomen
                                                                                sterk
 Donkere waterjuffer           N2000                           33%          afgenomen
 Gaffellibel                   N2000         toegenomen       275%         toegenomen
 Gevlekte Witsnuitlibel        N2000         toegenomen       698%         toegenomen
 Gewone bronlibel              N2000         onveranderd      125%         onveranderd
 Glassnijder                   N2000         toegenomen       242%         toegenomen
 Groene glazenmaker            N2000          afgenomen       110%          afgenomen
 Hoogveenglanslibel            N2000         onveranderd      317%         onveranderd
 Kempense heidelibel           N2000                          667%         toegenomen
                                                                            verdwenen
 Mercuurwaterjuffer         EU, bijlage II                                     <2000
 Noordse glazenmaker          N2000          Onveranderd       126%        onveranderd
                                                              0 → 27
 Oostelijke witsnuitlibel      N2000                       atlasblokken    toegenomen
 Rivierrombout                 N2000                           184%        toegenomen
 Sierlijke witsnuitlibel       N2000         toegenomen          nb        toegenomen
 Speerwaterjuffer              N2000          afgenomen         67%         afgenomen
 Venwitsnuitlibel              N2000          afgenomen        128%         afgenomen
 Vroege glazenmaker            N2000         toegenomen        412%        toegenomen
 Weidebeekjuffer               N2000         onveranderd       149%        onveranderd




67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Bijlage 9     Trend van broedvogelsoorten (2000-2020)
 Soort                    N2000 of         Trend   Trend volgens      Conclusie
                         EU, bijlage II   SOVON     verspr.atlas
 Appelvink                 N2000           245%                       toegenomen
 Bergeend                  N2000           101%                       onveranderd
 Blauwborst                N2000           149%                       toegenomen
 Boomklever                N2000           184%                       toegenomen
 Boomleeuwerik             N2000           117%                       onveranderd
 Bosrietzanger             N2000           114%                       onveranderd
 Bosuil                    N2000           118%                       onveranderd
 Dodaars                   N2000           107%                       onveranderd
 Duinpieper                N2000            4%                     verdwenen <2000
 Eider                     N2000            32%                     sterk afgenomen
 Fluiter                   N2000           127%                       toegenomen
 Geelgors                  N2000           104%                       onveranderd
 Geoorde fuut              N2000            86%                       onveranderd
 Graspieper                N2000           109%                       onveranderd
 Grote Bonte Specht        N2000           176%                       toegenomen
 Houtsnip                  N2000           179%                       toegenomen
 Klapekster                N2000            0%                     verdwenen <2000
 Kluut                     N2000            65%                        afgenomen
 Kwak                      N2000           205%                       toegenomen
 Kwartel                   N2000            81%                       onveranderd
 Matkop                    N2000            55%                     sterk afgenomen
 Midden Europese
 Goudvink                   N2000         163%                       toegenomen
 Nachtegaal                 N2000         105%                       onveranderd
 Paapje                     N2000         68%                      sterk afgenomen
 Roodborsttapuit            N2000         292%                       toegenomen
 Sprinkhaanzanger           N2000         100%                       onveranderd
 Strandplevier              N2000         60%                      sterk afgenomen
 Tapuit                     N2000         70%                      sterk afgenomen
 Tureluur                   N2000         68%                         afgenomen
 Veldleeuwerik              N2000         82%                         afgenomen
 Velduil                    N2000         67%                      sterk afgenomen
 Watersnip                  N2000         96%                        onveranderd
 Wespendief                 N2000          nb                         onduidelijk
 Wielewaal                  N2000         98%                        onveranderd
 Wintertaling               N2000         60%                      sterk afgenomen
 Wulp                       N2000         49%                      sterk afgenomen
 Zwarte specht              N2000         86%                        onveranderd
 Zwarte Stern               N2000         110%                       onveranderd




68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Bijlage 10    Trend van zoogdiersoorten (2000-2020)
 Soort                     N2000 of          Trend      Trend volgens      Conclusie
                          EU, bijlage II   zoogdieren    verspr.atlas
                                           vereniging
 Bechsteins vleermuis     EU, bijlage II                   200%           toegenomen
 Bever                      N2000                          518%           toegenomen
 Dwergmuis                  N2000                          110%           onveranderd
 Eikelmuis                  N2000                          138%           onveranderd
 Grote bosmuis              N2000                          3700%          toegenomen
 Grote hoefijzerneus      EU, bijlage II                   100%           onveranderd
 Haas                       N2000                          117%           onveranderd
 Hazelmuis                  N2000                          117%           onveranderd
 Ingekorven vleermuis     EU, bijlage II                   156%           toegenomen
 Kleine hoefijzerneus     EU, bijlage II                     nb         verdwenen <2000
 Konijn                     N2000                          132%           toegenomen
 Meervleermuis            EU, bijlage II                   138%           toegenomen
 Mopsvleermuis            EU, bijlage II                     nb           toegenomen
 Otter                    EU, bijlage II                   1946%          toegenomen
 Vale vleermuis           EU, bijlage II                   208%           toegenomen
 Waterspitsmuis             N2000                           81%           onveranderd
 Wolf                     EU, bijlage II                   3100%          toegenomen




69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Bijlage 11    Trend van vissoorten (2000-2020)
 Soort                     N2000 of           Trend      Trend volgens    Conclusie
                          EU, bijlage II     RAVON        verspr.atlas
 Beekprik                 EU, bijlage II   toegenomen        153%        toegenomen
 Bermpje                    N2000          toegenomen        138%        toegenomen
 Bittervoorn              EU, bijlage II   toegenomen        283%        toegenomen
 Elft                     EU, bijlage II                     200%        toegenomen
 Fint                     EU, bijlage II   onveranderd       123%        onveranderd
 Grote modderkruiper      EU, bijlage II   toegenomen        216%        toegenomen
 Houting                  EU, bijlage II                    3900%        toegenomen
 Kleine modderkruiper     EU, bijlage II   toegenomen        189%        toegenomen
 Rietvoorn                  N2000          onveranderd       180%        onveranderd
 Rivierdonderpad          EU, bijlage II    afgenomen        306%         afgenomen
 Riviergrondel              N2000          onveranderd       163%        onveranderd
 Rivierprik               EU, bijlage II                      93%        onveranderd
 Snoek                      N2000          onveranderd       182%        onveranderd
 Steur                    EU, bijlage II                     200%        onveranderd
 Zalm                     EU, bijlage II                     133%        toegenomen
 Zeelt                      N2000          onveranderd       182%        onveranderd
 Zeeprik                  EU, bijlage II                     437%        onveranderd




70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Bijlage 12   Trend van amfibieën en reptielen (2000-2020)
 Soort                    N2000 of            Trend     Trend volgens      Conclusie
                         EU, bijlage II    zoogdieren    verspr.atlas
                                           vereniging
 Adder                     N2000          onveranderd       109%         onveranderd
 Geelbuikvuurpad         EU, bijlage II   toegenomen        300%         onveranderd
 Hazelworm                 N2000          toegenomen        121%         toegenomen
 Heikikker                 N2000          onveranderd       103%         onveranderd
 Kamsalamander           EU, bijlage II    afgenomen        122%         onveranderd
 Levendbarende hagedis     N2000           afgenomen        115%          afgenomen
 Poelkikker                N2000          toegenomen        196%         toegenomen
 Rugstreeppad              N2000          onveranderd       114%         onveranderd
 Vinpootsalamander         N2000          onveranderd       86%          onveranderd
                                              sterk
 Vuursalamander             N2000          afgenomen        80%         sterk afgenomen
 Zandhagedis                N2000         toegenomen        116%          toegenomen




71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Bijlage 13    Oorzaken van afname van soorten

 Soort                     Hoofdfactor 1e            2e            Omschrijving
                                       Nevenfactor   Nevenfactor
 Donkere waterjuffer       Hydrologie  Stikstof      Beheer        Verdroging moeras
 Gentiaanblauwtje          Hydrologie  Stikstof      Beheer        Verdroging leefgebied
 Groene glazenmaker        Hydrologie  Stikstof      Natuurlijk    Afname kwel door verdroging
 Kaal tandmos              Hydrologie  Stikstof      Beheer        Verdroging, vermesting
 Kleine biesvaren          Hydrologie  Stikstof                    Grondwateronttrekking,
                                                                   eutrofiëring
 Speerwaterjuffer          Hydrologie   Stikstof     Isolatie      Verdroging of andere
                                                     beheer        hydrologische verstotingen
 Veenhooibeestje           Hydrologie   Beheer       Stikstof      Verdroging, te snel opzetten
                                                     Isolatie      waterpeil in het kader van herstel
 beekdikkopmos             Hydrologie                              Verdroging
 Breed wollegras           Hydrologie                              Hydrologische ingrepen
 echt lepelblad            Hydrologie                              Verzoeting van water
 Engels lepelblad          Hydrologie                              Verzoeting van water
 Grote vuurvlinder         Hydrologie   Beheer       Natuurlijk    Verdroging, rietmaaien, successie
 Levendbarende hagedis     Hydrologie   Beheer                     Verdroging leefgebied
 Matkop                    Hydrologie                              Verdroging van bossen
 Veenbesblauwtje           Hydrologie   isolatie     Mens. act.    Verdroging, isolatie, bungalowpark
 Wintertaling              Hydrologie                              Verdroging van broedplaatsen
 Zulte                     Hydrologie                              Verzoeting
 gelobde maanvaren         Natuurlijk   Stikstof     Beheer        Successie, overbemesting,
                                                                   begrazing
 Kluut                     Natuurlijk   Mens. act.                 Predatie, successie, verdwijnen
                                                                   van boredplaatsen
 Koraalspoorstekelzwam     Natuurlijk                              Afname jeneverbes
 rivierdonderpad           Natuurlijk                              Toename exoten (grondelsoorten)
 Strandplevier             Natuurlijk   Mens. act.                 Vegetatiesuccessie, recreatie
 tonghaarmuts              Natuurlijk                              Successie
 venwitsnuitlibel          Natuurlijk                              Klimaatverandering
 Vuursalamander            Natuurlijk                              Schimmelziekte
 Wulp                      Natuurlijk                              Voedseltekort, predatie
 zanddoddegras             Natuurlijk                              Successie
 veenbesparelmoervlinder   Mens. act    Hydrologie   Stikstof      Ontginning en verdroging
                                                     isolatie
 kalkwalstro               Mens. act.   Stikstof                   Afgraving, recreatie, eutrofiëring
 Hoogveenlevermos          Mens. act.   Hydrologie                 Ontginning, verdroging
 Lange zonnedauw           Mens. act.   Hydrologie                 Ontginning, ontwatering
 slijkzegge                Mens. act.                              Wegvallen habitat
 veenbloembies             Mens. act.                              Wegvallen habitat
 drijvende                 Ov. landb.   Natuurlijk   Beheer        Fosfaat, vernietiging groeiplaatsen
 waterweegbree                                                     door onderhoud, dempen e.d.
 Paapje                    Ov. landb.   Hydrologie                 Intensivering landbouw,
                                                                   verdroging
 tureluur                  Ov. landb.   Hydrologie                 Te intensieve begrazing op
                                                                   kwelders

72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre> velduil               Ov. landb.   Natuurlijk                Afname broedbiotoop en afname
                                                              muizen
 veldleeuwerik         Ov. landb.                             Intensief graslandgebruik
 Gewoon trapmos        Stikstof                               Vergrassing van heide en bossen
 Glanzend tandmos      Stikstof     Natuurlijk                Verruiging, vergrassing, successie
 Kommavlinder          Stikstof     Natuurlijk                Dichtgroeien habitat, tekort
                                                              nectarplanten
 Tapuit                Stikstof     Natuurlijk                Vergrassing van de bodem, minder
                                                              konijnen
 Kleine heivlinder     Stikstof     beheer       Natuurlijk   Vermesting, dichtgroei,
                                                              verdringing
 Heivlinder            Beheer       Stikstof     Natuurlijk   Stopzetting van begrazing
 Besanjelier           Beheer                                 Begrazing
 Eider                 Visserij                               Visserij op kokkels en mosselen
 Berendruif            Onbekend
 Geelsprietdikkopje    Onbekend
 bittere veldkers      Geen info                 Stikstof     Vlgs Ellenberg N gevoelig
 Bleek kweldergras     Geen info                 Stikstof     Vlgs Ellenberg N gevoelig
 Buntgras              Geen info                 Stikstof     Vlgs Ellenberg N gevoelig
 Heidespurrie          Geen info                 Stikstof     Vlgs Ellenberg N gevoelig
 liggende asperge      Geen info                 Stikstof     Vlgs Ellenberg N gevoelig
 Oorsilene             Geen info                 Stikstof     Vlgs Ellenberg N gevoelig
 fijne kervel          Geen info
 groot springzaad      Geen info
 Karwij                Geen info
 Kwelviltsterrenmos    Geen info
 Priembladmos          Geen info
 stobbegaffeltandmos   Geen info
 Wollig korrelloof     Geen info
 zinkschapengras       Geen info
 zwarte populier       Geen info




73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Bijlage 14     Ontwikkeling stikstofdepositie (1900-2020)




 Stikstofdepositie op Nederland in de periode 1900-2006 (Noordijk, 2007)




 Stikstofdepositie op Nederland in de periode 1990-2020 (CLO, 2022)




74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>