<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Zeeuws
gebiedsprogramma 2023
DEEL 2 STRUCTURERENDE KEUZES
CONCEPT
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Foto voorzijde: Jord Stenvert</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1.    Algemeen ........................................................................................................................................ 4
2.    Overgangsgebieden ........................................................................................................................ 6
   2.1     Afwegingen ............................................................................................................................. 6
   2.2     Conclusie ................................................................................................................................. 7
3. Groenblauwe dooradering.............................................................................................................. 8
   3.1     Aanleiding ............................................................................................................................... 8
   3.2     Aanpak op hoofdlijnen .......................................................................................................... 10
   3.3     Samenhang met andere opgaven ......................................................................................... 11
4. Water en bodem sturend.............................................................................................................. 13
   4.1     Voldoende water .................................................................................................................. 13
   4.2     Schoon en Gezond water ...................................................................................................... 15
   4.3     Ruimte voor water ................................................................................................................ 15
   4.4     Bodem ................................................................................................................................... 16
   4.5     Laagveengebieden ................................................................................................................ 21
   4.6     Verziltende gebieden ............................................................................................................ 21
   4.7     Hoge zandgronden ................................................................................................................ 22
   4.8     Klimaatadaptatie ................................................................................................................... 22
   4.9     Tot slot .................................................................................................................................. 24
Bijlage 1. Uitleg landschapselementen ((Bij12 en Bosvisie) ................................................................. 23
Bijlage 2. Waar is GBDA mogelijk in Zeeland? ...................................................................................... 25
Bijlage 3. Waterkansenkaarten – totstandkoming ............................................................................... 27
Bijlage 4. Afspraken vanuit de KasZ ...................................................................................................... 30
                                                                        3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>  1. Algemeen
  De handreiking NPLG beschrijft de minimale inhoud van het gebiedsprogramma. De minimale
  inhoud is vervolgens nader uitgewerkt in het Ontwikkeldocument NPLG.
  Naast een beschrijving van de opgaven en de doelen wordt er ook aandacht gevraagd voor
  structurerende keuzes. Structurerende keuzes worden als volgt gedefinieerd.
Structurerende keuzes bevatten ordenende principes, die richting geven aan de ruimtelijke inrichting. De
keuzes gaan in op de wenselijkheid en onwenselijkheid van (nieuwe) activiteiten in het landelijk gebied.
Daarmee beschrijft het NPLG de richting voor de ruimtelijke uitwerking van de gebiedsprogramma’s door
provincies.
  De structurerende keuzes volgen uit de gemaakte beleidskeuzes voor natuur en stikstof, water en
  bodem sturend en landbouw. In het Ontwikkeldocument staan de volgende structurerende keuzes
  benoemd.
   Structurerende keuzes met         bondige toelichting
   directe doorwerking
   Overgangsgebieden                 Een gebied rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden waar functies
                                     en activiteiten een bijdrage moeten leveren aan natuurherstel
   Bufferstroken langs beekdalen     Voor waterkwaliteit ruime bufferstroken in beekdalen op zandgronden
   op hoge zandgronden               realiseren, tevens bijdragend aan infiltratie grondwater
   Peilopzet veenweide               Toewerken naar vernatting van veenweidegebieden om CO2 emissie en
                                     bodemdaling te beperken
   Inpassing areaal agrarische       Richting voor wijze waarop deze nieuwe arealen ingepast kunnen worden
   natuur/landschapsgrond/nieuwe en welke eigenschappen van het gebied daarbij in ogenschouw moeten
   natuur                            worden genomen
   Ruimte voor waterberging          Langs waterkeringen en rivierbedden, en langs grote wateren vanwege
                                     peilfluctuaties. Betere ruimtelijke inrichting en voor het vaststellen van
                                     grenzen aan het gebruik van grond- en oppervlaktewater. Voldoende
                                     ruimte piekopvang
   Waterbeschikbaarheid verzilte     Acceptatie van tijdelijke toename regionale verzilting en aanpassing van het
   gebieden                          landgebruik hierop
   Invulling 10% groenblauwe         Uitleg over inpassingsmogelijkheden van landschapselementen die
   dooradering                       bijdragen aan het realiseren van 10% groenblauwe dooradering
   Bescherming landbouwgrond         Beschermen van bruikbare landbouwgrond moet in gebiedsprocessen
                                     nadrukkelijk aandacht krijgen om vruchtbare landbouwgrond te behouden
                                     voor de landbouw en voldoende grond beschikbaar te houden voor de
                                     extensiveringsopgave en agrarisch natuur- en landschapsbeheer
                                                  Tabel 1. Structurerende keuzes met directe doorwerking
  In dit deel van het concept gebiedsprogramma wordt ingegaan op de volgende structurerende
  keuzes:
       Overgangsgebieden (hoofdstuk 2)
       Groenblauwe dooradering (hoofdstuk 3)
       Water en bodem sturend (hoofdstuk 4)
  De overige relevante structurerende keuzes, zoals ruimte voor waterberging, waterbeschikbaarheid
  in verzilte gebieden en bescherming van landbouwgrond zijn in deze versie van het
  gebiedsprogramma niet meegenomen. Deze keuzes hebben een duidelijke relatie met het NOVEX-
                                                     4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>traject (zie deel I, hoofdstuk 1). Er is voor gekozen om deze ruimtelijke keuzes eerst in dit traject mee
te nemen en daarna in een volgende versie van het gebiedsprogramma te vertalen.
In deel I is aangegeven dat, ondanks de verzilting, er nog steeds ruimte is voor de landbouw. Door
het slim omgaan met het beschikbare zoet water is het mogelijk o.a. de akkerbouw naar verwachting
de komende decennia van voldoende zoet water te voorzien. In de maatregelpakketten zijn
maatregelen opgenomen die zien op waterberging en waterbeschikbaarheid in verzilte gebieden.
De keuze, in welke gebieden verzilting geaccepteerd wordt en waar ingezet wordt op het efficiënt
gebruik van zoet water, moet in de gebiedsprocessen worden gemaakt. Ook hierin speelt het NOVEX
traject een rol.
                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>2. Overgangsgebieden
2.1       Afwegingen
In het kader van het NPLG is het aanwijzen van overgangsgebieden als structurerende keuze
geïntroduceerd. De definitie die gebruikt wordt in het NPLG is als volgt:
  Overgangsgebieden: gebieden grenzend aan Natura 2000-gebieden. Deze gebieden leveren
  een bijdrage aan het realiseren van instandhoudingsdoelstellingen in de betreffende Natura
  2000-gebieden. Systeemherstel is hiervoor noodzakelijk. Opgaven voor natuur, water en
  klimaat en landbouw worden in de overgangsgebieden gelijktijdig aangepakt. Deze gebieden
  hebben momenteel een overwegend agrarische functie.
Overgangsgebieden zijn gebieden direct grenzend aan Natura 2000-gebieden waar maatregelen
genomen kunnen worden die helpen bij systeemherstel van de natuur in het beschermde
natuurgebied. Voor systeemherstel in de beschermde natuur is het nodig om natuurlijke processen
als waterhuishouding, de onderlinge verbinding van ecosystemen met het landschap en de
beïnvloeding van drukfactoren op de natuur te verbeteren. Een gebiedsgerichte aanpak in de directe
omgeving helpt bij het vaststellen wat o.a. de landbouw, de recreatie en de stedelijke gebieden
hieraan kunnen bijdragen.
Bij het bepalen van de locatie en omvang van een overgangsgebied moet een koppeling worden
gemaakt met de processen en factoren die een Natura 2000-gebied zowel negatief als positief
kunnen beïnvloeden. Als activiteiten/situaties in de directe nabijheid van een Natura 2000-gebied
een duidelijk negatief effect op de beschermde natuur hebben, dan is het instellen van een
overgangsgebied een goed middel om hier wat aan te doen.
                                                                                   Fig. 1 Overgangsgebieden
Voor het instellen van overgangsgebieden is het noodzakelijk dat duidelijk is wat de drukfactoren op
het Natura 2000-gebied zijn en of deze afkomstig zijn uit de directe omgeving. Dit blijkt deels uit de
Natuurdoelanalyses (hierna: NDA’s) en het oordeel hierover van de Ecologische Autoriteit (hierna:
EA). Inmiddels zijn de NDA’s voor alle Zeeuwse natuurgebieden opgesteld en de EA heeft er ook al
enkele (de drie kreken; het Groote Gat, Canisvliet en de Vogelkreek) beoordeeld. Uit de beoordeling
van deze drie kreken kan opgemaakt worden dat maatregelen noodzakelijk zijn om de beschermde
natuur te herstellen, maar dat ook nog extra onderzoek nodig is om aard, omvang en effectiviteit
van maatregelen te kunnen vaststellen.
In zijn algemeenheid valt op dat de negatieve invloed van de stikstofdepositie op de Zeeuwse
natuurgebieden vaak van ver (stikstof uit buitenland) komt en niet weggenomen kan worden door
alleen maatregelen in overgangsgebieden te treffen. Zoals in deel I ook benoemd, is in Zeeland
                                                   6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>weinig intensieve veehouderij en ook zijn er relatief weinig grote stikstofbronnen in de nabijheid van
de overbelaste Natura 2000 -gebieden. Het instellen van een overgangsgebied met daarin passende
maatregelen zal dan ook niet leiden tot systeemherstel in alle Zeeuwse Natura 2000-gebieden. Naast
de stikstofdepositie zijn ook andere drukfactoren relevant, zoals hydrologie en recreatiedruk. Voor
de aanpak van deze drukfactoren kan het ook gewenst zijn een overgangsgebied aan te wijzen.
Het instellen van een overgangsgebied lijkt het meest kansrijk bij Natura 2000–gebieden waar
samenhangende maatregelen nodig zijn om tot systeemherstel te komen en waarbij een pakket aan
maatregelen in de randzone van het natuurgebied nodig is bij het verbeteren van de kwaliteit in het
gebied. In Zeeland hebben de twee grote duingebieden; Manteling van Walcheren en Kop van
Schouwen te maken met een complexe problematiek (verzuring, vermesting, verdroging,
recreatiedruk, etc.) waar het instellen van een overgangsgebied mogelijk van positieve invloed kan
zijn op het verbeteren van de natuurwaarden. Om te kunnen beslissen of een overgangsgebied
daadwerkelijk moet worden ingesteld hangt nog af van verschillende factoren:
  - In de Specifieke Uitkering (hierna: SPUK) fase 1 en 2 van Programma Natuur zijn
      herstelmaatregelen opgenomen voor groene randzones rondom stikstofgevoelige Natura 2000-
      gebieden die bijdragen aan versterking en systeemherstel van de stikstofgevoelige natuur.
  - Het traject van de NDA en het oordeel van de EA is nog niet afgerond waardoor nog niet
      duidelijk is welke maatregelen bepalend en noodzakelijk zijn.
  - Rondom beide natuurgebieden zijn gebiedsprocessen gestart en we willen dat ook binnen deze
      processen verkend wordt hoe over overgangsgebieden wordt gedacht en wat daarin de kansen
      en aandachtspunten zijn.
  - Grootste negatieve invloed op de natuur in beide natuurgebieden is stikstofdepositie afkomstig
      uit het buitenland, meetcorrectie en zeescheepvaart. Maatregelen in overgangsgebieden
      hebben maar beperkt zin als er niets (of weinig) aan deze bronnen gedaan wordt en de
      onduidelijkheid over de meetcorrectie blijft.
Voor de overige natuurgebieden zijn overgangsgebieden op dit moment niet zinvol omdat er
enerzijds nog onvoldoende inzicht is in de benodigde maatregelen aangezien het traject van NDA’s
en oordeel EA nog niet is afgerond en anderzijds omdat de benodigde maatregelen voor
natuurherstel vanuit Programma Natuur voldoende geborgd zijn.
2.2       Conclusie
Gelet op voornoemde afwegingen, concluderen wij als provincie het volgende:
  - Bij alle Natura 2000-gebieden worden op de kortst mogelijke termijn de nodige maatregelen
      getroffen, die nodig zijn voor bescherming en herstel van de natuurwaarden. Hierbij wordt
      uitgegaan van de maatregelen in het Programma Natuur, die zijn gebaseerd op de NDA’s, het
      oordeel van de EA en de beheerplannen. Indien blijkt dat veel (samenhangende) maatregelen
      nodig zijn in de directe nabijheid van het Natura 2000-gebied, wordt overwogen een
      overgangsgebied aan te wijzen. Dit doen wij in samenspraak met belanghebbenden in het
      gebied.
  - In deze versie van het gebiedsprogramma (1.0), worden (nog) geen overgangsgebieden
      aangewezen in de provincie Zeeland.
  - N.a.v. de NDA’s en het oordeel van de EA wordt verkend of en waar een overgangsgebied
      bijdraagt aan natuurherstel. Mogelijk is nader onderzoek nodig is om dit te bepalen.
  - In de gebiedsprocessen; Manteling van Walcheren en Kop van Schouwen wordt momenteel
      verkend hoe over overgangsgebieden wordt gedacht en wat daarin de kansen en
      aandachtspunten zijn. De beschikbaarheid van grond is een belangrijke randvoorwaarde.
                                                    7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>3. Groenblauwe dooradering
3.1       Aanleiding
Onder groenblauwe dooradering (GBDA) van het landelijk gebied verstaat men het netwerk van
‘groene en blauwe landschapselementen’ die de verbinding vormen tussen natuurgebieden en het
agrarisch cultuurlandschap1. GBDA kan verschillende functies in het agrarisch cultuurlandschap
hebben. (Opdam et al. 1999). Middels GBDA kunnen deze functies in het agrarisch cultuurlandschap
worden behouden of versterkt.
              Natuurfunctie
GBDA draagt bij door het bieden van leefgebied voor planten- en diersoorten en levert een
verbetering in het verbinden van het landschap met en tussen natuurgebieden. Groene lijnvormige
landschapselementen, als heggen, singels, knotbomen, kruidenrijke- en bloemrijke akkerranden
worden gebruikt als migratieroutes door veel soorten. De blauwe landschapselementen zoals poelen
en sloten met natuurvriendelijke oevers dienen veelal als voortplantingsplaats van amfibieën en
insecten. Daarnaast vinden veel vogels schuilgelegenheid in dichte begroeiing gevormd door
struweel of hagen2.
              Landbouwfunctie
GBDA kan bijdragen aan natuurlijke plaagbestrijding en waterbeheer (verbeteren waterkwaliteit,
retentie en conservering). Meerjarige akkerranden en keverbanken voorzien insecten, patrijzen en
andere akkervogels voedsel én een veilige broedplek in het akkerland. Een belangrijk voordeel voor
de landbouwer is dat ook natuurlijke vijanden van plagen op deze manier worden aangetrokken
wanneer de juiste zaadmengsel worden gekozen waardoor minder gewasbeschermingsmiddelen
nodig. Bloemrijke stroken kunnen verder helpen bij de bestuiving van gewassen.
              Cultuurhistorische en aardkundige functie
Door de inzet van GBDA in het landschap worden aanwezige aardkundige en cultuurhistorische
waarden versterkt en beschermd.
Karakteristieke patronen van groene en blauwe elementen maken deel uit van de identiteit van het
betreffende landschap. Hierdoor is aan het landschap de plaatselijke ontstaansgeschiedenis en
ontwikkeling als het ware af te lezen.
              Recreatieve functie
GBDA kan van betekenis zijn voor recreatie in het agrarisch cultuurlandschap door deze te
combineren met wandel- en fietspaden en de aanleg van groene recreatiezones. Een goede
bereikbaarheid en toegankelijkheid van het landelijk gebied zijn essentieel voor de leefbaarheid en
de beleefbaarheid. Versterking van het groene, natuurlijke karakter, draagt bij aan de
aantrekkelijkheid van het landschap voor diverse functies (wonen, werken, recreëren), verhoogt de
biodiversiteit en het landschappelijke contrast met de stedelijke gebieden.
GBDA is een essentieel onderdeel van het Zeeuwse cultuurlandschap. Een uitbreiding van de GBDA
zal een structurele bijdrage gaan leveren aan de versterking en bescherming van het Zeeuwse
cultuurlandschap. En dat is goed voor de biodiversiteit, klimaatbestendigheid, bodemleven,
waterkwaliteit en onze eigen gezondheid.
          Doelen
1
  https://landschapoverijssel.nl/over-ons/onze-standpunten/groenblauwe-dooradering
2
  https://www.bij12.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/index-natuur-en-
   landschap/landschapselementtypen/l01-groenblauwe-landschapselementen/
                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Landelijk is het doel om 10% groenblauwe dooradering van het landelijk gebied te bereiken. Van
deze opgave dient 50% al in 2030 gerealiseerd te worden. In 2035 moet dit 65% van het einddoel
zijn, en in 2050 moet de 10% GBDA volledig zijn bereikt. In prioritaire gebieden is het de ambitie om
de volledige 10% al in 2030 te realiseren.
Een ruwe schatting van de huidige situatie is dat landelijk gemiddeld al 3% groenblauwe dooradering
aanwezig is (figuur 1.1). De ambitie om 7% meer GBDA te realiseren, zal een structurele bijdrage
leveren aan het herstel van het Nederlandse cultuurlandschap. Boeren hebben in deze resterende
opgave een belangrijke rol en kunnen tot 80% van de GBDA-opgave helpen realiseren, maar ook
andere particuliere grondeigenaren zullen hieraan bij moeten dragen. Daarnaast moeten
overheidsgronden van gemeenten, provincies, waterschappen en Rijk met voorrang duurzaam
ingericht worden ten behoeve van de benodigde GBDA.
                                                                          Fig. 2 Ambitie GBDA
         Landschapstypen en –elementen in Zeeland
Onderstaande kaart, figuur 3, geeft alle landschapstypes weer die in Zeeland voorkomen. Per
landschapstype is aangegeven welke elementen behoren tot deze landschapstypen.
Heel Zeeland:
                                                              Fig. 3 Landschapstypen en –elementen in Zeeland
                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Voor de resterende opgave van 7% GBDA worden kansen gezocht om deze landschapselementen te
realiseren in het landelijk gebied. Voor Zeeland gaat het dus om de onderstaande landschaps- (L) en
natuurtypen (N)3.
Oudere zeekleipolders: L01.02 Houtwal en houtsingel, L01.06 Struweelhaag, L01.05 Knip-en
scheerheg, L01.13 Bomenrij en solitaire boom, L01.08 Knotboom, L01.01 Poel en klein historisch
water, L01.15 Natuurvriendelijke oever, N12.01 Bloemenrijke rand.
Jongere zeekleipolders: L01.02 Houtwal en houtsingel, L01.06 Struweelhaag, L01.13 Bomenrij en
solitaire boom, L01.08 Knotboom, L01.15 Natuurvriendelijke oever, N12.01 Bloemenrijke rand.
Zandgrondontginningen: L01.02 Houtwal en houtsingel, L01.16 Bossingel, L01.13 Bomenrij en
solitaire boom, L01.08 Knotboom, L01.01 Poel en klein historisch water en N12.01 Bloemenrijke
rand.
Duinen en duinontginning: L01.02 Houtwal en houtsingel, L01.03 Elzensingel, L01.13 Bomenrij en
solitaire boom, L01.15 Natuurvriendelijke oever en N12.01 bloemenrijke rand.
3.2       Aanpak op hoofdlijnen
Het landelijk gebied in Zeeland bestaat uit 1359 km2 (135.900 ha). Hiervan is de ambitie 10% GBDA
te realiseren in 2050. In 2030 hebben we als ambitie de helft van de resterende opgave (ofwel 6,5%)
te hebben gerealiseerd.
                   Landelijk gebied in ha     Gerealiseerd in 2030 (6,5%) Gerealiseerd in 2050 (10%)
  Totale opgave 135.900                       8.833                         13.590
                                                                   Tabel 2 Gerealiseerde GBDA
Momenteel wordt binnen de Provincie Zeeland op basis van beschikbare data geïnventariseerd
hoeveel procent GBDA al aanwezig is en is een kaart in ontwikkeling met daarop alle bestaande
landschapselementen in Zeeland. Aan de hand van deze inventarisatie kan gerichter bepaald worden
wat de resterende opgave voor Zeeland is en waar deze zou moeten worden uitgevoerd. Tot die tijd
gaan wij uit van de landelijke schatting van 3% voor al gerealiseerde GBDA in Zeeland en komt de
resterende Zeeuwse opgave als volgt eruit te zien.
                                           10% van het
                        Landelijk gebied landelijk         Al gerealiseerd    Te realiseren    Te realiseren
                        in ha              gebied          t/m 2023 (3%)      t/m 2030         t/m 2050
  Resterende opgave 135.900                13.590          4.077              4.756            4.756
                                                                   Tabel 3 Nog te realiseren GBDA
Binnen heel het landelijk gebied dient meer GBDA gerealiseerd te worden. In bestaande en/of nog
op te starten gebiedsprocessen gaan we samen met betrokken partijen bepalen hoe de Zeeuwse
uitwerking GBDA eruit komt te zien en wáár we de extra groenblauwe dooradering gaan realiseren.
Daarbij is het streven aan te sluiten bij de landschappelijke, cultuurhistorische karakteristieken van
de Zeeuwse regio’s met behoud van streekidentiteit. Overigens weerhoudt dat ons niet van al aan
de slag te gaan met kansen en initiatieven van onderop, in heel Zeeland.
Overgangsgebieden zijn prioritaire gebieden in de opgave voor GBDA. In deze versie 1.0 van het
Zeeuwse gebiedsprogramma worden overgangsgebieden (nog) niet aangewezen, zie paragraaf 2.2.
3
  https://www.bij12.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/index-natuur-en-landschap/
                                                    10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Wanneer uit de afwegingen van deze structurerende keuze blijkt dat de hectares GBDA in zones
rondom Natura 2000-gebieden nodig zijn voor systeemherstel, volgt Zeeland de landelijke
prioritering in de opgave om de 10% in deze zones te realiseren voor 2030. Dit in synergie met
andere NPLG opgaven.
3.3      Samenhang met andere opgaven
In deze paragraaf gaan we, voor de realisatie van GBDA, in op de samenhang met de verschillende
opgaven in het landelijk gebied die al opgenomen zijn in het gebiedsprogramma 1.0. Komende tijd
wordt nog veel uitgezocht en uitgewerkt om beter te kunnen duiden hoe en in welke mate de GBDA
het beste kan bijdragen aan de verschillende opgaven en vice versa, wat dat betekent voor de
uitvoering en hoeveel tijd (en budget) dat vraagt.
         Natuuropgave
In relatie tot de natuuropgave (zie hoofdstuk 8, deel I) bestaat er grote samenhang tot de realisatie
en beheer van groenblauwe dooradering, bijvoorbeeld bij de verbetering en versterking van
leefgebieden voor doelsoorten. Zo liggen er ook meekoppelkansen voor GBDA en het uitbreiden van
het agrarisch natuurbeheer ten behoeve van de instandhouding en het herstel van de
boerenlandvogels als onderdeel van de VHR-doelstelling.
In Zeeland is de opgave voor meer bos en houtige elementen in 2020 en 2021 in beeld gebracht
middels ‘De Zeeuwse bosvisie’ en het Uitvoeringsprogramma Landelijke gebied (UPLG). Deze
opgaven zijn verbreed met de doelen van het NPLG (paragraaf 8.5, deel I). In de Zeeuwse bosvisie
zijn kansrijke gebieden aangewezen op kaart voor realisatie van bos en houtige
landschapselementen. Deze kansenkaart (zie bijlage) laat gebieden zien die ook mogelijkheden
kunnen bieden voor de ontwikkeling van groenblauwe dooradering. Deze kaart kan gebruikt worden
als een leidraad en inspiratie voor de realisatie en beheer voor de resterende opgave groene
dooradering. Tegelijk wordt gekeken waar met extra beplanting kan worden bijgedragen aan de
uitvoering van de Zeeuwse bosvisie.
         Wateropgave
Binnen de wateropgave (hoofdstuk 10, deel I) wordt voor de blauwe maar ook groene dooradering
onder andere koppelkansen gezocht bij de uitwerking van maatregelen ten behoeve van het
aanvoeren en bergen van zoetwater in het agrarisch gebied en bij het inrichten van bufferstroken
voor het beperken van uit- en afspoeling van landbouwgronden. Daarnaast liggen er koppelkansen
voor de resterende opgave GBDA met maatregelen binnen het KRW-programma zoals meer
ingerichte natuurlijke oevers die in samenhang met natuurlijk peilverloop de biologische
waterkwaliteit, maar ook landnatuur en biodiversiteit zullen bevorderen.
         Klimaatopgave
Met name groene dooradering met houtige landschapselementen kan een bijdrage leveren aan de
opgave voor koolstofvastlegging. Ook draagt GBDA bij aan de reductie van broeikasgassen, kan het
zorgen voor meer waterberging voor de opvang van pieken en dalen (hoofdstuk 11, deel I).
         Recreatie en toerisme
Recreatie en toerisme vormen een belangrijke sector voor de economie van Zeeland. Natuur zowel
op land als aan en onder water, is voor recreërende inwoners en gasten een belangrijk onderdeel
van de beleving. Bedrijven in de vrijetijdssector kunnen een betekenisvolle bijdrage aan de Zeeuwse
biodiversiteit leveren en zo kunnen koppelkansen voor GBDA gezocht worden binnen de drie pijlers
van het ‘Toekomstbeeld bestemming Zeeland 2030’ (paragraaf 9.6, deel I).
                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Plantaardige landbouwsectoren/ natuurinclusieve landbouw
Omdat in de provincie Zeeland de plantaardige landbouwsectoren een groot areaal beslaan, zullen
deze sectoren een belangrijke rol gaan spelen in de realisatie GBDA, ook bij de veehouderijen liggen
kansen. GBDA kan aansluiten bij de opgave voor de gedeeltelijke transitie naar een natuurinclusieve
landbouw in bijvoorbeeld zones rond Natura 2000-gebieden (paragraaf 9.4, deel I).
        Agenda Natuurinclusief
Agenda natuurinclusief omvat ook verschillende ambities gerelateerd aan het ontwikkelen van
groenblauwe dooradering. Al deze ambities dragen bij aan het vergroten van de biodiversiteit.
Zoals het natuurvriendelijke inrichten van bedrijfsterreinen, particuliere terreinen en natuurinclusief
bouwen.
Ook kunnen sommige (vaar)wegen een ecologische barrière vormen in de verbinding van
natuurgebieden of in natuurgebieden zelf. Bij alles wat nu nog wordt gepland of aangelegd /
gereconstrueerd wordt ontsnippering meegenomen in de ontwerpen.4 Groenblauwe dooradering is
een middel om ontsnippering tegen te gaan.
4
  Zeeuwse omgevingsvisie 15.2 Deel B ecologisch berm-dijkbeheer en ontsnippering
                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>4. Water en bodem sturend
Door water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, kunnen we in Nederland ook
in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven, wonen en werken. In een veilige
omgeving, met een gezonde bodem en voldoende en schoon water. In de Tweede Kamerbrief van 25
november 20225 ‘Water en Bodem Sturend’ worden de structurerende keuzes per gebied of thema
beschreven. Het gaat om 33 concrete structurerende keuzes die deels betrekking hebben op het
nationale beleid, maar ook richting geven aan of doorwerking vinden in programma’s van provincies,
gemeenten en waterschappen, gebiedsprocessen, bedrijven en burgers.
De relevante onderdelen van de structurerende keuzes voor dit gebiedsprogramma worden in dit
hoofdstuk benoemd met daarbij een voorstel voor maatregelen, die zijn opgenomen in deel III van
het gebiedsprogramma.
Water en bodem sturend hanteert een aantal algemene uitgangspunten die bij alle keuzes gelden:
     1. Niet afwentelen:
              a. Op toekomstige generaties
              b. Naar andere gebieden of functies
              c. Van privaat naar publiek
     2. Meer rekening houden met extremen
     3. Samenhangende aanpak wateroverlast, droogte en bodem
     4. Meerlaagsveiligheid inclusief laag 4 (snel en klimaatrobuust herstel van schade) en integraal
          onderdeel (waterbewustzijn) uitwerken voor zowel het hoofdwatersysteem als regionaal
          watersysteem
     5. Integrale aanpak in de leefomgeving
     6. Bodem minder afdekken, minder vergraven en niet verontreinigen
     7. Pas toe of leg uit
De 33 individuele structurerende keuzes zijn gegroepeerd in zeven hoofdgroepen: voldoende water,
schoon en gezond water, ruimte voor water, bodem, laagveengebieden, verziltende kustgebieden en
hoge zandgronden. Hierna worden deze per hoofdgroep naar Zeeland vertaald.
4.1       Voldoende water
In het provinciale waterhuishoudingsplan 2001-2006 zijn de waterkansenkaarten6 geïntroduceerd als
basis voor keuzes rond ruimtelijke ontwikkelingen. In bijlage 3 wordt de totstandkoming van de
waterkansenkaarten toegelicht. Op basis de van waterkansenkaarten (die in 2014 zijn herzien) kan
richting worden gegeven aan het beleid door enerzijds gewenste ontwikkelingen te stimuleren en
anderzijds ongewenste ontwikkelingen te voorkomen. Uiteindelijk moet dit leiden tot afstemming
van ruimtelijke ordening en landgebruik, gelet op de mogelijkheden en beperkingen uit hydrologisch
en bodemkundig oogpunt. Zo zijn we in staat een efficiënte en duurzame waterhuishoudkundige
situatie en een duurzaam gebruik van de bodem te realiseren.
          Droogte
Het ontbreken van wateraanvoermogelijkheden beïnvloedt de veerkracht van het systeem negatief.
Neerslag is de belangrijkste - en op veel plaatsen enige - bron van zoet water in de provincie
Zeeland. Dat betekent dat een groter beroep moet worden gedaan op de veerkracht van het
systeem. Een balans moet gevonden worden tussen de randvoorwaarden die bodem, water en
5
  Bron: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/11/25/kabinet-maakt-water-en-bodem-sturend-bij-
   ruimtelijke-keuzes
6
  https://kaarten.zeeland.nl/map/waterkansenkaart
                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>gebruiksfuncties stellen (een balans tussen neerslag, (zoute) kwel, grondgebruik, drooglegging,
waterbehoefte enz.). De veerkracht van het water- en bodemsysteem bij droogte is niet goed in
beeld gebracht en vereist nader onderzoek.
De externe aanvoer van zoet water heeft blijvende aandacht van de provincie Zeeland. De nodigde
infrastructuur en exploitatie daarvan is afhankelijk van de financiële haalbaarheid en de
randvoorwaardelijke beschikbaarheid van zoet water. Het financiële vraagstuk is eerder onderzocht
in het Zeeuws Deltaplan Zoet Water, toen bleek dit vooralsnog financieel niet haalbaar. Wat betreft
de beschikbaarheid van het zoet water is aanvullend onderzoek nodig. Ook is afstemming met Rijk
nodig, omdat externe aanvoer schuurt met de beleidsbrief ‘’Water en bodem sturend’’. Ondanks
deze onzekerheden wil de provincie Zeeland de mogelijkheid van externe aanvoer met haar partners
blijven verkennen.
          Maximale onttrekking in ruimte en tijd
Wateraanvoermogelijkheden in Zeeland ontbreken, zodoende is in het verleden veel aandacht
besteed aan de wijze waarop verantwoord omgegaan kan worden met de mogelijkheden die lokaal
aanwezige zoetwaterbellen bieden. Het gaat om beperkte hoeveelheden zoet water, daarom is veel
gemeten en gerekend aan maximaal te onttrekken volumes. Bekend is dat - op plaatsen waar tot
minstens 15 m diepte zoet grondwater aanwezig is - op jaarbasis een waterschijf van maximaal 80
mm onttrokken kan worden zonder in te teren op de aanwezige voorraden. Recente rekenexercities
bevestigen die waarde. Voor dergelijke zoetwatervoorkomens hanteert het waterschap dan ook
algemene regels die daarvan uitgaan (zie folder7).
          Grondwateronttrekkingen
De Provincie Zeeland kende in het jaar 2021 dertien heffingsplichtige onttrekkingen waarmee in
totaal 8,1 miljoen m3 grondwater werd onttrokken. Het gaat hierbij om twee drinkwaterwinningen,
vier industriële onttrekkingen (proceswater) en zeven bronbemalingen (bouwprojecten).
Het aandeel van de drinkwateronttrekkingen is hierin met 5,9 miljoen m3 het grootst. Bij beide
drinkwateronttrekkingen wordt ook water geïnfiltreerd. In 2021 ging dat om 4,7 miljoen m3.
Naast de heffingsplichtige onttrekkingen zijn er ook meldingsplichtige onttrekkingen. Dit betreft
voornamelijk onttrekkingen van zoet grondwater met behulp van diepdrains ten behoeve van de
landbouw, waarvoor eerdergenoemde algemene regels gelden. Sinds de zoetzoutverdeling van de
Zeeuwse ondergrond in beeld is gebracht, is het aantal diepdrains, mede als gevolg van een aantal
zeer droge jaren, exponentieel toegenomen (zie figuur 4). Momenteel zijn meer dan 1.300
diepdrains geregistreerd. Uitgaande van een te bedienen oppervlakte van 10 ha per diepdrain,
wordt bij benadering 13.000 ha landbouwgrond beregend vanuit grondwater. De hoeveelheid die
onttrokken wordt, zal van jaar tot jaar verschillen, maar kan bij de maximaal toegestane hoeveelheid
van 80 mm ruim 10 miljoen m3 op jaarbasis bedragen.
7
  https://scheldestromen.nl/sites/scheldestromen.nl/files/Folder grondwater onttrekken def.pdf
                                                      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                        Fig. 4 Aantal onttrekkingen via diepdrains
         Vergroten grondwateraanvulling
In de kamerbrief gaat het hier om het vergroten van grondwateraanvulling in bovenstroom gebieden
door het dichten van greppels en sloten in verband met sponswerking van de grond. Dit is in Zeeland
niet van toepassing. Wel is er grote behoefte aan het vergroten van de grondwateraanvulling en
tegengaan van verzilting. Daarvoor kan enerzijds ingezet worden op aanpassingen van het
waterlopenstelsel en het gevoerde peilbeheer en anderzijds op het stimuleren van regelbare
drainage in percelen. Deze aspecten zijn tevens uitgewerkt in de teksten over zoetwater en de
Kaderrichtlijn Water (zie deel I, hoofdstuk 10).
4.2      Schoon en Gezond water
De maatregelen, vanuit de KRW Stroomgebiedbeheersplannen 2022-2027, het 7de Actieprogramma
Nitraatrichtlijn 2022-2026 (met bijbehorend addendum), de derogatiebeschikking, de
Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) en uitvoeringsprogramma’s zoals voor reducties
van medicijnresten en andere chemische stoffen, worden uitgevoerd.
Bij het verbeteren van de waterkwaliteit zetten we in op bronaanpak. Dat gebeurt zowel voor
puntbronnen, zoals lozingen uit de industrie en rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s), als voor
diffuse bronnen zoals uitspoeling van stoffen in het landelijk gebied. Hiervoor is adequate
vergunningverlening, toezicht en handhaving nodig. Puntlozingen vanuit de industrie en RWZI’s
mogen de doelen van de KRW niet in de weg zitten. Het verdient aanbeveling om de bevoegde
gezagen te verzoeken alle bestaande lozingsvergunningen te beoordelen op de vraag of nog voldaan
wordt aan de geldende wet- en regelgeving en of aanpassing nodig is om milieurisico’s afdoende te
beperken.
4.3      Ruimte voor water
Om de veerkracht van het watersysteem in beeld te brengen is door Waterschap Scheldestromen
het proces Planvorming Wateropgave (PWO) doorlopen. Doel is dat alle watersystemen voor de
wateroverlastnormering, het peilbeheer (onder normale omstandigheden) en de waterkwaliteit in
                                                  15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>2027 op orde zijn gebracht. In het PWO-traject is nog geen rekening gehouden met extreme
droogte.
Provinciale Staten van Zeeland hebben in de Omgevingsverordening Zeeland8 (art. 4.2) vastgelegd
aan welke wateroverlastnormen het watersysteem moet voldoen. De normen zijn uitgedrukt in de
kans dat het peil van het oppervlaktewater het niveau van het maaiveld overschrijdt (´kans op
inundatie vanuit oppervlaktewater´) en hangen samen met het grondgebruik. Zo geldt een norm van
eens per honderd jaar voor bebouwd gebied, eens per 25 jaar voor agrarisch gebied en zijn o.a.
natuurgebieden vrijgesteld van normering. Het waterschap draagt er zorg voor dat de afvoer- en
bergingscapaciteit van de regionale wateren in haar beheergebied uiterlijk in 2027 voldoet aan deze
normen.
Alle watersystemen in het beheergebied zijn door het
waterschap doorgerekend om na te gaan in hoeverre
voldaan wordt aan de wateroverlastnormering. Waar
dit niet het geval is, wordt nagegaan welke
maatregelen redelijkerwijs genomen kunnen worden
om het watersysteem alsnog aan de normering te
laten voldoen.
De uitvoering van de benodigde maatregelen gebeurt
zoveel mogelijk integraal en per gebied. Het
beheergebied van waterschap Scheldestromen is
daartoe opgedeeld in vijftien deelgebieden: Sint
Philipsland, Maelstede-Dekker, Noord-Beveland,
Schenge, Zak van Zuid-Beveland, Tholen, Walcheren,
Schouwen, Duiveland, Zuid-Beveland-Oost, Paal e.o.,
Campen, Othene, Braakman e.o. en West-Zeeuws-
Vlaanderen. De gebiedsindeling is weergegeven op
afbeelding 4. Meer informatie over een bepaald gebied
is te vinden op de website van het waterschap:
https://scheldestromen.nl/pwo.
                                                                        Fig. 5 Deelgebieden beheergebied Waterschap
Verder wordt – conform het gedachtengoed van Water Bodem Sturend – biodiversiteit op dijken
gestimuleerd en draagt het zoeken naar ruimte voor natuurlijke oevers bij aan de doelen van de
KRW en de GBDA.
4.4       Bodem
Het uitgangspunt voor de bodem is dat deze benut, beschermd en hersteld moet worden om de
natuurlijk aanwezige potentie van de vele bodemfuncties duurzaam te gebruiken.
Voor het landelijk gebied is met name het verkrijgen van een vitale bodem belangrijk. Het belang
van inzet op duurzaam bodembeheer en een goede bodemkwaliteit zijn doelen die de Provincie
Zeeland reeds beschrijft in haar beleid. Het ondersteunen van pilots, projecten en onderzoeken op
deze thema’s is van groot belang.
Het Rijk wil het water- en bodemsysteem een sturend principe laten worden binnen de ruimtelijke
inrichting. Het uitgangspunt is dat de bodem benut, beschermd en hersteld moet worden om de
8
  https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR613688/10
                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>natuurlijk aanwezige potentie van de vele bodemfuncties duurzaam te gebruiken. Vanuit het Rijk
wordt ingezet op 2 punten:
    - Vitale bodems verkrijgen. Hierbij valt te denken aan de volgende componenten:
             o Goede bodemkwaliteit (fysisch, chemisch en biologisch)
             o Duurzaam bodembeheer
             o Minimale verstoring (ontgravingen, afdekking, etc.)
    - Efficiënte ondergrondse ordening. Hierbij valt te denken aan de volgende componenten:
             o Regie ruimtegebruik ondergrond en diepe ondergrond
             o Grondwatervoorraden
             o Bodemenergiesystemen en geothermie
Voor een uitwerking van de twee bovengenoemde punten worden er 6 structurerende keuzes met
maatregelen voorgeschreven:
    - Versterking regie ondergrond: een verplichting voor alle overheden om bestuurlijke
        afspraken te maken over de inrichting in een ‘gebiedsgerichte programma’s bodem en
        ondergrond’
    - Efficiënt ruimtegebruik: bij verstedelijking en infrastructuur inzetten op beperking van
        onnodig landgebruik
    - Vermindering van onnodige afdekking van de bodem: sturing op bodemherstel en inzet op
        stedelijk groen in bestaand bebouwd gebied
    - Behouden van waardevolle landbouwgronden: sturing vanuit het Nationaal Programma
        Landbouwbodems en verankering in het NSP
    - Hergebruik van grond en tegengaan van bodemverstoring door ontgraving:
        randvoorwaarden afgraven en grondverzet
    - Herijking van de aanpak van bestaande en diffuse bodemverontreiniging: middels een
        gebiedsgerichte aanpak
Concreet betekent het voor het onderdeel bodem dat acties vereist zijn op de volgende punten:
    - Versterking van regie op de ondergrond. Voor zowel de Rijksoverheid als provincies en
        gemeenten wordt het ruimtelijk ordenen van de ondergrond verplicht. Rijk en gemeenten
        ontwikkelen hiervoor een gezamenlijk instrument.
    - Er worden bestuurlijke afspraken gemaakt met provincies en gemeentes over een paragraaf
        bodem en ondergrond in de omgevingsvisies, waarin de toekomstige inrichting van de
        ondergrond wordt beschreven.
    - Het Rijk geeft vanuit de NOVI het afwegingsprincipe functiecombinaties boven enkelvoudig
        gebruik mee, als die op termijn vol te houden zijn (4D-ruimtelijke ordening).
    - Er worden randvoorwaarden aan het afgraven van grond gesteld, waarbij er het liefst alleen
        beperkt wordt afgegraven waar het civieltechnisch nodig is om bodemverstoring te
        voorkomen. Grond die toch wordt afgegraven, moet zo hoogwaardig mogelijk hergebruikt
        worden. De Rijksoverheid borgt dit in de opdrachtverlening voor grondverzet.
    - Het Rijk herijkt de bestaande aanpak van bestaande en diffuse bodemverontreiniging in het
        licht van de grote veranderingen van klimaatverandering en woningbouw, met aandacht
        voor een gebiedsgerichte aanpak bestaande bodemverontreinigingen t.b.v.
        (her)ontwikkeling, bodemaspecten binnen de VTH, drinkwater en opwarming van de
        ondergrond.
    - Provincies, gemeenten en waterschappen stellen gezamenlijk gebiedsgerichte programma’s
        bodem en ondergrond op, waarin de doelen uit het Nationale Programma Bodem en
        Ondergrond worden vertaald.
    - Beschrijving van een paragraaf Bodem en Ondergrond in de Omgevingsvisie en werken aan
        een volwaardige afweging van de bodem en ondergrond in de Provinciale Verordening,
        i.v.m. de provinciale rol op het gebied van grondwater en regie op open WKO-systemen.
                                                  17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   -   Toepassing van de Ladder Duurzame Verstedelijking en daarnaast kijken of aanvullende
       instrumentarium nodig is om bodemafdekking te verminderen met als uitgangspunt dat
       waardevolle onafgedekte bodems beschermd worden.
   -   Beoordelen of er alternatieven zijn voor het afgraven van grond, zodat er minder ontgraven
       kan worden.
   -   Creëren van vitale bodems, zodat waardevolle bodemfuncties behouden kunnen blijven.
   -   Het Rijk stuurt met het Nationaal Programma Landbouwbodems aan op duurzaam
       bodembeheer van landbouwbodems.
   -   Behoud van waardevolle landbouwgronden door het uitwerken van beheersmaatregelen op
       het gebied van materieel, nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen in het Nationaal
       Strategisch Plan.
Voor het nemen van geschikte maatregelen moet er rekening gehouden worden met de
samenstelling van de ondergrond en het landschap. De verschillende bodemtypes en de
geomorfologie van het Zeeuwse landschap laten zien waar bepaalde maatregelen gerealiseerd
kunnen worden.
                                                 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>   Fig. 6 Bodemtype kaart Zeeland
19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   Fig. 7 Geomorfologische kaart Zeeland
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>          Samenwerking binnen het Zeeuws Platform Bodembeheer
Het bovenstaande wordt voor de bodem-onderdelen uitgewerkt binnen de samenwerking van het
ambtelijk netwerk van het Zeeuws Platform Bodembeheer. Dit is een vertegenwoordiging van alle
Zeeuwse gemeentes, de Provincie Zeeland, de RUD Zeeland, Waterschap Scheldestromen en
Rijkswaterstaat, waarbij de Provincie Zeeland als voorzitter is aangewezen. Binnen het Platform is
een speciale werkgroep voor Water en Bodem Sturend opgericht. Het nog te publiceren Programma
Water en Bodem Sturend van het ministerie van I&W zal hiervoor als leidraad gebruikt worden.
          Verwachte kosten
Voor het landelijk gebied is met name het verkrijgen van een vitale bodem belangrijk. Het belang
van inzet op duurzaam bodembeheer en een goede bodemkwaliteit zijn doelen die de Provincie
Zeeland reeds beschrijft in haar beleid. Het ondersteunen van pilots, projecten en onderzoeken op
deze thema’s is van groot belang. Hier zijn kosten aan verbonden.
Voor het stedelijk gebied is het belangrijk om de ondergrond ruimtelijk te ordenen en inzicht te
krijgen in de opbouw van de ondergrond. Hiervoor wordt gekeken naar het ontwikkelen van
instrumenten als digitale tools, zoals een digital twin, om te ondergrond inzichtelijk te maken. Het
ontwikkelen van digitale ondergrondmodellen, viewers en andere tools kunnen kosten met zich
meebrengen, omdat dergelijke opdrachten voor dit soort productontwikkeling vaak uitbesteed
moeten worden aan adviesbureaus.
De herijking van de bestaande aanpak van bestaande en diffuse bodemverontreiniging raakt het
werkveld van vergunningen, toezicht en handhaving (VTH). Dat betekent mogelijk extra inzet van
onze omgevingsdienst, de RUD Zeeland.
Er moet ook gedacht worden aan de nieuwe EU Bodemrichtlijn (ook wel Bodemgezondheidswet
genoemd). Hoewel deze Richtlijn op 7 juni verwacht wordt, is het niet ondenkbaar dat de
implementatie en uitvoering van deze Richtlijn ook extra inzet en capaciteit zal vragen van de
provincies, gemeentes en omgevingsdiensten. Eventuele strengere eisen voor bodemkwaliteit en
het hanteren van normen hiervoor, betekent ook dat er extra toezicht en handhaving nodig is.
Binnen de maatregelenpakketten wordt verder ingegaan op de geraamde kosten.
4.5       Laagveengebieden
Hier worden in de WBS-brief andere gebieden in Nederland mee bedoeld, maar de maatregelen
kunnen wel worden toegepast in Zeeland. In de oude poelgebieden liggen kansen voor stikstofwinst
door streefpeilen te verhogen en/of uitzakkende waterpeilen tegen te gaan. Voor de Kapelse en
Yerseke Moer zijn dergelijke maatregelen al in voorbereiding.
4.6       Verziltende gebieden
Rijk en waterschap kunnen geen nieuwe maatregelen garanderen om verziltende gebieden te
voorzien van zoet water van elders. Er zal op termijn vaker sprake zijn van tijdelijke en regionale
verzilting. Waterbeheerders agenderen in gebiedsprogramma’s de problematiek van verzilting en
werken uit op welke wijze in hun gebied met verzilting op termijn kan worden omgegaan.
Watergebruikers wordt gevraagd om zelf maatregelen te nemen om beter bestand te zijn tegen
periodes van extreme droogte, watertekorten en verzilting
Er blijft wel ruimte voor technische maatregelen voor ontzilting van water, zolang er geen
afwenteling van de kosten en milieubelasting plaatsvindt naar de toekomst, naar andere gebieden of
van privaat naar publiek.
                                                    21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Deze boodschap heeft grote impact op Zeeland. Maar Zeeland kent jaarrond nog een
neerslagoverschot, het water valt soms op het verkeerde moment (buiten het groeiseizoen). Tevens
zijn we in het Zeeuwse met innovatieve ingrepen en projecten in staat om de verzilting te vertragen
en wél perspectief te bieden. Deze maatregelen zijn opgenomen in het maatregelenpakket en
betreffen:
     - Zoetwatervoorziening Reimerswaal: het project Reigerbergsche polder kan worden vergroot
         van 1.000 ha naar 4.500 ha (zie paragraaf Zoet water)
     - Slimmer omgaan met het zoete water wat beschikbaar is:
              o Vermindering ontwatering door diepe sloten: het aanpakken van zoet-zout lekkages
                  (zie paragraaf 10.1, deel I)
              o Voorkomen van menging zoet met zout
     - Opwaarderen suboptimale zoetwaterstromen in de Zeeuwse industrie door met een extra
         zuiveringsstap water uit de industrie te hergebruiken door de bedrijven zelf (vermindert de
         vraag) of andere sectoren. Geografisch gezien liggen deze sectoren niet altijd dicht bij elkaar
         en door het jaar heen fluctueert vraag en aanbod per sector. Dit vraagt om twee
         aanvullende maatregelen: transport/distributie van water en opslag/buffering van water
         (collectief of individueel).
     - Opwaarderen sub optimale waterstromen (deel hergebruik effluent RWZI door een vierde
         trap nazuivering uit te voeren).
     - Ondergrondse waterberging onder kleilaag.
     - Beter benutten van het watervasthoudend vermogen van de bodem door regelbare
         drainage: hiermee wordt het grondwaterpeil aangevuld en onststaan mogelijkheden voor
         afvang in bassins of onder kleilagen.
     - Slim meetnetwerk real-time (bv. EC om slimmer te sturen): levert inzicht op voor snelheid
         verzilting maar tevens waar maatregelen zoals het verminderen van ontwatering door sloten
         het meest effectief zijn. Overige nader te bepalen waterkwaliteitsparameters kunnen in dit
         meetnetwerk worden meegenomen.
     - Verkennen van mogelijkheden om kwelbelasting te beperken door aanleg van een
         kwelscherm of inrichting van een kwelzone.
4.7      Hoge zandgronden
Feitelijk worden hier de zandgronden van Nederland bedoeld, maar de maatregel kan ook van
toepassing zijn in delen van Zeeland. Het gaat dan om het bestrijden van verdroging door het
verhogen van het grondwaterpeil. Dit hangt samen met het idee van grondwateraanvulling. Hierbij
moeten we onderscheid maken tussen infiltratie- en kwelgebieden. In infiltratiegebieden kan
peilverhoging in het waterlopenstelsel gecombineerd worden met via regelbare drainage verhoogde
grondwaterstanden om de zoetwatervoorraden te vergroten en het uitzakken van
grondwaterstanden te beperken (verdrogingsbestrijding) en in kwelgebieden kunnen met regelbare
drainage verhoogde grondwaterstanden helpen bij het vergroten van zoetwaterlenzen in de
percelen (verziltingsbestrijding).
4.8      Klimaatadaptatie
De water en bodem sturend brief komt voor het overgrote deel overeen met de keuzes die in de
Klimaatadaptatiestrategie Zeeland 2021-2026 (hierna: KasZ) zijn opgenomen. In de KasZ hebben de
overheden (gemeenten, Rijk, Waterschap en Provincie) vastgelegd hoe we ons in Zeeland aanpassen
aan het veranderende klimaat en omgaan met de gevolgen daarvan.
Doel van de KasZ is – in lijn met de doelstellingen van het Zeeuws Deltaplan Zoet Water - een
klimaatbestendig en waterrobuust Zeeland in 2050. In de KasZ zijn de effecten van 4 klimaateffecten
(wateroverlast, droogte, hitte en overstromingsrisico) vertaald naar een aantal thema’s: 1)
                                                   22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Overstromingen, 2) Vitale en kwetsbare infrastructuur, 3) Natuur, 4) Landbouw, 5) Bebouwd gebied
en 6) Recreatie.
Uitgangspunt is dat ‘beleid klimaatadaptief moet zijn’. Bij de structurerende keuzes wordt
meegewogen of hetgeen dat wordt gekozen, standhoudt onder extreme weersomstandigheden (van
2050). De keuzes voor Zeeland zijn in hoofdstuk 4 van de KasZ vastgelegd. Deze worden als
uitgangspunten overgenomen. Een overzicht van de keuzes van de KasZ zijn opgenomen in bijlage 4.
In groen is aangegeven welke direct van toepassing zijn op het gebiedsprogramma. De andere
kunnen in meer of mindere mate ook relatie hebben, afhankelijk van het gebied en de aard van de
afspraak.
In het ‘Startdocument Gebiedsproces Natuur en Stikstof’ en het ‘Gebiedsprogramma 0.5’ zijn
onderdelen over klimaatadaptatie opgenomen. In de water en bodem sturend brief is
klimaatadaptatie een sturend principe. Belangrijk is om in de volle breedte rekening te houden met
het veranderende klimaat en dat ook daarop keuzes worden gebaseerd. Bij de keuzes en
maatregelen in het gebiedsprogramma moet daarom niet alleen gekeken worden naar de huidige
situatie van het systeem. Ook moet de situatie in 2050 en verder mee worden genomen/gewogen.
Dragen de keuzes die nu gemaakt worden bij aan het doel waar we uiteindelijk in die periode willen
zijn én hebben we dan een functionerend systeem (natuur, landbouw, recreatie etc.) in het dan
heersende klimaat.
Om de komende jaren te blijven werken aan het uitdragen van de boodschap in relatie tot een breed
klimaatbewustzijn is de campagne ‘Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee’ uit te dragen.
          Overstromingen
Een versnelde zeespiegelstijging zorgt ervoor dat de ruimte die nodig is voor onze waterveiligheid
steeds groter en omvangrijker wordt. In de komende tijd zullen we die ruimte ook middels een
reservering moeten gaan aangeven, zodat er géén ontwikkelingen meer kunnen plaatsvinden die
strijdig zijn met noodzakelijk geachte maatregelen in kader van de waterveiligheid. De verzilting zal
in de gebieden die benodigd zijn voor onze waterveiligheid, naar verwachting ook verder toenemen
wat gevolgen zal hebben voor het huidige gebruik. Het is belangrijk om in deze gebieden stil te staan
bij de mogelijke meekoppelkansen voor natuur, wateropslag etc. in combinatie met het vergroten
van de waterveiligheid ter plaatse.
In de toekomst wordt integraal gekeken bij dijkversterkingsopgaven. Ook is er gebiedsgericht
maatwerk nodig, dat kansen biedt aan innovatieve concepten zoals brede waterkerende
landschappen en steden.
          Natuur/bodem
Door het versneld realiseren van het NNZ kunnen de negatieve klimaateffecten op de Zeeuwse
natuur beter worden opgevangen. Het robuuster inrichten van een regionaal water- en
bodemsysteem is nodig voor het opvangen van extremen. Maatregelen met betrekking tot het
regionaal bodemwatersysteem vragen om een brede samenwerking en gebiedsgerichte, integrale
aanpak. Ook buiten de grenzen van natuurgebieden moet in natuur geïnvesteerd worden om
ecosystemen overeind te houden en de achteruitgang van biodiversiteit te stoppen. Dit vraagt om
een natuurinclusieve benadering van de andere aandachtsvelden in de KasZ en het “verweven” van
functies en sectoren.
                                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>          Landbouw
De Zeeuwse landbouw is in 2050 volhoudbaar9. Wanneer niet geïnvesteerd kan wordt in
aanpassingen voor de veranderende omgeving, zal de gevoeligheid voor klimaatverandering en het
risico op oogst-, teelt- en bodemstructuurschade toenemen. Cruciale elementen voor de agrarische
sector zijn een robuust watersysteem, een goede bodemkwaliteit en een klimaatadaptieve
bedrijfsvoering. Het pakket van maatregelen van de KRW is noodzakelijk om uitspoeling van
nutriënten naar het oppervlaktewater te beperken. Klimaatadaptatie en (eco-)systeemdiensten
worden verankerd in agrarisch stimulerings- en studiebeleid. Daarnaast worden de mogelijkheden
verkend voor een klimaatadaptieve aanpak van de Zeeuwse grondbank.
          Overige aandachtsgebieden vanuit de KasZ
Het landelijk gebied wordt doorkruist met vitale infrastructuur. Daaraan worden binnen het kader
van water en bodem sturend ook de nodige eisen gesteld. De recreatiesector is een belangrijke
functie die veelal in het landelijk gebied gevestigd is en/of gebruik maakt van het landelijk gebied.
Voor deze functies en ook voor het stedelijk gebied (de contramal) geldt op gebied van
klimaatadaptatie dat deze niet los gezien kunnen worden van het landelijk gebied. Ze kunnen direct
invloed uitoefenen op het landelijk gebied als bijvoorbeeld vitale infrastructuur een specifieke
inrichtingseis krijgt. Daarnaast kunnen ze elkaar ook versterken.
4.9        Tot slot
De in dit hoofdstuk voorgestelde maatregelen als gevolg van water en bodem sturend en ons beleid
ten aanzien van klimaatadaptatie zijn verbonden met het landelijk gebied. De maatregelen dragen
dan ook bij aan de sectorale opgaven vanuit water en bodem sturend en klimaatadaptatie maar
zeker ook integraal aan de opgaven in het landelijk gebied uit deel I van het gebiedsprogramma.
Deze bijdragen zien toe op zoet water, de KRW, de GBDA en stikstof. In onderstaande tabel is
aangegeven of de maatregelen al dan niet bijdragen aan de relevante thema’s:
9
  Ambitie voor volhoudbaar (bron: Omgevingsvisie): het creëren van zoveel mogelijk meerwaarde. Meerwaarde
    die ontstaat door een samenhangende integrale benadering van bodem (vruchtbaarheid), beheer (zoet)
    water, biodiversiteit en landschap in combinatie met het (kosten-)efficiënter boeren.
                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Maatregel                        Voldoende Schoon en    Ruimte     Bodem Verziltende    Hoge          Veengebieden        KRW    GBDA Stikstof
                                 water     gezond water voor water       kustgebieden   zandgronden
Slim real-time meetnetwerk (W1)  Ja        Ja           ja         Ja    Ja             Nee           Nee                 Ja     Ja   Ja
Zoetwatervoorziening Reimerswaal Ja        ja           Ja         Nee   Ja             Nee           Nee                 Ja     Ja   Ja
(W2)
Ondergrondse wateropslag ->      ja        Ja           Ja         Ja    Ja             Nee           Nee                 Nee    Nee  Ja
diepere ondergrond (W3)
Regelbare drainage (W4)          ja        Nee          Ja         Ja    Ja             Nee           Nee                 Ja     Nee  ja
Slimmer omgaan met het zoete
water wat beschikbaar is (W5):
     a. Drainerende sloten       Ja        Nee          Ja         Ja    Ja             Nee           Nee                 Nee    Nee  Ja
     b. Voorkomen van menging
         zoet met zout           Ja        Nee          Nee        Nee   Ja             Nee           Nee                 Nee    Nee  Ja
     c. Kwel afvangen middels    Ja        Nee          Nee        Ja    Ja             Nee           Nee                 Ja     Nee  Ja
         kwelscherm- of –zone
     d. Opvang HWA in kernen en  Ja        Ja           Ja         Nee   Ja             Nee           Nee                 Ja     Nee  Ja
         hergebruik
Opwaarderen suboptimale          ja        Ja           Nee        Nee   Ja             Nee           Nee                 Ja     Nee  Ja
zoetwaterstromen
RWZI’s (W6)
Opwaarderen suboptimale          Ja        Ja           Nee        Nee   Ja             Nee           Nee                 Ja     Nee  Ja
zoetwaterstromen
uit industrie (W7)
                                                                                     Tabel 4 Maatregelen i.r.t. relevante thema’s
                                                                                                                                             22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Bijlage 1. Uitleg landschapselementen ((Bij1210 en Bosvisie):
Houtwal en houtsingel: een vrijliggend lijnvormig en aaneengesloten landschapselement, al dan niet
groeiend op een aarden wal, met een opgaande begroeiing van inheemse bomen en/of struiken. De
begroeiing wordt als hakhout beheerd. De houtwal/singel is minimaal 25 meter lang en maximaal 20
meter breed.
Elzensingel: De elzenmeten zijn een oude landbouwvorm waarbij elzensingels en akkers werden
afgewisseld. De elzen werden regelmatig gekapt en gebruikt als brandhout (hakhoutbeheer). De
elzensingels deden daarnaast dienst als perceelafscheiding en het afgevallen blad voegde nutriënten
toe aan de schrale zandgrond. In de Kop van Schouwen zijn nog enkele restanten van elzenmeten te
vinden. Vrijliggend lijnvormig en aaneengesloten eenrijig landschapselement dat grotendeels
bestaat uit zwarte els en als hakhout wordt beheerd. Een elzensingel is minimaal 25 meter lang.
Bomenrij en solitaire boom: Bomen en struiken die her en der in het landschap voorkomen. Ze zijn
er soms spontaan gekomen en op andere plekken bewust geplant. Een voorbeeld daarvan is
bijvoorbeeld de grenslinde die soms als bakenboom werd aangeplant bij wegsplitsingen of
dijkdoorbraken in het landelijk gebied. In het kader van de Zeeuwse bosvisie levert dit wellicht een
kleine bijdrage, maar des te hoger is hun landschappelijke en ecologische meerwaarde en daarom
zeker het benoemen waard. Het is een vrijliggend landschapselement van inheemse loofbomen dat
niet kan worden gerangschikt onder andere beheertypes van de index van Bij12. Solitaire bomen of
een groep of rij staande op of langs landbouwgrond. De bomenrij is minimaal 50 meter lang en
bestaat uit minimaal 8 bomen per 100 meter.
Natuurvriendelijke oevers: aaneengesloten oever langs een bestaande waterloop, in de vorm van
een plas- of drasberm of flauw talud (minimaal 1:3) met een begroeiing van inheemse planten. De
oever heeft een breedte van tenminste 3 meter en maximaal 10 meter en heeft een minimale lengte
van 25 meter.
Struweelhaag, bosschages en duinstruweel. Een omheining van struikvormers. In het landschap zijn
dit vaak wilder uitgegroeide varianten. Ze zijn vaak geplant op erfgrenzen en dragen bij aan het
kleinschalige karakter van een landschap. Elke streek kent zijn eigen kenmerkende haag met soorten
die geschikt zijn voor de lokale groeiomstandigheden. De landschapselementen die bij dit type horen
zijn vrij divers: In Zeeland is dit de Zeeuwse haag die onder andere bestaat uit meidoorn, hondsroos
en sleedoorn, en duinstruweel bestaande uit duindoorn, tot aan wilgenstruweel.
Het is een vrijliggend lijnvormig landschapselement met een aaneengesloten opgaande begroeiing
van inheemse, overwegend doornachtige, struiken. Een struweelhaag is minimaal 25 meter lang.
Hagen die minimaal eenmaal per 3 jaar worden gesnoeid horen tot een beheertype knip- of
scheerheg.
Knip- en scheerheg; Een vrijliggend lijnvormig landschapselement, met een aaneengesloten
begroeiing van inheemse bomen en/ of struiken, dat wordt geknipt of geschoren. Een knip-
/scheerheg is minimaal 25 meter lang en kan periodiek gevlochten worden.
Knotboom: is een inheemse loofboom (wilg, populier, es, els, eik en haagbeuk), waarvan de stam
periodiek op een hoogteban minimaal 1,0 meter boven maaiveld wordt afgezet (geknot).
Knotbomen worden aangetroffen als solitaire boom, in rijen of in kleine groepje. Een kleine groep
bestaat uit maximaal 20 bomen. Op ca 1,5 - 2 meter hoogte worden ze afgezaagd (geknot).
Vervolgens wordt de boom iedere 3 - 6 jaar geknot door de nieuwe uitlopers weg te halen. Vroeger
10
   Landschapselementtypen - BIJ12
                                                                                                    23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>waren de wilgen bestemd voor de productie van wilgentenen, maar tegenwoordig is de vraag
hiernaar sterk afgenomen. Oude knotbomen kennen een grote ecologische waarde omdat vogels en
vleermuizen de holtes in de knot gebruiken om in te nestelen en zich in te verschuilen
Poel en klein historisch water: doorgaans een geïsoleerd stilstaand water dat gevoed wordt door
grond- en/of regenwater. Een poel mag in verbinding staan met sloten of greppels wanneer sprake is
van een natuurlijke eenheid die vrij afwatert. Veenputten mogen in verbinding staan met het
slotenstelsel in het gebied. Het element heeft een oppervlakte van minimaal 0,5 en maximaal 50 are.
Sloten behoren niet tot dit beheertype.
                                                                                                24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Bijlage 2. Waar is GBDA mogelijk in Zeeland?
Kaarten komen uit de Zeeuwse Bosvisie en Atlas van Zeeland.
Hieronder is de kansenkaart Zeeuwse bosvisie weergegeven.
                                                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Fig. 8 t/m 12 Kaarten Zeeuwse Bosvisie
                                       26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Bijlage 3. Waterkansenkaarten – totstandkoming
Totstandkoming waterkansenkaarten
Bij het combineren en bewerken van gegevens voor de productie van de waterkansenkaarten is
gebruik gemaakt van een Geografisch Informatiesysteem. Van alle te gebruiken gegevens is een
afzonderlijke kaartlaag gemaakt, waarin de ruimtelijke informatie is vastgelegd in een
vierkantennetwerk met cellen van 25*25 meter. De GRID-module van Arc/Info maakt het mogelijk
de gewenste combinaties en bewerkingen met de verschillende kaartlagen snel uit te voeren.
Onderstaand een toelichting op de gebruikte kaartlagen.
Basiskaarten
Natuurlijke randvoorwaarden
Van de natuurlijke randvoorwaarden die bepalend zijn voor de hydrologische processen in en het
gebruik van onze omgeving zijn de volgende kaartlagen aangemaakt:
- Maaiveldshoogte
- Bodemopbouw ingedeeld in zes categoriën
- Geologie, met als deelkaarten:
- Dikte slecht doorlatende deklaag
- Dikte Hollandveen
Huidige situatie
Bij de samenstelling van de waterkansenkaarten worden genoemde natuurlijke randvoorwaarden als
basis gebruikt. De mogelijkheden en beperkingen vanuit huidig gebruik en inrichting zijn in eerste
instantie zo veel mogelijk buiten beschouwing gelaten. Een aantal gegevens is echter zo bepalend
voor de verdere gebruiksmogelijkheden dat deze toch zijn meegenomen. Dit betreft de
begrenzingen van:
- Stedelijk gebied
- Natuurgebieden
- Hoofdafwateringsgebieden
Watersystemen
Voor een deel van de uit te werken kansenkaarten kan niet volstaan worden met de 'kale'
basiskaarten. Om een globaal inzicht te krijgen in de huidige hydrologische situatie zijn door
combinatie van verschillende basiskaarten twee watersysteemkaarten aangemaakt. Eén daarvan
geeft een indicatie van de kwelintensiteit en de ander van de ontwikkelingsmogelijkheden van zoete
grondwatervoorraden.
Kwelintensiteit
Zoute kwel is een factor die in Zeeland sterk bepalend kan zijn voor de gebruiksmogelijkheden van
gronden. Om een redelijke indicatie van de kwelintensiteit te kunnen geven is een globale relatie
gelegd met de geldende grondwaterstromingsformules. Hierin zijn buitenwaterpeil (NAP), afstand
uit de kust, doorlatendheid van de ondergrond, dikte van de deklaag en maaiveldhoogte verwerkt.
Zoetwatervoorraden
Als gevolg van genoemde zoute invloeden is de rol van het zoete water in Zeeland beperkt. Toch is
de behoefte aan zoet water, met name in de landbouw, groot. Het is daarom van belang zo goed
mogelijk aan te geven waar zoet water verwacht kan worden of waar de mogelijkheden voor de
ontwikkeling van zoete grondwatervoorraden het grootst zijn.
                                                                                                   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Om tot dit beeld te kunnen komen is een praktische benadering gevolgd, waarbij de mate waarin
ontwikkeling van zoetwaterbellen verwacht kan worden, afhankelijk is gesteld van de afstand uit de
kust, maaiveld hoogteligging en dikte van de deklaag.
Kansenkaarten
Aan de hand van de gegevens uit de basiskaarten zijn kansenkaarten geproduceerd voor het
landelijk gebied, het stedelijk gebied en voor het thema wateroverlast.
1) Landelijk gebied [invulling 'ontwikkelrichting van de landbouw']
De kansenkaart voor het landelijk gebied schetst een beeld van de locaties waar welk grondgebruik
op grond van de natuurlijke omstandigheden het meeste perspectief biedt. Gelet op het
overwegend landbouwkundige gebruik van het landelijk gebied zijn de landbouwkundige
mogelijkheden als uitgangspunt genomen. De veelheid aan landbouwkundige teelten is daarbij, op
basis van vergelijkbare eisen aan bodem en water, beperkt tot de volgende vijf clusters:
- intensieve teelten
- fruitteelt
- akkerbouw
- weidebouw
- mariene teelten
Verder is gebruik gemaakt van de volgende basiskaarten:
- Bodemkaart
- Kwelkaart
- Infiltratiekaart
- Natuurgebieden
- Bebouwd gebied
Voor de indeling naar landbouwkundige geschiktheid is in eerste instantie uitgegaan van het
bodemtype, waarbij steeds een drietal hydrologische randvoorwaarden is onderscheiden:
Basis: met goede hydrologische randvoorwaarden
Kwel: met zoute kwel tot in wortelzone
Zoet: met voldoende zoet grondwater voor beregening
Op basis van expert judgement is een waardering gegeven aan de mogelijkheden die een bepaalde
combinatie van bodemtype en hydrologische omstandigheden de onderscheiden teelten biedt.
Vervolgens is voor de ruimtelijke toedeling van de teelten de volgende prioriteitsvolgorde bepaald
aan de hand van kapitaalsintensiteit van de gewassen:
   Intensief - Fruit - Akker - Weide - Marien
Uiteindelijk is een overall-beoordeling gegeven, waarin de ruimtelijke toewijzing van de teelten
stapsgewijs is vastgelegd en gevisualiseerd op de kansenkaart.
2) Stedelijk gebied
Van oudsher werden steden en dorpen gebouwd op van nature geschikte locaties: relatief
hooggelegen met een zandige ondergrond. In de afgelopen decennia zijn deze logische criteria hoe
langer hoe meer uit het oog verloren. In principe hoeft dat geen probleem te zijn zolang er maar
rekening gehouden wordt met de randvoorwaarden die een bepaalde locatiekeuze met zich
meebrengt. Dit laatste is met name op hydrologisch gebied nogal eens vergeten. Bouwen op
laaggelegen locaties, waarbij ook nog eens sloten gedempt worden, is vragen om moeilijkheden (en
die bleven dan ook niet uit). Om aan te geven in welke richting stedelijke uitbreiding uit (geo-
)hydrologisch oogpunt het best gezocht kan worden, is door combinatie van drie criteria een
                                                                                                   28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>kansenkaart gemaakt die een indicatie voor de mate van geschiktheid voor stedelijke uitbreiding
geeft. De gebruikte criteria zijn:
- Infiltratiemogelijkheden: De mogelijkheden voor infiltratie worden beoordeeld op drie factoren,
    te weten: dikte van de deklaag, indicatie kwelintensiteit en ontwikkelingsmogelijkheden voor
    zoetwatervoorraden.
- Zettingsgevoeligheid: De gevoeligheid is beoordeeld op een combinatie van de factoren dikte
    kleiige deklaag, dikte hollandveen en bodemopbouw.
- Waterhuishouding: Locaties waar sprake is van een verhoogd risico op wateroverlast zijn
    aangegeven op basis van kwelintensiteit, relatieve hoogteligging en bodemopbouw.
De kansenkaart stedelijk gebied dient als handvat voor met name gemeentes bij stedelijke
uitbreidingsplannen. Hoe lager de mate van geschiktheid van een uitbreidingslocatie op de
kansenkaart ingeschat wordt, hoe hoger de kosten zullen worden om de betreffende locatie
bouwrijp te maken. In de voorbereidende fase zullen voor de minder geschikte locaties
uitgebreidere studies uitgevoerd moeten worden naar de wijze waarop de hydrologische en
bodemkundige randvoorwaarden in de uitbreidingsplannen ingepast kunnen worden.
3) Beperking wateroverlast: [invulling 'waar en hoe water vasthouden']
De afgelopen jaren zijn we verschillende malen geconfronteerd met neerslaghoeveelheden die niet
door de huidige systemen verwerkt konden worden. Dit heeft geleid tot een grote maatschappelijke
druk om te werken aan maatregelen ter beperking/voorkoming van wateroverlastsituaties.
Gebiedsgerichte oplossingen kunnen gezocht worden in vergroting van de afvoercapaciteit (gemalen
en waterlopen), vergroting van de berging in het systeem of een bewuster gebruik van het
bestaande stelsel. In het kader van de waterkansenkaart worden deze laatste twee opties verder
uitgewerkt.
De risico's op wateroverlast kunnen beperkt worden door:
- Het water uit relatief hooggelegen gebiedsdelen vertraagd af te voeren door compartimentering
    binnen het afwateringsstelsel,
- Gecontroleerde overstromingsgebieden te realiseren in relatief laaggelegen gebiedsdelen die
    kapitaalsextensief zijn en
- De afvoer uit grotere aaneengesloten natuurgebieden tijdelijk op te houden.
De zoeklocaties voor beide eerstgenoemde gebieden zijn weergegeven op een kansenkaart die per
afwateringsgebied een beeld geeft van de relatieve hoogteligging. De beste mogelijkheden voor
berging en retentie zijn te vinden in resp. de 10%-laagst en 10%-hoogstgelegen delen. Vanwege de
beperkte mogelijkheden met kleine geïsoleerd liggende laagtes en hoogtes, wordt tevens de ligging
van de 25%-laagst en 25%-hoogstgelegen delen aangegeven. Voor de grotere aaneengesloten
gebieden kunnen de mogelijkheden voor berging of retentie vervolgens nader onderzocht worden.
De gevolgen van wateroverlastsituaties kunnen zoveel mogelijk beperkt worden door ongewenste
ruimtelijke ontwikkelingen in relatief lage gebieden te voorkomen.
                                                                                                 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Bijlage 4. Afspraken vanuit de KasZ
Overstromingen:
Laag 0:
     We stellen uitgangspunten op voor aangepast bouwen en ontwikkelen in buitendijkse
         gebieden en leggen deze vast
     We hanteren het afwegingskader en formuleren handelingsperspectieven voor buitendijkse
         ontwikkelingen en bestaande functies
Laag 1:
     We werken aan integrale planontwikkeling dijkversterkingstrajecten t.b.v. brede
         waterkerende landschappen
              o Onderzoek naar mogelijkheden voor innovatie, meervoudig ruimtegebruik van de
                  primaire waterkeringen en gebiedsgericht maatwerk, zodat randvoorwaarden
                  algemeen geaccepteerd worden als aanvulling op de waterveiligheidsfilosofie
     Aanvullende reserveringszones o.b.v. inzicht versterkingsopgaven worden aangewezen en
         vastgelegd
     We lobbyen richting het Rijk voor integrale benadering en planontwikkeling dijkversterking
Laag 2:
     We wijzen gebieden aan waar de ontwikkeling van kwetsbare functies wordt voorkomen of
         waar aangepast bouwen of inrichtingsmaatregelen noodzakelijk zijn
     Bij regulier beheer, onderhoud en renovatiemaatregelen van voorzieningen in
         overstromingsgevoelige gebieden treffen we maatregelen
Laag 3:
     We versterken de communicatie en het bewustzijn rondom crisisbeheersing op basis van
         een handelingsperspectief
     We starten een Zeeuws breed onderzoek en de uitvoering van een wegenstelsel ten
         behoeve van crisisbeheersing
     We verkennen het benutten van (nieuwe) objecten voor opvang bij crisisbeheersing
Vitale infrastructuur:
     Bij nieuwe vitale en kwetsbare functies krijgt klimaatadaptatie een nadrukkelijke rol in het
         besluitvormingsproces
     We brengen de klimaatopgave specifieker in beeld:
              o Uitvoeren stresstest bij bestaande V&K functies met betrokken partners
              o We maken de bestaande situaties bij nutsbedrijven inzichtelijk
     We koppelen klimaatadaptatie aan de beheer- en onderhoudscycli van bestaande V&K
         functies
     Gezamenlijk stellen we een uitvoeringsprogramma voor V&K functies op en we werken
         gezamenlijk aan de uitvoering ervan
Natuur:
     We zetten een plus op het versneld afronden van het provinciale Natuurnetwerk
     We herstellen en richten een robuust bodem- watersysteem in door het opstarten van een
         integrale gebiedsgerichte aanpak
     We optimaliseren inrichting en beheer van bestaande en nieuwe natuurgebieden
     We bouwen meer kennis en inzicht op over klimatologische effecten op soorten en
         leefgebieden
        Een natuurinclusieve benadering wordt voor overheid en private partijen een vast onderdeel
         bij (plan)ontwikkeling en beheer
                                                                                                   30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>       We versterken natuur buiten het provinciale natuurnetwerk en we verbinden noodzakelijke
        bestaande natuurgebieden binnen Zeeland
       We realiseren overgangszones rondom bestaande en nieuwe natuur
       We stimuleren agrarische functionele (agro)biodiversiteit
       We behouden buitendijkse natuur en ontwikkelen alternatieven
Landbouw:
    We richten watersystemen robuust in door het opstarten van een integrale gebiedsgerichte
        aanpak op basis van de uitkomsten van het Zeeuws Deltaplan Zoet water
    We concretiseren en operationaliseren het ten minste behouden en waar mogelijk
        vergroten van zoet waterbellen
    In gebieden waar specifieke vormen van bedrijfsvoering of teelten niet ondersteund kunnen
        worden is een transitie naar een andere innovatieve bedrijfsvoering of andere functie
        onvermijdelijk
    We blijven inzetten op het maatregelenpakket Kaderrichtlijn Water
    We zetten een kennisplatform op voor bodemkwaliteit en volhoudbare landbouw
    We zetten in op het verbeteren van de bodemstructuur t.b.v. het opvangen van
        weersextremen
    We verankeren klimaatadaptatie en (eco-)systeemdiensten in agrarisch stimulerings- en
        studiebeleid
    We verkennen de mogelijkheden voor een klimaatadaptieve aanpak van de Zeeuwse
        grondbank
Bebouwd gebied:
    We zetten de beleidslijn Stedelijke Wateropgave voort binnen de SAZ+
    We zetten een onderzoeksprogramma op om meer inzicht te krijgen in de risico’s van hitte
        en droogte in relatie tot stedelijk groen en zettingen in het stedelijk gebied
    In regioverband brengen we binnen deze eerste beleidscyclus de klimaatopgave in het
        stedelijk gebied in beeld
    We ontwikkelen ‘altijd goed’ maatregelen en zetten deze in, wanneer de volledige
        klimaatopgave in een gebied nog niet in beeld is gebracht.
    We voeren alle ingrepen in het bebouwd gebied klimaatbestendig uit en geven invullen aan
        de bestaande klimaatopgave
    We haken bij het oplossen van de klimaatopgave zoveel mogelijk aan bij natuurlijke
        momenten. Vanuit de eigen bevoegdheden wordt afgewogen waar eerder ingegrepen wordt
    We ontwikkelen samen een Zeeuws ‘Afwegingskader Klimaatadaptatie’ voor alle nieuwe
        ontwikkelingen, inclusief herstructurering, groot onderhoud en renovatie
    We doen een klimaatcheck bij kleine onderhoudsmaatregelen
    We gaan bij maatregelen voor klimaatadaptatie altijd na of er meekoppelkansen zijn vanuit
        andere opgaven
    We gaan door met particulieren bewust te maken en te stimuleren maatregelen op eigen
        terrein te nemen. Op Zeeuws niveau vindt hierover afstemming plaats
    We gaan in regioverband in gesprek met de woningbouwcorporaties om afspraken te maken
        over het invullen van de klimaatopgave
    We blijven het vergroenen van schoolpleinen ondersteunen
Recreatie:
    We maken een overzicht van maatregelen die bijdragen aan een klimaatadaptieve inrichting
        en bedrijfsvoering
    We helpen ondernemers in te spelen op het nieuwe klimaat:
                                                                                              31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>          o    We starten pilotprojecten voor het klimaatadaptief inrichten van de buitenruimte
          o    We brengen de opgave in beeld en vertalen dit naar de wensen en eisen van de
               recreatieve sector
          o We stellen een programma op voor kennisdeling en –ontwikkeling voor
               klimaatadaptief handelen
          o We verbreden het aanjaagprogramma met het onderdeel klimaatadaptatie
     We waarborgen de kwaliteit van zwem- en drinkwater
     We onderzoeken hoe maatregelen die bijdragen aan het verminderen van de gevolgen van
      extreem weer bij evenementen kunnen worden opgenomen in het gemeentelijk beleid
      waarop vergunningen worden verleend.
     We koppelen de campagne ‘Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee’ aan
      bewustwording binnen de toeristische sector
     We stellen een gezamenlijk fonds op om recreatieve zandsuppleties mogelijk te maken,
      aanvullend op zandsuppletie in het belang van waterveiligheid
Algemeen:
     De komende 6 jaar zijn communicatie en het creëren van draagvlak een belangrijk speerpunt
      binnen de KasZ. Provincie, waterschap en gemeenten dragen gezamenlijk actief dezelfde
      boodschap uit
     We (Provincie, waterschap en gemeenten) continueren de goede regionale samenwerking
      op het gebied van communicatie en klimaatadaptatie
     In 2021 werken we de gezamenlijke communicatiestrategie verder uit. De strategie is zowel
      intern (eigen organisaties) als extern (inwoners, bedrijven, instellingen en organisaties)
      gericht
     We stellen een gezamenlijke uitvoeringsagenda vast en stellen de benodigde middelen
      beschikbaar
     We evalueren het uitvoeringsagenda jaarlijks en stellen deze bij waar dat nodig is
     We evalueren de strategie elke 6 jaar
                                                                                                 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>COLOFON
Uitgave:
Provincie Zeeland
Vormgeving:
Provincie Zeeland
Fotografie:
Provincie Zeeland
Contact:
provincie@zeeland.nl
Bezoekadres:
Provinciehuis, Abdĳ 6
4331BK Middelburg
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>www.zeeland.nl / G provinciezeeland / U provzeeland</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>