<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Technische rapportage TVW
  Gemeente Drimmelen




                    Versie 1.0

                     Januari 2022
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Technische rapportage TVW
Gemeente Drimmelen




Opdrachtgever:    Hendrik Jan Erkens
Organisatie:      Gemeente Drimmelen


Datum:            18-01-2022
Contactpersoon:   Jules Gielen
Telefoon:         06 23 92 26 24
E-mail:           j.gielen@hetenergiebureau.nl
Website:          www.hetenergiebureau.nl
E-mail:           info@hetenergiebureau.nl
Postadres:        Postbus 6252
                  5600 HG Eindhoven
Bezoekadres:      Achtseweg Zuid 159 R
                  5651 GW Eindhoven
KvK-nummer:       17212433




                                                 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoud
1       Waarom een visie op warmte? ........................................................................................ 4
1.1     Internationale en nationale afspraken ................................................................................................. 4
1.2     Regionale uitwerking .................................................................................................................................... 4
1.3     Transitievisie Warmte (TVW) ..................................................................................................................... 5

2       De basis voor de transitie ................................................................................................ 6
2.1     Omvang van de opgave ............................................................................................................................. 6
2.2     Woningen ........................................................................................................................................................... 6
2.3     Werkelijke opgave woningen ................................................................................................................... 7
2.4     Bedrijven & instellingen .............................................................................................................................. 8
2.5     Rol gemeente ................................................................................................................................................... 8

3       Het proces: van analyse tot gesprek ............................................................................ 10

4       Hoe? de Duurzame alternatieven .................................................................................. 12
4.1     Isolatie ................................................................................................................................................................12
4.2     Alternatieve technieken .............................................................................................................................12
4.2.1   Bestaande aardgasnet ................................................................................................................................13
4.2.2   Belasting elektriciteitsnetwerk ................................................................................................................13
4.3     Bronnen in de gemeente Drimmelen.................................................................................................13
4.3.1   Aquathermie ....................................................................................................................................................14
4.3.2   Bodemenergie ................................................................................................................................................14
4.3.3   Bestaande warmtenetten ..........................................................................................................................14
4.3.4   Restwarmte ......................................................................................................................................................15
4.3.5   Voor kansrijke bron ook afzetgebied nodig ...................................................................................15
4.3.6   Individuele systemen ..................................................................................................................................16
4.3.7   Groen gas .........................................................................................................................................................17
4.3.8   Groene waterstof ..........................................................................................................................................17

5       De stapsgewijze aanpak ..................................................................................................18
5.1     Prioriteringscriteria wijken en buurten...............................................................................................18
5.2     Uitkomsten multicriteria-analyse ..........................................................................................................20
5.3     De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe ..........................................................................................................21
5.4     Drimmelen Centrum ....................................................................................................................................22


                                                                                                                                                                                      2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>5.5           De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Grienden en Nieuwland .........................................................22
5.6           Kleine Schans, Molenpolder en Zeggepolder-zuid (Terheijden) ..........................................23
5.7           Collectieve aanpak .......................................................................................................................................23
5.7.1         Collectieve aanpak in specifieke clusters..........................................................................................23
5.7.2         Gebieden waar de laatste stappen naar aardgasvrij gezet kan worden ..........................24
5.7.3         Gebieden waar nog geïsoleerd kan/moet worden .....................................................................25
5.7.4         Gebieden waar nog geïsoleerd kan worden én waar de inkomens gemiddeld laag zijn 25
5.8           Planning wijken en buurten ....................................................................................................................26

6             Kosten en baten warmtetransItie.................................................................................. 29
6.1           Betaalbaarheid technieken .......................................................................................................................29
6.2           Positieve effecten warmtetransitie .......................................................................................................30

7             Warmtevisie ....................................................................................................................... 31

Bijlage 1 beschrijving MCA ............................................................................................................. 33

Bijlage 2 Uitvoering MCA ................................................................................................................ 35

Bijlage 3 Gevoeligheidsanalyse ......................................................................................................36

Bijlage 4 Begrippen en afkortingen .............................................................................................. 37

Bijlage 5 Samenhang overige beleidstrajecten ........................................................................... 41

Bijlage 6 buurtbenamingen ............................................................................................................. 47

Bijlage 7 Data De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe ......................................................................... 48

Bijlage 8 Data Drimmelen Centrum .............................................................................................. 49

Bijlage 9 Data De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Nieuwland & Grienden ................................ 51

Bijlage 10 Data Kleine Schans, Molenpolder & Zeggepolder-zuid......................................... 53




                                                                                                                                                                             3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>1            WAAROM EEN VISIE OP WARMTE?
1.1 Internationale en nationale afspraken

In het Klimaatakkoord van Parijs uit 2015 zijn internationale afspraken gemaakt over het terugdringen
van de uitstoot van broeikasgassen om de opwarming van de aarde tegen te gaan. In het Nederlandse
Klimaatakkoord van 2019 zijn de internationale afspraken vertaald naar Nederlandse afspraken. De
belangrijkste afspraken zijn dat Nederland haar CO2-uitstoot in 2030 met 49% wil terugdringen ten
opzichte van 1990 en in 2050 met 95%. Inmiddels is op Europees niveau besloten dat een versnelling
van de reductie noodzakelijk is (naar 55% in 2030). Deze versnelling is nog niet verankerd in de
Nederlandse klimaatdoelstellingen.


Aardgas is een fossiele brandstof en momenteel de belangrijkste warmtebron voor ruimteverwarming
in ons land. Bij het verstoken van aardgas komt CO2 vrij. Eén van de landelijke afspraken is dan ook
dat in 2050 alle woningen en gebouwen in Nederland aardgasvrij moeten zijn. In 2030 is er een
tussenstap afgesproken van 1,5 miljoen aardgasvrije woningen en gebouwen. Dit is ongeveer 20% van
de bestaande woningvoorraad op dit moment.


Het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving maakt onderdeel uit van de doelstellingen in het
Klimaatakkoord om in 2030 de CO2-uitstoot met 49% terug te dringen ten opzichte van 1990. Naast
de warmtetransitie moet er ook door maatregelen in de mobiliteit, de industrie en de landbouw een
reductie van de uitstoot plaatsvinden.


Op dit moment zorgt de gebouwde omgeving voor iets meer dan een kwart van de totale CO 2-
uitstoot in de gemeente Drimmelen1. Wanneer er in 2030 20% op het aardgasverbruik in de gebouwde
omgeving wordt bespaard, zorgt dit voor een jaarlijkse CO2-reductie van bijna 11.000 ton (zie ook
hoofdstuk 2). Dit is ongeveer 5,5% van het totaal. Dit betekent dat we naast een besparing op het
verbruik van aardgas ook nog flink moeten besparen op elektriciteitsgebruik en besparingen moeten
realiseren in andere sectoren om aan de algehele doelstelling van het Klimaatakkoord te voldoen.


Er zijn voor de gemeente Drimmelen uit landelijke data geen cijfers over de totale CO2-uitstoot in
1990 bekend. Landelijk zijn er in vergelijking met 1990 geen besparingen op de CO2-uitstoot
gerealiseerd, waardoor er de komende jaren nog een flinke opgave ligt 2.


1.2 Regionale uitwerking
De uitwerking van het landelijke Klimaatakkoord vindt voor een groot deel op regionaal en lokaal
niveau plaats. Om de regionale uitwerking vorm te geven, werkt Drimmelen in de RES-regio West-




1
    Gebouwde omgeving: 54.359 ton, Verkeer en vervoer: 67.363 ton, Industrie, energie, afval en water: 5.539 ton &
Landbouw, bosbouw en visserij: 69.908 ton (Klimaatmonitor 2020).
2
    https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/37/co2-uitstoot-in-2017-gelijk-aan-die-in-1990

                                                                                                                     4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Brabant3 samen met andere gemeenten, de provincie en de waterschappen. In de regio wordt ook
gezamenlijk nagedacht over warmte, bijvoorbeeld als warmtebronnen meer dan één gemeente
kunnen bedienen. Het onderdeel Duurzame Warmte is regionaal uitgewerkt en is integraal onderdeel
van de RES 1.0.
In de RES 1.0 is er voor warmte een besparingsdoelstelling geformuleerd: 15% besparing in 2030. In
de Transitievisie Warmte gaan we in eerste instantie uit van de landelijke doelstellingen. In de praktijk
komen de landelijke doelstelling en de doelstelling van de RES redelijk overeen.
De warmtetransitie is niet alleen nodig vanwege de internationale, nationale en regionale afspraken
om klimaatverandering tegen te gaan. De Nederlandse gaskraan wordt ook steeds verder
dichtgedraaid om de kans op aardbevingen als gevolg van aardgaswinning in Groningen te
verminderen. Hier moeten we op anticiperen. Importeren is bovendien duur en maakt ons voor onze
energievoorziening afhankelijk van andere landen. Overigens raakt vroeg of laat ook daar het gas op.


1.3 Transitievisie Warmte (TVW)
In het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat iedere gemeente voor het eind van 2021 een
TVW opstelt voor de gebouwde omgeving.


    De gebouwde omgeving bestaat uit woningen en bedrijven & instellingen (scholen, buurtcentra,
    kantoren, bedrijfspanden enz.). In deze gebouwen wordt aardgas voornamelijk gebruikt voor
    het verwarmen van gebouwen en maken van warm tapwater. Dit in tegenstelling tot
    bijvoorbeeld de industrie waar aardgas voornamelijk in de productieprocessen gebruikt wordt.
    Omdat de woningen en bedrijven & instellingen qua gasverbruik min of meer vergelijkbaar zijn,
    ligt de focus van de TVW op deze sectoren. De industrie, maar ook landbouw en verkeer &
    vervoer zijn sectoren die ook moeten verduurzamen. Dat wordt via separate processen
    geregeld.



De visie beschrijft hoe we in de gebouwde omgeving binnen de gemeente van het aardgas af kunnen
gaan en wáár we het beste kunnen starten. Dit vormt de basis voor de uitvoeringsplannen op wijk-
en buurtniveau. Met de vaststelling van de TVW is de warmtetransitie tot 2050 niet in beton gegoten.
Omdat we niet alle wijken en buurten tegelijk kunnen aanpakken en (technische) inzichten nog
continu veranderen, wordt de TVW elke vijf jaar geactualiseerd.




3
    https://energieregiowb.nl

                                                                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2            DE BASIS VOOR DE TRANSITIE
2.1 Omvang van de opgave
De gemeente Drimmelen heeft 27.272 inwoners die in 11.760 woningen wonen (een beperkt deel,
enkele procenten, van deze woningen is al aardgasvrij). Verder is er ongeveer 367.200 m2 aan
dienstverlenende bedrijven (kantoren, onderwijs, detailhandel enz.) en ongeveer 96.000 m2 aan
industrie in de gemeente aanwezig 4. Al deze gebouwen, het verkeer en vervoer, de industrie en
landbouw verbruiken samen jaarlijks 3.110 TJ aan energie. In figuur 1 staan de verhoudingen van het
energiegebruik per sector in Drimmelen weergegeven. De woningen (onderdeel van de gebouwde
omgeving) gebruiken in Drimmelen ruim 16.900.000 m3 aardgas en 35.700.000 kWh elektriciteit.




                                              854 TJ
                 1,173 TJ                                        Gebouwde omgeving
                                                                 Verkeer en vervoer
                                3.110 TJ
                                                                 Industrie
                                                                 Landbouw & visserij

                       86 TJ
                                        997 TJ




Weergave van de verhouding van het energiegebruik per sector van de gemeente Drimmelen (bron:
Klimaatmonitor, 2020)



Wat betreft het energiegebruik zijn woningen en bedrijven & instellingen (samen is dit de gebouwde
omgeving) vergelijkbaar. Beiden gebruiken voornamelijk aardgas voor het verwarmen van gebouwen
en voor het maken van warm tapwater. Daarom zal de alternatieve aanpak voor het verwarmen van
de woningen en de dienstverlenende bedrijven min of meer vergelijkbaar zijn.


In de industrie wordt voornamelijk proceswarmte gebruikt (energie die nodig is voor de
productieprocessen). Het verduurzamen van deze energie vraagt een volledig andere aanpak. Dat is
de reden dat de TVW enkel de alternatieve warmtevoorziening voor woningen en bedrijven &
instellingen beschrijft. De industrie wordt via andere trajecten verduurzaamd.


2.2 Woningen
De gebouwde omgeving heeft een aanzienlijk aandeel (iets meer dan 25%) in het totale
energiegebruik. Meer dan driekwart van het energiegebruik van de gebouwde omgeving wordt door


4
    PBL, Startanalyse Leidraad Transitievisie Warmte 2020

                                                                                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>woningen gebruikt en hiervan is het grootste deel gebaseerd op aardgas. Het jaarlijkse
energiegebruik van de woningen in Drimmelen is ongeveer 665 TJ (zie figuur 2). Dit verbruik is
verdeeld over ongeveer 16.900.000 m3 aardgas en 35.700.000 kWh elektriciteit. De huidige opgave
in de warmtetransitie voor de gemeente Drimmelen is dus het vinden van duurzame alternatieven
voor het jaarlijkse aardgasgebruik in woningen van ongeveer 16.900.000 m3. Vanuit het landelijke
Klimaatakkoord is de doelstelling geformuleerd dat 20% van de bestaande bebouwing in de
gebouwde omgeving (in het startjaar 2020, het jaar van de meest recente cijfers) in 2030 aardgasloos
moet zijn. In Drimmelen sluiten we aan op deze doelstelling. Dit betekent concreet dat we tot 2030
ongeveer 2.300 woningen aardgasvrij maken.




                        35.700.000 kWh



                                                                        Aardgas
                                      665 TJ
                                                                        Elektriciteit



                                            16.900.000 m3




Weergave van de verhouding van het energiegebruik in woningen in de gemeente Drimmelen
(Klimaatmonitor, 2020)



2.3 Werkelijke opgave woningen
Wanneer er – buiten het huidige landelijke en lokale beleid, geen extra maatregelen genomen
worden, neemt het huidige gasverbruik tot 2030 al met ongeveer 9% af (1% per jaar). Dit heeft te
maken met autonome ontwikkelingen en energiebesparende maatregelen die zorgen voor een
verlaging van het energiegebruik. Denk aan:
          sloop van oude woningen en gasloze nieuwbouw (sinds 2018);
          isolatie van bestaande woningen;
          verbetering van warmteleverende installaties.


De werkelijke (warmte)opgave voor de woningen in 2030 is dus niet het vinden van duurzame
alternatieven voor een jaarlijks gasgebruik in de gemeente Drimmelen van 16.900.000 m 3, maar voor
een jaarlijks gasgebruik van ongeveer 15.379.000 m3 (- 9%). Tegenover de daling van het
aardgasgebruik staat daarentegen een stijging van het elektriciteitsgebruik. Een stijging van ongeveer
70% ten opzichte van het huidige elektriciteitsverbruik is mogelijk wanneer de gebouwde omgeving
aardgasloos is5. De stijging wordt mede veroorzaakt door een toename van elektrisch koken en




5
    PBL, Startanalyse Leidraad Transitievisie Warmte

                                                                                                  7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>elektrisch verwarmen 6. Aanvullend hierop gaat het elektriciteitsgebruik ook nog stijgen door de
elektrificatie van auto’s en het transport. Wanneer we meer gebruik kunnen maken van zuinigere
systemen wat betreft elektriciteitsgebruik (warmtenetten, groengas en eventuele toekomstige
ontwikkelingen), kan dit verbruik lager uitvallen. Het totale gebruik van aardgas en elektriciteit kost
de      Drimmelense       inwoners      in   2030     jaarlijks   ongeveer       €14.200.000,-          wanneer   er   geen
verduurzamingsmaatregelen getroffen              worden7   .


2.4 Bedrijven & instellingen
De gebouwde omgeving bestaat naast woningen ook uit bedrijven & instellingen (kantoren, scholen,
detailhandel, enz.). Er zijn in de gemeente Drimmelen 1.161 bedrijven & instellingen. In deze
gebouwen wordt jaarlijks voor ongeveer 189 TJ aan energie verbruikt, verdeeld over 2.714.000 m3
aardgas en 28.634.000 kWh elektriciteit. Samen met het aardgasgebruik in woningen moet er dus
een duurzaam alternatief gevonden worden voor een jaarlijks aardgasverbruik in de gebouwde
omgeving van ongeveer 19.600.000 m3 aardgas.




                                                     2.714.000 m3                       Aardgas
                                       189 TJ
                 28.634.000 kWh                                                         Elektriciteit




Weergave van de verhouding van het energiegebruik in de bedrijven & instellingen in de gemeente
Drimmelen (Klimaatmonitor, 2020)

Vertaald naar de landelijke doelstelling (20% aardgasloos in 2030) betekent dit dat we tot 2030
ongeveer 230 bedrijven en instellingen aardgasloos moeten maken. Een deel van het verbruik
(ongeveer 1% per jaar, zie ook paragraaf 2.3) zal via autonome ontwikkelingen bespaard worden. Het
overgrote deel van het verbruik moet echter op een proactieve manier bespaard worden.


2.5 Rol gemeente
De opgave voor de gemeente Drimmelen is groot. Om op nationaal niveau te komen tot een volledig
aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050, zal voor 2030 ca. 20% van alle woningen in Nederland
van het aardgas af moeten. Voor Drimmelen betekent dit in theorie dat tot 2030 ongeveer 2.350


6
    Ook het elektrisch rijden gaat een vlucht nemen en zorgt daarmee voor een stijgend elektriciteitsverbruik en een
grotere belasting op het elektriciteitsnetwerk. Enexis netbeheer kan op basis van concrete mobiliteitsplannen van de
gemeente inzicht geven in de impact op de infrastructuur hiervoor.
7
    PBL, Startanalyse Leidraad Transitievisie Warmte. Dit zijn de energiekosten excl. vastrecht.

                                                                                                                        8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>woningen en 220 bedrijven & instellingen aardgasvrij gemaakt moeten worden. Wij vertalen dit naar
een meer realistische en haalbare ambitie: we reduceren net zoveel aardgas als 2.200 woningen en
230 bedrijven & instellingen gebruiken (3.800.000 m3 aardgas verdeeld over 3.400.000 m3 voor
woningen en 500.000 m3 voor bedrijven & instellingen). Een deel van deze woningen en gebouwen
zal voor 2030 al daadwerkelijk aardgasvrij zijn. Voor alle andere woningen en gebouwen focussen we
in eerste instantie op het zo goed mogelijk isoleren en aardgasvrij-ready maken ervan.


Dit is voor de korte en lange termijn evengoed een stevige opgave, die ervoor zorgt dat we snel aan
de slag moeten. Het vraagt van de gemeente een actieve rol die in elk geval bestaat uit twee verplichte
onderdelen:


    1.   De gemeente heeft een informatieplicht: woningeigenaren hebben (veel) tijd nodig om zich
         voor te bereiden. De gemeente zal informeren over de logische eerste stappen die
         woningeigenaren kunnen nemen (isoleren, zonnepanelen, ventileren en elektrisch koken).
         Waar mogelijk worden deze stappen via verschillende initiatieven gestimuleerd;
    2.   De gemeente heeft een analyse-/onderzoekplicht. Vanuit het Rijk is aan de gemeenten
         opgedragen om uit te zoeken wáár en op welke manier gestart kan worden met de eerste
         acties naar aardgasvrij wonen.




                                                                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>3           HET PROCES: VAN ANALYSE TOT
            GESPREK
De TVW is opgebouwd uit twee sporen: een sociaal spoor en een technisch-economisch spoor (zie
onderstaande figuur). Het is dus meer dan enkel een technische analyse. Door in een vroeg stadium
te beginnen met communicatie over de warmtetransitie – dus via het sociale spoor - wordt de
uiteindelijke participatie sterk verbeterd. Dit leidt tot een sneller resultaat met meer draagvlak.




Het proces voor de ontwikkeling van de Transitievisie Warmte gevisualiseerd.



De analyses brengen de huidige stand van zaken en kansen in beeld. Waar kunnen de
woningeigenaren samen met de gemeente het beste starten met verduurzamen naar aardgasvrij (of
aardgasvrij-ready8) en waar duurt dit aanmerkelijk langer? Bovendien wordt gekeken welke
technieken realistisch zijn en welke niet.


De analyse is gemaakt door de beschikbare open data te combineren met lokale (gesloten) data.
Belangrijke bronnen zijn de Startanalyse van het Rijk, het CBS, de Klimaatmonitor, de Warmteatlas,
het Warmtebronnenregister van de provincie Noord-Brabant, de Energietransitieviewer van Geodan,
maar zeker ook de lokale input van de gemeente en stakeholders zoals de woningcorporatie, de
Enexis netbeheer, de bewonersgroepen uit de verschillende dorpen (waaronder de werkgroepen END,
energiecoöperatie TEC, het Waterschap, het bedrijvennetwerk enz.. De analyse is uitgevoerd op drie
niveaus: CBS-buurtniveau, straatniveau en postcode-6 niveau.


Gemeenten hebben een regierol als het gaat om de warmtetransitie. Maar zij kunnen deze grote
verandering niet zonder andere partijen realiseren. Samenwerking is dan ook heel belangrijk. Daarom
hebben wij deze TVW samen met de bovengenoemde partijen gemaakt. Samen met al deze
stakeholders gaan we de TVW later ook uitvoeren.


8
    Woningen en gebouwen worden door middel van energiebesparende maatregelen en het (wanneer nodig)
aanpassen van radiatoren klaar gemaakt om de laatste stap naar aardgasvrij te zetten.

                                                                                                       10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Naast een technische, economische analyse is ook een sociale analyse gemaakt. Bij de sociale analyse
is een beeld gevormd van het sociale karakter van een wijk of buurt. Daarvoor is gestart met openbare
data en cijfers (demografie, koopkracht, leeftijd). Daarna zijn de zachtere kenmerken van de wijken
en buurten in beeld gebracht. Denk daarbij aan: wat speelt er, zijn er initiatieven, hoe is de wijk
georganiseerd? De bestaande sociale infrastructuur is het speelveld dat je nodig hebt om uiteindelijk
bewoners steeds meer mee te nemen in de warmtetransitie. De vertegenwoordigers van de sociale
netwerken zijn immers de oren en ogen van de wijk/buurt en kunnen anderen aanwakkeren tot actie.


De analyse is onder andere gebruikt om invulling te geven aan de planning. Hiervoor is een Multi-
criteria analyse gebruikt, zie ook hoofdstuk 5. Ook is de analyse gebruikt om een doorkijk te geven
naar kansrijke alvernatieve warmtevoorzieningen, zie hoofdstuk 4.




                                                                                                 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>4         HOE? DE DUURZAME
          ALTERNATIEVEN
Er zijn meerdere alternatieve technieken en bronnen die in de toekomst in Drimmelen het aardgas
kunnen vervangen. In dit hoofdstuk wordt hiervan een overzicht gegeven. Naast het inzetten op
alternatieve technieken en bronnen ligt voor het merendeel van de woningen en gebouwen de focus
in eerste instantie op het treffen van ‘geen spijt maatregelen’, zoals isoleren en het plaatsen van
zonnepanelen. Op het moment dat een woning of gebouw een voldoende isolatieniveau bereikt, kan
de laatste stap naar aardgasvrij eenvoudiger gezet worden.


4.1 Isolatie
Het isolatiepakket dat nodig is om een woning of gebouw voor te bereiden op een andere, duurzame
manier van verwarmen, is niet voor elke woning of gebouw hetzelfde. Het hangt af van de huidige
staat van het pand maar ook van het toekomstige type warmtesysteem. Er zijn verschillende
maatregelen te treffen als het gaat om isolatie, zoals vloerisolatie, gevelisolatie, dakisolatie, naad- en
kierdichting, goede ventilatie en het vervangen van ramen, deuren en kozijnen.


Het is hierbij belangrijk om inwoners en ondernemers te informeren over het isolatieniveau dat hoort
bij het toekomstige warmtesysteem (het systeem dat met de huidige inzichten het meest voor de
hand ligt) en over de handelingsmogelijkheden die zij hebben. Het is bijvoorbeeld aan te raden om
duurzaamheidsmaatregelen op een natuurlijk moment te treffen, bijvoorbeeld bij een renovatie of
verbouwing. Door werkzaamheden te combineren wordt geld bespaard én de overlast beperkt. Er is
immers maar één moment van overlast.


4.2 Alternatieve technieken
Er zijn op dit moment grofweg drie manieren om woningen en gebouwen zonder aardgas te
verwarmen:
       All-electric, individuele elektrische alternatieven. Dit zijn onder andere de elektrische
        warmtepomp (met de bodem of de buitenlucht als bron), de elektrische cv-ketel, infrarood-
        panelen en de hybride warmtepomp (tussenoplossing, deels mogelijk eindoplossing);
       Warmtenetten, collectieve systemen op basis van bijv. restwarmte uit de industrie,
        zonthermie, aquathermie, thermische energie uit afvalwater, biomassa of geothermie. Het
        bestaande Amernet en het warmtenet in Terheijden zijn voorbeelden van een collectief
        systeem. Uitleg van deze begrippen zie bijlage 4.
       Hernieuwbaar gas, o.a. groen gas en groene waterstof.


Mede op ingeven van de END-werkgroepen is er nadrukkelijk gekeken naar de beschikbaarheid van
groen gas en groene waterstof als energiedrager. De huidige beschikbaarheid van groen gas en
waterstof is voorlopig niet groot. Ook kost de productie erg veel elektriciteit die ook weer duurzaam
opgewekt moet worden in zonne- en windparken die niet zomaar gerealiseerd kunnen worden. Op


                                                                                                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>termijn (na 2030) kan dat mogelijk anders zijn en zal de mogelijke toepassing ervan bij een actualisatie
van deze TVW moeten blijken. Waarschijnlijk zullen er in de toekomst nog meer nieuwe innovatieve
en duurzame warmtetechnieken worden ontwikkeld die op termijn nieuwe oplossingen bieden voor
de verwarming van de gebouwde omgeving.


4.2.1     Bestaande aardgasnet
Op dit moment ligt er in Drimmelen (en de rest van een land) een netwerk van aardgasleidingen dat
momenteel gebruikt wordt voor de distributie van aardgas en dat in de toekomst gebruik kan worden
voor groen gas, waterstof of een andere brandstof. Pas als er alternatieven voor aardgas beschikbaar
zijn zal het aardgasnet mogelijk worden verlaten. Een deel van het aardgasnetwerk heeft een
distributiefunctie en zal gehandhaafd blijven. Via wijkuitvoeringsplannen wordt een toekomstige
alternatieve warmtetechniek voor buurten en clusters bepaald. In overleg met Enexis netbeheer en
andere partijen wordt vervolgens gekeken of het bestaande aardgasnet gebruikt kan worden of dat
het net na verloop van tijd verwijderd wordt omdat het geen doel meer dient.


4.2.2     Belasting elektriciteitsnetwerk
De meeste alternatieve scenario's voor aardgas hebben grote impact op het elektriciteitsnet.
Aansluitingen moeten verzwaard worden en ook de voedende infrastructuur moet worden aangepast.
Dit geldt zowel voor de all-electric scenario's als de hybride scenario's. Daarbij is het belangrijk of de
hele straat of wijk overstapt op hetzelfde alternatief of dat er een keuze is. Diverse scenario's naast
elkaar zorgen voor hogere kosten. Overschakelen naar alternatieven zal stapsgewijs gaan. Daarvoor
moet het netwerk geschikt worden gemaakt. En dat is dus in veel gevallen maatwerk.


4.3 Bronnen in de gemeente Drimmelen
Uit de analyse blijkt dat er in Drimmelen een aantal kansrijke warmtebronnen zijn, die onderzocht
kunnen worden als bron voor een mogelijke, collectieve warmtevoorziening (warmtenet). De positieve
aspecten van een warmtenet zijn:
   het afgiftesysteem in de woning is veel kleiner (past in de meterkast) dan bijv. een warmtepomp
    met bijbehorende buffervat. Het is niet vanzelfsprekend dat in elke woning zomaar een
    warmtepomp-systeem geplaatst kan worden;
   het is ook mogelijk om in de zomer te koelen. Dit geldt voor bepaalde typen warmtenetten.
    Daarmee zijn de woningen aanzienlijk comfortabeler voor de bewoners;
   de belasting op het elektriciteitsnetwerk is lager dan bij individuele elektrische oplossingen.
    Daardoor is er ook minder opwek van elektriciteit nodig;
   er wordt optimaal gebruik gemaakt van de in/om de gemeente aanwezige duurzame
    warmtebronnen. Je benut beschikbare warmte uit je omgeving optimaal en weet dus waar de
    warmte vandaan komt. Kansrijke bronnen voor warmtenetten zijn aquathermie uit de Amer, de
    Mark, de Zwaluwse Haven en De Put, bodemenergie (WKO en geothermie) en uitbreiding van
    bestaande warmtenetten (Amernet en het net in Terheijden). Zonthermie is ook een kansrijke
    bron, maar de stakeholders hebben aangegeven zonthermie op land niet als kansrijk te zien
    vanwege beperkt draagvlak. Het heeft namelijk een grote impact op het aangezicht van dorpen




                                                                                                      13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    en het landschap. Zonthermie op daken is mogelijk wel nog kansrijk. Zie bijlage 4 voor een korte
    uitleg over warmtebronnen.
Let wel, de ontwikkeling van collectieve trajecten is niet eenvoudig en neemt veel tijd in beslag (zo’n
8 tot 10 jaar). Ook is het (nog) niet mogelijk om afname van een warmtenet af te dwingen. Gebruikers
hebben de keuze om voor een collectief of individueel systeem te kiezen. Dit maakt de financiële
haalbaarheid van een collectief systeem onzeker. In de volgende paragrafen gaan we specifiek in op
de kansen voor de gemeente Drimmelen.


4.3.1    Aquathermie
Wat betreft aquathermie zijn er verschillende kansen. De grootste kansen biedt de Amer en de Mark.
De Mark fungeert op dit moment al als bron voor het warmtenet in Terheijden. Dit net kan eventueel
uitgebreid worden naar andere delen van het dorp. Daarnaast zijn er nog andere bronnen van
oppervlaktewater mogelijk: de Zwaluwse Haven en de Put. De grootste belemmering voor deze
warmtebronnen is de mogelijke ecologische waarde van stromen en plassen. Wat zijn de gevolgen
van aquathermie voor flora en fauna in deze stroom? Dit moet in een nader onderzoek worden
meegenomen. De grootste belemmeringen op dit gebied zitten waarschijnlijk in de Zwaluwse Haven
en De Put.


4.3.2    Bodemenergie
Wat betreft bodemenergie zijn er in de gemeente een aantal opties: warmte-koude opslag (WKO) en
(ondiepe) geothermie. Voor geothermie is er in het zuiden en zuidoosten (Drimmelen, Hooge
Zwaluwe en een deel van Made vallen in dit gebied) en in het gebied rondom Terheijden een
opsporingsvergunning verleend om de kansen van geothermie verder te onderzoeken. Vanuit de
bekende data is er een redelijke kans dat geothermie in beide gebieden kansrijk is. Let wel, voor
geothermie is een aanzienlijke afname van warmte van enkele duizenden woningen of
woningequivalenten nodig om een dergelijk warmtenet rendabel te maken. Het is daarmee onzeker
of alleen een dorp (bijv. Made of Terheijden) aangesloten kan worden. In combinatie met bijvoorbeeld
tuinbouwgebied Plukmade (waar ook veel warmte nodig is) kan een geothermienet in Made mogelijk
wel rendabel worden.
Naast geothermie zijn er in de gemeente ook kansen voor warmte-koudeopslag (WKO). Vanuit de
provinciale Omgevingsverordening worden voor de hele provincie beperkingen in boringsdiepte
beschreven. Deze beperkingen geven aan hoe diep in de grond geboord mag worden om de
drinkwatergebieden in de ondergrond te beschermen. In verreweg het grootste deel van Drimmelen
is dit 100 tot 130 meter waarmee WKO kansrijk is.


4.3.3    Bestaande warmtenetten
In het oosten van de gemeente ligt het Amernet. Op dit net is het tuinbouwgebied aangesloten maar
nog geen woningen in de gemeente Drimmelen. In de toekomst is het goed voorstelbaar dat het
bestaande net uitgebreid wordt richting Made. In dat geval kan (een deel van de) bestaande
bebouwing aangesloten worden, maar een warmtenet is ook interessant voor nieuwbouwwijken die
op dit moment in het oosten van Made gepland zijn. Dit zijn echter wel trajecten die tijd in beslag




                                                                                                   14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>nemen. Op korte termijn worden daarom in Made geen nieuwe aansluitingen op dit bestaande
warmtenet verwacht.
In Terheijden wordt op dit moment al hard gewerkt aan de uitrol van een warmtenet op aquathermie
gevoed door de Mark. Dit warmtenet kan in de toekomst uitgebreid worden naar andere delen van
het dorp.


4.3.4       Restwarmte
Op dit moment wordt een haalbaarheidsonderzoek gedaan naar een mogelijke warmteleiding van
Moerdijk naar Geertruidenberg en daarmee naar het bestaande Amernet. Dit net moet gevoed
worden door restwarmte uit de industrie. Het leidingtracé loopt door de gemeente Drimmelen en
mogelijk betekent dit dat woningen en andere panden op dit tracé aangesloten kunnen worden.


4.3.5       Voor kansrijke bron ook afzetgebied nodig
De warmte uit een duurzame warmtebron moet uiteindelijk ook kunnen worden afgezet in woningen
en gebouwen. Dat wil zeggen dat woningen en gebouwen geschikt moeten zijn of geschikt kunnen
worden gemaakt om de warmte te gebruiken. De warmte wordt met een warmtenet naar de
woningen en gebouwen gebracht. Om de aanleg van een warmtenet rendabel te maken is er een
bepaalde bebouwingsdichtheid nodig. In de zwart gearceerde gebieden in onderstaande figuur is
deze bebouwingsdichtheid aanwezig, waardoor in die gebieden warmtenetten op de eerder in deze
paragraaf genoemde bronnen rendabel kunnen zijn. Dit zal nog nader onderzocht moeten worden.




                                                                                              15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Zoekgebieden (zwart gearceerde gebieden) voor mogelijke warmtenetten, zie paragraaf 4.3 voor mogelijke
bronnen van deze netten. In verreweg de meeste gebieden voorzien we een individuele techniek. Met de
huidige kennis en stand der techniek is dit een individuele warmtepomp. Een hybride warmtepomp is een prima
tussenoplossing. Daar waar dit niet mogelijk is, kan een hybride warmtepomp, groen gas/waterstof of een
mogelijke toekomstige innovatie de uiteindelijke alternatieve techniek voor aardgas zijn. In alle gevallen geldt
dat de woningen en gebouwen eerst voldoende geïsoleerd moeten worden. Klik hier voor een digitale weergave
van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.


4.3.6       Individuele systemen
In de gebieden waar geen warmtenetten mogelijk zijn, vallen we terug op individuele systemen
(paarse gebieden op bovenstaande kaart). Met de huidige kennis en stand van de techniek zijn dit
elektrische warmtepompen. De bron voor deze warmtepompen kan de lucht zijn, de bodem of
zonthermie. Een goede tussenoplossing is een hybride warmtepomp 9. De hybride warmtepomp zorgt
voor een flinke reductie (50-70%) van het aardgasverbruik. De CV-ketel op aardgas vangt alleen nog



9
    Een hybride warmtepomp is een warmtepomp die naast de bestaande CV-ketel geplaatst wordt. De warmtepomp
doet het meeste werk, de ketel springt bij tijdens piekmomenten. Hierdoor kan er flink op het aardgasverbruik
bespaard worden. In de toekomst kan voor een deel van de woningen de ketel door groen gas of groene waterstof
gevoed worden waardoor een hybride warmtepomp ook een duurzame eindoplossing kan zijn

                                                                                                                16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>de pieken op. In een aantal gevallen kan de hybride warmtepomp ook een eindoplossing zijn.
Bijvoorbeeld in oudere gebouwen die onvoldoende geïsoleerd kunnen worden om volledig met een
elektrische warmtepomp te verwarmen. Deze gebouwen staan voornamelijk in de rode vlekken op
de bovenstaande kaart. Deze gebouwen kunnen mogelijk ook verwarmd worden met groen gas of
waterstof, zie onderstaande paragrafen.


4.3.7    Groen gas
Het verbranden of vergisten van biomassastromen zoals snoeihout en huishoudelijk afval kan hoge
temperatuur (HT) warmte leveren via groen gas. Groen gas is een kansrijke warmtebron voor de
gemeente Drimmelen. Het is echter ook een warmtebron waarover nog veel onduidelijk is.
In het onderdeel Duurzame Warmte binnen de RES 1.0 wordt gesteld dat groen gas de laagste
maatschappelijke kosten heeft maar dat het gas op dit moment beperkt beschikbaar is. De RES stelt
dat we groen gas daarom slim moeten toepassen. Slim toepassen kan zijn dat we groen gas alleen
gebruiken in gebouwen waar echt geen andere alternatieven mogelijk zijn. Voor gebruik van groen
gas is het verstandig om de bestaande aardgasnetten te laten liggen, zie ook paragraaf 4.2.1.


4.3.8    Groene waterstof
Groene waterstof kan net als groen gas voorzien in hoge temperatuur (HT) warmte. Dit kan betekenen
dat er minder aanpassingen (isoleren) aan de woningen en gebouwen gedaan hoeven te worden.
Echter, het is ook voor gebouwen waar waterstof wordt toegepast goed om deze zoveel mogelijk te
isoleren. Enerzijds is op dit moment absoluut nog niet duidelijk wat de potentie van waterstof is.
Mogelijk dat er naast waterstof voor de transportsector en de industrie maar beperkt waterstof voor
de gebouwde omgeving beschikbaar is. Hoe meer gebouwen goed geïsoleerd zijn, hoe meer
gebouwen we met eenzelfde hoeveelheid waterstof kunnen bedienen. Anderzijds gaat waterstof net
als aardgas geld kosten. Hoe minder je als bewoner of bedrijf af hoeft te nemen, hoe beter het is
voor de energierekening.
Daarnaast kost de productie van waterstof heel veel elektriciteit. Elektriciteit die duurzaam moet
worden opgewekt aanvullend op de opgave die er nu al ligt, bijvoorbeeld met windmolens en
zonnevelden. Deze extra molens en panelen moeten we ergens in het landschap kwijt. Tot slot is de
algemene inschatting dat het nog zeker 10 tot 15 jaar gaat duren voordat waterstof mogelijk een rol
kan gaan spelen in de warmtetransitie. Op korte termijn hoeven we daarom geen grootschalige
overstap van gebouwen op waterstof te verwachten.
Voor woningen en gebouwen die voldoende geïsoleerd kunnen worden is het daarom wellicht beter
om met alternatieve technieken zoals een warmtepomp verwarmd te worden. Waterstof passen we
dan eventueel toe in die gebouwen waar echt geen andere techniek mogelijk is of in bijv. de
transportsector en de industrie. De toekomst moet uitwijzen of waterstof ook in de gebouwde
omgeving kan worden toegepast. Het is goed om de ontwikkelingen rondom waterstof in de gaten
te houden en bij elke herziening van de TVW de kansen en mogelijkheden van waterstof te
onderzoeken. Voor gebruik van waterstof is het verstandig om, net als voor groen gas, de bestaande
aardgasnetten te laten liggen, zie ook paragraaf 4.2.1.




                                                                                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>5            DE STAPSGEWIJZE AANPAK
Een belangrijk onderdeel van de TVW is een planning waarin is opgenomen wanneer en in welke
wijken en buurten wordt gestart met de warmtetransitie.
Starten met de warmtetransitie betekent in de eerste plaats dat we in Drimmelen doorgaan met het
werk maken van energiebesparing in onze woningen en gebouwen. Hiervoor wordt voortgeborduurd
op de bestaande collectieve aanpak die is gericht op de ‘geen spijt maatregelen’, zoals isoleren,
ventileren, het plaatsen van zonnepanelen, etc.10. Deze collectieve aanpak kan zowel op het niveau
van de gehele gemeente uitgewerkt worden, maar ook op clusterniveau, waarin in gebieden met
dezelfde      bebouwing      bijv.   collectieve   inkoopacties     worden     georganiseerd,     een    gerichte
informatievoorziening wordt opgezet of een voorbeeldwoning wordt gerealiseerd.
Daarnaast gaan we in de kansrijke buurten (zie hierna) het gesprek aan met de inwoners,
ondernemers en andere stakeholders over hoe we de warmtetransitie in kunnen vullen, en
onderzoeken we of er voldoende draagvlak is om de eerste stappen te gaan zetten richting een
aardgasvrije buurt.
Daarbij is het belangrijk om inzicht te verkrijgen in welke alternatieve warmtevoorzieningen voor de
verschillende buurten het meest geschikt zijn en welke technische kansen er liggen. Om een
weloverwogen keuze te kunnen maken tussen meerdere alternatieven is in samenwerking met de
stakeholders11 een multicriteria-analyse (MCA) uitgevoerd. Bij het uitvoeren van deze MCA is
uitgegaan van de stand van zaken zoals die ten tijde van uitvoering (najaar 2021) bekend was.
Ontwikkelingen in wijken buurten gaan echter door, waardoor na verloop van tijd ook anders
gescoord kan worden op de verschillende criteria. Daarom worden deze criteria minimaal iedere vijf
jaar opnieuw gewogen en meegenomen in een geactualiseerde TVW.


5.1 Prioriteringscriteria wijken en buurten
Voor de prioritering van wijken en buurten sluiten we grotendeels aan bij de criteria die in de
landelijke Handreiking van het landelijke Expertisecentrum Warmte worden genoemd. Daarnaast zijn
de stakeholders en inwonersgroepen gevraagd om aan te geven wat volgens hun belangrijke criteria
zijn om mee te nemen in de afweging. We hanteren in Drimmelen de volgende criteria:
          Maatschappelijke kosten (en baten) en de betaalbaarheid van de maatregelen;
          Eindgebruikerskosten (de kosten specifiek voor de bewoner of het bedrijf, bijv. voor het
           isoleren van het gebouw of het vervangen van de CV-ketel);
          Aanwezigheid duurzame bronnen;
          Aandeel corporatiewoningen;
          Betaalbaarheid, het jaarlijks inkomen huishoudens;
          Draagvlak;
          Technische staat van de woningen en gebouwen;
          CO2-reductie;


10
     Verzamelnaam voor georganiseerde stakeholders, werkgroepen en inwoners die betrokken zijn geweest bij de
ontwikkeling van deze TVW.



                                                                                                                18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>        Koppelkansen (natuurlijke momenten zoals geplande riool- en infrastructurele
         werkzaamheden)
In bijlage 1 wordt beschreven wat deze criteria inhouden.


Niet alle criteria zijn even belangrijk. Daarom zijn in overleg met de stakeholders aan de verschillende
criteria weegfactoren toegekend. In totaal konden 100 punten verdeeld worden over de negen
criteria. Onderstaande figuren laten de weging van de stakeholderstafel, de inwonerstafel en het
gemiddelde van beide tafels zien.



                                       10%                             Maatschappelijke kosten en baten
                      22%                                              Eindgebruikerskosten
                                                   12%                 Aanwezigheid bronnen
                                                                       Aandeel corporatiewoningen
                                                                       Betaalbaarheid (inkomen)
               14%                                      14%            Technische staat gebouwen
                                                                       CO2-besparing
                                                                       Koppelkansen
                                              6%        2%
                            18%                                        Draagvlak
                                                              2%

Prioriteringscriteria en de weegfactoren stakeholderstafel.


                                      7%
                                                                       Maatschappelijke kosten en baten
                                                                       Eindgebruikerskosten
                     28%                           15%
                                                                       Aanwezigheid bronnen
                                                                       Aandeel corporatiewoningen
                                                                       Betaalbaarheid (inkomen)
                                                        10%
                                                                       Technische staat gebouwen
                 9%                                           0%       CO2-besparing
                                                   9%                  Koppelkansen
                            15%          7%                            Draagvlak

Prioriteringscriteria en de weegfactoren inwonerstafel.




                                                                                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                     8%                                   Maatschappelijke kosten en baten

                    25%                                                   Eindgebruikerskosten
                                               13%
                                                                          Aanwezigheid bronnen
                                                                          Aandeel corporatiewoningen
                                                                          Betaalbaarheid (inkomen)
                                                  12%                     Technische staat gebouwen
              12%
                                                                          CO2-besparing
                                                                          Koppelkansen
                                             7%      1%
                          17%          5%                                 Draagvlak



Prioriteringscriteria en de weegfactoren, gemiddelde van beide tafels.


5.2 Uitkomsten multicriteria-analyse
Met de prioriteringscriteria en de bijbehorende weegfactoren is een multicriteria-analyse (MCA)
uitgevoerd. Het toekennen van scores per criterium is in samenspraak met alle stakeholders en
inwonersgroepen uitgevoerd. Dit heeft geleid tot een ‘ranking’ van buurten in de gemeente
Drimmelen (zie onderstaande figuren). De ranking is tot stand gekomen door een gemiddelde weging
van de stakeholderstafel en de inwonerstafel toe te passen. In bijlage 2 is werking van de MCA
uitgelegd en in bijlage 6 is een kaart toegevoegd met buurtnamen.



800

700

600

500

400

300

200

100

  0
                                    Zilverberg
                                 Molenpolder




                                  Blauwe Sluis




                           Drimmelen havens
                                    Nieuwland




                                    De Meede




                                       Helkant
                                        Bergen




                                   Hondenhei
                             Zeggepolder-zuid




                                 Middelmade
                       De Langstraatspoorlijn
                De Heerlijkheid Lage Zwaluwe




                             Zeggepolder-oost




                                     Vaartkant




                                   Die Swaluw




                                 Hoogerheide
              De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe
                          Drimmelen Centrum




             Verspreide huizen Lage Zwaluwe




                                    De Dreven




                                      Haasdijk
                                Kleine Schans




                                     Grienden

                         Wagenberg zuidoost




                Verspreide huizen Drimmelen
                                   Stuivezand

                                  Vierendelen




      Verspreide huizen Zevenbergschen Hoek
                       Wagenberg noordwest




                          Terheijden centrum




                Verspreide huizen Wagenberg
                      Verspreide huizen Made
                              Kwistgeldpolder




           Verspreide huizen Hooge Zwaluwe
                        Terheijden noordwest




                  Verspreide huizen Biesbosch
                 Verspreide huizen Terheijden




‘Ranking’ van de buurten, tot stand gekomen op basis van een gemiddelde weging van de stakeholderstafel en
de inwonerstafel



                                                                                                         20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Deze ‘ranking’ geeft de mate van (technische) geschiktheid aan van de gehele buurt voor de transitie
naar aardgasvrij. Het lijkt het meest logisch om de transitie naar aardgasvrij te starten in de buurten
met de hoogste scores (de zogenaamde kansrijke buurten). Dat is ook de reden dat we in deze
buurten het eerst in gesprek willen gaan met inwoners en bedrijven om te kijken of en zo ja hoe we
de stappen naar aardgasvrij gezamenlijk kunnen zetten.


Soms zijn de verschillen tussen wijken en buurten echter erg klein. Er is daarom een MCA-validatie
(gevoeligheidsanalyse) uitgevoerd. Een methodiek waarmee we in het ‘mengpaneel’ bewust elk
criterium 1 keer belangrijker maken. We kijken daarmee hoe robuust de wijken in de top-6 blijven.
Deze gevoeligheidsanalyse staat in bijlage 3 weergegeven en verder uitgelegd.


Na de validatie zien we dat de onderstaande buurten het meest robuust in de top-7 staan en daarmee
als kansrijk worden aangemerkt. Grienden is een buurt die niet in de top-7 staat, maar het is wel
verstandig om deze buurt mee te nemen in de lijst van kansrijk buurten. Deze buurt ligt tussen De
Heerlijkheid Lage Zwaluwe en Nieuwland in. Voor deze 3 buurten zijn er kansen voor een warmtenet
(zie ook hoofdstuk 4) waardoor het logisch is om Grienden ook mee te nemen. Een goede
achtervolger is Zeggepolder-zuid, deze buurt kan (bijvoorbeeld bij initiatieven uit deze buurt of een
grotere ambitie) toegevoegd worden aan de onderstaande lijst:
       De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe (Hooge Zwaluwe)
       Drimmelen Centrum (Drimmelen)
       De Heerlijkheid Lage Zwaluwe (Lage Zwaluwe)
       Nieuwland (Lage Zwaluwe)
       Kleine Schans (Terheijden)
       Molenpolder (Terheijden)
       Zeggepolder-zuid (Terheijden)
       Grienden (Lage Zwaluwe)


Het is dan ook slim om in deze kansrijke buurten het gesprek met inwoners en ondernemers aan te
gaan om te onderzoeken of er draagvlak is om stappen te zetten richting een aardgasvrije buurt en
om vervolgens een wijkuitvoeringsplan op kunnen stellen. De keuze om een wijkuitvoeringsplan op
te stellen wordt gemaakt in samenspraak met de inwoners en ondernemers.


Hieronder worden de verschillende kansrijke buurten kort beschreven. In bijlagen 7 tot en met 10 is
de data gevisualiseerd die in de onderstaande paragrafen beschreven wordt.


5.3 De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe
In de Heerlijkheid Hooge Zwaluwe blijkt vanuit de berekeningen van het PBL dat de
eindgebruikerskosten (kosten die in de woning gemaakt moeten worden zoals het isoleren,
aanpassen van installaties en de toekomstige energielasten) relatief laag zijn vergeleken met andere
buurten in de gemeente. Ook zijn er kansen voor een kleinschalig warmtenet op aquathermie, al zijn
die kansen gezien het beperkt aantal woningen dat mogelijk geschikt is voor een warmtenet kleiner
dan in andere dorpen. Ook is er een flinke potentie om (collectief) energie te besparen. Tot slot
scoort de buurt goed op het criterium Betaalbaarheid (inkomen).

                                                                                                   21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Naast de kansen voor energiebesparing staan er ook een aantal woningen in deze buurt die in
principe al voldoende geïsoleerd zijn en de laatste stap naar aardgasvrij kunnen maken. De
aardgasvrije alternatieven bestaan naast de kansen voor een klein warmtenet voornamelijk uit
individuele oplossingen. Voor de meeste gebouwen is dat op basis van de huidige kennis en stand
van de techniek een individuele warmtepomp. Een hybride warmtepomp kan een prima
tussenoplossing zijn om al flink op het aardgasverbruik te besparen. In een klein gebied met veel
oude gebouwen is de hybride warmtepomp mogelijk de eindoplossing. Indien voldoende beschikbaar
kan duurzaam groen gas of duurzame waterstof ook nog een rol van betekenis spelen.


5.4 Drimmelen Centrum
In Drimmelen Centrum blijkt vanuit de berekeningen van het PBL dat de eindgebruikerskosten (kosten
die in de woning gemaakt moeten worden zoals het isoleren, aanpassen van installaties en de
toekomstige energielasten) relatief laag zijn vergeleken met andere buurten in de gemeente. Ook
zijn er kansen voor een kleinschalig warmtenet op aquathermie uit de Amer, al zijn die kansen gezien
het beperkt aantal woningen dat mogelijk geschikt is voor een warmtenet een stuk kleiner dan in
andere dorpen. Ook is er een flinke potentie om (collectief) energie te besparen en scoort de buurt
goed op het criterium Betaalbaarheid (inkomen). Tot slot zijn de maatschappelijke kosten (de totale
kosten voor de warmtetransitie incl. de kosten die landelijk verrekend worden. Denk aan kosten voor
de energienetten) relatief laag in deze buurt.
In het centrum van Drimmelen staan veel oudere en monumentale gebouwen. Ook deze gebouwen
moeten op een zeker moment aardgasvrij worden, al is dat over het algemeen een stuk lastiger dan
jongere bebouwing. Daarom is het goed om aan de slag te gaan met deze gebouwen om zo te
ontdekken en te leren hoe we aan de slag kunnen met, in eerste instantie, energiebesparing en het
aardgasvrij maken van de woningen en bedrijven. Dit kan in de vorm van een pilot met een collectieve
aanpak die vervolgens uitgerold wordt naar andere dorpen.


5.5 De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Grienden en Nieuwland
De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Grienden en Nieuwland liggen allen in het dorp Lage Zwaluwe.
Grienden komt iets minder uit de MCA, maar vanuit praktisch oogpunt is het verstandig om voorlopig
de drie buurten samen te bekijken. In alle drie de buurten zijn namelijk kansen voor een warmtenet.
In de buurten zijn de eindgebruikerskosten relatief laag, zijn er dus kansen voor een warmtenet op
aquathermie, staan er relatief veel corporatiewoningen en zijn er grote kansen voor collectieve
energiebesparing. Woningcorporatie Woonvizier is op dit moment al bezig met verduurzaming. Het
is dus niet zeker dat er voor de omliggende woningen nog een collectieve isolatieaanpak samen met
de woningcorporatie opgezet kan worden. Maar wellicht kunnen de uitgevoerde werkzaamheden wel
als voorbeeld dienen voor (een groot deel van) de koopwoningen. Ook zijn er in Nieuwland kansen
om collectief de laatste stap naar aardgasvrij te zetten. Tot slot zijn er relatief veel lage inkomens die
het risico lopen op energiearmoede. In deze buurten kan daarom een aanpak ontwikkeld worden om
energiearmoede tegen te gaan.




                                                                                                      22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>5.6 Kleine Schans, Molenpolder en Zeggepolder-zuid (Terheijden)
In Molenpolder wordt op dit moment gewerkt aan de uitrol van een warmtenet op aquathermie uit
de Mark (en in de toekomst mogelijk ook geothermie). Dit is de reden dat deze buurt, maar ook de
omliggende buurten goed scoren op het criterium Bronnen. De logische uitbreiding van het
warmtenet is richting Kleine Schans en Zeggepolder-zuid. Daarom is het goed om deze drie buurten
voor nu samen te beschouwen. In de verdere toekomst kan uitrol richting de rest van het dorp
plaatsvinden zodat het hele dorp energieneutraal kan worden. Naast een goede score op het
criterium Bronnen zijn de inkomens in de betreffende buurten relatief hoog, zijn er in Kleine Schans
kansen om de laatste stap naar aardgasvrij te zetten en is het draagvlak (vanuit de data beschouwd)
relatief hoog. Ook zijn er in de Molenpolder en Zeggepolder-zuid kansen voor collectieve
energiebesparing.


5.7 Collectieve aanpak
Omdat we voor nu maar een beperkt aantal buurten aanwijzen als buurten waar we voor 2030 aan
de slag willen, gaan we ook verder met de collectieve aanpak voor alle woningen en gebouwen in
onze gemeente. Deze aanpak biedt ook kansen voor buurten die op dit moment na 2030 gepland
zijn en is gericht op de zogenaamde ‘geen spijt maatregelen', zoals isoleren, plaatsen van
zonnepanelen, etc. (zie ook begin van hoofdstuk 5) en het zetten van de laatste stap naar aardgasvrij.
Deze collectieve aanpak kan zowel op het niveau van de gehele gemeente (gemeentebreed) worden
uitgewerkt, maar ook op clusterniveau (zie hieronder). In eerste instantie concentreren we ons hierbij
op het creëren van een handelingsperspectief voor alle inwoners van Drimmelen.
Het verschil met de aanpak voor de kansrijke buurten (zie o.a. paragraaf 5.2) is dat de gemeente in
de kansrijke buurten proactief aan de slag gaat met alle inwoners en ondernemers om volledig
aardgasvrij te worden, terwijl het initiatief voor een collectieve aanpak in andere buurten tot 2030
vanuit de inwoners of de ondernemers zelf moet komen. Na 2030 gaan we met andere buurten dan
de huidige kansrijke buurten pro-actief aan de slag. De gemeente ontwikkelt deze aanpak voor de
gehele gemeente op basis van doelgroepen of bebouwing. Met deze gemeente-brede aanpak
ondersteunt en faciliteert de gemeente dus bewoners en ondernemers die al zelf aan de slag willen
met verduurzaming.


5.7.1    Collectieve aanpak in specifieke clusters
Naast een aanpak voor de gehele gemeente (gemeentebreed) gaan we ook aan de slag met een
collectieve aanpak op clusterniveau. We zoeken daarbij naar straten, buurten en wijken met
eenduidige bebouwing waarin een collectieve informatievoorziening en ontzorging van bewoners en
ondernemers opgezet kan worden. Denk aan het realiseren van een voorbeeldwoning, collectieve
inkoopacties en gerichte informatie over hoe bewoners en ondernemers hun pand kunnen isoleren
en de laatste stap naar aardgasvrij kunnen zetten. Het is niet zo dat de vlekken op de onderstaande
kaarten allemaal los van elkaar bekeken moeten worden. Het is heel goed mogelijk dat er een
gezamenlijke aanpak voor meerdere verschillende plekken opgesteld wordt. Zolang de bebouwing
maar min of meer vergelijkbaar is voor wat betreft de maatregelen die nog getroffen moeten worden.
Het verschil met de aanpak voor de kansrijke buurten is dat de gemeente in de kansrijke buurten
proactief aan de slag gaat met de inwoners en bedrijven en dat het initiatief voor een collectieve


                                                                                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>aanpak in andere buurten vanuit de inwoners of de bedrijven zelf moet komen. De gemeente
ondersteunt en faciliteert vervolgens.


In de volgende paragrafen beschrijven we de kansen voor het ontwikkelen van een collectieve
clusteraanpak. Deze kan worden opgedeeld in drie categorieën:
             Gebieden met eenduidige bebouwing waar de laatste stap naar aardgasvrij gezet kan
              worden;
             Gebieden met eenduidige bebouwing waar nog geïsoleerd kan/moet worden;
             Gebieden met een isolatieopgave én gemiddeld lagere inkomens.


5.7.2        Gebieden waar de laatste stappen naar aardgasvrij gezet kan worden
In gebieden met veel dezelfde woningen en gebouwen die na 1992 zijn gebouwd (vanaf 1992
worden gebouwen conform het Bouwbesluit met voldoende isolatie gebouwd om zonder aanvullende
isolatie met een warmtepomp verwarmd te kunnen worden) is het mogelijk om een collectieve
aanpak op te zetten wat betreft informeren en ontzorgen bij het zetten van de laatste stappen naar
aardgasvrij (oranje gebieden op de onderstaande kaart). Denk aan het gericht informeren, het
realiseren van een voorbeeldwoning en collectieve inkoopacties van zonnepanelen, warmtepompen,




Gebieden waar een collectieve aanpak mogelijk is en waar de laatste stap naar aardgasvrij gezet kan worden.
Klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.

                                                                                                              24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>etc. Let op, de kaart laat niet alle woningen gebouwd na 1992 zien, maar alleen de gebieden waar
veel dezelfde woningen van na 1992 staan.




5.7.3     Gebieden waar nog geïsoleerd kan/moet worden
In gebieden met veel dezelfde woningen en gebouwen die voor 1992 zijn gebouwd, is het mogelijk
om een collectieve aanpak op te zetten wat betreft informeren en ontzorgen bij het isoleren van
gebouwen (rode gebieden op de onderstaande kaart). Denk aan het gericht informeren, het realiseren
van een voorbeeldwoning (van één of meerdere ambassadeurs) en collectieve inkoopacties van
isolatiemaatregelen. De aanwezigheid van woningen in eigendom van de woningcorporatie kan
helpen bij het opzetten van collectieve acties. Woningcorporaties hebben veel woningen in bezit
waarmee ze collectieve acties aan kunnen zwengelen. Hierbij moet ook oog zijn voor woningen die
de corporatie in het verleden heeft verkocht (het zogenaamde ‘gespikkelde bezit’). Eigenaar-bewoners
die een woning hebben in een buurt met voornamelijk huurwoningen, van dezelfde bouwperiode,
zouden moeten kunnen meeliften op de collectieve aanpak van de corporatie.




Gebieden waar een collectieve aanpak mogelijk is en waar nog geïsoleerd kan worden. Klik hier voor een
digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.



5.7.4     Gebieden waar nog geïsoleerd kan worden én waar de inkomens
          gemiddeld laag zijn
Stijgende energieprijzen zorgt er in bepaalde gevallen voor dat het steeds lastiger wordt voor
inwoners om de (energie)rekeningen te kunnen betalen. Het is goed om speciale aandacht aan deze
groep inwoners te geven om energiearmoede te voorkomen en hiervoor worden vanuit het Rijk en
de gemeente middelen vrijgemaakt. In de roze gebieden (zie onderstaande kaart) liggen veel dezelfde

                                                                                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>woningen die nog een isolatieopgave hebben (woningen gebouwd voor 1992) en waar de
inkomens veelal laag zijn. Het is nu nog niet duidelijk hoe de aanpak er precies uit gaat zien, de
gemeente gaat hier op korte termijn mee aan de slag.
Daar waar het gaat om de combinatie waar geïsoleerd moet worden en laag inkomen én waarbij de
bewoner een huurder is, zal nadrukkelijk de samenwerking opgezocht worden met de
woningcorporatie. Woonvizier heeft een onderhoudsplanning voor hun bezit. Deze planning moet
worden vergeleken met de planning zoals die in deze TVW wordt beschreven. Mochten er buurten
zijn waar Woonvizier niet aan de slag gaat, maar die wel op deze kaart naar voren komen, dan kan
in overleg met Woonvizier de planning aangepast worden.




Gebieden waar een collectieve aanpak mogelijk is en waar nog geïsoleerd kan worden in combinatie met
gemiddeld lage inkomens. Klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan
worden.


5.8 Planning wijken en buurten
In de voorgaande paragrafen is beschreven met welke buurten en wijken we zouden kunnen starten
met de warmtetransitie (de kansrijke buurten) en welke (collectieve) aanpak we hanteren voor de
overige buurten, straten en wijken. Dit resulteert in een planning voor de buurten:


Vóór 2030
In de 8 kansrijke buurten (de groene buurten in onderstaande kaart) willen we vanaf 2022 in gesprek
met de inwoners en ondernemers. In die gesprekken wordt bepaald of er voldoende draagvlak is om
de warmtetransitie (op weg dus naar aardgasvrij) te starten en zo ja, hoe er een wijkuitvoeringsplan
opgesteld kan worden. In dat plan wordt verder uitgewerkt hoe de transitie daadwerkelijk gaat
plaatsvinden, met wie we dat doen en in welk tempo. Hierbij betrekken wij naast de inwoners en


                                                                                                       26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>ondernemers ook de overige stakeholders, waaronder de woningcorporatie(s), werkgroepen uit de
dorpen, energiecoöperaties en Enexis netbeheer. Op basis van de ervaringen in de eerste buurten
kunnen vervolgens ook in de overige kansrijke wijken en buurten wijkuitvoeringsplannen opgesteld
worden.


Ná 2030
Voor de blauwe gebieden op de kaart zullen we op termijn, na 2030, ook een wijkuitvoeringsplan
opstellen. Dit zijn relatief dichtbebouwde gebieden die net als de kansrijke buurten vanwege het
grote aantal woningen en bedrijven mogelijk op termijn in aanmerking komen voor een collectieve
warmteoplossing of een collectieve aanpak.


Eigen tempo
De roze gebieden (voornamelijk de buitengebieden) doorlopen een geheel eigen tempo, veelal op
basis van een individuele aanpak. Deze gebieden betreffen veel vrijstaande woningen in gebieden
met lage woningdichtheden. De diversiteit is ook nog eens erg groot. Het is waarschijnlijk dat deze
woningen – voorlopig - niet collectief van het aardgas af gaan, maar dat de woningeigenaren hier
hun eigen moment voor kiezen. Het is verstandig om deze momenten zoveel mogelijk aan te laten
sluiten bij natuurlijke momenten zoals een verbouwing, het moeten verven van kozijnen (dat geld
kan ook gebruikt worden voor het plaatsen van nieuwe kozijnen), het vervangen van de CV-ketel
enz. Dit bespaart kosten en de overlast wordt tot het minimum beperkt.


Bedrijventerrein
Op de bedrijventerreinen is vaak een andere dynamiek dan in woonbuurten. Ondanks het feit dat de
bedrijven en instellingen technisch gezien een vergelijkbare aanpak als de woningen hebben, zal de
benadering van bedrijven waarschijnlijk iets anders verlopen. Daarom zijn de buurten met
bedrijventerrein apart aangemerkt op de onderstaande kaart.




                                                                                                27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Planning buurten, klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.



Bij de actualisatie van de TVW (elke vijf jaar) kan de planning voor de buurten specifieker worden,
omdat dan meer kennis en informatie beschikbaar is.




                                                                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>6          KOSTEN EN BATEN
           WARMTETRANSITIE
6.1 Betaalbaarheid technieken
De benodigde investeringen voor de warmtetransitie zijn grofweg te verdelen in twee groepen:
investeringen in de gebouwen en investeringen in de openbare ruimte.
Investeringen in de gebouwen bestaan uit het toepassen van isolatiemaatregelen (zie hoofdstuk 8)
en het aanpassen van installaties. De investeringen in de openbare ruimte bestaan uit investeringen
in het realiseren of toegankelijk maken van een duurzame warmtebron en investeringen in de
infrastructuur. Dat kan bijvoorbeeld het uitbreiden van het bestaande elektriciteitsnetwerk zijn, maar
ook het realiseren van een warmtenet. Indirect gaan deze kosten uiteraard ook bij de bewoners
landen (via belastingen en opslagen).


In de onderstaande tabel is een indicatie gegeven van de verhouding van de investeringen voor het
opwekken van de energie (energiebron), de infrastructuur voor het transporteren van de energie en
de benodigde aanpassingen in het gebouw. De Euro-tekentjes zeggen niets over de daadwerkelijke
kosten. Het moet een idee geven waar het grootste deel van de kosten komen te liggen en waar het
kleinste deel. Voorbeeld: voor een elektrische warmtepomp komt het grootste deel van de kosten in
het gebouw te liggen (isolatie en installatie). Een kleiner deel gaat naar de verzwaring van het
elektriciteitsnetwerk (infrastructuur) en de investeringen in de energiebron (zonnepanelen,
windmolens enz.) vormen het kleinste deel van de kosten. Het is niet zo dat de kosten voor de
energiebron in het geval van een warmtepomp ongeveer even groot zijn als de kosten voor een
energiebron in het geval van aquathermie.


Indicatie van de verhouding van de investeringen.
                                          Energiebron         Infrastructuur         Gebouw
 Elektrische warmtepomp        1                €                   €€                 €€€
 Elektrische CV-ketel     1                     €                   €€                 €€€
 Infraroodpanelen     1                         €                   €€                 €€€
 Hybride warmtepomp                           €€€                   €€                   €
 Aquathermie2                                   €                  €€€                   €€
 Zonthermie2                                    €                  €€€                   €€
 Thermische energie afvalwater                  €                  €€€                   €€
 Geothermie                                   €€€                   €€                   €
 Groen gas                                    €€€                   €€                   €
 Waterstof                                    €€€                    €                   €
1. Sterk afhankelijk van lokale (op eigen dak) of decentrale opwekking (bijv. windmolens en grootschalige
zonnevelden)
2. Afhankelijk van het temperatuurniveau van het systeem kunnen er meer kosten verplaatsen richting het gebouw




                                                                                                                 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>In de Startanalyse van het PBL 12 worden voor elke buurt warmtescenario’s doorgerekend. De kosten
voor deze warmtescenario’s zijn tegen de huidige situatie met aardgas afgezet. Hiervoor zijn
uitgebreide berekeningen gemaakt die met name bij de wijkuitvoeringsplannen met de woning- en
bedrijfseigenaren besproken kunnen worden. Bondig samengevat laten de berekeningen van het PBL
zien dat de aardgasvrije alternatieven in de meeste gevallen waarschijnlijk duurder zijn dan de huidige
installaties en energierekeningen. Mogelijk dat toekomstige ontwikkelingen hier nog verandering in
kunnen brengen. De definitieve kosten en baten moeten in de wijkuitvoeringsplannen berekend
worden.


Voor de communicatie rond de TVW en in de gesprekken met de bewoners moet ook duidelijk zijn
dat we koersen op een eerlijk verhaal, dat de zon daar waar mogelijk13 de energierekening deels gaat
betalen (dus het promoten van opwek op eigen dak) en dat gedacht moet worden in de totale
woonlasten. Vaak wordt alleen naar een initiële investering gekeken. Het is echter verstandig om ook
te kijken naar de energiebesparing versus de kosten van een lening of hypotheek voor de investering.
Een voorbeeld: je hebt nu een maandelijkse energierekening van 150 euro en deze kun je met
isolatiemaatregelen terugbrengen tot 75 euro. De financiering (rente en aflossing) kost je maandelijks
50 euro. Dat betekent dat je vanaf dit moment elke maand 25 euro overhoudt zonder dat je ook
maar een euro aan spaargeld kwijt bent.


6.2 Positieve effecten warmtetransitie
In de bovenstaande tabel wordt duidelijk dat de energietransitie kansen biedt om de jaarlijkse lasten
voor energie te verlagen. Dit zal waarschijnlijk niet voor elke woning of bedrijf gelden. Het is
bijvoorbeeld niet mogelijk om op elk gebouw zonnepanelen te leggen. Daarnaast zijn er allerlei
ontwikkelingen die mogelijk nog van invloed zijn op de berekeningen. Hoe ontwikkelen de
energieprijzen? Welke ontwikkeling in bouwkosten gaat er de komende jaren plaatsvinden? Wat zijn
de toekomstige kosten voor energienetten? Dit zijn allemaal onzekerheden die de financiële kant van
de energietransitie kunnen beïnvloeden.
Naast financiële aspecten zijn er echter ook andere (positieve) effecten te benoemen:
          Door gebouwen beter te isoleren wordt het comfort verbeterd;
          Door isolerend glas aan te brengen hoor je vaak het verkeer in je woning of gebouw niet
           meer;
          Door minder CO2 uit te stoten wordt de luchtkwaliteit verbeterd;
          Gebouwen die niet duurzaam of energiezuinig zijn, zullen in de toekomst onverkoopbaar
           zijn of in ieder geval een stuk minder waard dan duurzame en energiezuinige gebouwen.




12
     https://themasites.pbl.nl/leidraad-warmte/2020/#
13
     Niet alle daken zijn geschikt voor zonnepanelen en niet alle woning heeft een eigen dak. Het zal dus niet voor elke
woning mogelijk zijn om zonnepanelen te plaatsen en daarmee de kosten van isoleren en een duurzame
warmtevoorziening deels te compenseren.

                                                                                                                    30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>7        WARMTEVISIE
In de voorgaande hoofdstukken is beschreven hoe de gemeente de komende jaren naar aardgasvrij
in 2050 kan werken. Hieronder wordt de visie samengevat en worden de vervolgstappen geschetst.


 Categorie               Vervolgacties


 1 De aanpak             a)   Starten met gesprekken met inwoners, ondernemers en overige
                              stakeholders in de verschillende kansrijke wijken en buurten om
                              samen met hen te onderzoeken of er voldoende draagvlak is
                              om vervolgstappen te gaan zetten richting een aardgasvrije
                              wijk. De eerste stap is het betrekken van de wijken en het
                              gezamenlijk bepalen van of en zo ja hoe, met wie en met welk
                              tempo we het wijkuitvoeringsplan gaan maken. Het resultaat is
                              een startdocument waar draagvlak voor is vanuit alle
                              betrokkenen en die als start dient voor het maken van het
                              wijkuitvoeringsplan (WUP). Na het opstellen van dit
                              startdocument beginnen we – samen met genoemde
                              stakeholders – met het opstellen van een wijkuitvoeringsplan.
                         b) Starten met het verder technisch onderzoeken van de kansen
                              voor warmtenetten op basis van de richtingen uit de TVW.
                         c) Door ontwikkelen collectieve aanpak die is gericht op de ‘geen
                              spijt maatregelen’ (isoleren, opwekken (zonnepanelen), etc.). Dit
                              kan zowel gemeentebreed als op clusterniveau.
 2 Communicatie &        a) Opstellen aanpak communicatie & participatie, als uitwerking
 participatie                 van de acties die hiervoor worden genoemd onder punt 1.
                              Communicatie & Participatie zijn standaard onderdeel van de
                              wijkuitvoeringsplannen en de collectieve aanpakken die
                              ontwikkeld worden. Opbouwen van een netwerk van inwoners
                              en ondernemers die mee willen denken en werken aan de
                              warmtetransitie.
 3 Rol gemeente          a) Financiën die vanuit het rijk worden ontvangen in het kader van
                              de warmtetransitie inzetten voor de uitvoering van de TVW.
                         b) Borgen van de TVW in de nieuwe Omgevingswet (zie bijlage 5)
                              en overig gemeentelijk beleid.
                         c) Regie over opstellen van wijkuitvoeringsplannen en het
                              vaststellen ervan.
                         d) Zoeken naar lokale initiatieven die gekoppeld kunnen worden
                              aan de warmtetransitie. Een voorbeeld is de ontwikkeling van



                                                                                              31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                      een warmtenet in Terheijden. Dergelijke of andere initiatieven in
                                      de andere dorpen worden ook ondersteund en gefaciliteerd.
                                 e) Informeren van stakeholders over wet- en regelgeving
                                      warmte14.
                                 f)   Actualiseren van de Transitievisie Warmte eenmaal per vijf jaar.




14
     Om de warmtetransitie succesvol te kunnen doorlopen is het belangrijk dat in de wetgeving duidelijke spelregels
worden vastgelegd over de deelname en het bepalen van de einddatum voor de levering van aardgas. Op dit
moment is hierover nog niets duidelijk, dat moet in de komende jaren uitgezocht en geïmplementeerd worden. De
nieuwe warmtewet (Wet Collectieve warmtevoorzieningen) moet vanaf 2022 in werking treden.

                                                                                                                   32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 1 BESCHRIJVING MCA
Onderstaand worden allereerst de verschillende criteria verder uitgelegd. Vervolgens is in de volgende
bijlage beschreven hoe deze criteria in de MCA verwerkt zijn.


Prioriteringscriterium 1: Maatschappelijke kosten en baten
Het PBL heeft de nationale kosten van de verschillende strategieën per buurt berekend. De nationale
kosten zijn de totale financiële kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om in een
buurt een strategie uit te voeren, ongeacht wie die kosten betaalt. Hoe hoger de nationale kosten,
hoe lager een buurt scoort op dit onderdeel.


Prioriteringscriterium 2: Eindgebruikerskosten
Naast de nationale kosten (totale kosten voor een warmtealternatief) zijn uit de berekeningen van
het PBL ook de eindgebruikerskosten af te leiden. De eindgebruikerskosten zijn de kosten die
daadwerkelijk in een woning of bedrijfsgebouw gemaakt moeten worden. Denk hierbij aan het
isoleren, het vervangen van de CV-ketel en het aanbrengen van een ventilatiesysteem. De
energiekosten (of besparing op deze kosten, de baten) vallen ook onder de eindgebruikerskosten.
Des te lager deze kosten, des te beter scoort een buurt op dit criterium.


Prioriteringscriterium 3: Aanwezigheid duurzame bronnen
Bronnen van duurzame warmte zijn beperkt aanwezig, niet alleen in Drimmelen maar in heel
Nederland. Het is daarom verstandig om alle geschikte bronnen zo optimaal mogelijk te benutten.
Dit kunnen bronnen van restwarmte bij bedrijven zijn, maar ook oppervlaktewater voor aquathermie,
energie uit de bodem (bijv. WKO en geothermie) en geschikte locaties voor zonnepanelen en wind.


Prioriteringscriterium 4: Aandeel corporatiewoningen
De landelijke Handreiking spreekt over het criterium Contracteerbaarheid: in buurten waar een relatief
beperkt aantal partijen een groot deel van het vastgoed bezit, wordt het contracteren van de
warmtevraag eenvoudiger omdat er maar met een beperkt aantal partijen afspraken hoeven te
worden gemaakt. Wanneer in een buurt veel corporatiewoningen aanwezig zijn, kan dit de transitie
vergemakkelijken. Voor de corporatiewoningen hoeft de gemeente namelijk maar met één partij om
tafel. Voor woningen in particulier eigendom is de eigenaar van elke afzonderlijke woning in principe
één partij. Dit maakt het veel lastiger om een transitie in gang te zetten.


Prioriteringscriterium 5: Betaalbaarheid, jaarlijks inkomen (per huishouden)
Uit   onderzoek     blijkt   dat   huishoudens     met    een    hoger    inkomen    relatief   sneller
duurzaamheidsmaatregelen willen en kunnen treffen dan huishoudens met een lager inkomen. Het
inkomen kan dus iets zeggen over de kansen voor energiebesparing en het aardgasvrij maken van
woningen en gebouwen. Gebieden met hogere inkomens hebben een grotere kans om een de slag
te gaan met de warmtetransitie dan gebieden met veel lagere inkomens.



                                                                                                   33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Prioriteringscriterium 6: Draagvlak
Draagvlak is een belangrijk aspect van de warmtetransitie. Als bewoners niet mee willen doen wordt
het lastig om de warmtetransitie in de betreffende buurt uit te voeren. Om een indicatie van het
draagvlak te krijgen is gebruik gemaakt van de Slimme wijken tool van Enpuls 15. Ook is er gekeken
naar het aantal inwoners dat in de verschillende buurten gebruik heeft gemaakt van een
subsidieaanvraag voor energiebesparingsmaatregelen.


Prioriteringscriterium 7: Technische staat gebouwen: kansen voor
energiebesparing
Deze technische categorisering speelt ook een rol bij het selecteren van de meest kansrijke buurten.
De categorie geeft aan hoe snel woningen aardgasvrij kunnen worden. Woningen die al voldoende
geïsoleerd zijn en eigenlijk alleen nog de CV-ketel hoeven te vervangen, scoren beter dan woningen
waar nog veel isolatiemaatregelen getroffen moeten worden.


Prioriteringscriterium 8: CO2-reductie
Per categorie is, op basis van bouwjaren, een inschatting gemaakt van de mogelijk te behalen
energiebesparing met ‘geen spijt maatregelen’. Deze prioriteit geeft aan of het vanuit het oogpunt
van energiebesparing en daarmee dus reductie van CO 2-uitstoot slim is om snel te starten met de
warmtetransitie in buurten. Des te meer energie en CO2 er bespaard kan worden, dus te hoger de
score voor een buurt.


Prioriteringscriterium 9: Aansluiten bij koppelkansen/natuurlijke
investeringsmomenten
Bestaande planningen zoals de investeringsagenda voor infrastructuur kunnen van invloed zijn op de
keuzes      die   gemaakt      worden     in   buurten.    Wanneer      je   aan   kunt   sluiten   op   natuurlijke
investeringsmomenten of natuurlijke vervangingsmomenten (infrastructureel bijvoorbeeld), kan dit de
kosten drukken en de overlast beperken (benutten van meekoppelkansen).
Voor individuele woningeigenaren zijn natuurlijke investeringsmomenten zoals de vervanging van
een cv-ketel of de aanschaf van een ander huis, belangrijke momenten om een extra stap te zetten.
Hoewel dit niet kan worden meegenomen bij de prioritering van wijken en buurten, is het voor de
totale warmtetransitie belangrijk dat deze momenten zoveel mogelijk worden benut.




15
     https://www.enpuls.nl/visie/de-collectieve-wijkaanpak/slimme-wijken/

                                                                                                                34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2 UITVOERING MCA




Op de bovenstaande afbeelding is de uitvoering van de MCA zichtbaar gemaakt. We zijn gestart met een lijst van CBS-buurten en de criteria die we in de Nota van Uitgangspunten beschreven zijn. Aan deze criteria is tijdens de Couleur Locale
bijeenkomst door de verschillende tafels een weging toegekend. De uiteindelijke weging, betreft de gemiddelde weging van de stakeholderstafel en de inwonerstafel. Vervolgens zijn de verschillende criteria van een scoreverdeling per criterium
voorzien. De scores zijn o.a. op basis van input van de stakeholders (bijvoorbeeld uit antwoorden op de vragen die gesteld zijn in de bijeenkomsten) tot stand gekomen. Vervolgens is elk criterium in elke buurt voorzien van een score op
basis van de scoreverdeling per criterium. Des te hoger de score des te hoger een buurt scoort op een bepaald criterium. De totaalscore is tot stand gekomen door elke score te vermenigvuldigen met de weging van het betreffende criterium
en vervolgens de uitkomsten voor elk criterium per buurt op te tellen. Een voorbeeld voor de buurt De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe, de best scorende buurt: de scores voor de verschillende criteria zijn 6, 8, 10, 4, 8, 6, 10, 4 en 4. De wegingen
voor de betreffende criteria zijn 9, 14, 12, 1, 8, 5, 17, 12 en 25 (met een totaal van 100). De totaalscore komt op de volgende manier tot stand: (6*9)+(8*14)+(10*12)+(4*1)+(8*8)+(6*5)+(10*1 7)+(4*12)+(4*25)=669. Door dit voor elke buurt te
doen ontstaat er een lijst van totaalscores. Des te hoger de score, des te hoger de buurten op de ranking staan en des te kansrijker de buurten zijn op te starten.

                                                                                                                                                                                                                                          35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3 GEVOELIGHEIDSANALYSE




Om te toetsen of de uitkomst van de MCA niet drastisch verandert als er kleine veranderingen in de weging zijn, wordt er een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd. Verschillende scenario’s zijn doorgerekend waarbij telkens één van de criteria een
duidelijk hogere weging krijgt (voorbeeld: in scenario 1 Maatschappelijke kosten, krijgt het betreffende criterium 50 punten. De overige 50 punten worden verhoudingsgewijs (in dezelfde verhouding als de oorspronkelijke gemiddelde weging
van de stakeholders- en bewonerstafel) verdeeld over de overige criteria. Ook zijn de wegingen van de verschillende tafels afzonderlijk als scenario beschreven.
Op basis van de aangepaste wegingen ontstaat er voor elk scenario een nieuwe ranking van buurten. In de bovenstaande tabel is telkens de top-10 van de ranking voor de verschillende scenario’s weergegeven. Wanneer bij elk scenario steeds
dezelfde buurten in de top-10 terugkomen, dan kunnen we stellen dat onze initiële analyse (met de gemiddelde weging van de stakeholders- en inwonerstafel) een goed beeld van de werkelijkheid geeft. Simpel gezegd betekent dit dat het in
principe niet uitmaakt hoe je de analyse invult, de uitkomsten zijn altijd min of meer gelijk. Wanneer we in veel scenario’s ook veel andere buurten terug zien komen, dan kan het mogelijk een teken zijn dat de oorspronkelijke analyse niet het
volledig verhaal vertelt. Het hangt in dat geval namelijk sterk van het scenario af hoe de volgorde van buurten eruitziet. Mogelijk dat er dan nog aanvullende criteria, wegingen, scores of andere uitgangspunten aan de analyse toegevoegd
moeten worden om te komen tot een juiste top-10.
Om de bovenstaande tabel gemakkelijk te kunnen lezen hebben we elke buurt een kleur gegeven. Vanuit de bovenstaande redenatie willen we de kleuren uit het scenario Weging gemiddelde bewoners en stakeholders (meest linkse kolom)
ook de in de andere scenario’s terug zien komen. De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe, Drimmelen Centrum, De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Nieuwland, Kleine Schans en Molenpolder komen vaak terug en zien we daarom als kansrijke buurten.
Grienden komt niet vaak terug maar door de ligging tussen De Heerlijkheid Lage Zwaluwe en Nieuwland is het toch logisch om deze buurt ook op te nemen in de lijst van Kansrijke buurten.

                                                                                                                                                                                                                                          36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 4 BEGRIPPEN EN
AFKORTINGEN
Transitievisie Warmte
Elke gemeente in Nederland moet voor het eind van 2021 een Transitievisie Warmte opstellen. Aan
de hand van deze visie wordt duidelijk op welk moment een wijk, buurt of gebied aardgasvrij wordt.
Ook wordt voor de eerste woningen (die tot 2030 aardgasvrij worden) beschreven welke mogelijke
alternatieve warmtevoorzieningen en -bronnen er zijn.


Klimaatakkoord
Het nationale Klimaatakkoord is op 28 juni 2019 gepubliceerd en is tot stand gekomen uit een
samenwerking van de overheid met bedrijven en organisaties. In het akkoord zijn maatregelen
afgesproken die ervoor moeten zorgen dat in Nederland in 2030 49% minder CO 2 wordt uitgestoten
ten opzichte van 1990. In 2050 moet de uitstoot met 95% gereduceerd zijn. Ook moet in 2030 70%
van al het elektriciteitsgebruik opgewerkt worden uit duurzame bronnen.


Energieneutraal
Energieneutraliteit beschrijft de balans tussen energieverbruik en de opwekking van energie. Een
gemeente is energieneutraal wanneer er evenveel energie wordt gebruikt als er wordt opgewekt. In
theorie hoeft de opgewekte energie niet per se duurzaam te zijn, zolang de opwekking en het
verbruik maar in balans zijn. In de praktijk wordt met energieneutraliteit bedoeld dat het
energieverbruik gelijk moet zijn aan de hoeveelheid duurzaam opgewerkte energie. Dit wordt ook
wel CO2-neutraal genoemd. CO2-neutraliteit kan ook bereikt worden door CO 2 die toch wordt
uitgestoten op te vangen of te binden (in bijvoorbeeld begroeiing). Opname van CO 2 is waarschijnlijk
ook in de toekomst nog (in beperkte mate) nodig omdat bijvoorbeeld bepaalde vormen van industrie
en mobiliteit mogelijk blijven draaien op energiebronnen die CO 2 uitstoten.


Terajoule (TJ)
De joule is de eenheid van energie die over de hele wereld wordt gebruikt. Aan de hand van deze
eenheid kunnen verschillende vormen van energie bij elkaar opgeteld worden. Een kilowattuur
elektriciteit kan niet opgeteld worden bij een kuub aardgas. Door beide vormen van energie om te
zetten naar joule kan dat wel (1 kWh elektriciteit staat gelijk aan 3.600.000 joule en 1 m 3 aardgas


                                                                                                 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>staat gelijk aan 31.650.000 joule). Omdat het energieverbruik op gemeenteniveau erg hoog is, wordt
er over het algemeen gesproken over megajoule (1 MJ is 1.000.000 joule), gigajoule (1 GJ is
1.000.000.000 joule) of terajoule (1 TJ is 1.000.000.000.000 joule).


Lage-, midden-, en hoge-temperatuur warmte
Warmte     kan,   afhankelijk   van   het   verwarmingssysteem,   geleverd   worden   in   verschillende
temperaturen. Over het algemeen worden 3 groepen onderscheiden: lage-temperatuur (LT), midden-
temperatuur (MT) en hoge-temperatuur (HT). Lage-temperatuur voorzieningen vragen een goede tot
zeer goede isolatie van woningen. Bij Hoge-temperatuur systemen is de isolatie minder van belang.
De huidige systemen op aardgas werken op een hoge temperatuur. Systemen op bijvoorbeeld een
warmtepomp werken op een lage temperatuur. De volgende gradaties worden onderscheiden (deze
gradaties kunnen in de praktijk afwijken):
        LT: <40 °C
        MT: 40-70°C
        HT: >70 °C


Thermische Energie Oppervlaktewater (TEO)
TEO-systemen maken gebruik van temperatuurverschillen in het oppervlaktewater gedurende het
jaar. In de zomer wordt warmte uit (relatief warm) oppervlaktewater opgeslagen in bijvoorbeeld een
WKO (warmte-koude opslag) installatie. Deze warmte kan vervolgens in de winter gebruikt worden
om gebouwen te verwarmen met een warmtepomp. In de winter kan ook koude worden opgeslagen
die in de zomer gebruikt wordt om op een duurzame manier te koelen, iets wat in de toekomst
waarschijnlijk steeds belangrijker wordt. TEO wordt in deze warmtevisie ook wel aquathermie
genoemd.
Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau is een warmtenet op basis van TEO een midden-
temperatuur of hoge-temperatuur net


Thermische Energie Afvalwater (TEA)
TEA-systemen halen warmte rechtstreeks uit het rioolstelsel of uit het gezuiverde afvalwater bij een
rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Om gebruik te kunnen maken van deze warmtebron is er een
bepaalde hoeveelheid warmte in het stelsel nodig. Indien het riool zowel voor afvalwater als voor de
afvoer van regenwater gebruikt wordt, is de kans aanwezig dat er niet voldoende warmte aanwezig
is. Het regenwater zorgt voor een flinke afkoeling van het stelsel.
Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau is een warmtenet op basis van TEA een midden-
temperatuur of hoge-temperatuur net.

                                                                                                    38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Geothermie
Het gebruik van warmte uit de aarde (diepe en ondiepe geothermie) kan een duurzaam alternatief
zijn met weinig effect op de ruimtelijke omgeving. Er wordt onderscheid gemaakt tussen drie typen:
ondiepe geothermie (<500 meter), diepe geothermie (500-4.000 meter in de bodem) en ultradiepe
geothermie (>4.000 meter).
Geothermie (diep) wordt haalbaar wanneer er voldoende vraag is vanuit de industrie, glastuinbouw
en/of de gebouwde omgeving. Cijfermatig betekent dit dat het haalbaar wordt wanneer er minimaal
3.000-5.000 woning-equivalenten (weq) aangesloten kunnen worden.
Geothermie kan gebouwen op hoge temperatuur verwarmen, al is het verstandig om zoveel mogelijk
te isoleren zodat er meer gebouwen met eenzelfde hoeveelheid energie verwarmd kunnen worden.


Warmte-koude opslag (WKO)
Een WKO-installatie wordt gebruikt om warmte of koude op te slaan die niet direct gebruikt kan of
hoeft te worden. Een reden hiervoor kan zijn dat een bepaalde warmtebron alleen in de zomer
beschikbaar is (bijvoorbeeld TEO) terwijl de warmte juist in de winter nodig is.
In een WKO-installatie wordt grondwater in de bodem benut als energiebuffer. Dit kan via een open
systeem (er is een open verbinding met het grondwater. Het grondwater wordt ook daadwerkelijk
omhoog gepompt) of een gesloten systeem (de warmtewisselaars staan niet in direct contact met
het grondwater maar gebruiken een energiedrager, veelal een glycoloplossing, die wordt
rondgepompt. De energie in de bodem wordt overgedragen aan de energiedrager). Een installatie
bestaat uit twee bronnen: een warme en een koude bron. Een warmtewisselaar zorgt ervoor dat
energie in de bronnen opgeslagen wordt. Op het moment dat de energie nodig is, wordt deze uit
de bron omhoog gepompt.


Zonthermie
Een zonthermie-systeem gebruikt de warmte van de zon op water in collectoren op te warmen. Een
zonnecollector komt voor in allerlei soorten en maten en kunnen soms verwarmd worden met een
zonnepaneel dat elektriciteit opwekt. Zonnecollectoren kunnen kleinschalig op een woning toegepast
worden, maar ook grootschalig op velden of daken. Een zonnecollector kan in bepaalde gevallen een
effectievere bron van warmte zijn dan elektriciteit die bijvoorbeeld in een warmtepomp omgezet
moet worden in warmte. Daarom is het verstandig om per locatie te inventariseren of er grootschalig
ingezet wordt op zonthermie of zonnepanelen die elektriciteit opwekken.
Zonthermie op het land concurreert met zonnepanelen die elektriciteit opwekken. Per locatie moet
gekeken worden wat de beste invulling is, daar kan op dit moment nog geen uitsluitsel over gegeven

                                                                                                39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>worden. Wanneer er in de directe omgeving bijvoorbeeld geen zonnewarmte nodig is, kan gekozen
worden voor elektriciteitsopwekking. In de vervolgstappen gaan deze keuzes gemaakt worden.
Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau is een warmtenet op basis van zonthermie een midden-
temperatuur of hoge-temperatuur net.


Restwarmte
Restwarmte is energie die overblijft bij (industriële) processen. Voorheen ging deze energie via
bijvoorbeeld de schoorsteen of het afvalwater verloren. Tegenwoordig kijkt men ook naar
mogelijkheden om de restwarmte te benutten voor andere processen (bijvoorbeeld de verwarming
van gebouwen). Veel bedrijven met restwarmte kijken eerst of de warmte in de eigen processen of
gebouwen gebruikt kan worden. Wanneer er warmte over is, kan deze met een warmtenet ingezet
worden in de directe omgeving.
Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau en de temperatuur van de restwarmtebron is een
warmtenet op basis van TEA een midden-temperatuur of hoge-temperatuur net.


Condenswarmte
Condenswarmte is restwarmte uit koelprocessen. Supermarkten, koel- en vrieshuizen en datacenters
gebruiken veel energie voor koelsystemen. Die energie wordt nagenoeg volledig omgezet in warmte.
Een deel van de bedrijven hergebruikt de warmte zelf, maar veel energie wordt op dit moment naar
buiten geventileerd en gaat verloren. Deze warmte kan in potentie ingezet worden voor de
verwarming van gebouwen.




Waterstof
Waterstof kan door middel van een brandstofcel als vervanger van aardgas dienen en wordt daarom
onder de noemer hernieuwbaar gas geschaard. Het is echter nog geen algemeen geaccepteerde
techniek en wordt op dit moment alleen via pilots in woningen toegepast. Het is onzeker of waterstof
in de toekomst grootschalig kan worden ingezet voor het verwarmen van woningen. De productie
van waterstof kost erg veel elektrische energie. Tel daar de productie- en transportverliezen bij op
en dan zijn er aanzienlijk meer zonnepanelen en windmolens nodig om van waterstof een duurzame
brandstof te maken. Voorlopig blijft waterstof daarom in de pilotfase voor woningen. Mogelijk dat
het op de middellange termijn wel als brandstof voor auto’s en grote bedrijven kan gaan dienen.




                                                                                                40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 5 SAMENHANG OVERIGE
BELEIDSTRAJECTEN
Op allerlei niveaus zijn er (beleids)doelstellingen opgesteld die raakvlakken hebben met de
warmtetransitie of waar de warmtetransitie aan moet voldoen. In deze bijlage brengen we deze in
beeld.

Internationale en nationale afspraken

In 2015 ondertekende Nederland het Klimaatakkoord van Parijs. Daarmee beloofde Nederland zich
in te zetten voor het beperken van de opwarming van de aarde tot maximaal twee graden met het
streven om de opwarming te beperken tot anderhalve graad. De Nederlandse klimaatambities,
gebaseerd op de internationale afspraken, zijn vastgelegd in de Klimaatwet. De afspraken die hieruit
voortvloeien   (met   o.a.   gemeenten,   het   bedrijfsleven,   natuur-   en   milieuorganisaties   en
energiebedrijven) zijn verankerd in het landelijke Klimaatakkoord. Daarin is opgenomen dat vóór
2030 de uitstoot van broeikasgassen met 49% verminderd moet worden ten opzichte van 1990. In
2050 moet de uitstoot met (minimaal) 95% zijn teruggebracht. Inmiddels is op Europees niveau
besloten dat een versnelling van de reductie noodzakelijk is (naar 55% in 2030). Deze versnelling is
nog niet verankerd in de Nederlandse klimaatdoelstellingen.

Een belangrijke maatregel om de doelstellingen te behalen is het stoppen met het gebruik van
aardgas in woningen en utiliteitsbouw. Het verminderen van de CO 2-uitstoot is niet de enige reden
om dit te doen. Rondom de aardgaswinningsinstallaties ondervinden inwoners grote problemen door
aardbevingen gerelateerd aan de gaswinning. Daarom wordt de gaswinning in Groningen zo snel
mogelijk verminderd. In het verlengde hiervan heeft de Rijksoverheid het doel gesteld om minder
afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen, waaronder aardgas. Concreet is het sinds juli 2018 niet
meer toegestaan om nieuwbouwwoningen op aardgas aan te sluiten, tenzij er zwaarwegende redenen
zijn om dit wel te doen.

Wettelijke kaders

Energie is een basisbehoefte. De regels voor energie zijn gebaseerd op Europese verordeningen en
Nederlandse wetten. In de Nederlandse wetten hebben de Europese verordeningen een plaats
gekregen.


                                                                                                     41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Energiewet
Het wetsvoorstel Energiewet beoogt de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998 te vervangen en een
modern en geactualiseerd ordeningskader te bieden dat:

    1)       de energietransitie ondersteunt en stimuleert en tegelijkertijd,
    2)       bijdraagt aan het doel van een schone energievoorziening die veilig, betrouwbaar,
             betaalbaar en ruimtelijk inpasbaar is.

Warmtewet
Op 1 januari 2014 is in Nederland de Warmtewet van kracht is geworden. De wet geeft regels omtrent
stadsverwarming, blokverwarming en warmte-koude-opslag en is gericht op de levering aan
kleinverbruikers zoals consumenten. De Warmtewet biedt bescherming aan consumenten en
bedrijven die gebonden zijn aan lokale warmtenetten, met name tegen een te hoge prijs voor de
warmte. Op dit moment wordt gewerkt aan een uitbreiding van de Warmtewet. Met de uitbreiding
wil men de voorziene grotere rol van warmtenetten in de Nederlandse warmtevoorziening faciliteren.

Omgevingswet
Met de Omgevingswet wil de overheid de regels voor ruimtelijke ontwikkeling vereenvoudigen en
samenvoegen, zodat het straks bijvoorbeeld gemakkelijker is om bouwprojecten te starten. Naar
verwachting treedt de Omgevingswet op 1 juli 2022 in werking. De Omgevingswet gaat veel
betekenen voor de warmtetransitie. De interactie tussen de warmtevoorziening en de fysieke
leefomgeving is namelijk groot. Het begin van een grootschalige warmte- en energietransitie is tot
op heden veelal vormgegeven door middel van experimenten. Om te blijven leren zal de
Omgevingswet handvatten bieden om te blijven experimenteren. Deze experimenten geven een mooi
inkijkje in de Omgevingswet. Waar gemeenteraden nu worden beperkt door de wettelijke reikwijdte
van een bestemmingsplan, waarin enkel regels over ‘een goede ruimtelijke ordening’ mogen worden
opgenomen, kunnen zij straks regels stellen met betrekking tot de ‘gezonde en fysieke leefomgeving’.
Onderdeel hiervan zijn ook regels met betrekking tot (niet-ruimtelijk relevante) duurzaamheidseisen,
zoals de beperking van CO2-emissie.

Regionaal beleid

Regionale Energie Strategie (RES)

De uitwerking van het landelijke Klimaatakkoord vindt voor een groot deel op regionaal en lokaal
niveau plaats. Om de regionale uitwerking vorm te geven, is Nederland opgedeeld in 30 energie-
regio’s waarin gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken aan een Regionale Energie


                                                                                                 42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Strategie (RES). De gemeente Drimmelen werkt in de RES-regio West-Brabant samen met andere
gemeenten, de provincie en het Waterschap. De verplichte scope van de RES richt zich op
grootschalige opwek van elektriciteit en de gebouwde omgeving (dus ook warmte). De RES 1.0 is
inmiddels door alle betrokken overheden bestuurlijk vastgesteld. Inmiddels is een start gemaakt met
de uitvoering van de plannen (uitvoeringsprogramma en RES-deals met bedrijven, overheden en
maatschappelijke organisaties).

Warmte

Het onderdeel Warmte is binnen de RES integraal uitgewerkt. Op het gebied van warmte verschaft
de RES op regionaal niveau inzicht in de totale (toekomstige) warmtevraag binnen de regio, de
beschikbare duurzame warmtebronnen en de bestaande en geplande infrastructuur. Er is op
hoofdlijnen en op regionaal niveau vastgelegd hoe in de nabije toekomst wordt omgegaan met de
beschikbare bronnen, ruimte en infrastructuur ten aanzien van warmte. Het onderdeel warmte wordt
door gemeenten op lokaal en wijkniveau vertaald naar een Transitievisie Warmte. De relatie tussen
de RES en de TVW wordt geïllustreerd in onderstaande figuren. In een aantal RESsen is het onderdeel
warmte ondergebracht in een aparte structuur, de RSW (Regionale Structuur Warmte). Dit is in West-
Brabant niet het geval, daar maakt de RSW integraal onderdeel uit van de RES.




                                                                                               43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>De RES brengt dus vraag en aanbod van warmte in beeld en geeft inzicht in de potentie van
verschillende warmtebronnen in de regio. Deze informatie is echter nog grofmazig en moet voor de
Transitievisie Warmte worden aangevuld met lokale informatie. De RES levert input voor de lokale
TVW maar treedt hiervoor niet in de plaats. De RES richt zich vooral op het gebruik van bronnen die
bovengemeentelijke potentie hebben en helpt bij het leggen van verbindingen tussen sectoren en
gemeenten. Afstemming binnen de regio moet voorkomen dat een bron ten onrechte meerdere
malen in lokale TVW’s wordt opgenomen. Het regionale inzicht voorkomt bovendien dat interessante
bronnen onbenut blijven.

Lokaal beleid
In de gemeente Drimmelen gebeurt al erg veel als het gaat om duurzaamheid in brede zin en de
energie- en warmtetransitie in het bijzonder. In Drimmelen zijn meerdere organisaties actief bezig
met het stimuleren van energiemaatregelen. Dit zijn de belangrijkste visies:


   Toekomstvisie 2040: Voor & Door Drimmelen
   Omgevingsvisie Drimmelen
   Woonvisie Wonen op maat
   Prestatieafspraken corporaties 2017 – 2021
   Beleidsplan Duurzaamheid 2013-2017
   De Duurzame Big Five van Drimmelen, programma Duurzaamheid
   Programma Opgewekt Drimmelen
   Beleidskader grootschalige zonnevelden
   Beleidskader zonnepanelen voor eigen gebruik
   Drimmelense Energie Akkoord 2020-2021 (DEA)
   Energieneutraal Terheijden 2025
   Actieplannen Energieneutrale Dorpen Drimmelen


Dit zijn de belangrijkste projecten:


                                                                                                 44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>   Duurzaamheidslening voor inwoners
   Stimuleren energiebesparing vanuit het regionaal energieloket:
    o   Inzet van energieambassadeurs
    o   Advies over het verduurzamen van de woning (proefwoningen per dorp te
    o   raadplegen en digitaal advies mogelijk)
    o   Collectieve inkoop zonnepanelen
    o   Collectieve inkoop muur- en vloerisolatie
    o   Waardebon voor energiebesparende aankopen
   Verduurzaming gemeentelijk vastgoed
   VerLEDden openbare verlichting en sportvoorzieningen
   Energie A16 Windmolens (Klaverpolder en Zonzeel)
   Projecten Brabant geef Energie (o.a. gezamenlijk zonnedak)
   Ontwikkeling zonnepark De Bergen (Terheijden)
   Verduurzaming Amernet
   Onderzoek alternatieve warmtebronnen tuinbouwgebied Plukmade en Terheijden (o.a.
        o   biomassa-installatie, geothermie)
   Proeftuin Aardgasvrije wijken Terheijden (aanleg warmtenet)
   Zon op andermans dak
   Onderzoek aquathermie Lage Zwaluwe Onderzoek een mogelijke versoepeling van de
    regelgeving rondom het realiseren van zonnepanelen op monumenten en beschermd
    dorpsgezicht, zodat deze gebouwen ook verduurzaamd kunnen worden (menukaart Groene
    Grachten)
   De uitvoering van een pilot met één of meerdere woningen op waterstof of groengas
    (Wagenberg)
   De verduurzaming van (agrarische) bedrijven (Hooge Zwaluwe, Lage Zwaluwe)
        o   onderzoek naar kleinschalige manier energie kunnen opwekken met kleine windmolens.
            Zeker in het buitengebied en bij bedrijven heeft dit wellicht potentie
        o   Zon op dak van agrarische bedrijven: uitbreiden Opgewekt Drimmelen
   Onderzoek doen naar reële mogelijkheden voor opslag van energie: bijv. in de bodem, met
    behulp van waterstof of basaltsteen; Het onderzoeken van de mogelijkheden voor
    energieopslag op dorps- of gemeenteniveau.
   Werkgroep verstevigen en bestendigen en uitbreiden (in diverse dorpen), evt. met
    straatambassadeurs (doorgeefclub)
   Toepassing sociale innovatie duurzaamheid door middel van de “7 succesfactoren” (zie
    actieplannen END en raadsvoorstel)

                                                                                              45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Onderstaand plaatje laat zien de verschillende trajecten zich verhouden tot het bredere kader en
welke projecten hieruit voortvloeien. Hierin is ook deze TVW opgenomen.




                                                                                                   46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 6 BUURTBENAMINGEN




                            47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 7 DATA DE HEERLIJKHEID HOOGE ZWALUWE




Planning buurten Hooge Zwaluwe   Warmtekoers in Hooge Zwaluwe   Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in Hooge
                                                                Zwaluwe




                                                                                                                                                 48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 8 DATA DRIMMELEN CENTRUM




Planning buurten in Drimmelen   Warmtekoers in Drimmelen   Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in
                                                           Drimmelen




                                                                                                                                           49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Bouwjaren van de gebouwen in Drimmelen   Indicatie van inkomens in Drimmelen. Groen vlekken zijn hogere inkomens




                                                                                                                   50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 9 DATA DE HEERLIJKHEID LAGE ZWALUWE, NIEUWLAND & GRIENDEN




Planning buurten in Lage Zwaluwe   Warmtekoers in Lage Zwaluwe   Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in Lage
                                                                 Zwaluwe




                                                                                                                                                           51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Clusters met kansen voor het zetten van laatste stap naar aardgasvrij (oranje vlekken)   Clusters met kansen voor collectieve isolatie in combinatie met lage inkomens om
en corporatiebezit in Lage Zwaluwe                                                       energiearmoede tegen te gaan (paarse vlekken) en corporatiebezit in Lage Zwaluwe




                                                                                                                                                                            52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 10 DATA KLEINE SCHANS, MOLENPOLDER & ZEGGEPOLDER-ZUID




Planning buurten in Terheijden   Warmtekoers in Terheijden   Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in
                                                             Terheijden




                                                                                                                                                  53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Clusters met kansen voor het zetten van laatste stap naar aardgasvrij (oranje vlekken)   Indicatie van inkomens in Terheijden. Groen vlekken zijn hogere inkomens
en corporatiebezit in Terheijden




                                                                                                                                                                    54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>