<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Routekaart
   Afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                             Routekaart
                                Afvalwaterketen
Visiebrochure
        Afvalwaterketen tot 2030
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>2
                                  Inhoud
                                   Voorwoord                                      3
                                   1. Inleiding                                   4
                                   2. Onze toekomstvisie                          6
                                   3. Grondstoffen                                8
                                   4. Energie                                    12
                                   5. Nuttig water                               16
                                   6. Bebouwde omgeving                          20
                                   7. Industrieel gebied                         22
                                   8. Grondgebonden industrie                    24
                                   9. Landelijk gebied                           26
                                   10. Uitdagingen                               28
                                   11. Transitie                                 30
                                   12. Hoe verder                                31
                                   Bijlage 1: De afvalwaterketen nu              32
                                   Bijlage 2: Algemene ontwikkelingen            33
                                   Bijlage 3: Werkwijze en samenstelling groepen 34
                                   Colofon                                       35
  visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                     3
Voorwoord
   Waar staat de afvalwaterketen in 2030? Hoe komen we daar? U leest onze antwoorden in dit visiedocument.
   Wij presenteren hiermee een agenda voor de nieuwe ontwikkelingen in de komende jaren.
Fundamentele verandering                                          industrie, landbouw en energie. De uitdagingen zijn groot. Laten    Bijdrage door velen
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Unie van            we met zijn allen samen de handschoen oppakken!                     Wij willen graag iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan
Waterschappen hebben samen de schouders onder het visie-                                                                              deze visie. Natuurlijk het ministerie van Economische Zaken,
traject gezet. Wij vinden deze routekaart heel belangrijk om      Afstemming en samenwerking                                          Landbouw en Innovatie voor de financiële ondersteuning. We
u te laten zien wat we willen bereiken. Naar onze overtuiging     Wij zijn bij deze langetermijnvisie niet over een nacht ijs gegaan. willen ook speciaal twee mensen noemen: Renze van Houten,
verandert de afvalwaterketen fundamenteel. De ketenpartners       We hebben de routekaart in 2010 en 2011 samen met onze              projectleider van de voorstudie, en Pieter de Bekker, project-
leveren in 2030 een grote bijdrage aan de verduurzaming van       kennis- en ketenpartners opgesteld. Dat gebeurde in het kader       leider van de routekaart. Veel deskundigen van waterschap-
de samenleving. Waterschappen en gemeenten zetten afval om        van de Meerjarenafspraken energie-efficiency (MJA3). De water-      pen, gemeenten en andere organisaties hebben zich op allerlei
in schone grondstoffen en energie en schoon water. Onze visie     schappen hebben deze afspraken in 2008 ondertekend.                 manieren ingezet voor het traject. Ze deden dat enthousiast
past binnen de afspraken van de VNG en de UvW over samen-         Wij hebben ook verschillende andere afspraken en initiatieven       en met oog voor de realiteit. Ook leverden professionals van
werking in de afvalwaterketen en bij het Bestuursakkoord Water.   meegenomen in de visie. We noemen enkele belangrijke:               universiteiten, adviesbureaus en geïnteresseerde bedrijven een
Zowel gemeenten als waterschappen spannen zich in voor            •	Een groep van enthousiaste deskundigen kwam in 2009 met          constructieve bijdrage.
vergroting van doelmatigheid en kwaliteit en vermindering van        een visie op de waterketen in 2050: Verbindend water. We
kwetsbaarheid.                                                       hebben samengewerkt met het ‘aanjaagteam’ dat deze visie         Wij rekenen erop dat deze visie u net als ons inspireert. We
                                                                     actief heeft uitgedragen.                                        wensen u veel succes bij uw eigen inspanningen voor een mooie
Volop kansen                                                      •	Waterschappen en gemeenten hebben eind 2011 samen met            toekomst van de afvalwaterketen!
Het traject van de routekaart heeft een mooi resultaat opge-         het kabinet een Lokale Klimaatagenda vastgesteld. De agenda
leverd. We zien volop kansen om duurzaamheid en doelmatig-           is een vervolg op de klimaatakkoorden.
heid met elkaar te verbinden. Deze toekomst is al begonnen!       •	De UvW sloot met het kabinet een Green Deal en een Ketenak-      Gert Verwolf
De ketenpartners passen in de praktijk inmiddels verschillende       koord Fosfaat.                                                   Lid van het Uniebestuur
concepten toe. Zo worden enkele energiefabrieken geëxploi-                                                                            Dijkgraaf van waterschap Veluwe
teerd. Het duurt niet lang of er komen meer energiefabrieken bij. De routekaart geeft ook invulling aan de innovatieparagraaf
Ook zijn er experimenten met de grondstoffenfabriek. Diverse      van het onderdeel waterketen in het Bestuursakkoord Water. De       Ina Adema
gemeenten zijn gestart met een lokaal energiebedrijf. De water-   uitdaging is nu om bij de regionale uitwerking van de afspraken     Voorzitter VNG commissie Water
schappen sluiten zich aan bij deze ontwikkelingen. Zij benutten   van het bestuursakkoord door gemeenten en waterschappen             Burgemeester Veghel
kennis vanuit de markt waar het kan.                              deze routekaart nadrukkelijk op de agenda te zetten. De arrange-
                                                                  menten in de routekaart bieden bij uitstek een kans om ook voor
Slimme coalities                                                  de lange termijn slimme investeringsbeslissingen te nemen die
De veranderingen in de afvalwaterketen hangen nauw samen          uiteindelijk ook een kostenbesparing opleveren.
met ontwikkelingen buiten de keten. Wij willen slimme coalities
met andere partijen aangaan. Denk aan coalities voor bouwen,
                                                                                                                                                     visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>4
  1. Inleiding
     Waar staan wij in 2030? Wat zijn grote kansen? Welke route volgen we? In deze brochure leest u over onze
     langetermijnvisie voor de afvalwaterketen. We hebben de visie in nauwe samenwerking met onze partners
     binnen en buiten de keten uitgewerkt.
  Kern van onze visie                                              Waarom deze visie                                                   Leeswijzer
  Fundamentele verandering                                         Startpunt                                                           Hoe ziet de afvalwaterketen er in 2030 uit? Dat leest u in hoofd-
  Een fundamentele verandering. Niets meer of minder staat         Wij zien onze visie als startpunt voor het gesprek binnen en buiten stuk 2. U vindt een overzicht van de belangrijkste kenmerken.
  de afvalwaterketen te wachten. Wij leveren in 2030 een grote     de keten. We willen ketens en kringlopen sluiten en verduurzamen.   Hoofdstukken 3 tot en met 5 gaan over de drie ketens van
  bijdrage aan de verduurzaming van de samenleving en het          We werken nauw samen met partners in de landbouw, chemische         grondstoffen, energie en nuttig water. Wat zijn onze verwachtin-
  sluiten van ketens en kringlopen. Waterschappen                  industrie, voedingsmiddelenindustrie en energiesector en met        gen voor de toekomst en wat zijn grote kansen?
  en gemeenten zetten afval om in schone grondstoffen en energie   woningcorporaties en projectontwikkelaars. Onze visie is zeker
  en schoon water. Natuurlijk zijn wij ook op zoek naar mogelijk-  niet in steen gehouwen. Wij passen de visie waar nodig aan.         In hoofdstukken 6 tot en met 9 staan arrangementen voor vier
  heden om kosten te besparen. Slimmer investeren in flexibele                                                                         soorten gebieden. Zo’n arrangement is geen blauwdruk, maar
  systemen heeft voor ons een hoge prioriteit.                     Inspiratiebron                                                      een startpunt voor het identificeren van kansen en ambities.
                                                                   Wij bieden met deze visie ketenpartners, afnemers en leveran-       Een compleet arrangement voor de stad bestaat meestal uit
  Op de bres voor innovatie                                        ciers inspiratie. We bepalen met elkaar waar samenwerking reëel     meerdere arrangementen. Hoofdstuk 10 noemt de uitdagingen
  Andere partijen weten dat we op de bres staan voor innovatie.    en gewenst is. Waterschappen en gemeenten gebruiken deze            voor de keten tijdens het veranderingsproces. In hoofdstuk 11
  Wij werken graag met hen samen. Wij lopen voorop bij de inzet    visie als inspiratiebron voor hun langetermijnstrategie en het      leest u onze visie op transitie. Hoofdstuk 12 beschrijft hoe we
  van zuiverings- en energietechnologie. We grijpen de kansen voor identificeren van kansrijke innovaties.                             verder gaan.
  nieuwe oplossingen.
                                                                                                                                       Het is goed om even stil te staan bij de huidige situatie in de
  Integrale blik                                                   Werken met arrangementen                                            afvalwaterketen. Dat gebeurt in de eerste bijlage. Algemene
  Wij handelen vanuit een integrale blik. Onze ruimtelijke oplos-  Welke innovaties in de afvalwaterketen kansrijk zijn, wordt sterk   ontwikkelingen hebben een grote invloed op het veranderings-
  singen passen bij de omgeving. Klanten kunnen rekenen op         bepaald door de specifieke lokale context. Het gaat daarbij onder   proces. U leest daarover meer in de tweede bijlage. In de derde
  maatwerk. We leveren een breed scala aan diensten.               andere om de fysieke omgeving, de bestuurlijke inrichting,          bijlage beschrijven wij kort onze werkwijze bij de totstandko-
                                                                   prioriteiten voor gebiedsinrichting alsmede de vraag- en aanbod-    ming van deze visie. U vindt ook een lijst van de deelnemers aan
  Open instelling                                                  structuur van grondstoffen, energie en water. Om de spelers in      de projectgroep en de drie werkgroepen.
  Wij treden met een open instelling de veranderingen tege-        de keten te ondersteunen bij de selectie van innovaties voor hun
  moet. We zien de transitie als een mooie kans én uitdaging.      gebied, zijn arrangementen uitgewerkt. Deze arrangementen
  We schuwen het experiment niet. Alles met het doel om in de      geven mogelijke toekomstbeelden van duurzame afvalwater-
  toekomst een nog betere dienstverlening te leveren.              ketenoplossingen, passend bij een specifieke lokale context. De
                                                                   arrangementen zijn echter geen blauwdrukken, maar een mooi
                                                                   startpunt voor het identificeren van kansen en ambities.
                  visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                 5
  De toekomst is al begonnen
  De afvalwaterketen staat een fundamentele verandering te wachten. Op diverse plaatsen in Nederland zijn de
  eerste tekeningen van die verandering al duidelijk zichtbaar. Hieronder volgen een aantal korte voorbeelden die
  aantonen dat de toekomst al begonnen is.
Grondstoffen                                                   Energie                                                          Water
Bioplastics uit afvalwater                                     Warmte voor verwarmings- en kraanwater in                        Efteling: efflluent wordt recreatiewater
Een tiental waterschappen en Veolia water verkennen de         Apeldoorn                                                        Het effluent van de RWZI in Kaatsheuvel wordt op het terrein
technische en commerciële haalbaarheid van de productie van    Sinds 2010 levert de rioolwaterzuiveringsinstallatie Apeldoorn   van de RWZI zelf, deels in een natuurlijk helofytenfilter verder
biopolymeren. De verwachting is dat de technologie binnen 3    via het elektriciteitsnet stroom voor huishoudens. Gas dat       opgewerkt. Het water wordt gebruikt voor de vijvers van de
jaar toegepast kan worden.                                     ontstaat bij de vergisting van slib wordt verbrand in een motor  Efteling. Hiermee wordt voorkomen dat onnodig veel grondwa-
                                                               die elektriciteit opwekt. De warmte die bij de verbranding       ter moet worden opgepompt.
Grondstoffenterugwinning uit mest en urine                     ontstaat, levert het waterschap via een pijplijn van Essent
De source pilot van Waterschap Aa en Maas en de landbouw-      aan een woonwijk voor de verwarming van verwarmings- en          Opwerking water voor DOW chemical
sector (ZLTO) bewijst dat ongeveer 60 procent van het te       kraanwater.                                                      In Terneuzen wordt gezuiverd afvalwater verder opgewerkt met
verwijderen fosfaat teruggewonnen kan worden als struviet.                                                                      membraanfiltratietechnieken, en wordt voor hoogwaardige
Voor praktijkschaalreactoren lijkt zelfs 80 tot 90 procent     Restwarmte rioolwaterzuivering Raalte                            toepassing gebruikt door DOW Chemical. Deze ketensluiting
mogelijk. De kosten zijn dusdanig dat SOURCE kan concurreren   Afvalwater is een paar graden warmer dan vroeger doordat we      is nodig omdat het oppervlaktewater in de regio overwegend
met andere typen van mestverwerking.                           met elkaar meer douchen en vaker met warm water wassen.          brak of zout is, en verstandig met zoetwater moet worden
                                                               Groot Salland in Raalte zet een demonstratieproject op voor      omgegaan.
Sanitatieproject Sneek                                         warmtelevering vanuit de zuiveringsinstallatie aan het Raalter
Een verdergaande integratie in de ketens water, energie en     zwembad.                                                         Afvalwater als hoogwaardig gietwater
grondstoffen staat centraal in het decentrale sanitatieproject                                                                  In het Westland wordt momenteel onderzoek gedaan naar
in Sneek. Verschillende afvalwaterkwaliteiten worden geschei-  Groen gas in Tilburg                                             hergebruik van het afvalwater van de RWZI Harnaspolder
den ingezameld, doelmatig behandeld. Fosfaat en energie        Op de locatie Tilburg van Attero bevindt zich de eerste en enige als hoogwaardig gietwater in de Westlandse kassenbouw.
worden zo veel mogelijk teruggewonnen.                         groengashub van Nederland. Biogas van meerdere partijen          Dit draagt bij aan de zelfvoorziening in het gebied. Naast
                                                               wordt in één installatie opgewerkt tot gas van aardgaskwaliteit  hergebruik in de kassenbouw kan het gezuiverde water worden
                                                               voor het gasnet. Hierbij wordt ook biogas van de zuivering uit   ingezet in de natuurlijke omgeving.
                                                               Tilburg gebruikt.
                                                                                                                                              visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>6
  2. Onze toekomstvisie
      Hoe ziet in 2030 de gehele afvalwaterketen eruit? De belangrijkste kenmerken in vogelvlucht.
  Terugwinnen centraal                                              •	de aard en hoeveelheid van de afvalstromen;                    Open instelling
  Waterschappen en gemeenten leveren een grote bijdrage aan         •	de lokale omstandigheden. Denk aan aspecten als landschap,     Wij treden met een open instelling de veranderingen tege-
  de verduurzaming van de Nederlandse samenleving. Zij zetten          ruimtelijke ordening en ecologische uitdagingen.               moet. We zien de transitie als een mooie kans én uitdaging.
  afval om in schone grondstoffen en energie en schoon water.                                                                         We schuwen het experiment niet. Alles met het doel om in de
  Terugwinnen staat centraal. Waterschappen en gemeenten            Gespecialiseerd onderhoud                                         toekomst een nog betere dienstverlening te leveren.
  ontplooien activiteiten om het gebruik van fossiele grondstof-    Gespecialiseerde bedrijven verzorgen een deel van het onder-
  fen voor chemie, transport, warmte en elektriciteit te vervangen  houd. Zij werken op basis van een duidelijk geformuleerde vraag.  Kardinale rol van personeel
  door biomassa. De afvalwaterketen is een duidelijk zichtbare      Bouw en onderhoud zijn geïntegreerd binnen de keten. De eisen     Het personeel is een belangrijke succesfactor. Organisaties
  speler door co-locatie, decentrale zuiveringsunits en een sterke  aan onderdelen lopen uiteen. Hoe belangrijker een onderdeel, hoe  hebben veel aandacht voor het vinden en behouden van goede
  profilering op duurzaamheid. De samenleving en het bedrijfsle-    zwaarder de eisen. Om dit alles in goede banen te leiden, is een  medewerkers. De arbeidsvoorwaarden zijn aantrekkelijk. Mede-
  ven hebben veel waardering voor onze bijdrage.                    stevige regie nodig. Een centrale controlekamer - vooral virtueel werkers hebben volop mogelijkheden om zich te ontwikkelen. Zij
                                                                    ingericht - is verantwoordelijk voor deze regie. De controlekamer werken vaak in zelfdenkende teams. Medewerkers zijn zich sterk
  Efficiënt zuiveren voor volksgezondheid en                        zorgt voor een goede balans tussen kosten, kwaliteit en risico’s. bewust van hun eigen bijdrage en verantwoordelijkheid.
  waterkwaliteit
  De keten zuivert op een efficiënte manier water voor de volksge-  Strategische samenwerking                                         Voorloper op technologisch gebied
  zondheid en de waterkwaliteit. De wettelijke taken zijn inhoude-  We werken strategisch samen met een aantal andere partijen.       Wij lopen in Nederland voorop bij de inzet van zuiverings- en
  lijk niet veranderd, de manier waarop wij die invullen wel.       Dit kan op vaste of tijdelijke basis zijn. Denk bijvoorbeeld aan  energietechnologie. We passen de modernste technieken toe.
                                                                    samenwerking met gespecialiseerde onderhoudsbedrijven, ener-      Door intelligente sensoren monitoren we ‘realtime’ en nemen
  Integrale oplossingen                                             giebedrijven, woningcorporaties en afvalbedrijven.                voor de toekomst doordachte beslissingen.
  De ketenpartners hebben een integrale blik. Wij kiezen ruim-      We ontwikkelen nieuwe producten, diensten en technologieën
  telijke oplossingen die passen bij het natuurlijk systeem en      samen met klanten, bedrijven, onderzoeksinstellingen en
  de bebouwde omgeving. We stemmen onze vernieuwings- en            overheden.
  uitbreidingsplannen af op projecten voor nieuwbouw en renova-
  tie. Maatwerk staat voorop in onze dienstverlening. Wij leveren   Op de bres voor innovatie
  een breed scala aan diensten aan consumenten en bedrijven. We     Andere partijen weten dat we op de bres staan voor innovatie.
  zorgen voor afvalkringlopen voor bedrijven en bedrijfsterreinen.  Wij werken graag met hen samen. Wij lopen voorop bij de inzet
                                                                    van zuiverings- en energietechnologie. We grijpen de kansen voor
  Gevarieerde inzameling                                            nieuwe oplossingen.
  Het scheiden van afval begint meestal in de woning of op het
  bedrijfsterrein. Er zijn veel verschillende concepten en technie-
  ken. Welk concept en welke techniek we in een bepaalde situatie
  kiezen, hangt af van:
                   visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                     7
Visie grondstoffen 2030                           Visie energie 2030                                Visie water 2030
Visie                                             Visie                                             Visie
• Denken in grondstof cycli                       • Integrale duurzame oplossingen                  • Inzameling grotendeels gescheiden
• Aansluiting bij andere sectoren                 • Voldoende technische mogelijkheden              • Veel kwaliteitseisen
• Gevarieerde grondstofverwerking                 • Belangrijke rol business ontwikkelaar           • Meestal maatwerk
• Ontzorgen van klanten en ketenpartners          • Waterschap als aanjager of smeder van coalities • Hoog- en laagwaardig water voor industrie
• Voortdurend zoeken naar nieuwe kansen           • Samen optrekken van overheden                   • Hoogwaardig water voor kassen
• Open innovatie-omgeving                         • Innovatieve constructies                        • Zelfvoorziening in steden
• Groen imago van producten uit afval             • Energie en grondstofwinning complementair       • Minder actief slib installaties
• Flexibel productie-apparaat                     • RWZI als energiefabriek                         • Veel technieken uit drinkwater voor hergebruik
• Combineren van stappen in raffinagetrein        • Efficiënt gebruik van operationele energie      • Online systemen voor meten en monitoren
• Verspreiden van inzichten via innovatieplatform • Terugdringen waterverbruik toiletspoeling
• RWZI als grondstoffenfabriek                                                                      Kansen
                                                  Kansen                                            • Zicht en recreatiewater
Kansen                                            • Terugwinnen van warmte in huizen en gebouwen    • Proces en koelwater
• Fosfaat voor kunstmest                          • Warmtehergebruik uit riool                      • Huishoudelijk water
• Hergebruik van wc papier                        • RWZI’s als energiefabriek                       • Water voor landbouw en kassen
• Algen voor voedsel, veevoer en chemie           • Energiebesparing bij RWZI                       • Effluent voor waterbalans
• Alginaat voor het stabiliseren van vloeistoffen • Wind en zon op terreinen                        • Bestrijding van hittestress in stand
• Stikstof voor ammoniakverbindingen              • Waterkracht uit riool                           • Zout water voor toiletspoeling
• CO2 als koelvloeistof                           • Koude uit diepe plassen                         • Opslag van hemelwater
• Syngas voor bulkchemicaliën                     • Energie uit zwart en groen water
• Zwavel voor sulfaat en diverse toepassingen
                                                                                                                visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>8
  3. Grondstoffen
      Hoe ziet in 2030 de keten van grondstoffen uit afvalwater eruit? En heel belangrijk: wat zijn grote kansen?                       uit gestandaardiseerde modulaire productie-eenheden en
                                                                                                                                        componenten. Een component is eenvoudig toe te voegen of te
                                                                                                                                        verwijderen. Daardoor verdient de organisatie de investering in
  Waar we in 2030 staan                                               Ontzorgen van klanten en ketenpartners                            een component in zeer korte tijd terug.
                                                                      Klanten en ketenpartners worden zoveel mogelijk ontzorgd. Een
  Denken in grondstofcycli                                            intermediaire organisatie koppelt op een effectieve manier vraag  Combineren van stappen in raffinagetrein
  Binnen de keten is het denken in grondstofcycli de gewoonste        en aanbod. Ook handelt deze organisatie efficiënt de logistieke   Het raffineren van een of enkele producten is vaak economisch
  zaak van de wereld. Wij zoeken continu naar nieuwe duurzame         en administratieve kant af.                                       onhaalbaar. De raffinagetrein biedt uitkomst. Stappen worden
  technieken voor de verwerking van afvalstromen en het sluiten                                                                         gecombineerd. Het gaat om het opwerken van meerdere groepen
  van grondstofkringlopen. We produceren met deze technieken          Zoeken naar nieuwe kansen                                         van stoffen. We gebruiken dan de complexiteit en waarde van
  hoogwaardige grondstoffen.                                          Wij zoeken voortdurend naar nieuwe bouwstenen, grondstoffen       stoffen optimaal. Denk aan stoffen als cellulose, nutriënten,
                                                                      en producten. We selecteren kansen samen met de verwerkers        vetzuren, enzymen, medicijnresten, detergenten en andere orga-
  Aansluiten bij initiatieven in andere sectoren                      van afvalstromen, de productontwikkelaars, de inkopers en de      nische verbindingen in het afvalwater of slib.
  Wij sluiten ons succesvol aan bij initiatieven in de landbouw, de   beslissers bij bedrijven in een groot aantal sectoren. We voeden
  groene chemie en de voedingsmiddelen- en veevoedersector.           business cases met resultaten van kleinschalige experimenten      Verspreiden van inzichten door innovatieplatform
  Dit heeft geresulteerd in:                                          en voorbeeldprojecten.                                            De keten heeft een innovatieplatform. Hiermee profiteren we
  •	de productie van fosfaat. De rioolwaterzuiveringsinstallaties                                                                     optimaal van de inzichten uit onderzoeken, experimenten en
      (RWZI’s) produceren het fosfaat direct uit afvalwater of uit    Open innovatieomgeving                                            pilots. Het innovatieplatform:
      de as die overblijft na verbranding van slib. Het fosfaat wordt Het onderzoek vindt vooral plaats in een open innovatieomge-      •	zet onderzoeken en experimenten op en analyseert de
      gebruikt voor precisiebemesting en additieven in veevoer;       ving. Wij laten ons inspireren door de natuur – ‘biomimicry’ - en     resultaten;
  •	de levering van cellulose voor de productie van bioplastics;     ervaringen in andere sectoren. Om de innovatie te stimuleren      • verspreidt de resultaten onder de ketenpartners;
  •	de levering van nutriëntrijke afvalwaterstromen aan de land-     leggen we studenten ontwerpvraagstukken voor en houden we         • legt relaties met platformen en onderzoeksprogramma’s
      bouw en algenfarming.                                           internationale competities.                                       buiten de afvalwaterketen.
  Gevarieerde grondstofverwerking                                     Groen imago van producten uit afval                               Wild cards
  Waterschappen en gemeenten leveren meestal slechts ruwe             Producten uit afval hebben een groen imago. Wij werken nauw       Naast echte kansen zijn er diverse ‘wild cards’. Het is nog de
  basisgrondstoffen, zoals cellulose en monomeren. Gespeci-           samen met supermarktketens om het imago van onze producten        vraag of deze kansen rendabel te realiseren zijn. De toekomst
  aliseerde bedrijven werken de grondstoffen op. Deze grond-          te verbeteren en inzicht in gevoeligheden van klanten te krijgen. moet uitwijzen of hiervoor een markt is en wat technisch moge-
  stoffen hebben daarna de juiste kwaliteiten om hoger in de          We wijzen scholieren via projectonderwijs op de waarde van        lijk is. De wild cards zijn:
  keten te worden verwerkt. Het is soms aantrekkelijk om bij de       producten uit afval.                                              • detergenten;
  zuivering grondstoffen al op te werken. RWZI’s uit aangren-                                                                           • enzymen;
  zende regio’s slaan dan de handen ineen om voldoende schaal-        Flexibel productieapparaat                                        • kalium;
  grootte te creëren. Zij leveren het ruwe materiaal aan de           De organisaties in de afvalwaterketen hebben een flexibel         • medicijnen;
  grondstoffenfabriek.                                                productieapparaat. Zij spelen zo snel in op de behoeften van en   • metalen;
                                                                      veranderingen in de markt. Het productieapparaat is opgebouwd     • reststromen voor landbouw.
                   visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                9
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>10
   Kansen voor grondstoffen
                                                       Fosfaat voor kunstmest                                                                       Algen voor voedsel, veevoer en
       waterzuivering                                  Fosfaaterts wordt steeds schaarser en                                                        chemie
                                                       duurder. We winnen uit de afvalwaterketen                                                    Algen groeien op de reststoffen van afval-
                                                       decentraal, bij de zuivering of eindverwer-                                                  water. Zij zijn een grondstof voor vee- en
                                                       king van slib, jaarlijks 14.000 ton fosfaat                          veevoer                 visvoer. Algen bevatten grondstoffen voor
                                                       terug. Fosfaat is een belangrijke grondstof   voedsel                                 chemie de productie van bioplastics en harsen.
                                                       voor kunstmest. Biofosfaat uit afvalwa-                                                      Specifieke algen scheiden olie af voor
            slib
                                                       ter past bij kunstmest die duurzaam is                                                       de farmaceutische industrie. Op diverse
                                                       geproduceerd.                                                                                plaatsen lopen experimenten met algen en
                                                                                                                                                    andere waterplanten.
            branden                                                                                                                 algen
                                           kunstmest
               fosfaat                                                                                                  afvalwater
               14.000 ton per jaar
                                                       Hergebruik van wc-papier                                                                     Alginaat voor stabiliseren van
                                                       Cellulose van wc-papier is een grondstof                   korrelslibzuivering               vloeistoffen
                                                       voor isolatiemateriaal en in de wegenbouw.                                                   Wij halen alginaat uit korrelslibzuive-
                                                       Ook gebruiken we cellulose voor chemica-                                                     ring. Alginaat is te gebruiken voor het
       wc
                                                       liën die worden opgewerkt tot bioplastics                                                    emulgeren en stabiliseren van vloeistof-
                                                       voor meubilair, kunststof auto-onderdelen                                                    fen. Bijvoorbeeld als verdikker voor inkt,
                                                       en legostenen. De afvalwaterketen kan                     alginaat                           sauzen, zuivel, farmaceutische middelen
                                          papier
                                                       voorzien in 5 procent van de Nederlandse                                                     en papier. Korrelslib is rijk aan alginaat.
                                                       vraag naar cellulose. De kwaliteit en kwan-                                                  Alginaat heeft een behoorlijke financiële
                                                                                                                       als verdikker
                                                       titeit zijn constant.                                                                        waarde.
    waterzuivering                        bio-plastics
                       cellulose
                                                                                                   farmaceutische     sauzen           inkt papier
                                         verpakkingen                                              middelen
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                          11
                                                           Stikstof voor                                                                                                      Syngas in bulkchemicaliën
                                                           ammoniakverbindingen                                                                                               Syngas bevat vooral waterstof en koolmo-
                                                           Wij winnen stikstof uit zuiveringsslib of
                                                                                                                                      syngas                                  noxide. Het is een halffabricaat voor de
                                                           urine. We maken met de stikstof ammoni-                                                                            productie van chemicaliën als methanol.
     urine        slibverwerking                           akverbindingen. Dat biedt diverse moge-                             zuiveringsslib                                 Syngas is te gebruiken in bulkchemica-
                                                           lijkheden. Zo is ammoniakgas nodig voor                                                                            liën voor plastic, lijm, verf en cosmetica.
                                               kunstmest   kunstmest. Via een brandstofcel winnen                                                                             Wij maken bijvoorbeeld syngas door het
              stikstof          ammoniakgas                we energie uit ammonium. Het terugwin-                                                                             vergassen van zuiveringsslib.
                                                           nen van stikstof vermindert de emissie
                                ammonium                   van broeikasgassen. Dit is mogelijk op
                                                           locaties waar restwarmte is om stikstof te
                                               energie     strippen.
              emissies
                                                                                                        plastics          lijm            verf                cosmetica
                                                           CO2 als nuttig product                                                                                             Zwavel of sulfaat voor diverse
                                                           CO2 is te gebruiken als koelvloeistof en                                                                           toepassingen
                               CO2                         waterontharder en voor de productie van                                                                            Wij winnen zwavel of sulfaat uit afval-
                                                                                                                 afvalwater                             slib
                                                           calciumcarbonaat. Calciumcarbonaat dient                                                                           water of slib. Zwavel kan dienen voor
                                                           als krijtvulling voor gipsplaten, bodemver-                                                                        kunstmest en de vulkanisatie van rubber.
   koelvloeistof                            waterontharder beteraar en meststof in de glastuinbouw.                                                                           Ook is zwavel een katalysator in diverse
                                CaCO3                      Ook de voedingsindustrie maakt gebruik                                                                             industriële toepassingen. Sulfaatzout is te
                                                           van CO2, onder meer als koolzuur in                                                                                gebruiken voor gips, als katalysator in de
                                                                                                                       zwavel             sulfaat zouten
                                              gips         frisdranken.                                                                                                       chemische industrie en als grondstof in de
                                                                                                                                                                              levensmiddelenindustrie.
                                                                                                       kunstmest
                                                                                                                        katalysator
voedingsindustrie         glastuinbouw
                                                                                                                 vulcanisatie
                                                                                                                                         gips       chemische    levens-
                                                                                                                                                    industrie    middelen
                                            gipsplaten
                                                                                                                                                                      visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>12
   4. Energie
      Hoe ziet in 2030 de keten van energie uit afvalwater eruit? En heel belangrijk: wat zijn grote kansen? .                          RWZI als Energiefabriek
                                                                                                                                        De RWZI is een Energiefabriek. De waterzuiveringsinstallatie
                                                                                                                                        wint chemische energie uit afvalwater terug. Voor de Energie-
   Waar we in 2030 staan                                              initiatief is het waterschap partner. Het waterschap kan een      fabriek zijn verschillende varianten. De plus- en supervariant
                                                                      project financieren. Dat maakt het een stuk gemakkelijker om      leveren het meest op. De plusvariant is een uitbreiding van de
   Integrale duurzame oplossingen voor energie                        het project te starten.                                           basisvariant met een brandstofcel in plaats van gasmotor en een
   Er is veel vraag naar integrale duurzame oplossingen voor                                                                            extra ontsluitingsstap voor de slibbehandeling. De supervariant
   energie. De afvalwaterketen levert hieraan een goede bijdrage.     Samen optrekken van overheden                                     borduurt hierop voort met de vervanging van gisting door super-
   De waterschappen en gemeenten zijn betrouwbare en robuuste         Is er een grote gebiedsontwikkeling? Dan pakken gemeente,         kritische vergassing van slib en verwerking van de resterende
   samenwerkingspartners. Zij spelen een prima rol bij het samen-     provincie en waterschap de kansen voor duurzaamheid samen         zoutslurrie. In beide varianten zorgen alle zuiveringen voor meer
   brengen van vraag en aanbod van energie en de technische           op. Zij geven opdracht voor het onderzoek naar kansen en het      energie dan wordt verbruikt.
   realisatie hiervan. Het lokale inzicht vergemakkelijkt het aangaan opstellen van een business case. Ze betrekken ook andere part-
   van partnerships.                                                  ners erbij. De kosten worden gedeeld.                             Efficiënt gebruik van operationele energie
                                                                                                                                        Vergeleken met nu gebruikt de RWZI de operationele energie
   Voldoende technische mogelijkheden                                 Innovatieve constructie                                           efficiënter. Hiervoor zijn maatregelen nodig. De Maatregellijst
   Wij hebben voldoende technische mogelijkheden om energie uit       Een slimme constructie leidt tot een goede balans tussen kosten   Zuiveringsbeheer (MJA) noemt mogelijkheden als:
   de afvalwaterketen terug te winnen. Dit kan bij huizen, gebou-     en baten. Een dergelijke constructie inspireert, voert een krach- •	thermische drukhydrolyse. In een soort snelkookpan wordt het
   wen, wijken en RWZI’s. Op diverse plaatsen worden geel, grijs en   tige regie en zorgt voor schaalvergroting. Hierdoor ontstaan tal     slib onder hoge druk thermisch voorbehandeld. Dat zorgt voor
   zwart water gescheiden aangevoerd en omgezet in energie. We        van mogelijkheden voor verduurzaming en het aantrekken van           een betere vergisting;
   verrijken afvalwater met groente- en fruitafval.                   groeninvesteerders.                                               •	verbeterde bedrijfsvoering. Denk bijvoorbeeld aan vervanging
                                                                                                                                           van puntbeluchters door bellenbeluchting en voortstuwers,
   Belangrijke rol voor business ontwikkelaar                         Energie en grondstofwinning complementair                            verlaging van het slibgehalte in aëratietanks, aanbrengen
   De business ontwikkelaar zorgt voor integrale ontwikkeling van     Energie en grondstofwinning vullen elkaar aan. Op basis van de       van aan/uit-regelingen op voortstuwers en optimalisatie van
   gebiedsenergie. Hij brengt partijen bij elkaar en bouwt een port-  waardepiramide kijken we eerst naar de verwaarding van grond-        retourslibregelingen;
   folio met projecten op. De business ontwikkelaar zorgt voor een    stoffen. Daarna komt de toepassing als energiedrager in beeld.    •	voorbehandeling van afvalwater met fijnzeven. Deze tech-
   marktplaats van vragers en afnemers van energie in de stad en                                                                           nologie scheidt papiervezels en andere zwevende stoffen
   de stedelijke omgeving. De gemeente heeft vaak de regie. Deze      Combinatie van mestvergisting en slibvergisting                      uit het afvalwater af. Door verbranding wordt dan energie
   rol is logisch omdat de gemeente de kar trekt bij verduurzaming    Er zijn waarschijnlijk meer kansen voor gezamenlijke verwerking      teruggewonnen. Ook is beduidend minder energie nodig voor
   binnen de bebouwde omgeving.                                       van slib en mest. Hiervoor is een aanpassing van de wetgeving        zuivering van het voorbehandelde afvalwater.
                                                                      nodig. Het is ook interessant om te onderzoeken hoe groente- en
   Waterschap als aanjager of smeder van coalitie                     fruitafval kan bijdragen aan een groter energievermogen.          Terurgdringen waterverbruik toiletspoeling
   Het waterschap is aanjager en smeder van coalities. Het water-                                                                       Het energieverbruik in de keten is verlaagd door het terugdringen
   schap zorgt dat er wat gebeurt en komt met mooie voorbeelden                                                                         van het waterverbruik bij het spoelen van toiletten. Een goed
   en kansen. Deze organisatie daagt ook uit via het bestuurlijk                                                                        voorbeeld is het vacuümtoilet. Dit toilet gebruikt slechts één liter
   netwerk en enthousiasmeert andere partijen. Bij een lokaal                                                                           water per spoeling.
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                13
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>14
   Kansen voor energie
                                               Terugwinnen van warmte in huizen                                                              RWZI als Energiefabriek
                             boiler                                                                             RWZI
                                               en gebouwen                                                                                   De RWZI zet de chemische energie in afval-
                                               Met behulp van warmtewisselaars herge-                                                        water om in elektriciteit. De RWZI gebruikt
                                      water    bruiken mensen de warmte van verhit                                                           deze elektriciteit voor de eigen behoefte en
                                               drinkwater in de keuken en de douche.                                                         levert energie aan klanten. Door superkriti-
                                               Er zijn twee mogelijkheden: het tap- en                                                       sche vergassing is conventionele eindver-
                                               douchewater wordt voorverwarmd of                                                             werking van slib niet meer nodig. Is er een
                                               een warmtepomp wekt warmte op. De                                                             combinatie met andere afvalstromen zoals
                                  warmte       warmtewisselaars zijn in nieuwe woningen                                                      mest? Dan is het rendement nog groter. De
                                               en gebouwen gemakkelijk te installeren. Bij                                                   RWZI gebruikt ook de warmte uit geloosd
                                                                                                                             • gas
                                               een groot gebouw is een warmtewisselaar                                                       effluentwater opnieuw.
                                                                                                                             • warmte
                                               in een put een goede oplossing.
                                                                                                                             • electriciteit
                                                                                                    vergassing
                   warmtewisselaar                                                                                                   klanten
                                               Warmtehergebruik uit riool                                                                    Energiebesparing bij RWZI
                                               Wij halen in de zomer met behulp van                                                          De RWZI bespaart door verbeterde
                                               een rioolwarmtewisselaar warmte uit het                                                       procesvoering het nodige op de operati-
                                          Stad
                                               afvalwater. Deze warmte wordt opgesla-                                                        onele energie. Technieken als thermische
                                               gen via warmte koude opslag (WKO). In       afdekken                                          drukhydrolyse helpen bij betere vergisting.
                                               de winter zorgt een warmtepomp voor                                                           Geothermie, afdekken van tanks en terug-
                                               hoogwaardige warmte voor gebouwen.                                                            winnen van restwarmte voor slibdroging
      riool  warmtewisselaar                   Ook voorkomen we ijs op wegen door                                                            zijn andere voorbeelden om slimmer om te
                                               rioolwarmte.                                                                                  gaan met energie.
                                                                                                                   thermische druk hydrolyse
                                                                                                               geothermie
                  warmte koude opslag
            visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                   15
                                    Wind en zon op terreinen                                                                            Koude uit diepe plassen
                                    Op de terreinen van de afvalwaterzuivering                                                          Wij winnen koude uit diepe plassen in en
                                    worden windmolens geplaatst. Zij wekken                                                             nabij de stad. Hiermee voorzien we in
                                    elektrische energie op. Duizend windmo-                                                             de vraag van bijvoorbeeld kantoren en
                                    lens produceren jaarlijks al 22 PJ. Zonnepa-                                                        ICT-bedrijven.
                                    nelen op waterzuiveringstanks leveren ook
                                    een prima bijdrage.
                                                                                                         diepe plassen
                                                                                 afkoeling
                                                                                                                    4º C
      windmolen x 1000 = 22 PJ/jaar
                                    Waterkracht uit riool                                                                               Energie uit zwart en groen water
                                    Wij benutten hoogteverschillen in het                                                               Wij leiden in wijken, kantoren en hotels
                                    riool. Hiermee ontwikkelen we op sommige                                                            zwart water via vacuüminzameling naar
                                    plaatsen in Nederland waterkracht.                                                                  een vergister. De vergister produceert
                                                                                                                                        biogas. De opbrengst is nog groter wanneer
                                                                                                                                        groen water met organisch keukenafval
                                                                                             zwart water                                wordt toegevoegd. Dit groene water gaat
                                                                                                                                        via een container of met een vacuümlei-
riool                                                                                                                                   ding naar de vergister.
                                                                                                                         BIOGAS
                                                                                 groen water
                                                                                 keukenafval
                                                                                                                                visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>16
   5. Nuttig water
       Hoe ziet in 2030 de keten van nuttig water uit afvalwater eruit? En heel belangrijk: wat zijn grote kansen?
   Waar we in 2030 staan                                             direct naar de eindgebruikers. De waterkwaliteit sluit dan aan op   winnen nutriënten terug en gebruiken die opnieuw. Soms herge-
                                                                     het specifieke gebruik. Wij leveren dus meestal maatwerk.           bruiken zij zelfs gezuiverd water dat nog rijk aan nutriënten is.
   Inzameling grotendeels gescheiden                                                                                                     Afvalwater is een extra bron voor droge perioden in de landbouw.
   De rioolstelsels zijn goeddeels volledig of verbeterd gescheiden, Hoog- en laagwaardig water voor industrie                           In West-Nederland kunnen watertekorten ontstaan door zoute
   maar dit nog niet overal. Deelstromen worden apart ingezameld     In een gebied met veel industriële ondernemingen bij elkaar? Dan    kwel en verzilting van rivieren. In Oost-Nederland daalt de stand
   en behandeld. Bij regenwaterafvoer stijgen de debieten nauwelijks levert een grote RWZI het industrieel water. Het water heeft een    van grondwater vooral op zandgronden.
   meer omdat hemelwater grotendeels is afgekoppeld. Er zijn veel    hoge of lage waarde. De RWZI hanteert dikwijls de strategie van
   verschillende systemen voor regenwater. De oudere infrastructuur  meerdere bronnen, bijvoorbeeld oppervlaktewater in combinatie       Minder actiefslibinstallaties
   is een onderdeel van het regenwatersysteem. De kwaliteit van      met gezuiverd afvalwater. Dit verkleint de afhankelijkheid van      Een deel van de huidige actiefslibinstallaties is vervangen
   de leefomgeving bepaalt sterk de inrichting van systemen voor     een bron. Een of meer waterfabrieken voorzien in de waterbe-        door nieuwe technologieën of hybride combinaties. Er zijn veel
   hemelwater. De infrastructuur bestaat vooral uit nieuwe kleine    hoefte van het gebied.                                              verschillende nabehandelingstechnieken. Organisaties besteden
   leidingen.                                                                                                                            speciaal aandacht aan natuurlijke nabehandelingsmethoden met
                                                                     Hoogwaardig water voor kassen                                       planten, gewassen en waterorganismen. Hierdoor worden water-
   Veel kwaliteitseisen                                              In een gebied met veel kassen is grote behoefte aan hoogwaardig     keten en watersysteem op een ecologische manier verbonden.
   De eisen aan de kwaliteit van nuttig water variëren sterk. Wij    water. Dit wordt gebruikt als gietwater. De belangrijkste bron is
   kunnen wel het volgende zeggen:                                   regenwater. In een periode van droogte is een extra bron nodig,     Veel technieken uit drinkwaterbereiding
   •	 hygiënische betrouwbaarheid is essentieel voor water dat      vooral in het groeiseizoen. Demiwater (gedeminiraliseerd water)     Organisaties gebruiken veel technieken vanuit de drinkwater-
       in een voedselketen komt of voor huishoudelijk gebruik        dat wordt geproduceerd uit afvalwater kan deze bron zijn.           bereiding. Zij zetten deze technieken in bij meer geavanceerde
       bestemd is;                                                                                                                       toepassingen van het hergebruik van water. Wij werken in onze
   •	 ontzilting en verwijdering op grond van Total Organic Carbon  Zelfvoorziening in steden                                           sector nauw samen met de drinkwatersector bij de ontwikke-
       (TOC) zijn van belang voor hoogwaardig industriewater;        Sommige steden zorgen helemaal voor hun eigen water. Een            ling en invoering van onder meer membraanfiltratie, actief kool
   •	 wanneer water teruggaat naar de natuur, verwijderen organi-   dergelijk gebied heeft als kenmerken: kleinschalige en gedeeltelijk adsorptie, reversed en forward omosis en desinfectietechnieken
       saties onder meer fosfaat, nutriënten, microverontreinigingen hoogwaardige bedrijvigheid, hoogwaardige openbare leefom-           met ozon, H2O2 en UV.
       en hormonen. Dat voorkomt ecologische schade.                 geving en stadslandbouw. Het begrip cradle-to-cradle inspireert
                                                                     om afvalwater gescheiden in te zamelen en water en andere           Online systemen voor meten en monitoring
   Meestal maatwerk                                                  bruikbare componenten optimaal opnieuw te gebruiken.                Wij gebruiken bij droogweerafvoer het aanvoerstelsel als buffer.
   Organisaties zetten het afvalwater dat zij behandelen, op diverse                                                                     Dat voorkomt overstorten. Deze maatregel is mogelijk door
   manieren af. Het water komt terecht in de openbare ruimte         Allerlei toepassingen in landelijk gebied                           het gebruik van online systemen voor meten en monitoring en
   en het oppervlaktewater. Ook gaat behandeld afvalwater naar       In landelijke gebieden zijn er behalve de RWZI ook kleinere behan-  sturing op kwaliteit en kwantiteit via ‘real time control’.
   publieke en private afnemers. Het water voldoet aan de kwali-     delingsinstallaties. Deze installaties zetten gezuiverd water af in
   teitseisen. Deze eisen vloeien voort uit de kenmerken van de      de natuurlijke omgeving. Dit is voor afgelegen woningen goed-
   omgeving en de wet- en regelgeving. Het afvalwater gaat dikwijls  koper dan transport van afvalwater. Lokale landbouwbedrijven
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                17
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>18
   Kansen voor nuttig water
                                                                Zicht- of recreatiewater                                                                            Huishoudelijk water
       Zuivering                                                Wij passen in ons land effluent toe als                                                             Het hergebruik van water is waarschijn-
                                                                stads-, natuur- en recreatiewater. Dit                                                              lijk belangrijker dan nu. Een voorbeeld is
                                                                is gunstig voor de grondwaterstand.                                                                 het opnieuw gebruiken van grijs water in
                                                                Ook blijven we bij langere perioden van                                                             woningen. Deze ontwikkeling wordt gesti-
                                                                droogte sproeien. Kunnen recreanten                                                                 muleerd door het streven naar duurzaam-
                                                                in directe aanraking komen met efflu-                                                               heid en zelfstandigheid en het principe om
                                                                ent? Dan wordt effluent behandeld met                                                               lokaal te doen wat lokaal kan. Ook daalt zo
     effluent
                                                                desinfectietechnieken.                                                                              het gebruik van drinkwater. Dan moet wel
                                                                                                                                                                    de hygiëne van effluent gewaarborgd zijn.
                                   desinfectie
                                                                                                                                        grijs water
                                                                                                                            hergebruik
                                                                Proces- of koelwater                                                                                Water voor landbouw en kassen
                                                                Wij maken uit effluent ontzilt water dat                                                            Wij gebruiken effluent om in droge
                                stoom                           de kwaliteit van demiwater heeft. Ontzilt                                                           perioden het waterpeil in landbouwgebie-
                                                chemie
                                                                water is te gebruiken voor de productie van                                                         den te handhaven. Ook compenseren we
                                                                stoom en in processen waarbij de kwaliteit                                                 effluent zoetwatertekorten in verzilte gebieden.
                                                                                                              kassen
                                                                van water hoog moet zijn. Onder meer                                                                Het is gunstig voor de landbouw wanneer
                                                                chemische bedrijven, energiecentrales en                                                            er nutriënten in effluent zitten. In kassen
    Demi-water                                                  producenten van ‘new energy’ als biodie-                                                            gebruiken we demiwater. Demiwater bevat
                                                                sel hebben behoefte aan hoogwaardige                                                                geen bacteriën en virussen. Door effluent
                                               energiecentrales                                                                 demi-water
                                                                waterkwaliteit. Een speciale soort is ultra- zilte gebieden                                         te leveren aan kassen is minder opslag-
                                                                puur water. De farmaceutische industrie                                                             ruimte voor water nodig.
                                                                                                                                                       effluent
                                                                gebruikt dit.
                 Ultra-puur water                                                                                                            (incl. nutriënten)
                             farmaceutische industrie
                 visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                   19
                                              Effluent voor waterbalans                                               Zout water voor toiletspoeling
                                              Steden zetten effluent in voor het behoud                               Hong Kong gebruikt al een halve eeuw zout
                                              van peilniveaus. Leeuwarden gebruikt                                    water voor het spoelen van toiletten. De
                                              bijvoorbeeld effluent om de grachten in de                              gezondheidsrisico’s van zout water zijn
                                              binnenstad op peil te houden. Wordt door                                veel kleiner dan die van grijs water. Een
                                              de klimaatverandering het risico op lange                               uitgebreide voorbehandeling is bij toilet-
                                              droge perioden veel groter? Dan is het erg                              spoeling niet nodig. Ook zijn de energiekos-
                                              aantrekkelijk wanneer het gezuiverde afval-                             ten lager dan bij hergebruik van afvalwater.
                                              water deel uitmaakt van de waterbalans in                               In Nederland leven veel mensen dicht bij de
                                              stedelijke systemen.                                                    kust. Daarom is het gebruik van zout water
                                waterbalans                                                                           een goede optie. Zijn er foute aansluitin-
                  effluent                                                                 WC                         gen? Dan ontdekken we die door de gelei-
                                                                                                   zout water         dingseigenschappen van zout water.
      waterzuivering
                                              Bestrijding van hittestress in stad                                     Hemelwater voor toilet en
                                              Steden houden door dichte en hoge bebou-                                wasmachine
                                              wing warmte vast. Dat leidt tot hittestress.                            Door de opslag van hemelwater, bijvoor-
 groene daken
                                              De temperatuur kan worden verlaagd                                      beeld onder de woning of bovengronds in
                                              door het gebruik van hemelwater (bijvoor-                               de tuin, gebruiken mensen minder drinkwa-
                                              beeld onder de weg en op groene daken)                                  ter. Zij gebruiken het hemelwater voor het
                                              en schoon effluent. Ook half doorlatende                                toilet, de wasmachine en de tuin. Voor de
                                              straatverharding draagt bij aan verminde-                               tuin zijn infiltratiekratten of grindkoffers
                                              ring van hittestress.                                                   nuttig. Zij bufferen en infiltreren hemelwa-
                                                                                                                      ter. Hierdoor verdwijnt het hemelwater niet
                                                                                                                      onnodig in het riool.
waterzuivering  schone effluent    hemelwater                                                 buffer
                                                                                                              visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20
   6. Bebouwde omgeving
      Hoe kunnen wij de afvalwaterketen in de bebouwde omgeving optimaliseren? Dat leest u in dit arrangement.                         Soms volledige zelfvoorziening
      We formuleren hiermee ambities en noemen kansen. In een compleet arrangement voor de bebouwde                                    Sommige steden kunnen zelf volledig voorzien in hun eigen
      omgeving zitten meestal ook elementen uit andere arrangementen.                                                                  water. De kenmerken van zo’n gebied zijn: kleinschalige en
                                                                                                                                       gedeeltelijk hoogwaardige bedrijvigheid, hoogwaardige openbare
   Goed beeld van thermisch potentieel                              De installatiebranche heeft een professioneel en concurrerend      leefomgeving en stadslandbouw.
   Gemeenten met meer dan honderdduizend inwoners geven in          aanbod van diensten om warmte terug te winnen.
   een energieatlas een beeld van de thermische en chemische
   vraag en de kansen en mogelijkheden. Er zijn verschillende       Totaalconcept voor warmte- en koudeopslag                           Ontwikkeling bebouwde omgeving tot 2030
   technologieën om te besparen op de operationele energie van      De overheid heeft de regie over de ondergrond. Dat gebeurt          2012-2015
                                                                                                                                        •	Afstemmen van plannen met ketenpartners
   de RWZI Een integrale afweging is nodig voor de keuze van een    mede op aandrang van marktpartijen. De gemeente zorgt ervoor
                                                                                                                                        •	Kleinschalige pilots en evaluatie van experimenten met decen-
   optimale combinatie.                                             dat de bronnen voor warmte- en koudeopslag (WKO) optimaal              trale behandeling
                                                                    worden gebruikt. Riothermie krijgt zo een plek in het metabo-       •	Ontwikkelen van robuuste stand alone technieken voor
   Gesloten kringlopen                                              lisme van de stad. De gemeente lost vanuit de WKO ook andere           grondstofproductie
   Elke gemeente met meer dan honderdduizend inwoners omarmt        problemen op. Denk bijvoorbeeld aan een lage grondwaterstand        •	Benutten van chemisch potentieel
                                                                                                                                        •	Thermisch potentieel in kaart brengen
   het concept van het metabolisme van de stad. Om de kwaliteit     en vervuild grondwater. De gemeente biedt WKO als een geïnte-
                                                                                                                                        •	In nieuwbouw standaard terugwinnen van warmte uit
   van de leefomgeving te verhogen, worden de energie- en grond-    greerd totaalconcept aan. De gebruiker koopt geen installatie,         douchewater
   stoffenkringlopen op stedelijk niveau gesloten. De gemeente      maar warmte en koude.                                               •	Verwerken van groente- en fruitafval en omzetten in chemische
   onderneemt hiervoor initiatieven. Wanneer de RWZI groot is,                                                                             energie
   geldt de plusvariant van de Energiefabriek (zie hoofdstuk 4).    Decentraal inzamelen en centraal
                                                                                                                                        2015-2020
                                                                    verwerken van afvalwater
                                                                                                                                        •	Produceren van grondstoffen deels direct uit gescheiden inge-
   Optimaal verzamelen van afval                                    Grote en kleine gemeenten zamelen in wijken het ruwe afval-            zameld afvalwater
   De stad hergebruikt grondstoffen vanuit de gedachte van          water gescheiden in en verwerken het water daarna centraal.         •	Sluiten van kringlopen door 100.000+ gemeenten
   duurzaamheid. De stad verzamelt afval op een geïntegreerde en    Decentrale inzameling vindt vooral plaats in gerenoveerde           •	Optimaliseren en integreren van afvalinzameling
   optimale manier. De RWZI verwerkt het groente- en fruitafval.    en nieuwe wijken. Het afvalwater wordt decentraal gezuiverd         •	Volledig benutten van chemisch potentieel
                                                                                                                                        •	Terugwinnen van warmte uit douchewater in bestaande bouw
                                                                    wanneer dit goedkoper is.
                                                                                                                                        •	Energiefabriek geïntegreerde schakel in de optimale
   Energiefabriek geïntegreerde schakel                                                                                                    energiebenutting
   De Energiefabriek wisselt diverse energiestromen uit met de      Decentrale fabriek voor terugwinnen van                             •	Geïntegreerde WKO-totaalconcepten met rol voor afvalwater
   omgeving. De Energiefabriek is een schakel in de optimale benut- grondstoffen                                                        •	Pilotprojecten met decentrale zuivering
   ting van energie.                                                Een decentrale fabriek wint fosfaat terug uit urine dat decentraal
                                                                                                                                        2020-2030
                                                                    is ingezameld. De teruggewonnen nutriënten dienen vaak als
                                                                                                                                        •	Decentraal inzamelen en verwerken en centraal zuiveren
   Terugwinnen van warmte uit douchewater                           grondstof voor stadslandbouw en tuinen.                             •	Bouwen van decentrale fabrieken voor terugwinning van
   In nieuwe én oude gebouwen winnen bewoners warmte uit                                                                                   grondstoffen
   douchewater terug. Woningcorporaties en projectontwikkelaars     Bestrijden van hittestress met effluent                             •	Lokale initiatieven om gebieden in stad zelfvoorzienend wat
   hebben hiervoor projectorganisaties opgericht. Mensen kopen      Steden gebruiken effluent om hittestress te bestrijden.                betreft water te maken
   technische hulpmiddelen bij bouwmarkten en doe-het-zelf zaken.
                   visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                21
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>22
   7. Industrieel gebied
       Hoe kunnen wij de afvalwaterketen in een industrieel gebied optimaliseren? Dat leest u in dit arrangement.
       We formuleren hiermee ambities en noemen kansen
   Aansluiten bij groene chemie                                          en andere organische verbindingen in het afvalwater of slib.       Ontwikkeling industie gebied tot 2030
   Waterschappen en gemeenten stellen met partners uit de groen          Enkele grote rioolwaterzuiveringsinstallaties veranderen in all-in 2012-2015
   chemie gezamenlijke innovatieagenda’s op. Ze verkennen nieuwe         grondstoffabrieken. Dat gebeurt in nauwe samenwerking met          • Opstellen van innovatieagenda’s en onderzoeksprogramma’s
   markten en ontwikkelen businessmodellen. In het onderzoek             landbouw, chemie en voedingsmiddelenindustrie. De fabriek          • Identificeren van kansen door allianties
                                                                                                                                            • Implementeren van no regret maatregelen door koplopers
   besteden ze veel aandacht aan de verwaarding van grondstoffen.        produceert een deel van de grondstoffen op basis van specifica-
                                                                                                                                            • E xperimenten met cellulose, bioplastics en platform
   Zij testen ook op kleine schaal technieken die halffabricaten of      ties van klanten.                                                     chemicaliën
   basischemicaliën voor groene chemie leveren.                                                                                             • Groei van de huidige twee naar vijf referenties industriële
                                                                         Het proces kan zo verlopen:                                           waterlevering
   Cellulose, bioplastics en platform chemicaliën                        •	verwijderen van papiervezels met microzeven;
                                                                                                                                            2015-2020
   Een aantal RWZI’s of combinaties daarvan leveren cellulose            • opwerking van vezels tot cellulose of monomeren;
                                                                                                                                            • Cellulose, bioplastics en platform chemicaliën voor chemische
   en platform chemicaliën aan de lokale industrie. Het gaat om          •	omzetten van de resterende organische stof in slib. Dit slib       industrie
   bedrijven in de chemische sector, de kunststofindustrie en de            wordt gebruikt voor de productie van biogas. Ook zet de         • Opschalen en opwerken
   bouwindustrie. Deze bedrijven produceren basisgrondstof-                 fabriek de organische stof om in vetzuren. De stof is dan       • Productie van halffabricaten met afvalwater door netwerken
   fen voor de groene chemie, zoals cellulose en monomeren. Zij             geschikt voor bioplastics;                                         van bedrijven
                                                                                                                                            • Uitwisselen van energie uit industriële omgeving met RWZI
   gebruiken zeefgoed en mogelijk GFT en maaisel. Verder brengen         •	terugwinnen van fosfaat als meststof uit geconcentreerde
                                                                                                                                            • Significant aantal voorbeeldprojecten met waterlevering van
   bedrijven bioplastic producten met bouwstenen uit de afvalwa-            afvalwaterstromen;                                                 grotere RWZI’s aan de industrie
   terketen op de markt.                                                 •	benutten van restconcentraties van stikstof en fosfaat voor
                                                                            algenproductie;                                                 2020-2030
   Energie: in warmte- en koudenetten                                    •	behandelen van het overblijvende zuiveringsslib in een vergas-  • Syngas voor de groene chemie
                                                                                                                                            • Raffinagetrein voor all-in grondstoffabriek
   Is er een overschot van energie uit het riool en uit lokale en regio-    singinstallatie voor de productie van syngas (CO, waterstof,
                                                                                                                                            • Optimaal inzetten van restwarmte uit industrie in afvalwater-
   nale afvalwaterzuiveringen? Dan wordt deze energie opgenomen             methaan);                                                          keten en vice versa
   in lokale warmte- en koudenetten van bedrijventerreinen. De           •	winnen van het resterende fosfaat uit de restas,                • Op locatie via maatwerk leveren van water uit effluent door
   energie wordt als warmte, elektriciteit of gas geleverd. CO2 is een                                                                         modulaire waterfabrieken
   koelmiddel voor koel- en vrieshuizen.                                 RWZI’s als bron voor industrieel water                             • Grotere RWZI’s bron voor laag en hoogwaardig industrieel water
                                                                                                                                            • Verzorgen van de waterbehoefte van een gebied door een of
                                                                         Wanneer een gebied veel industriële ondernemingen heeft, levert
                                                                                                                                               meer waterfabrieken
   Raffinagetrein voor all-in grondstoffabriek                           een grote RWZI het water. De waarde van het water is hoog of
   Het is vaak economisch niet rendabel om een of enkele produc-         laag. De RWZI combineert meerdere bronnen, zoals oppervlakte-
   ten te raffineren. De raffinagetrein combineert het opwerken          water en gezuiverd afvalwater. Door zo’n combinatie is de RWZI
   van meerdere groepen van stoffen. Zo benutten we de complexi-         minder afhankelijk van een bepaalde bron. Demiwater wordt
   teit en waarde van deze stoffen optimaal. Denk aan cellulose,         gebruikt voor de productie van stoom, bij chemische bedrijven,
   nutriënten, vetzuren, enzymen, medicijnresten, detergenten            energiecentrales en producenten van ‘new energy’.
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                23
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>24
   8. Grondgebonden industrie
      Hoe kunnen wij de afvalwaterketen bij grondgebonden industrie optimaliseren? Dat leest u in dit arrangement.                      grondwater vooral op zandgronden. Dit komt door verschillende
      We formuleren hiermee ambities en noemen kansen                                                                                   onttrekkingen.
                                                                                                                                         Ontwikkeling grondgebonden industie tot 2030
   Terugwinnen van fosfaat en productie van                           Extra energiebron                                                  2012-2015
   kunstmest                                                          Hebben de RWZI en lokale coöperatieve installaties voor afval-     • Fosfaatfabrieken en uitwisselen van kennis met landbouwsector
   Wij passen succesvolle projecten uit het verleden op grotere       waterverwerking en mistvergistingsinstallaties een overschot       • Vermarkten van biogas als gas of elektriciteit
   schaal toe. Er is voldoende vraag naar en aanbod van fosfaat uit   aan energie? Dan zetten zij dit in als extra energiebron voor
                                                                                                                                         2015-2020
   afvalwater of slibeindverwerking. Producten hebben de gewenste     kassen of - in de vorm van biogas en elektriciteit - voor lokale
                                                                                                                                         • Opschalen van fosfaatterugwinning en verbreden naar
   kwaliteit voor precisiebemesting. We winnen ook fosfaatcompo-      vervoersmiddelen.                                                     kunstmest
   nenten direct uit afvalstromen. Er is een volwassen markt voor                                                                        • Verwaarden van grondstoffen voor groene chemie
   het verwerken van mest en slib. De technieken zijn concurrerend.   Demiwater voor kassen                                              • Aansluiten van deelgebieden op centrale levering van water
   De producten hebben een hoge toegevoegde waarde. Op enkele         In onder meer de Haarlemmermeer, het Westland en het gebied           vanaf RWZI
   plekken staan grondstoffabrieken. Zij sluiten in nauwe samen-      rondom Venlo staan veel kassen. In deze gebieden is er veel vraag
   werking met de veeteeltbedrijven de nutriëntencyclus.              naar hoogwaardig water voor het gebruik als gietwater. Regen-      2020-2030
                                                                      water is de belangrijkste bron. Maar dat is niet voldoende in een  • Kunstmest en precisiebemesting
   Vergroten van fosfaatopbrengst door toevoeging                     periode van droogte, vooral tijdens een groeiseizoen. Demiwater    • Vergroten van fosfaatopbrengst door GFT-afval van consument
   van gft-afval                                                      kan dan een extra bron zijn.                                          en landbouw
                                                                                                                                         • Opwekken van regenwater tot hoogwaardig gietwater in de
   De grondstoffenfabriek gebruikt biomassa, ingedikt zuiverings-
                                                                                                                                            kassenbouw
   slib en slibgranulaat (geleverd door RWZI’s) voor de productie van Hemelwater voor landbouw en glastuinbouw                           • Demiwater de aanvullende waterbron tijdens droge perioden in
   waardevolle componenten. De fosfaatopbrengst stijgt dan met        Hemelwater is een extra waterbron voor droge perioden in de           groeiseizoenen
   50 procent. De fabriek levert aan de glastuinbouw. Soms gaat       landbouw. In West-Nederland kunnen watertekorten ontstaan
   het alleen om producten die geen voedingsmiddelen zijn, zoals      door zoute kwel en de verzilting van rivieren als gevolg van
   planten en snijbloemen.                                            klimaatverandering. In Oost-Nederland daalt de stand van
   Grondstoffen voor groene chemie
   Bij het verwerken van mest en slib is er aandacht voor het
   winnen van andere grondstoffen dan alleen fosfaat. Denk
   bijvoorbeeld aan grondstoffen voor groene chemie. Water-
   schappen stimuleren deze ontwikkeling. Zij hebben eerst
   kennis opgebouwd. De waterschappen passen hun kennis toe in
   proefprojecten voor de verwerking van mest. Waterschappen en
   gemeenten zoeken aansluiting bij bestaande routes. Zij leveren
   een actieve bijdrage aan het ontwikkelen van routes waar de
   grondstofketen veel waarde toevoegt.
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                25
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>26
   9. Landelijk gebied
       Hoe kunnen wij de afvalwaterketen in een landelijk gebied optimaliseren? Dat leest u in dit arrangement. We
       formuleren hiermee ambities en noemen kansen.
   Effluent voor algenfarming                                         vergassen, pyrolyse) en biologische technieken (bijvoorbeeld       Ontwikkeling landelijk gebied tot 2030
   Is in een gebied vooral akkerbouw? Of is er veel ruimte en schrale fermentatie) voor de productie van hoogwaardige basischemi-        2012-2015
   grond zoals in zandgebieden? Dan levert de RWZI effluent met       caliën voor groene chemie. Dan gaat het om ethanol, suikers en     • Planvorming rond inzet van water en rol van RWZI en
   een ideale nutriëntensamenstelling voor algenfarming en de         adipinezuur.                                                          transportinfrastructuur
   productie van eendenkroos en andere biomassa. De opbrengst                                                                            • Leren uit experimenten met natte landbouw
                                                                                                                                         • Opwerken van effluent tot ideale nutriëntensamenstelling voor
   van deze basisgrondstoffen voor veevoeder is in 2015 al groter     Benutten van lokaal gezuiverd water                                   algenfarming
   dan die van traditionele gewassen als maïs.                        Een landelijk gebied heeft naast de RWZI ook kleinere behande-     • Haalbaarheidsstudies voor grootschalige extensieve natte
                                                                      lingsinstallaties. Zij zetten gezuiverd water af in de natuurlijke    landbouw
   Algenfarming basis voor voedsel, geneesmiddelen                    omgeving. Deze oplossing is bij afgelegen woningen goedkoper
   en cosmetica                                                       dan transport van afvalwater. Lokale landbouwbedrijven winnen      2015-2020
                                                                                                                                         • Opschalen, marktontwikkeling en testen van nieuwe
   Natte landbouw waaronder algenfarming is niet meer de basis        nutriënten terug en gebruiken die weer. Zij hergebruiken soms
                                                                                                                                            technologieën
   voor hoogwaardige biomassa, maar voor vee- en visvoer,             zelfs gezuiverd water dat nog veel nutriënten bevat.               • E xperimenten met nieuwe biomassastromen
   voedingsadditieven (bijvoorbeeld vetzuren) en basisgrondstoffen                                                                       • P ilotprojecten met decentrale zuivering
   voor geneesmiddelen en cosmetische middelen. De technieken
   zijn concurrerend. Er is vraag naar deze producten met een hoge                                                                       2020-2030
                                                                                                                                         • Algen voor voedingsmiddelen, geneesmiddelen en cosmetica
   toegevoegde waarde.
                                                                                                                                         • Lokaal inzetten van water in de natuur door kleinere behande-
                                                                                                                                            lingsinstallaties (naast de huidige centrale RWZI’s)
   Zeer diverse biomassastromen                                                                                                          • Terugwinnen en hergebruiken van nutriënten of nutriëntenrijk
   De RWZI verwerkt sterk uiteenlopende biomassastromen. Ook                                                                                gezuiverd water, bijvoorbeeld door plaatselijke landbouw
   gebruikt de RWZI grootschalig nieuwe chemische (hydrolyse,
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                27
visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>28
   10. Uitdagingen
      Wij krijgen te maken met uiteenlopende uitdagingen om onze visie te realiseren. Hier de grootste uitdagingen
   Ontwikkelingen in de markt                                       doen mee aan onderzoeksprogramma’s van het agrofood cluster        meerjarenafspraken. Medewerkers die waardevol voor innovatie
   De markt voor bio based grondstoffen en energie is sterk in      van de topsector chemie, het bio refinery cluster, de topsector    zijn, werken mee aan onderzoeken, experimenten en transitie-
   beweging. Veel bedrijven en sectoren benutten de kansen voor     food en de topsector water.                                        trajecten. Tien tot dertig procent van het onderzoeksbudget gaat
   groene grondstoffen. De spelers in de afvalwaterketen gaan                                                                          naar de innovatieagenda voor de lange termijn.
   enerzijds de strijd met concullega’s aan en werken anderzijds    Delen van successen
   met hen samen. Dat is nodig om de aandacht van producen-         Het is essentieel dat waterschappen, gemeenten, commerciële        Groen hart
   ten van eindproducten te trekken, goede specificaties voor       bedrijven en kennisinstituten goed met elkaar samenwerken          Een groen hart van mensen is een essentiële voorwaarde voor
   grondstoffen te formuleren en een aantrekkelijke afzetmarkt te   en hun successen delen. Zij hebben dan voldoende slagkracht.       een gezonde afzetmarkt van grondstoffen uit afvalwater. Het is
   creëren.                                                         Het samen oppakken van onderzoeken en pilots is een tweede         onduidelijk of zij in de toekomst nog blijven gaan voor groen.
                                                                    natuur. Door slim te combineren hebben alle partijen veel profijt
   Partnerships met bedrijven en kennisinstituten                   van onderzoeken en experimenten.                                   Concurrentie met andere duurzame oplossingen
   De ketenpartners onderhouden intensieve contacten met                                                                               De benutting van thermisch potentieel concurreert met andere
   koplopers van andere sectoren en kennisinstituten. Door deze     Ondernemende instelling                                            duurzame oplossingen. Een kritiek punt is het inpassen van
   samenwerking krijgen wij een goed beeld van de kansen. Ook       Een innovatie kan en mag mislukken. Medewerkers, managers en       energie uit afvalwater in een totaalconcept voor de aanpak van
   kunnen we snel en relatief goedkoop de eerste pilots en demotra- bestuurders creëren hiervoor de ruimte en ontwikkelen compe-       de klimaatproblemen in de stad. We moeten de scepsis van
   jecten inrichten.                                                tenties. Zij pakken nieuwe ideeën snel en professioneel op. De     sommige installateurs overwinnen. Er zijn meer technieken voor
   Wij werken samen bij:                                            grenzen voor ondernemerschap zijn duidelijk. In het begin is het   het terugwinnen van douchewarmte nodig.
   • uitwisselen van kennis;                                        nog wennen. Het terrein wordt geleidelijk verkend.
   • maken van business cases;                                                                                                         Gebruik van warm water met een lagere
   • opzetten en uitvoeren van pilots over de grenzen heen.         Goede regelgeving                                                  temperatuur
                                                                    Passende regelgeving stimuleert de ontwikkeling van een            Warm tapwater is warmer dan 60 graden Celsius om de groei
   Daarbij zijn meerdere waterschappen en gemeenten betrokken.      kansrijke afzetmarkt voor grondstoffen uit afvalwater. Denk        van legionella te voorkomen. Het zou mooi zijn als zij zonder
   We bouwen partnerships op door actief te zijn in netwerken en    bijvoorbeeld aan de verwijdering van barrières in de wetgeving     risico’s tapwater van 45 graden Celsius kunnen gebruiken. Stads-
   platforms. Voorbeelden zijn het bio refinery cluster en het bio  over afvalstoffen, een stimuleringsregeling voor het gebruik van   warmtesystemen hebben dan minder distributieverliezen en
   based platform.                                                  gerecyclede stoffen, differentiatie in tarieven, de wetgeving over het verhoogt de duurzaamheid. Ook wordt het eenvoudiger om
                                                                    legionella en het wettelijk kader voor gebruik van huishoudwater.  kansen als riothermie, warmtepompen en warmte- en koudeop-
   Nieuwe technologieën                                             Wijziging van de mestwetgeving vergroot de mogelijkheden voor      slag te benutten.
   De ketenpartners hebben veel aandacht voor baanbrekende          gezamenlijke verwerking van slib.
   technologieën. Wij doen mee aan langetermijnonderzoek over                                                                          Gebiedswarmte in Energielabelsystematiek
   grondstoffen. Ook hebben de ketenpartners oog voor nieuwe        Bestuurlijke wil                                                   Het zou mooi zijn als gebiedswarmte wordt opgenomen in de
   technologieën in onder meer chemie, voedingsmiddelensector en    Het ontwikkelen van slagkracht en massa vraagt om                  Energielabelsystematiek. Dat vraagt om aangepast en nieuw
   landbouw. We bouwen kennis op in netwerken en platforms, We      bestuurlijke wil. Sectoren die sterk willen investeren maken       beleid.
                   visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                          29
Bereidheid van industrie om afhankelijk te zijn              Distributiesystemen
Wanneer bedrijven hergebruikt afvalwater benutten, zijn zij  Soms is voor het hergebruik van afvalwater een distributiesys-
afhankelijk van waterbedrijven. De bedrijven moeten erop     teem nodig. Dat kost vaak veel geld. Het systeem is geschikt
kunnen vertrouwen dat het water kwalitatief goed en steeds   voor meerdere waterbronnen.
beschikbaar is. Daarvoor zijn bewezen technieken nodig.
 Kritieke technologieën grondstoffen                          Kritieke technologieën energie                                     Kritieke technologieën water
 •	
   Influent zeven                                             •  armte- en koudeopslag uit oppervlaktewater
                                                                W                                                                •	
                                                                                                                                   Hoogbelaste systemen zoals AB-systemen
 •	
   (superkritisch) Vergassen                                  • Gaswaterpompen                                                  •	
                                                                                                                                   Aërobe korrelslibtechnologie
 •	
   Technologieën voor productie van syngas                    •  Superkritisch vergassen                                        •	
                                                                                                                                   Koude Anammox
 •	
   Chemische (hydrolyse, vergassen, pyrolyse) en biologische  •   Brandstofceltechnologie                                       •	
                                                                                                                                   Membraanfiltratie en nageschakelde filtratietechnieken
   technieken (bijvoorbeeld fermentatie) voor productie van   •    Rioolwarmtewisselaars                                        •	
                                                                                                                                   Actief-kooladsorptie
   basischemicaliën                                           •     WKO uit oppervlaktewater                                    •	
                                                                                                                                   F lotatie- en zeeftechnieken
 •	
   Gisting en alternatieve technieken voor de verwerking van  •      Inzet van restwarmte voor slibdroging                      •	
                                                                                                                                   Forward en reverse osmosis
   de biomassa                                                •       Toepassen voor geothermie voor het drogen van slib en het •	
                                                                                                                                   Struvietreactoren
 •	
   Vacuümriolering                                                     verwarmen van processen op de RWZI                        •	
                                                                                                                                   Gistingstechnieken
 •	
   Robuuste stand alone technologie voor                      •        Anaerobe decentrale behandeling van afvalwater (nieuwe   •	
                                                                                                                                   Brandstofceltechnologie
   (an)aërobe zuivering en struvietprecipitatie                         sanitatie)                                               •	
                                                                                                                                   Natuurlijke nabehandelingsmethoden met planten en
                                                              •         Thermische drukhydrolyse                                  gewassen
                                                              •          Bellenbeluchting op de RWZI
                                                              •           W ind- en zonneenergie op terreinen
                                                                                                                                               visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>30
   11. Transitie
      Hier leest u hoe we de transitie op een goede manier kunnen aanpakken.
   Transitie een dynamisch en complex proces                         tussen acties op de korte termijn en de impact op de lange       Specifieke competenties
   Een transitie is een dynamisch en complex proces dat plaats-      termijn.                                                         Bij het transitieproces horen bepaalde competenties voor de
   vindt binnen en tussen mensen, organisaties, processen,                                                                            verschillende lagen in de organisatie:
   producten en systemen. In de afvalwaterketen is de transitie      Innovatietaak los van bestaand regime                            • medewerkers: samenwerken, reflecteren, een open houding
   extra complex door het massale en collectieve karakter van de     Een verandering van het systeem betekent een ingrijpende            hebben, multidisciplinair werken, nieuwe kansen grijpen,
   transitieopgave.                                                  cultuur- en organisatieverandering. Zoiets schrikt partijen die     participeren, een zakelijke inslag hebben en kwetsbaar
                                                                     het voor het zeggen hebben vaak af. Daarom is het verstandig        opstellen;
   Levende visie                                                     dat onderzoeksinstituten en R&D-afdelingen de innovatietaak op   • managers: vertrouwen en ruimte geven, inspireren, enthou-
   Onze visie biedt een mooi kader, maar is zeker niet in steen      zich nemen. Dat stimuleert een heel andere manier van denken        siasmeren, sturen op output en langetermijndoelen en
   gehouwen. De visie wordt voortdurend gevoed en verbreed door      en werken. Het alternatief is een onafhankelijk programma-          samenwerken;
   de ketenpartners. De eerste stap is om met sleutelspelers in      bureau of innovatienetwerk in het leven te roepen.               • bestuurders: verder dan bestuursperiode kijken, breder dan
   verwante sectoren gezamenlijke kansen voor de toekomst te                                                                             portefeuille kijken, ambassadeur zijn, inspireren, leiderschap
   verkennen. Haal inspiratie van buiten naar binnen.                Naar buiten gerichte cultuur                                        tonen en sturen op hoofdlijnen.
                                                                     Innoveren over de grenzen van de eigen keten heen is mogelijk
   Transitiearena met koplopers                                      wanneer mensen zich relatief vrij door de keten en tussen keten- Benutten van kracht van bestaande programma’s
   Het is belangrijk om een transitiearena te organiseren. Hieraan   partners kunnen bewegen. Zij jagen nieuwe duurzame business      In en rond de afvalwaterketen zijn tientallen nationale en regio-
   doen de koplopers in de keten mee. Zij hebben uiteenlopende       en innovatie aan. De gewenste cultuurverandering wordt gesti-    nale initiatieven. Wij benutten de kracht van deze programma’s.
   achtergronden. De koplopers confronteren perspectieven en         muleerd door onder meer de instroom van mensen met andere        Ook zoeken we actief aansluiting bij projecten van de topsecto-
   mogelijke oplossingen met elkaar. Dat werkt inspirerend voor      achtergronden, jobrotatie en nieuwe taakomschrijvingen.          ren en de belangrijkste ketens.
   andere ketenpartners.
   Kansgericht innoveren
   De keten is gebaat bij droom- en kansgericht innoveren buiten
   bestaande kaders. Wij hebben een gezamenlijk speelveld. Hierin
   zijn niet alleen waterschappen en gemeenten actief, maar ook
   andere partijen. Behalve projecten met concrete outputdoelen
   zijn er experimenten met leerdoelen voor de transitie. Deze expe-
   rimenten richten zich op de lange termijn.
   Transitiemonitor
   Wij vertalen transitieopgaven naar leerdoelen voor de expe-
   rimenten. De transitiemonitor maakt het verband zichtbaar
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                 31
12. Hoe verder
   Hoe gaan wij in de keten nu verder? Wij hebben onze visie vertaald in vijf actielijnen die nodig zijn om de visie te
   realiseren. De actielijnen zijn uitgewerkt in een apart document.
Ontwikkelen van een lokale visie                                  Monitoren en communiceren van voortgang
De visie heeft alleen echt impact wanneer veel partners op de     Wij monitoren de voortgang van de transitie en communiceren
hoogte zijn. Ook is het wenselijk om de visie te vertalen naar de daarover. Voor de prestatiegebieden formuleren we prestatieni-
lokale situatie. Nationale en regionale ambassadeurs ondersteu-   veaus per tijdvak
nen dit met presentaties aan waterschappen, gemeenten en
samenwerkingsverbanden.
Versterken van samenwerking
Wij willen een goed beeld krijgen van kansrijke markten en
toepassingen. Ook willen we potentiële afnemers en marktpart-
ners activeren. We doen dit onder meer door het analyseren van
onderzoeken en plannen in andere sectoren, het opzetten en
versterken van netwerken en het ontwikkelen van een transpa-
rante markt en business cases.
Uitvoeren van onderzoeken en experimenten
Wij voeren onderzoeken, experimenten en pilots uit. Hierbij
sluiten we ons aan bij de onderzoeken van het bio based plat-
form en het bio refinery cluster.
Faciliteren van transitie en kennisuitwisseling
We faciliteren de transitie met trainingen en instrumenten voor
experimenten. Ook willen we wettelijke en institutionele belem-
meringen wegnemen. De trainingen en de leer- en intervisie-
bijeenkomsten zijn in eerste instantie bedoeld voor mensen die
actief deelnemen aan de projecten voor de routekaart. Later
kunnen alle medewerkers activiteiten voor competentieontwik-
keling volgen.
                                                                                                                                 visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>32
   Bijlage 1: De afvalwaterketen nu
      Hoe is op dit moment de situatie in de afvalwaterketen? Een overzicht van de belangrijkste kenmerken.
   Twee miljard kubieke meter afvalwater gezuiverd                   Afvalwater als energiebron                                           De waterschappen en het Rijk hebben in 2010 en 2011 diverse
   Het meeste water dat we in huis of bedrijf gebruiken komt in de   Op allerlei plekken zijn er mogelijkheden om energie terug te        sectorale afspraken gemaakt over de reductie van broeikasgas-
   riolering terecht. Dit geldt ook voor het grootste deel van het   winnen: in het huis, in het riool, bij de zuivering, op de terreinen sen, de productie van duurzame energie en de terugwinning van
   regenwater. Het water van meerdere gemeenten gaat naar één        rond de RWZI en langs kades. Wij maken onderscheid tussen            fosfaat: het Klimaatakkoord, de Lokale Klimaatagenda, de Green
   rioolwaterzuiveringsinstallatie. De 350 RWZI’s zuiveren jaarlijks thermische energie (warmte) en chemische energie. Huishoudens        Deal en het Ketenakkoord Fosfaat. Hiervoor zijn actieprogram-
   twee miljard m3 afvalwater. Zij leiden het water terug naar het   (49 PJ per jaar) en bedrijven (16 PJ) voegen warmte toe. Deze        ma’s gemaakt.
   oppervlaktewater.                                                 thermische energie verlaat de waterketen tijdens het transport
                                                                     door de riolering (37,5 PJ) en via effluent van de afvalwaterzuive-  Water uit afvalwater
   Het afvalwater komt via de riolering terecht bij de RWZI’s. Wij   ring (23,3 PJ). Chemische energie heeft de vorm van zuurstofbin-     Is afvalwater vergaand gezuiverd? Dan is het water prima te
   hebben in ons land bijna 100.000 kilometer aan riolen (bron       dende stoffen die met zuurstof worden geoxideerd. We kunnen          gebruiken in de natuurlijke omgeving of stedelijk oppervlaktewa-
   van de cijfers: www.ro-web.nl/2010/12/afvalwater). Hierop is      via de slibverwerking een deel van de chemische energie terug-       ter. Ook zijn er allerlei toepassingsmogelijkheden in de industrie,
   99,3 procent van de huishoudens aangesloten. Zo’n 62 procent      winnen. Dit gebeurt in de vorm van biogas. Steeds meer RWZI’s        bijvoorbeeld als koelmedium of transportmiddel. De landbouw is
   van de riolen voert zowel afval- als regenwater af. We hebben     worden uitgebreid of omgebouwd om maximaal te profiteren van         een andere bestemming. In sommige delen van Nederland is er
   het dan over ‘gemengde rioolstelsels’. Bij ‘gescheiden stelsels’  de chemische energie uit afvalwater.                                 een tekort aan zoet water.
   gaat het afvalwater naar de zuivering en het regenwater via een
   apart systeem naar het oppervlaktewater. In de loop der jaren     Afvalwater als bron van grondstoffen                                 Wanneer afvalwater bedoeld is voor hoogwaardig gebruik,
   zijn verschillende verbeterde varianten van deze rioolstelsels    Wanneer mensen het toilet doortrekken, worden ‘afvalstof-            produceert de RWZI ontzilt water. Meestal gaat het om demiwa-
   in gebruik genomen. Ook zijn er specifieke rioleringstechnieken   fen’ aan het water toegevoegd. Elke Nederlander trekt jaar-          ter. Deze watersoort wordt toegepast bij de productie van stoom
   ingevoerd, zoals de ‘drukriolering’ en ‘vacuümriolering’. Deze    lijks gemiddeld een halve kilo pure fosfor door het toilet. Ook      en productieprocessen waarvoor hoogwaardige waterkwaliteit
   technieken werken via dunne transportleidingen met pers- of       afwaswater en industrieel water bevatten veel afvalstoffen. Door     zonder verontreinigingen nodig is. Demiwater is ook interessant
   vacuümpompen.                                                     samenwerking in de keten winnen wij de grondstoffen terug.           voor de glastuinbouw.
                                                                     Verschillende industriële sectoren gebruiken deze grondstoffen
   Evenredige samenstelling van afvalwater                           voor duurzame producten. Op dit moment leveren tien water-
   Het water in de riolering en zuivering bestaat gemiddeld voor     schappen ontwaterd slib. Dat slib wordt centraal verbrand. De
   een derde uit afvalwater, een derde uit regenwater en een derde   as bevat een hoge concentratie aan waardevolle mineralen,
   uit grondwater. Water dat van particulieren komt is vooral        fosfaten en fosfaatverbindingen. Ook spreken diverse water-
   vervuild met zuurstofbindende stoffen (organische stoffen),       schappen met bedrijven over de productie van plastic, ethanol en
   sulfaat en de voedingsstoffen stikstof en fosfaat. Het water      kunstmest op biologische basis. De waterschappen bereiden de
   bevat daarnaast veel vezels (wc-papier, textiel) of koolhydraten, bouw voor van grootschalige locaties voor de terugwinning van
   eiwitten, vetten en andere biologisch afbreekbare stoffen uit de  fosfaat, zowel bij de eindverbranding van slib als op de RWZI’s.
   voedingsmiddelenindustrie.
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                  33
Bijlage 2: Algemene ontwikkelingen
   In het transitieproces spelen externe ontwikkelingen een grote rol. De belangrijkste in vogelvlucht.
Grondstoffenschaarste en biobased economie                         veranderen flora, fauna en landbouwgewassen. We moeten met       heroriënteren zich op hun taken. Ook verandert de woningmarkt
De wereldbevolking groeit snel en de welvaart in opkomende         negatieve effecten rekening houden. Voorbeelden zijn de hydrau-  ingrijpend. Overheden kunnen de komende decennia minder
landen als China en India neemt toe. Daardoor explodeert de        lische overbelasting van systemen die hemelwater inzamelen en    uitgeven. ‘Meer met minder’ wordt weer een gevleugelde kreet.
vraag naar voedsel, energie en grondstoffen. Grondstoffen-         de toename van het aantal lozingen van verdund afvalwater op     Gecombineerde oplossingen zijn slim en goedkoop.
schaarste en aandacht voor duurzaamheid maken een transitie        oppervlaktewater en naar de bodem. Het is zaak om adequaat te
naar een biobased economie onvermijdelijk. Het kennisnetwerk       reageren.
bio-raffinage en het platform groene grondstoffen willen dat
in 2030 ongeveer 30 procent van de fossiele grondstoffen voor      Transparantie en objectieve informatie
chemie, transport, warmte en elektriciteit vervangen is door       Klanten en burgers eisen steeds meer van bedrijven dat zij
biomassa.                                                          breed kijken naar duurzaamheid, veiligheid en effecten van hun
                                                                   producten. Succesvolle bedrijven zijn volledig transparant. Zij
Produceren in ketens en netwerken                                  communiceren helder welke waarden ze wel en niet leveren. De
Door de groeiende complexiteit van onze maatschappij is een        bedrijven zoeken voortdurend naar mogelijkheden om de kwali-
multidisciplinaire, integrale aanpak essentieel. Deze aanpak       teit van hun producten en de veiligheid te verbeteren.
overstijgt de afvalwaterketen. Omdat we samenwerken in ketens,
nemen de kwaliteit van de dienstverlening en de flexibiliteit toe. Energieke lokale samenleving
Waterschappen, provincies en gemeenten hebben volop kansen         Mensen maken zich zorgen of in onze globale maatschappij de
om samen met partners kringlopen verder te sluiten.                levering van grondstoffen en producten wel verzekerd is. Op
                                                                   lokaal niveau ontstaat een tegenbeweging. Bewoners, gemeen-
Duurzaamheid                                                       ten en energiebedrijven investeren in lokale energienetten. Zij
Mensen stellen steeds hogere eisen aan de duurzaamheid en          werken samen bij de transformatie naar een groene wijk of stad.
veiligheid van producten en ketens. Ook is de leefomgeving erg     Water heeft hierbij een bindende kracht in de leefomgeving.
belangrijk. Overheden sturen meer en meer op duurzaamheid.         Opvang en gebruik van hemelwater blijven een belangrijke rol
Bedrijven die hierbij het initiatief nemen, leveren extra toege-   spelen bij de herstructurering van oude wijken en de inrichting
voegde waarde. Zij hebben daarmee een concurrentievoordeel.        van nieuwe wijken.
Zowel de cultuur als het systeem verandert.
                                                                   Focus op herstructurering
Klimaatverandering                                                 Volgens veel deskundigen gaat de economische crisis in Europa
De verandering van het klimaat leidt tot grote schommelingen       over in een lange periode met bescheiden economische groei.
in weerpatronen. Lange droge perioden en perioden met erg          De focus komt te liggen op economische en maatschappelijke
veel neerslag wisselen elkaar af. Op diverse plaatsen is er te     herstructurering, zowel nationaal als lokaal. Deze herstructu-
weinig drinkwater. Landbouwgronden verdrogen of verzilten. Ook     rering is op allerlei terreinen zichtbaar. Overheidsorganisaties
                                                                                                                                                  visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>34
   Bijlage 3: Werkwijze en samenstelling groepen
   Onze werkwijze                                                    Samenstelling van projectgroep en
                                                                     werkgroepen
   Werkgroepen en projectgroep                                       Projectgroep                                                   Werkgroep Water
   Waterschappen en gemeenten hebben in 2010 een globale visie       •	
                                                                       P ieter de Bekker, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, •	
                                                                                                                                      Jan Willem Mulder, Evides (voorzitter)
   op de afvalwaterketen in 2030 opgesteld. Vervolgens hebben          projectleider                                                •	
                                                                                                                                      Roel Bronda, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden
   wij in drie werkgroepen deze visie verder uitgewerkt. In deze     •	
                                                                       Hans Bousema, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden,      •	
                                                                                                                                      W icher Worst, Grontmij
   werkgroepen zijn waterschappen, gemeenten, ketenpartners en         toegevoegd projectleider                                     •	
                                                                                                                                      Arjen van Nieuwenhuijzen, Witteveen+Bos
   kennisinstituten vertegenwoordigd. Een projectgroep is verant-    •	
                                                                       Andy Schellen, waterschap Hollandse Delta                    •	
                                                                                                                                      Maarten Nederlof, KWR
   woordelijk voor de begeleiding.                                   •	
                                                                       Marlies Kampschreur, waterschap Aa en Maas                   •	
                                                                                                                                      Bonnie Bult, Wetterskip Fryslân
                                                                     •	
                                                                       Jan Willem Mulder, Evides Industriewater                     •	
                                                                                                                                      Eelco Kruizinga, DNV (procesbegeleider)
   Uitwerking van visie                                              •	
                                                                       André Struker, Waternet
   De thema’s zijn grondstoffen, energie en water. We hebben infor-  •	
                                                                       Guus Rameckers, gemeente Weert                               Werkgroep Grondstoffen
   matie uit diverse bronnen gebruikt: de visie Verbindend water,    •	
                                                                       Ruud van Esch, Unie van Waterschappen                        •	
                                                                                                                                      Marlies Kampschreur, waterschap Aa en Maas (voorzitter)
   het Klimaatakkoord, het Fosfaatakkoord, de energiefabriek en de   •	
                                                                       Rafael Lazaroms, Unie van Waterschappen                      •	
                                                                                                                                      George Zoutberg, hoogheemraadschap Hollands
   grondstoffenfabriek. Dat leverde allerlei kansen en witte vlekken •	
                                                                       Gert Dekker, VNG                                               Noorderkwartier
   op. Kennisinstituten hebben hiernaar onderzoek verricht in tien   •	
                                                                       Hans van der Knaap, Agentschap NL                            •	
                                                                                                                                      Stefan Weijers, waterschap De Dommel
   studies. Wij hebben de resultaten van deze studies, na toetsing   •	
                                                                       Eelco Kruizinga, DNV (procesbegeleider)                      •	
                                                                                                                                      Leon Korving, SNB
   door de projectgroep, gebruikt om onze visie uit te werken.       •	
                                                                       Ben Römgens, DNV (procesbegeleider)                          •	
                                                                                                                                      Marthe de Graaff, KWR
   Vertegenwoordigers van waterschappen, gemeenten, bedrijfsle-                                                                     •	
                                                                                                                                      Coert Petri, waterschap Rijn en IJssel
   ven en onderzoeksinstituten hebben zich tijdens de slotbijeen-    Werkgroep Energie                                              •	
                                                                                                                                      Hielke van der Spoel, waterschap Rivierenland
   komst over deze visie gebogen.                                    •  ndré Struker, Waternet (voorzitter)
                                                                       A                                                            •	
                                                                                                                                      Henry van Veldhuizen, waterschap Vallei en Eem
                                                                     • Rada Sukkar, Tauw                                           •	
                                                                                                                                      Hans Bousema, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden
   Actielijnen                                                       •  Frederik Leenders, gemeente Utrecht                        •	
                                                                                                                                      Govert Geldof, Geldof cs.
   Wij hebben vervolgens nog een overzicht gemaakt van de actie-     •   Gijs de Man, Essent Warmte                                •	
                                                                                                                                      Ben Römgens, DNV (procesbegeleider)
   lijnen waarmee de visie kan worden gerealiseerd. De projectgroep  •    Leo van Efferen, waterschap Zuiderzeeland
   heeft daarbij een actieve rol gespeeld. Waar mogelijk hebben we   •     Anna-Kaisa Thiemen, waterschap Zuiderzeeland
   de resultaten van de externe studies gebruikt.                    •      Stefan Mol, Waternet
                                                                     •       Sanderine van Odijk, Waternet
   Actieprogramma                                                    •        Jos Frijns, KWR
   Een speciaal ‘routekaartteam’ maakt op basis van de visie en      •         Daphne de Koeijer, gemeente Rotterdam
   actielijnen een actieprogramma en een implementatieplan. Ook      •          Eelco Kruizinga, DNV (procesbegeleider)
   gaat deze werkgroep de financieringsmogelijkheden na.
                    visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                         35
Colofon
Dit project is uitgevoerd met financiële ondersteuning van Auteurs en coördinatie namens de projectgroep
AgentschapNl en de Unie van waterschappen.                 Ben Römgens (DNV)
                                                           Eelco Kruizinga (DNV)
                                                           Illustraties
                                                           Matthew Fraser (Except)
                                                           Yulia Kryazheva (Except)
                                                           Tekstredactie
                                                           Hans Klip (Loovaneck)
Dit project is uitgevoerd door en met ondersteuning van de
volgende partijen                                          Opmaak en vormgeving
                                                           Adrichem reclame & evenementen
Unie van waterschappen, Vereniging Nederlandse Gemeenten,
AgentschapNl en DNV
                                                                                                         visiebrochure - afvalwaterketen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>