<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Deltaprogramma | Ruimtelijke adaptatie
Synthesedocument
Ruimtelijke adaptatie
Achtergronddocument B3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Deelprogramma Nieuwbouw en herstructurering
                Synthesedocument
          Achtergronddocument bij Deltaprogramma 2015
                        Status: definitief
                                                      Synthesedocument 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave synthesedocument
Voorwoord									5
1.   Bestuurlijke samenvatting							                                                    6
        1.1. De Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie					                               6
        1.2. Verantwoording 								                                                     8
2.   Introductie									11
        2.1. Doel									11
        2.2. Kwaliteitsreview 								11
        2.3. Leeswijzer								11
        2.4. Definities en gebruikte termen						                                        12
3.   Context									13
        3.1. Aanleiding 								                                                         13
                     3.1.1.De Deltacommissie 2008						                                  13
                     3.1.2.       Waterveiligheid in de 21 eeuw					13
                                                           e
                     3.1.3.       Adaptatieprogramma Ruimte en Klimaat			                13
                     3.1.4.       Kennis voor Klimaat					13
                     3.1.5.       Europese adaptatiestrategie					                       14
        3.2. Positionering van het deelprogramma Nieuwbouw en herstructurering		         14
        3.3. Procesverloop DBRA							                                                   14
                     3.3.1.       Programmachronologie					                              15
                     3.3.2.       Belangrijkste bestuurlijke momenten				                18
4.   Probleemanalyse								21
        4.1. Inhoudelijke problemen							                                               21
                     4.1.1.       Vier dreigingen						                                  21
                     4.1.2.       Overstromingen						                                   21
                     4.1.3.       Hitte							                                           22
                     4.1.4.       Droogte							                                         22
                     4.1.5.       Wateroverlast						23
        4.2. Procesmatige problemen							                                               25
              4.2.1.       Geen samenhang tussen ruimtelijke ordening en water			        25
              4.2.2.       Drempels voor klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting		 25
5.   Uitgangspunten en leidende principes voor ruimtelijke adaptatie 				                27
     5.1.     Leidende principes 							                                                 27
              5.1.1.       De basiswaarden van het Deltaprogramma				                    27
     5.2.     Uitgangspunten 								                                                    27
              5.2.1.       Ruimtelijke adaptatie vergt transitie					                    27
              5.2.2.       Zelfregulerend vermogen						                                 29
              5.2.3.       Meekoppelen 							                                           29
     5.3.     Ontwikkeling inhoudelijke redeneerlijn					                                30
     5.4.     Ontstaan van de sturingsfilosofie 						                                   31
              5.4.1.       Huidige rollen en taken in het ruimtelijke domein			          31
              5.4.2.       Klimaatbestendige stad						                                  32
 2 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>            5.4.3.     Waterrobuuste inrichting						                                  33
            5.4.4.     IJkpunten voor de praktijk						                                35
6.  Ambities een aanpak op hoofdlijnen						                                           37
    6.1.    Ambities								                                                           37
    6.2.    Streefbeelden 								                                                     37
    6.3.    Aanpak op hoofdlijnen							                                               38
7.  Uitwerking van de aanpak ‘weten, willen, werken’					                              45
    7.1.    De deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie: weten, willen, werken			         45
            7.1.1.     Afspraak ambitie: waterrobuust en klimaatbestendig inrichten		  45
            7.1.2.     Afspraak aanpak: afweging lokaal / regionaal via drie stappen		 45
            7.1.3.     Toelichting op de generieke uitgangspunten				                  45
            7.1.4.     Handreiking Ruimtelijke Adaptatie					                          47
            7.1.5.     Watertoets overleg						                                        48
            7.1.6.     Stimuleringsprogramma Ruimtelijke Adaptatie 2014-2017		         48
            7.1.7.     Monitoring en evaluatie						                                   55
            7.1.8.     Afspraak nationale aanpak vitale en kwetsbare functies			       56
    7.2.    Overige DPNH-thema’s							                                                61
            7.2.1.     Buitendijks 							                                             61
            7.2.2.     Droogteproblematiek						                                       62
            7.2.3.     Ruimtelijk reserveren						                                     67
            7.2.4.     Ruimtelijke maatregelen voor evacuatie				                      67
            7.2.5.     Het Bouwbesluit						                                           68
8.  Referenties (studies, rapporten, overleggen)						                                 69
9.  Bijlage: Bevindingen kwaliteitsreview						                                        72
10. Bijlage: Afspraken Vitale en Kwetsbare functies					                               76
11. Bijlage: Onderbouwing focus Vitale en Kwetsbare functies				                       82
12. Bijlage: Acties Manifest Klimaatbestendige stad					                               86
13. Bijlage: Uitkomsten consultatieronden Deltaprogramma				                           93
14. Bijlage: Kennisagenda DPNH							                                                  107
                                                                                           Synthesedocument 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>4 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Voor u ligt het synthesedocument van het deelprogramma Nieuw-        de komende jaren gezamenlijk uitgevoerd. De uitvoering krijgt
bouw en Herstructurering (DPNH). Het document geeft de essenties     vorm middels het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie,
weer van vijf jaar lang onderzoek, samenwerking en besluitvorming    het Kennisportaal met de Handreiking ruimtelijke adaptatie, de
voor een aanpak die beoogt om in de toekomst de wateropgaven op      aanpak voor vitale en kwetsbare functies van nationaal belang en
orde te houden en de gevolgen van klimaatverandering te bep-         het verbreden van de deltabeslissing naar een Nationale Adaptatie-
erken. Een jarenlang proces dat heeft geleid tot de deltabeslissing  strategie. Ook zal de stuurgroep DPNH worden voortgezet. De
Ruimtelijke adaptatie. Met deze deltabeslissing is een mooi resulta- voortgang van het programma en van alle activiteiten is te volgen
at behaald waar alle betrokken partijen en samenwerkende partners    via de website www.ruimtelijkeadaptatie.nl.
trots op mogen zijn.
                                                                     Velen hebben de afgelopen jaren hun medewerking verleend aan
Tegelijkertijd is het duidelijk dat de deltabeslissing Ruimtelijke   de totstandkoming van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie.
adaptatie geen eindpunt, maar juist het begin is van een transitie   Rest mij om iedereen die op enige wijze heeft mee gewerkt aan
die nu van start gaat. De komende jaren zal er nog hard gewerkt      de totstandkoming van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
moeten worden om de gestelde ambities te realiseren. Het is daar-    hartelijk te bedanken, met in het bijzonder de leden van het
om belangrijk dat de verschillende overheden met elkaar blijven      programmateam DPNH, de leden van de stuurgroep DPNH,
samenwerken zoals dat tijdens het Deltaprogramma is gebeurd.         de leden van het koepeloverleg DPNH, de collega’s van de staf
Juist die samenwerking en de gedeelde ambitie maken het mogelijk     Deltacommissaris, onze relaties bij de kennisinstellingen, onze
om de transitie daadwerkelijk voor elkaar te krijgen.                partners in de coalities KBS en de stichting CAS.
De samenwerking wordt daarom voortgezet in het nieuwe pro-           David van Zelm-van Eldik
gramma Ruimtelijke Adaptatie als vervolg op DPNH. Binnen dit         programmadirecteur
programma worden de ambities en afspraken uit de deltabeslissing     deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
                                                                                                                       Synthesedocument 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1. Bestuurlijke samenvatting
1.1. De Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie                             baar stellen als ondersteunende instrumenten voor het realiseren
                                                                          van de ambitie;
Eindconcept 16 juni 2014 ten behoeve van CEZIM 24 juni 2014           • het Rijk ervoor zorgt dat nationale vitale en kwetsbare functies
                                                                          uiterlijk in 2050 beter bestand zijn tegen overstromingen (zie in-
Maatschappelijk belang                                                    terdepartementale afspraken in bijlage 10) en daarvoor zo nodig
Driekwart van de woningen in het binnendijkse gebied kan bij een          in 2020 of zoveel eerder als mogelijk beleid en regelgeving heeft
doorbraak van de primaire waterkeringen schade ondervinden. Ook           vastgesteld;
in buitendijks gebied, waar de bescherming tegen overstromingen       • in 2017 en daarna regelmatig in het Deltaprogramma een evalu-
vaak zeer beperkt is, staat bebouwing. Vitale en kwetsbare functies,      atie plaatsvindt over de voortgang van de klimaatbestendige en
zoals ziekenhuizen en energiecentrales, zijn over het algemeen niet       waterrobuuste inrichting en de instrumenten die beschikbaar
bestand tegen overstromingen. Door klimaatverandering kan in              zijn om de ambitie te realiseren.
bebouwd gebied bovendien schade ontstaan door hitte, extreme
droogte en wateroverlast. Bij de locatiekeuze, de ruimtelijke inrich-
ting en de bouwwijze is daar vaak geen rekening mee gehouden.         Toelichting
Daarom is het belangrijk het bebouwde gebied minder kwetsbaar         Ambitie
te maken voor extreme weerssituaties en de mogelijke schade bij       De overheden leggen in hun beleid de ambitie vast dat Nederland
overstromingen te beperken. Dat vereist een veranderingsproces:       in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Nieuwe
klimaatbestendig en waterrobuust inrichten moet in Nederland          ontwikkelingen, herontwikkeling en beheer en onderhoud leiden
een vanzelfsprekend onderdeel bij ruimtelijke (her)ontwikkelingen     zo weinig als redelijkerwijs haalbaar tot extra risico op schade of
worden. Deze verandering kan aansluiten bij de continue (her)         slachtoffers door hittestress, wateroverlast, droogte en overstro-
ontwikkelingen die in het bebouwde gebied plaatsvinden. Alle          mingen. Hiermee is ook een toekomstige aanscherping van de wa-
overheden en marktpartijen hebben daar een verantwoordelijkheid       terveiligheidsnormen te voorkomen of ten minste te vertragen. De
in. Centraal onderdeel van het voorstel voor de deltabeslissing       voorgestelde deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is hierdoor sterk
Ruimtelijke adaptatie is dan ook een set bestuurlijke afspraken en    verbonden met de voorgestelde deltabeslissing Waterveiligheid: de
instrumenten waarmee deze partijen de ambitie en de werkwijze         inrichting van Nederland wordt minder kwetsbaar voor overstro-
vastleggen. Water en ruimte worden hiermee structureel verbon-        mingen. De overheden zullen de ambitie geleidelijk verwezenlijken.
den.                                                                  Zij spannen zich ervoor in dat klimaatbestendig en waterrobuust
                                                                      inrichten in 2020 structureel onderdeel van hun beleid en handelen
                                                                      is.
Voorstel deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
De deltacommissaris stelt voor over ruimtelijke adaptatie te beslis-  Weten, willen, werken
sen dat:                                                              Rijk, provincies en gemeenten geven samen met de waterschappen
• Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen de gezamenlijke        een regionale en lokale uitwerking aan de ambitie. Zij doorlopen
   ambitie vastleggen dat Nederland in 2050 zo goed mogelijk kli-     hiervoor eventueel samen met maatschappelijke organisaties en
   maatbestendig en waterrobuust is ingericht en bij (her)ontwik-     marktpartijen drie stappen aan de hand van de volgende generieke
   kelingen geen extra risico op schade en slachtoffers ontstaat voor uitgangspunten:
   zover dat redelijkerwijs haalbaar is;                              1. ‘weten’: analyse van de waterrobuustheid en klimaatbesten-
• klimaatbestendig en waterrobuust inrichten uiterlijk in 2020              digheid van het (plan)gebied en de functies. Deze analyse vindt
   onderdeel is van het beleid en handelen van deze partijen, door          - voor zover de gegevens beschikbaar zijn - plaats binnen de
   bij hun regionale en lokale ruimtelijke afwegingen de waterro-           bandbreedte van de deltascenario’s en met de meest recente
   buustheid en klimaatbestendigheid van het eigen plangebied te            datasets die hieraan ten grondslag liggen, met 2030 en 2050 als
                                                                            richtjaren. De overheden kiezen voor deze analyse een passend
   analyseren (‘weten’), de resultaten van deze analyse te vertalen
                                                                            schaalniveau.
   in een gedragen ambitie en een adaptatiestrategie met concrete
                                                                      2. ‘willen’: vertaling van de bedreigingen en kansen uit de analyse
   doelen (‘willen’) en de beleidsmatige en juridische doorwerking
                                                                            in een gedragen ambitie en adaptatiestrategie. De overheden
   van deze ambitie te borgen voor uitvoering (‘werken’);                   formuleren hiervoor concrete doelen. Zij leggen een relatie
• ieder van deze partijen aan de overeengekomen gezamenlijke                tussen de adaptatiestrategieën op regionale en lokale schaal en
   ambitie invulling geeft op basis van de eigen verantwoordelijkhe-        waarborgen de samenhang met de voorkeursstrategieën voor
   den en bevoegdheden;                                                     waterveiligheid en zoetwater van het Deltaprogramma.
• deze partijen hiervoor een aantal generieke uitgangspunten han-     3. ‘werken’: beleidsmatige en juridische doorwerking van de am-
   teren, zoals beschreven in onderstaande toelichting;                     bitie. Iedere overheid geeft aan hoe de ambitie doorwerkt in
• de watertoets zijn wettelijke verankering als procesinstrument            het eigen beleid (voor het gehele fysieke domein), ruimtelijke
   behoudt en de toepassing vroeg in het ruimtelijk proces plaats-          plannen en verordeningen, business cases, uitvoering, beheer
   vindt;                                                                   en ‘groot’ onderhoud.
• de overheden gezamenlijk de Handreiking ruimtelijke adaptatie
   en een Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie beschik-
 6 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Bij het doorlopen van deze stappen en de afwegingen blijven de               de implementatie van deze afspraken. Het ministerie van Infra-
bestaande verantwoordelijkheidsverdeling en afwegingsruimte                  structuur en Milieu heeft hierbij een coördinerende rol.
van de partijen in stand. Hoofdstuk 7 van dit synthesedocument         2.    ‘willen’: voor 2020 hebben de vakministeries beleid en toe-
bevat een toelichting op de generieke uitgangspunten en een aantal           zicht gereed om de afgesproken ambities te behalen, waar
goede voorbeelden.                                                           nodig geborgd in afspraken met de sectoren of in regelgeving.
                                                                       3.    ‘werken’: voor 2050 en zoveel eerder als mogelijk treffen de
                                                                             sectoren maatregelen, onder meer door bij hun investerings-
Ondersteunende instrumenten
                                                                             beslissingen rekening te houden met overstromingsrisico’s. De
Binnen het Deltaprogramma is samen met het programma Kennis
                                                                             vorderingen worden ieder jaar gerapporteerd aan de Tweede
voor Klimaat de Handreiking ruimtelijke adaptatie opgesteld. Over-           Kamer, als onderdeel van het jaarlijkse Deltaprogramma.
heden, marktpartijen en maatschappelijke organisaties kunnen
hier gebruik van maken bij het doorlopen van de stappen weten,
willen en werken, ook voor buitendijks gebied. De handreiking is       Het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie ondersteunt
beschikbaar op www.ruimtelijkeadaptatie.nl.                            dit proces door kennis over overstromingen en ervaringen met het
De overheden stimuleren het meewegen van waterrobuustheid              waterrobuust maken van vitale en kwetsbare functies te delen. Het
en klimaatbestendigheid met een gezamenlijk Stimuleringspro-           Rijk stemt de aanpak ook af met de wijze waarop regionale en lokale
gramma ruimtelijke adaptatie. Hiermee agenderen ze onder meer          overheden hun vitale en kwetsbare functies waterrobuuster maken
de ambitie voor ruimtelijke adaptatie in de regio, op bestuurlijk      en met het interdepartementale programma Herijking Vitaal (coör-
en ambtelijk niveau. Het stimuleringsprogramma stelt de over-          dinatie door het ministerie van Veiligheid en Justitie). De resultaten
heden bovendien in staat kennis en ervaringen op het gebied van        van dit traject benut Nederland voor de Nationale Adaptatiestrategie
klimaatbestendig en waterrobuust inrichten te delen. Het Rijk          die Nederland opstelt als uitwerking van de Europese Klimaatadap-
richt hiervoor een digitaal kennisportaal in, in samenwerking met      tatiestrategie.
Kennis voor Klimaat.
Voorgesteld wordt de watertoets te behouden als wettelijk proces-      Maatregelen op hoofdlijnen
instrument, waarbij de toepassing vroeg in het ruimtelijk proces       De voorgestelde deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie zet in op
plaatsvindt. Het procesinstrument watertoets ondersteunt het           een transitie in het beleid. Het is de verantwoordelijkheid van de
tijdig meewegen van klimaatbestendig en waterrobuust inrichten         regionale en lokale overheden om deze transitie te vertalen in
bij ruimtelijke ontwikkelingen. De overheden hebben afgesproken        concrete maatregelen. Goede voorbeelden van maatregelen voor
de watertoets uit te voeren bij alle relevante plannen, waaronder      een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting zijn te vinden
structuurvisies. De waterbeheerders worden daar zo vroeg mogelijk      op het Kennisportaal ruimtelijke adaptatie
bij betrokken. De Handreiking ruimtelijke adaptatie ondersteunt        (zie www.ruimtelijkeadaptatie.nl).
het watertoetsproces.
                                                                       Implementatie
Vitale en kwetsbare functies                                           Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen spreken in de
Verschillende vitale en kwetsbare functies vragen bijzondere           Bestuursovereenkomst Deltaprogramma af waterveiligheid en
aandacht voor de gevolgen van overstromingen. Dit zijn functies        klimaatbestendigheid integraal mee te wegen bij ruimtelijke
die cruciaal zijn voor de rampenbeheersing bij overstromingen of       ontwikkelingen, herontwikkelingen en investeringen in beheer en
functies die bij overstroming ernstige schade aan mens, milieu of      onderhoud in binnen- en buitendijks gebied (in aansluiting op het
economie. Nationale vitale en kwetsbare functies, die bij een over-    Bestuursakkoord Water, 2011). De partijen implementeren die on-
stroming tot bovenregionale schade kunnen leiden, zijn functies        derdelen van de voorgestelde deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
in de energievoorziening (elektriciteit, gas, olie), telecom en ICT    waar zij zelf verantwoordelijk voor zijn. Voor de aanpak, de vitale en
(openbaar net en noodcommunicatie), afvalwaterketen, drink-            kwetsbare sectoren en monitoring en evaluatie geldt het volgende:
watervoorziening, gezondheidszorg (waaronder ziekenhuizen),
gemalen en spuimiddelen, wegtransport, chemische bedrijven en          Aanpak
laboratoria die ziekteverwekkende stoffen gebruiken.                   Rijk, provincies en gemeenten maken de regionale en lokale afwe-
                                                                       ging voor klimaatbestendig en waterrobuust inrichten door samen
Uiterlijk in 2050 zijn deze nationale vitale en kwetsbare functies     met de waterschappen de stappen ‘weten, willen en werken’ te
beter bestand tegen mogelijke overstromingen. Het Rijk draagt hier     doorlopen aan de hand van een aantal generieke uitgangspunten.
zorg voor, door drie stappen te doorlopen:                             Zij doen dit in ieder geval op het moment dat het Rijk, de provincie
1. ‘weten’: uiterlijk in 2015 brengen de vakministeries samen          of de gemeente een structuurvisie voor zijn of haar gehele grond-
      met de sectoren de kwetsbaarheid en de ketenafhankelijkheid      gebied1 vaststelt, of eerder als de betreffende partij dat nodig vindt.
      (binnen een sector en tussen verschillende sectoren) nauwkeu-    Het Rijk zorgt ervoor dat de watertoets als wettelijk procesinstru-
      rig in beeld. Op basis van deze analyse leggen zij per sector de
      ambitie vast, inclusief concrete stappen en een tijdpad om de
      ambitie te verwezenlijken (zie bijlage 10 over interdepartemen-  1
                                                                         Dit betreft een structuurvisie op grond van artikel 2.1, eerste lid, artikel 2.2,
      tale afspraken). De vakministeries zijn verantwoordelijk voor      eerste lid of artikel 2.3, eerste lid, van de Wet ruimtelijke ordening.
                                                                                                                                      Synthesedocument 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>ment behouden blijft. Rijk, provincies en gemeenten benutten de      drie principiële keuzes gemaakt: zelfregulering, rijksverantwoor-
watertoets in nauwe samenwerking met de waterschappen bij de         delijkheid voor nationale vitale en kwetsbare functies en behoud
voorbereiding van alle ruimtelijke plannen, waaronder structuurvi-   watertoets als juridisch instrument. Politiek-bestuurlijk geven deze
sies. De gezamenlijke overheden stellen daarnaast ondersteunende     keuzes het beste houvast voor adaptief handelen.
instrumenten beschikbaar, zoals de Handreiking ruimtelijke adap-
tatie en het Stimuleringsprogamma ruimtelijke adaptatie dat van      Zelfregulering
2015 tot en met 2017 loopt. Afspraken over de programmering van      Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen hebben in de del-
het Stimuleringsprogamma in 2015 staan in hoofdstuk 4; DP2016        tabeslissing Ruimtelijke adaptatie een toekomstgerichte ambitie
zal een voorstel bevatten voor de invulling van het programma in     uitgesproken voor ruimtelijke adaptatie met behoud van ieders
2016 en 2017. De overheden zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor    eigen verantwoordelijkheid en bevoegdheid. Voor het implemen-
beheer en onderhoud van het stimuleringsprogramma; het Rijk is       teren van adaptief beleid is een ruime set van gereedschappen
verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de Handrei-        beschikbaar, waaronder de Handreiking ruimtelijke adaptatie. De
king ruimtelijke adaptatie en draagt bij aan het beheer en onder-    keuze voor zelfregulering past bij de verdeling van verantwoorde-
houd van het Kennisportaal.                                          lijkheden in het ruimtelijke domein en sluit aan op het wetsvoorstel
                                                                     voor de Omgevingswet. Een van de belangrijke voordelen daarvan is
                                                                     de ruimte voor maatwerk. Ruimtelijke (her)ontwikkeling is immers
Afspraken vitale en kwetsbare sectoren                               primair een taak van de lagere overheden en overige belangheb-
Het Rijk zorgt ervoor dat de nationale functies uiterlijk in 2050    benden op provinciaal en lokaal niveau. Het afgesproken ijkpunt
beter bestand zijn tegen overstromingen en stelt daarvoor uiterlijk  in de tijd om de voortgang van waterrobuust en klimaatbestendig
in 2020 beleid en zo nodig regelgeving vast. Interdepartementale     ruimtelijk (her)ontwikkelen te evalueren, past naadloos in de voor
afspraken over deze aanpak van vitale en kwetsbare functies staan in het Deltaprogramma als geheel geldende strategie van adaptief
bijlage 10. De sectoren treffen voor 2050 de maatregelen die nodig   deltamanagement.
zijn om vitale en kwetsbare functies beter bestand te maken tegen
overstromingen. Het Rijk stemt de nationale aanpak af met de wij-    Rijksverantwoordelijkheid voor nationale vitale en kwetsbare functies
ze waarop decentrale overheden hun vitale en kwetsbare functies      De keuze om de ruimtelijke adaptatie van nationale vitale en kwets-
van lokaal en regionaal belang waterrobuuster maken en benut         bare functies in handen te leggen van het Rijk is gebaseerd op de
hiervoor beschikbare informatie van deze overheden. Ook maken        ernst van de mogelijke gevolgen van overstroming die op de schaal
het Rijk en de decentrale overheden per functie afspraken over het   van Nederland doorwerken en op nationale schaal aangepakt moe-
onderscheid tussen de verantwoordelijkheden. Het Rijk gebruikt de    ten worden vanwege de dreiging van maatschappelijke ontwrich-
resultaten van dit traject voor de Nationale Adaptatiestrategie die  ting, aantasting van de gezondheid van mens en milieu en grote
Nederland opstelt als uitwerking van de Europese klimaatadapta-      economische schade (waaronder reputatieschade). De urgentie van
tiestrategie. Het Rijk zorgt ook voor samenhang met het program-     een waterrobuuste en klimaatbestendige aanpak van nationale vita-
ma Herijking Vitaal (coördinatie door het ministerie van Veiligheid  le en kwetsbare functies is groot. De vakdepartementen beschikken
en Justitie).                                                        samen met de desbetreffende sectoren over de relevante kennis en
                                                                     netwerken. Omdat het maatregelen betreft in het ruimtelijke do-
Monitoring en evaluatie                                              mein, berust de coördinatie bij het ministerie van Infrastructuur en
In het kader van het Deltaprogramma wordt jaarlijks in beeld         Milieu, dat tevens zorgt voor afstemming met het interdepartemen-
gebracht in hoeverre de klimaatbestendige en waterrobuuste           tale programma Herijking Vitaal en met initiatieven van regionale
ruimtelijke inrichting van het bebouwd gebied en de vitale en        en lokale overheden voor hun eigen vitale en kwetsbare functies.
kwetsbare sectoren onderdeel is van het handelen van de partijen.
                                                                     Beter plannen met de watertoets
In 2017 vindt een evaluatie plaats over de voortgang, die ook ingaat
                                                                     De watertoets blijkt in de praktijk een krachtig juridisch instrument
op de vraag of aanvullend instrumentarium nodig is om de ambitie
                                                                     om wateropgaven goed te laten landen in ruimtelijke planproces-
te bereiken. Het Rijk en de koepels zorgen samen voor het ontwerp
                                                                     sen. Vraagstukken over klimaatbestendige ruimtelijke ontwikke-
en de uitvoering van het monitoringsprogramma en de evaluatie en
                                                                     ling moeten onderdeel gaan uitmaken van het watertoetsproces.
zorgen daarbij voor afstemming met andere meetmomenten, zoals
                                                                     Daarvoor kan ook de Handreiking ruimtelijke adaptatie worden
de benchmarks in de waterketen.
                                                                     gebruikt.
1.2. Verantwoording
De deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie gaat over het beperken van
de gevolgen van overstromingen, wateroverlast, droogte en hitte
door passende maatregelen te treffen in het ruimtelijke domein.
Hoe kun je Nederland door middel van ruimtelijke inrichting
klimaatbestendiger en waterrobuuster maken? Voor de aanpak zijn
 8 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Zwolle geeft het goede voorbeeld
Zwolle ligt op een kwetsbare plek. De stad heeft te maken met hoge en lage waterstanden
van het IJsselmeer, de rivier de IJssel en het Zwarte Water. Het is daarom belangrijk reke-
ning te houden met de mogelijkheid van overstromingen. Daarnaast vragen toenemende
hitte en wateroverlast om concrete oplossingen.
Aanpak
Tijdens een proeftuin zijn de mogelijkheden van meerlaagsveiligheid onderzocht, omdat
de opgaven waar de stad mee te maken heeft, elkaar beïnvloeden. Zwolle heeft er ver-
volgens voor gekozen een Wateragenda te ontwikkelen. Met deze Wateragenda zorgt de
gemeente ervoor dat bij elke investering in de stad wordt gekeken welke maatregelen er
te koppelen zijn aan de investering, die de gevolgen van een overstroming, wateroverlast
en hitte tegengaan. Dat geldt voor alle investeringen, of het nou gaat over onderhoud,
beheer of herstructurering.
Resultaat
Zwolle profileert zich als voortrekkersgemeente. Met de Wateragenda geeft Zwolle invul-
ling aan actie 3 van het ‘Manifest klimaatbestendige stad’: in een klimaatbestendige stad
maken creatieve ondernemers met de partners een hoogwaardige en toekomstbestendige          Bron: Enno Zuidema Stedebouw, Wing,
leefomgeving. Zwolle is goed op weg. Maar er ligt nog een flinke opgave als Zwolle het      SCHETSOntwerp, Proeftuin Stadshagen,
doel wil bereiken om in 2020 alle ingrepen in de stad klimaatbestendig uit te voeren.       iov IenM, Rotterdam, april 2012
Klimaatbuffer Dwingelderveld
Door de klimaatverandering krijgen we steeds vaker te maken met hevige regenval. De
afgelopen jaren was al regelmatig sprake van wateroverlast, onder andere in Meppel.
Technische maatregelen, zoals dijkverhogingen of extra gemalen, kunnen de lagere delen
van ons land niet meer voldoende beschermen tegen wateroverlast. De klimaatbuffer
Dwingelderveld beperkt verdroging en wateroverlast in het gebied tot een minimum en
versterkt bovendien de natuurlijke waarden en de recreatiemogelijkheden.
Aanpak
Het Dwingelderveld kan water opvangen als dat nodig
is. Daardoor krijgt het water niet de kans om beneden-
strooms voor overlast te zorgen. Het systeemherstel
zorgt voor vernatting van de heidegebieden en herstel
van slenken, die het water vertraagd afvoeren naar de
landbouwgebieden aan de randen van het natuurge-
bied.
Resultaat
De dorpen ten zuiden van het gebied krijgen minder
wateroverlast en Meppel blijft gevrijwaard van over-
stromingen. Er is daarnaast sprake van een vergroting
van de biodiversiteit.
                                                                                                              Synthesedocument 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> Klimaatbuffer Kemper-Broek
 De drooglegging van de voormalige doorstroommoerassen en intensivering van het
 landgebruik in de beekdalen van het Kempen-Broek hebben het gebied dubbel kwetsbaar
 gemaakt voor de gevolgen van klimaatverandering. Door versnelde afvoer van regenwater
 kan stroomafwaarts, bij Weert, wateroverlast ontstaan. Aan de andere kant vormen wa-
 tertekorten door droogte ook een reële dreiging voor de omliggende landbouwgronden.
 Aanpak
 Op basis van hydrologisch onderzoek is voor het gebied een samenhangend, grensover-
 schrijdend pakket van gevolgenbeperkende maatregelen opgesteld. Door natuurgebieden
 weer aan elkaar te koppelen door middel van vrijwillige kavelruil van landbouwgronden,
 ontstaat er een grote waterberging. De doorstroommoerassen hebben een natuurlijke
 sponswerking en houden schoon water vast. Daarmee voorkomen ze wateroverlast in de
 gebieden die stroomafwaarts liggen. In tijden van droogte is er bovendien een zoetwater-
 voorraad beschikbaar voor de omliggende natuur- en landbouwgronden.
 Resultaat
 Door het creëren van een grootschalige waterberging neemt de overlast door overtollig
 water en een tekort aan water af. Het natuurgebied zorgt voor een grote rijkdom aan plan-
 ten en dieren. Zo is de boomkikker inmiddels weer gesignaleerd. De mogelijkheden voor
 recreatie zijn door deze grote klimaatbuffer bovendien toegenomen.
10 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2. Introductie
2.1.       Doel                                                       pelijke kwaliteit van de onderliggende studies en de wijze waarop in
                                                                      de voorstellen met onzekerheden is omgegaan.
Sinds de start van het deltaprogramma in 2010 is er door de verschil-
lende deelprogramma’s veel onderzoek verricht. Tussentijds zijn       Voor dit synthesedocument heeft tussen 3 en 14 april 2014 een panel
op basis van deze studies belangrijke beslissingen genomen over       van vier onafhankelijke experts, bestaande uit Chris Bremmer,
strategieën en maatregelen die mogelijk, wel of niet kansrijk zijn en Hiltrud Potz, Lori Tavasszy en Wim Hafkamp, deze kwaliteitsreview
die vervolgens in het DP2015 al dan niet een plek hebben gekregen     uitgevoerd. De bevindingen van de kwaliteitsreview zijn in te zien
in voorkeursstrategieën en voorstellen voor deltabeslissingen. Op     in bijlage 9 van dit document en na 14 april in dit syntheserapport
basis hiervan vindt vanaf 2015 een nadere uitwerking en uitvoering    opgenomen en verwerkt.
van de voorgestelde maatregelen en strategieën plaats.
Voor elke deltabeslissing en voorkeursstrategie is een synthesedo-    De review van dit synthesedocument is gebaseerd op de volgende
cument opgesteld. Het synthesedocument geeft een verantwoor-          criteria:
ding van de keuzes die gemaakt zijn, argumenten die daarbij een       • Traceerbaarheid van de keuzes: referentie naar studies/rappor-
rol speelden en aannames die gehanteerd zijn. Het document bevat         ten/kaartbeelden waarop keuzes zijn gebaseerd, en overleggen
daarmee dus ook informatie die van belang is voor de onderbou-           waarin de keuzes zijn gemaakt.
wing en motivering van de planstudies en projectbesluiten in het      • Onderbouwing van de keuzes: expliciteren van de aannames
vervolgtraject.                                                          en argumenten waarop de keuzes (ook wat betreft afvallers)
                                                                         gebaseerd zijn, uitkomsten effectbeoordeling in relatie tot
Dit synthesedocument:                                                    vergelijkingssystematiek, natuur en milieu-aspecten (vanwege
a. geeft inzicht in, en onderbouwing van, de keuzes die gemaakt          vervolgtraject MER).
   zijn met betrekking tot de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie   • Inhoudelijke kwaliteit van de onderliggende studies: is state of
   (DBRA). Deze argumentatie is beschreven vanaf de start van het        the art kennis gebruikt, is er al andere review op uitgevoerd? De
   deltaprogramma in 2010 (met waar relevant een terugblik op het        review gaat primair over het synthesedocument, waarbij ach-
   advies van de Deltacommissie in 2008);                                terliggende documenten, op verzoek van de reviewers, ingezien
b. verwijst naar onderliggend materiaal, waarin de inhoudelijke          kunnen worden.
   onderbouwing van de keuzen meer in detail wordt beschreven;        • Onzekerheden in kennis of modelbetrouwbaarheid: is dit gebrek
c. biedt een basis waar vervolgonderzoeken en nadere uitwerkingen        aan kennis of betrouwbaarheid relevant gezien voorgestelde
   zich op kunnen baseren.                                               keuzes? Zijn voor relevante kennisleemtes vervolgonderzoek,
                                                                         monitoring, pilots voorgesteld?
Het synthesedocument is bestemd voor:
• de deltacommissaris, de minister van Infrastructuur en Milieu       Dit synthesedocument is het achtergronddocument bij het Delta-
   en de minister van Economische Zaken, als ontvangers van het       programma 2015 wat betreft deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie.
   advies van elke stuurgroep;                                        Het is voorgelegd aan de stuurgroep DPNH op 14 mei 2014.
• andere deelprogramma’s en staf Deltacommissaris (ten behoeve
   van samenhang in deltabeslissingen);
• bestuurders en andere externe geïnteresseerden (externe verant-     2.3. Leeswijzer
   woording);
• projectleiders van toekomstige planstudies en beherende             Zoals gezegd verantwoordt het synthesedocument alle werkzaam-
   organisaties (overdracht naar planuitwerking en uitvoering), als   heden van het deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
   achtergronddocument voor het nieuwe NWP;                           (DPNH) en onderbouwt het alle keuzes die de afgelopen jaren ge-
• betrokkenen bij de kennisagenda 2015-2020.                          maakt zijn om te komen tot de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
                                                                      (DBRA). In de tekst wordt veelvuldig verwezen naar bronmateriaal
                                                                      dat is gebruikt ter verantwoording en beargumentering van de acti-
2.2. Kwaliteitsreview                                                 viteiten, de probleemanalyse, de governance, de aanpak en de overige
                                                                      thema’s die buiten de scope van de DBRA zijn gevallen.
Aangezien het beleid dat voortvloeit uit de voorstellen voor delta-
beslissingen en voorkeursstrategieën wordt verankerd in beleidsdo-    Al dit bronmateriaal is terug te vinden op het kennisportaal www.
cumenten van het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten         ruimtelijkeadaptatie.nl. Ook de dashboards voor Vitale en Kwetsba-
en de basis vormt voor het vervolg, is het van cruciaal belang dat de re functies en diverse links naar gerelateerde websites zijn hier te
onderbouwing van deze voorstellen van voldoende kwaliteit is. Van-    vinden.
uit deze optiek heeft een panel van veertig onafhankelijke experts,
onder regie van het programma Kennis voor Klimaat, het concept
van elk synthesedocument beoordeeld op de inhoudelijke onder-
bouwing van de voorstellen, de traceerbaarheid en de wetenschap-
                                                                                                                           Synthesedocument 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2.4. Definities van gebruikte termen
Het thema dat centraal staat in de DBRA is ruimtelijke adaptatie. De            Het PBL over het belang van gevolgenbeperking bij
term ruimtelijke adaptatie is in de DBRA en het synthesedocument                overstromingen:
gedefinieerd als het beperken van wateroverlast, droogte, hitte                 Doorbraakvrije dijken en sturing van de ruimtelijke ontwikkeling in het rivieren-
en de gevolgen van overstromingen door middel van ruimtelijke                   gebied maken Nederland veiliger en klimaatbestendiger2.
inrichting. Bij klimaatadaptatie denkt men snel aan normen, maar
bij ruimtelijke adaptatie staat lokaal maatwerk centraal.                       Het overstromingsrisico kan in Nederland structureel worden verkleind als
                                                                                de Rijksoverheid zich niet alleen richt op het beperken van de kans op een
De kernbegrippen van dit rapport zijn als volgt te definiëren:                  overstroming, maar ook op het verkleinen van de mogelijke gevolgen ervan.
                                                                                Een doelmatige maatregel hiervoor is het versterken van dijken tot zogeheten
Ruimtelijke adaptatie: het beperken van wateroverlast, droogte, hitte en        doorbraakvrije dijken of deltadijken, vooral op plaatsen met hoge concentraties
de gevolgen van overstromingen middels klimaatbestendige en waterrobuuste       van bevolking en geïnvesteerd vermogen. Bij toepassing van doorbraakvrije
inrichting.                                                                     dijken nemen de omvang en het gevaar van overstromingen zodanig af, dat bij
                                                                                de ruimtelijke inrichting van het achterliggende gebied minder rekening hoeft te
Klimaatbestendig en waterrobuust inrichten: het zodanig inrichten van           worden gehouden met de eventuele gevolgen van een overstroming. Omdat de
gebouwen en de openbare ruimte dat ze beter bestand zijn tegen de gevolgen van  gevolgen van een overstroming bij doorbraakvrije dijken structureel kleiner zijn,
ovestromingen en klimaatverandering. Het gaat hierbij om ruimtelijke inrichting wordt Nederland ook minder gevoelig voor klimaatverandering en onverwacht
op lokaal en regionaal schaalniveau.                                            extremer omstandigheden. Daarnaast moet in het rivierengebied ruimte open
                                                                                blijven voor de beheersing van op langere termijn mogelijk omvangrijkere
Klimaatbestendige stad: een stad die zodanig is ingericht dat het bestand is    rivierafvoeren in combinatie met een verder gestegen zeespiegel. Dit vraagt om
tegen wateroverlast, droogte, hitte en de gevolgen van overstromingen.          sturing van de ruimtelijke inrichting in deze gebieden.
De klimaatbestendige stad is dus bestand tegen alle vier de dreigin-
gen die in dit rapport in de probleemanalyse worden beschreven.
Dit blijkt ook uit de geformuleerde ambities voor de klimaatbesten-             2
                                                                                  Ligtvoet, W. et al, Een delta in beweging. Bouwstenen voor een klimaatbestendige
dige stad waarin alle vier de dreigingen worden genoemd.                          inrichting van Nederland. PBL, Den Haag 2011, p. 10
   Een klimaatbestendige stad is een stad waarin:
   •    na hevige regen – ondanks water op straat – winkels en woningen droog blijven, mensen en diensten de hoofdwegen kunnen
        blijven gebruiken, de gezondheid niet bedreigd wordt en het water wordt benut om tekorten in droge perioden aan te vullen;
   •    de waterkwaliteit van hoog niveau is;
   •    aantasting van funderingen, ongelijkmatige zetting en schade aan groen als gevolg van een te lage grondwaterstand zoveel
        mogelijk is voorkomen;
   •    actief grondwaterbeheer wordt toegepast waar dat kosteneffectief is;
   •    schade als gevolg van een overstroming vanuit oppervlaktewater wordt beperkt door een meer waterrobuuste ruimtelijke inrich-
        ting die in overeenstemming is met de gewenste inrichting van het stroomgebied;
   •    risico’s op maatschappelijke ontwrichting en economische schade bij extreme situaties van een vergelijkbare orde zijn als bij
        andere beleidsterreinen;
   •    groen voor het bergen van hemelwater, het vasthouden van water in droge perioden en het dempen van hitte, de kwaliteit van de
        leefomgeving verhoogt;
   •    initiatieven voor een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving (huis, tuin en wijk) worden beloond ongeacht van wie de buiten-
        ruimte is;
   •    de opgaven en kansen die klimaatverandering met zich meebrengt bij ontwikkelingen in het stedelijk gebied integraal onderdeel
        van planvorming zijn;
   •    partijen de opgaven kennen en hun ondernemerschap en creativiteit inzetten om met klimaatbestendige oplossingen te komen;
   •    verkeers-, afvalwater-, drinkwater-, gas-, elektriciteits- en data-infrastructuren robuust zijn en blijven functioneren bij hevige
        regen, langdurige droogte, een hittegolf en andere weersextremen;
   •    voorzieningen na een overstroming vanuit oppervlaktewater binnen korte tijd weer in gebruik genomen kunnen worden.
 12 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>3. Context
3.1. Aanleiding                                                                  veiligheid 21e eeuw zijn uitgevoerd met het doel een antwoord te
                                                                                 geven op een aantal beleidsvragen op het terrein van gevolgenbe-
De aanleiding voor het deltaprogramma en meer specifiek voor                     perking bij overstromingen. Het document mondt uit in een aantal
het deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering (DPNH) is                        beleidsopties, die als basis kunnen dienen voor verdere besluit-
gelegen in verschillende sporen. Daarnaast is gebruik gemaakt van                vorming. Het inhoudelijke thema ‘Waterveiligheid en ruimtelijke
de output van diverse andere trajecten. Hiervan volgt een korte                  afwegingen’ stond centraal, met de volgende twee beleidsvragen:
beschrijving.                                                                    1. Hoe kan de relatie tussen waterveiligheid en RO-besluitvorming
                                                                                       worden versterkt?
3.1.1. De Deltacommissie 2008                                                    2. Welke fysieke maatregelen ter beperking van de gevolgen van
De Deltacommissie onder leiding van de heer Cees Veerman is                            overstromingen zijn kansrijk?
in 2007 door de regering gevraagd advies uit te brengen over de                  De twee vragen hebben geleid tot beleidsopties voor de volgende
bescherming van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverande-                  onderwerpen:
ring3. Daarbij gaat het om de vraag hoe Nederland zo ingericht kan               • blootstellingbeperking;
worden dat het ook op de zeer lange termijn klimaatbestendig is,                 • beperking kwetsbaarheid (van stedelijke gebieden in het kader
veilig tegen overstromingen, en een aantrekkelijke plaats is en blijft                 van gebiedsontwikkeling en bijzondere objecten);
om te leven, wonen, werken, recreëren en investeren.                             • risicozonering als basis voor gevolgenbeperking bij ruimtelijke
Daarbij was de vraag breder te kijken dan naar (water)veiligheid                       inrichting.
alleen. In de visie is daarom ook gelet op samenhang met wonen                   Bij het toepassen van risicozonering kan worden gedacht aan stimu-
en werken, landbouw, natuur, recreatie, landschap, infrastructuur                leren, afwegingskaders maken en afdwingen.
en energie. Veiligheid en duurzaamheid zijn de twee pijlers voor de
strategie van de komende eeuwen. Naast bescherming tegen het                     3.1.3. Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat (ARK)
water, benadrukt en benoemt het advies de kansen voor de Neder-                  In 2006 zijn de ministeries VROM, LNV en EZ samen met de koe-
landse samenleving.                                                              pelorganisaties van de provincies (IPO), de gemeenten (VNG) en
                                                                                 de waterschappen (UvW) op initiatief van het Rijk het Programma
Voor de uitvoering van het advies voor een klimaatbestendige                     Adaptatie, Ruimte en Klimaat (ARK) gestart. Doel van het program-
inrichting van Nederland heeft de Deltacommissie het Deltapro-                   ma was het klimaatbestendig maken van de ruimtelijke inrichting
gramma opgesteld. Dit programma wordt financieel (Deltafonds)                    van Nederland. Op korte termijn wordt daarbij gestreefd naar het
en politiek-bestuurlijk verankerd in een vernieuwde Deltawet.                    laten ontstaan van een impuls, op de lange termijn naar veranke-
                                                                                 ring van adaptatie in bewustzijn, beleid en regelgeving.
De Deltacommissie heeft een toekomstvisie ontwikkeld die reikt tot
na 2100 en heeft twaalf aanbevelingen voor de korte en middel-                   Een belangrijke aanleiding voor het ARK-programma was de motie
lange termijn geformuleerd. De aanbevelingen die raken aan het                   Lemstra van 2005. Deze motie vraagt de regering een langetermijn-
deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering staan hieronder                      visie te ontwikkelen op de toekomstige inrichting van Nederland.
kort weergegeven:                                                                Volgens de motie beslaan de huidige strategische nota’s op het
                                                                                 gebied van ruimtelijke ordening, mobiliteit, energie en platteland
Aanbeveling 2 Nieuwbouwplannen: De keuze van wel of geen nieuwbouw               tot nu toe een te korte tijdspanne. Bovendien houden ruimtelijke
op fysisch ongunstige locaties moet gebaseerd zijn op een kosten-batenanalyse.   investeringen onvoldoende rekening met de gevolgen van klimaat-
Hierin moeten huidige en toekomstige kosten voor alle partijen zijn berekend. De verandering, zoals zeespiegelstijging en hogere afvoeren van rivie-
kosten als gevolg van lokale besluiten moeten niet op een andere bestuurslaag    ren. In 2007 heeft het kabinet de Nationale Adaptatiestrategie ‘Maak
of de samenleving als geheel worden afgewenteld, maar gedragen worden door       ruimte voor klimaat’ vastgesteld5. De strategie is door de Tweede
degenen die ervan profiteren.                                                    Kamer behandeld op 21 november 20076.
Aanbeveling 3 Buitendijkse gebieden: Nieuwe ontwikkelingen in buitendijkse       3.1.4. Kennis voor Klimaat (KvK)
gebieden mogen de afvoercapaciteit van de rivier en toekomstige peilopzet van    Kennis voor Klimaat is het wetenschappelijke programma ter
meren niet belemmeren. Bewoners/gebruikers zijn zelf verantwoordelijk voor het   ondersteuning van het nationale programma Adaptatie Ruimte en
treffen van gevolgen beperkende maatregelen. De overheid heeft een faciliteren-  Klimaat. Kennis voor Klimaat is in juli 2007 goedgekeurd door het
de rol op het gebied van voorlichten, informeren en waarschuwen.                 kabinet en heeft vanuit het Fonds Economische Structuurverster-
                                                                                 king (FES) een budget van 50 miljoen euro gekregen.
3.1.2. Waterveiligheid in de 21e eeuw4
Het document Waterveiligheid in de 21e eeuw behelst een samenvatting             Wageningen Universiteit en Researchcentrum, de Universiteit
van de activiteiten die sinds begin 2007 in het kader van Water-                 Utrecht, de Vrije Universiteit Amsterdam, KNMI en TNO/Deltares
3
   Deltacommissie, Samen werken met water. Een land dat leeft, bouwt aan zijn    5
                                                                                    Ministerie van VROM, Nationale Adaptatiestrategie; Brief ministers en staatssecreta-
  toekomst, 2008                                                                   ris met de beleidsnotitie. Kamerstukken II 2007–2008, 31 269, nr. 1
4
  Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Waterveiligheid 21e eeuw.                6
                                                                                    Ministerie van VROM, Nationale Adaptatiestrategie; Verslag algemeen overleg
  Synthesedocument. Den Haag 2008                                                  gehouden op 21 november 2007. Kamerstukken II 2007–2008, 31 269, nr. 4.
                                                                                                                                               Synthesedocument 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>hebben voor dit programma de krachten verenigd om samen met                      de gevolgen van wateroverlast, droogte en hitte. Om voor elk van
andere kennisinstellingen, het bedrijfsleven en de overheid (Rijk,               deze vier dreigingen tot een goede aanpak te komen is de afgelopen
provincies, gemeenten en waterschappen) de toegepaste kennis te                  jaren gewerkt binnen verschillende inhoudelijke sporen:
genereren die nodig is om investeringen in ruimte, infrastructuur                • Slimme combinaties (dreiging overstromingen)
en instituties te beoordelen op klimaatbestendigheid en, waar no-                • Waterrobuuste inrichting (dreiging overstromingen)
dig, aan te passen. Kennis voor Klimaat heeft hierbij voortgebouwd               • De klimaatbestendige stad (dreigingen wateroverlast, droogte en
op Besluit subsidies investeringen kennisinfrastructuur (Bsik) -pro-                hitte)
gramma’s als Klimaat voor Ruimte, Leven met Water, Habiforum en
internationale onderzoeksprogramma’s.                                            Slimme combinaties is een vorm van meerlaagsveiligheid. Daarbij
                                                                                 gaat het om de potenties van meerlaagsveiligheidoplossingen
3.1.5. Europese adaptatiestrategie                                               waarin ook maatregelen in laag 2 en/of 3 een rol spelen. Dit als
Naast beleid met betrekking tot de vermindering van broeikasgas-                 alternatief voor versterking van waterkeringen als gevolg van
sen heeft de Europese Unie tevens beleid ontwikkeld gericht op                   normaanscherping (of andere versterkingsopgaven). Het meerlaags-
adaptatie. Dit beleid is in 2013 vastgelegd in de Europese adapta-               veiligheidsbeleid middels de risicobenadering staat in de deltabe-
tiestrategie. DPNH heeft steeds voeling gehouden met het circuit                 slissing Waterveiligheid en is verder uitgewerkt in het synthesedo-
waarin deze strategie werd voorbereid. DPNH heeft in dit verband                 cument Waterveiligheid.
meegewerkt aan de totstandkoming van de Klimaatagenda van de
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.7                                  De uitwerkingen van de sporen waterrobuust inrichten, ook een
                                                                                 vorm van meerlaagsveiligheid, en de klimaatbestendige stad zijn
3.2. Positionering van het deelprogramma                                         onderdeel van de DBRA.
         Nieuwbouw en Herstructurering
                                                                                 Met het werk aan deze onderwerpen levert DPNH dus een bijdrage
                                                                                 aan twee deltabeslissingen; de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
DPNH is een van de negen deelprogramma’s binnen het Deltapro-                    (DBRA) en de deltabeslissing Waterveiligheid (DBWV). Hieronder in
gramma. Evenals de deelprogramma’s Veiligheid en Zoetwater is                    geel en blauw de werksporen van DPNH:
het een generiek deelprogramma. DPNH heeft de afgelopen jaren
gewerkt aan een aanpak voor gevolgenbeperking. Specifiek gaat het
om het beperken van de gevolgen van eventuele overstromingen,
7
   Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, Klimaatagenda. Kamerstukken II
   2013-2014, 32 813, nr. 70
 14 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Vanuit DPNH is op landelijk niveau de relatie met het deelprogram-                       In 2011 stond de probleemanalyse centraal10. Daarbij zijn de thema’s
ma Veiligheid (DPV) sterk. Beide deelprogramma’s werken aan de                           overstroming, overlast door neerslag, verzilting van grond- en op-
uitwerking van het NWP-beleidsconcept meerlaagsveiligheid. De                            pervlaktewater, grondwateroverlast, grondwateronderlast, bodem-
relatie met deelprogramma Zoetwater betreft het tekort aan water                         daling, waterkwaliteit, stedelijk groen, watervraag en watervoorzie-
in stedelijk gebied. De relatie met de regionale deelprogramma’s is                      ning, hitte in de stad en luchtkwaliteit in beschouwing genomen.
vanuit DPNH minder direct. Voor de uitwerking van het meerlaags-                         Vervolgens is de inhoudelijke reikwijdte van DPNH vastgesteld:
veiligheidsconcept is gewerkt aan de hand van de uitvraag van de                         bouwen in relatie tot waterveiligheid en wateroverlast, inclusief
deltacommissaris. Voor de klimaatbestendige stad is gewerkt met                          droogteschade en hittestress. In 2011 is ook al verkend welke moge-
coalities, die bestaan uit zeer diverse partijen.                                        lijke maatregelen genomen kunnen worden (Maatregelenmatrix11) en
                                                                                         hoe het sturingsinstrumentarium in elkaar zit rond ruimte, water,
Het PBL over gevolgenbeperking:                                                          riolering, bouw en openbare ruimte..
De raden pleiten ervoor om in het beleid centraal te stellen dat overheden over-         In augustus 2011 is voor vitale en kwetsbare functies een eerste
stromingsrisico’s minimaliseren. Het gaat niet zozeer om de veiligheid van de            onderzoek12 uitgevoerd door DHV in aanvulling op de algemene risi-
dijken, het gaat om de veiligheid van de gebieden achter die dijken. Dat betekent        cobeoordelingen, die zijn uitgevoerd in het kader van de Nationale
een perspectiefwisseling. Van het verkleinen van de kans dat er water over de dijk       Veiligheid13.
komt (beschermen tegen hoogwater) naar een gecombineerde aanpak: naast
overstromingen voorkomen, ook de gevolgen beheersen en voorbereid zijn op                Belangrijkste producten eind 2011 waren de Knelpuntenanalyse van
herstelwerkzaamheden. Zo is maatschappelijke ontwrichting te beperken8.                  DPNH14, waarin de uitkomsten van het door DHV uitgevoerde on-
                                                                                         derzoek naar vitale en kwetsbare functies zijn meegenomen, en de
                                                                                         Notitie Ruimtelijke Inrichting en Waterveiligheid15, die is meegezonden met
3.3. Procesverloop DBRA                                                                  de ‘uitvraag van de deltacommissaris (DC)’ in januari 201216.
3.3.1 Programmachronologie                                                               2012
                                                                                         In 2012 werd de urgentie van ruimtelijke inrichting en waterveilig-
2010/2011                                                                                heid en van de klimaatbestendige stad breder gedeeld en onder-
Het eerste Deltaprogramma (DP 2011, gepubliceerd september                               schreven, met name tijdens de diners pensant en de bestuurlijke
20109) rept voor het eerst van een nationaal beleidskader nieuw-                         conferentie die in het begin van het jaar plaatsvonden in Woerden17.
bouw en herstructurering. Deze krijgt meteen het signatuur mee                           Het project ‘Coalities Klimaatbestendige Stad’ werd opgestart en
van een ‘deltabeslissing’ – de vijfde –, naast de andere vier meer                       ontstond dankzij een onderzoek van Deltares, inzicht in de schades
watergerichte deltabeslissingen.                                                         die in stedelijk gebied nu al optreden als gevolg van watertekorten
                                                                                         en -overschotten en die in de toekomst door klimaatverandering
Het programmateam voor DPNH is in het laatste kwartaal van 2010                          verder zullen toenemen.18 Verder is het project ‘Instrumentatie en
vormgegeven, evenals de Stuurgroep DPNH, die bestaat uit Stefan                          borging’19 opgestart. Hierin werd onderzocht welke bestuurlijke
Kuks (watergraaf waterschap Regge en Dinkel, thans Vechtstromen)                         besluitvorming mogelijk en gewenst is. Ook werden diverse proef-
en Patrick Poelmann (dijkgraaf Hoogheemraadschap De Stichtse                             tuinen uitgevoerd.
Rijnlanden) namens de Unie van Waterschappen, Andries Hei-
                                                                                         10
                                                                                            Bosch, P.R. et al., Fysieke bouwstenen voor de knelpuntenanalyse nieuwbouw en
dema (burgemeester van Deventer) en Ina Adema (burgemeester
                                                                                            herstructurering. Climate Proof Cities Consortium, 2011; Döpp, S et al., Kennis-
van Veghel) namens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten,                                 montage hitte en klimaat in de stad Climate Proof Cities Consortium, 2011; Graaff,
Ineke van der Hee namens Rijkswaterstaat en Jan Ploeger namens                              R de, Omgevingsanalyse Nieuwbouw en Herstructurering. ORG-ID iov DPNH, Den
het Inter Provinciaal Overleg. Het voorzitterschap is in handen van                         Haag 2011; Tiemersma, D., persoonlijke notities over sturing op klimaatbestendigheid
Henk Ovink (directeur Ruimtelijke Ontwikkeling van het ministerie                           stedelijk gebied. Tiemersma iov DPNH, Den Haag 2011
                                                                                         11
                                                                                            DPNH, Maatregelenmatrix. MWH iov DPNH, 2012
van Infrastructuur en Milieu). In de loop van 2011 nemen ook Govert                      12
                                                                                            DPNH, Weerbaarheid vitale infrastructuren en objecten. Strategieën in relatie tot over-
Veldhuijzen (gedeputeerde van Zuid Holland) en Ralph de Vries (ge-                          stromingen. DHV iov DPNH, Den Haag 2011
deputeerde van Utrecht) namens de provincies deel. In 2013 treedt                        13
                                                                                            Nationale Veiligheid, Nationale Risicobeoordeling bevindingenrapportage 2008,
Hermen Borst (hoofd van de afdeling Ruimtelijke Ontwerp van het                             Den Haag 2008
ministerie Infrastructuur en Milieu) toe namens het Rijk en gaat het
                                                                                         14
                                                                                            DPNH, Knelpuntenanalyse DPNH. Den Haag 2011
                                                                                         15
                                                                                            DPNH, Notitie Ruimtelijke Inrichting en Waterveiligheid. Den Haag 2011
voorzitterschap over naar Hans Tijl (directeur Ruimtelijke Ontwikke-                     16
                                                                                            Deltacommissaris, Werk aan de Delta; op weg naar een Deltaplan Waterveiligheid.
ling van het ministerie van Infrastructuur en Milieu).                                      Den Haag 2012
                                                                                         17
                                                                                            DPNH, Diner pensant ruimtelijke inrichting en waterveiligheid, 26 januari 2012; diner
8
  RLI, Tijd voor waterveiligheid. Strategie voor overstromingsrisicobeheersing. Den Haag    pensant klimaatbestendige stad 16 februari 2012 en bestuurlijke conferentie 22 maart
  2011, p. 11                                                                               2012
9
  Ministerie van Verkeer en Waterstaat, ministerie van Landbouw Natuur en                18
                                                                                            Schades door watertekorten en –overschotten in stedelijk gebied, Deltares,
  Voedselkwaliteit, ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en                 2012
  Milieubeheer, Deltaprogramma 2011 Werk aan de delta. Investeren in een veilig en       19
                                                                                            DPNH, Beleidsinstrumentarium Meerlaagsveiligheid. Project instrumentatie en borging.
  aantrekkelijk Nederland nu en morgen. Den Haag 2010                                       Den Haag 2013
                                                                                                                                                            Synthesedocument 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Eind 2012 heeft DHV het rapport Waterrobuuste Inrichting van vitale en               Waterrobuuste inrichting voor nieuwbouwlocaties is meegenomen
kwetsbare functies opgeleverd20 met als hoofdconclusies dat hoofd-                   in de analyse Waterrobuuste Inrichting van december 201223 die was ge-
netwerken meer waterrobuust zijn dan distributienetwerken; dat                       pland als onderzoek naar inspirerende handelingsperspectieven en
waterrobuust ontwerpen en inrichten altijd vraagt om gebiedsge-                      mogelijke ruimtelijke maatregelen voor nieuwbouw van met name
richt maatwerk; dat het aanbeveling verdient verschillende typen                     vitale en kwetsbare functies.
gebieden te onderscheiden met een daarop afgestemde strategie; en
dat er nog beperkt inzicht is in risico’s en maatregelen bij bedrijven               2013
en overheden. Op basis daarvan is besloten een pilot uit te voeren                   2013 begon met een succesvolle conferentie Klimaatbestendige
in Westpoort Amsterdam21, een onderzoek te starten naar de mo-                       stad op 24 januari in Amersfoort met ruim 330 deelnemers (zie
gelijke handelingsperspectieven voor het waterrobuust inrichten                      www.klimaatbestendigestad.nl). Het jaar staat in het teken van de
van vitale en kwetsbare functies22 en de strategie meer in handen te                 verbreding van draagvlak voor de aanpak van de klimaatbestendige
leggen van de vakdepartementen die systeemverantwoordelijk zijn                      stad, de verdieping van de kennis over de relatie stedelijk gebied en
voor de vitale en kwetsbare sectoren.                                                water24 en van de aanpak voor waterrobuuste inrichting. Dit wordt
                                                                                     onder andere bereikt met het diner pensant klimaatbestendige stad
De uitvraag van de deltacommissaris werd verduidelijkt middels het                   op 21 februari 2013 te Dordrecht en de bestuurlijke conferentie op 21
‘nader bericht’ dat in de zomer van 2012 werd uitgebracht om het                     maart 201325.
concept van meerlaagsveiligheid toe te lichten. Hierbij is onder-
scheid gemaakt in twee perspectieven (slimme combinaties en                          Op basis van een mandaat van de stuurgroep DPNH van 21 no-
waterrobuuste inrichting).                                                           vember 2012 is van december 2012 tot en met juni 2013 het project
                                                                                     Coalities klimaatbestendige stad uitgevoerd, dat gericht was op
                                                                                     de afspraken die nodig zijn om stedelijke partijen uiterlijk in 2020
   Twee perspectieven van meerlaagsveiligheid:                                       Meerlaagsveiligheid kent op hoofdlijnen twee situaties.
                                                                                     In de eerste situatie gaat het om het op orde brengen van de veiligheid.
                                                                                     In deze situatie is er primair een opgave ‘aan de dijk’ om het ge-
                                                                                     wenste beschermingsniveau (conform de norm) te bereiken. Cen-
                                                                                     traal staat de vraag of een slimme combinatie van maatregelen uit
                                                                                     de drie lagen van meerlaagsveiligheid een volwaardig alternatief
                                                                                     kan vormen voor een oplossing die is gebaseerd op alleen een pre-
                                                                                     ventieve maatregel in de vorm van versterking van de waterkering
                                                                                     of rivierverruiming. De slimme combinaties zijn onderdeel van de
                                                                                     deltabeslissing Veiligheid.
                                            Meerlaagsveiligheid                      De tweede situatie gaat over het op orde houden van het systeem.
                                                                                     Hier gaat het om het meenemen van waterveiligheidsaspecten bij
   Het deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering deelt met                         ruimtelijke investeringen en de vraag welke waterveiligheidsas-
   het deelprogramma Veiligheid de uitwerking van meerlaagsvei-                      pecten een rol zouden moeten spelen in de integrale ruimtelijke
   ligheid als het centrale beleidsconcept. Om de waterveiligheids-                  afweging. Bij het op orde houden van het systeem richt de aan-
   doelen te bereiken wordt bij meerlaagsveiligheid gekeken naar                     dacht zich niet alleen op grootschalige overstromingen uit hoofd-
   verschillende typen maatregelen.                                                  watersystemen, maar ook op andere genormeerde overstromin-
                                                                                     gen vanuit regionale watersystemen en op lokale wateroverlast.
   Voorop staat de bescherming door dijken, duinen en keringen
   (laag één). Maar door ook naar maatregelen in de ruimtelijke
                                                                                     Het op orde houden van het systeem is onderdeel van het deelpro-
   inrichting (laag twee) te kijken zijn gevolgbeperkingen mogelijk
                                                                                     gramma Nieuwbouw en Herstructurering en wordt beschreven in
   als het een keer mis gaat. Tot slot zijn er de maatregelen op het
                                                                                     de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie. In deze deltabeslissing
   terrein van beheersing (laag drie). In het Deltaprogramma worden
                                                                                     worden ook voorstellen gedaan voor versterking van klimaatadap-
   deze lagen en maatregelen in samenhang bekeken.
                                                                                     tief bouwen en ontwikkelen (de klimaatbestendige stad).
                                                                                     23
                                                                                        Ibidem.
                                                                                     24
                                                                                        Hoogvliet, M. et al, Naar een bestendige stedelijke waterbalans. Deltares 2013;
20
   DHV, Weerbaarheid vitale infrastructuren en objecten, 2011                           Graaf, R.E. de et al., Studie naar de huidige en toekomstige waterbehoefte van stedelij-
21
   Witteveen+Bos en Must, Waterbestendige Westpoort; Pilotstudie vitaal en kwetsbare    ke gebieden. Deltasync iopv DPNH, 2013; Sterk Consulting en Grontmij, Naar een
   functies in de haven van Amsterdam. W&B, MUST iov DPNH, Amsterdam 2013               doelmatig stedelijk waterbeheer, Sterk Consulting en Grontmij iov DPNH, 2013
22
   RHDHV, Analyse waterrobuuste inrichting voor nieuwbouw en vitale & kwetsbare      25
                                                                                        DPNH, Diner pensant klimaatbestendige stad dd 21 februari 2013 te Dordrecht en de
   functies. RHDHV iov DPNH, 2012                                                       bestuurlijke conferentie van 21 maart 2013 in Amersfoort. Den Haag 2013
16 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>klimaatbestendig te laten handelen. Gezamenlijk hebben zij het                           ge stad aan de deltacommissaris en aan mevrouw Wagenaar-Kroon,
Manifest Klimaatbestendige Stad26 uitgebracht. Het manifest beschrijft                   burgemeester van Waterland (namens de VNG) aangeboden.
de urgentie en ambitie voor het bouwen aan steden die in 2050
klimaatbestendig zijn. Het geeft aan welke governance er nodig is om                     Veel proeftuinen komen in 2013 tot een afronding34, evenals een
vanaf 2020 geheel klimaatbestendig te kunnen bouwen. De leden                            aantal belangrijke onderzoeken.
van de coalities hebben daarnaast een inhoudelijke ambitie gefor-
muleerd en dertig acties voorgesteld, gericht op bewustwording,                          Er is een begin gemaakt met het traject naar een Intentieverklaring
het bieden van een handelingsperspectief, op het delen van kennis                        ruimtelijke adaptatie.
delen en het meegeven van kaders. De meeste van de geadviseerde
acties zijn inmiddels in uitvoering. Bijlage 12 bevat een overzicht                      Voor het Deltaprogramma in zijn geheel is eind 2013 de eerste van
van de dertig acties.                                                                    twee consultatierondes langs gemeenten, provincies en water-
                                                                                         schappen gestart. Deze ronde liep van november 2013 tot maart
Het beschikbare instrumentarium voor meerlaagsveiligheid is eind                         2014. Er kwamen voor DPNH vooral reacties uit het IJsselmeerge-
201227 beschreven. Vervolgens heeft DPNH begin 2013, deels op                            bied en het Waddengebied. Er bleek steun te zijn voor de redeneer-
basis van een onderzoek van Deltares en de Erasmus Universiteit                          lijn, de ambities en voorgestelde stappen. Provincies benadrukten
Rotterdam28, in kaart gebracht welke opties er zijn voor de gover-                       het belang van maatwerk, hun eigen rol als gebiedsregisseur en de
nance van meerlaagsveiligheid. Daarbij is gekeken naar geschikte                         eigen verantwoordelijkheid voor ruimtelijke afwegingen. Verder
beleidsinstrumenten, financiering en verantwoordelijkheidsver-                           kwamen er meerdere suggesties en vragen van gemeenten, die een
deling en de benodigde informatie is zodanig gestructureerd dat                          plaats kunnen krijgen in het stimuleringsprogramma: een aantal
bestuurlijke besluitvorming mogelijk werd29. De conclusies van deze                      ideeën voor pilots; omgaan met onzekerheid over opgaven en
onderzoeken zijn geland in de redeneerlijnen rond de governance                          aanpak in eigen gebied. Waterschappen wezen op de watertoets als
van respectievelijk ‘slimme combinaties voor waterveiligheid’30 en                       belangrijk instrument voor het zetten van stappen richting klimaat-
‘waterrobuuste inrichting’31.                                                            bestendige steden. Een overzicht van de reacties is terug te vinden
                                                                                         in bijlage 13.
Aanvullend op de analyse waterrobuuste inrichting is dit jaar voor
vitale en kwetsbare functies de pilot uitgevoerd in Westpoort Am-                        2014
sterdam32. Het belangrijkste doel hiervan was om voor een specifiek                      In 2014 wordt het concept van ‘weten, willen en werken’ voor
gebied mogelijke handelingsperspectieven te identificeren voor het                       klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting geïntroduceerd en
waterrobuust inrichten van vitale en kwetsbare functies.                                 op verschillende bestuurlijke niveaus overgenomen, zoals in de
                                                                                         stuurgroep DPNH en de landelijke stuurgroep Deltaprogramma. De
Daarnaast is de specifieke aanpak per functie verder uitgewerkt                          deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie wordt geformuleerd en het
samen met de daarvoor verantwoordelijke ministeries. Per vitale                          bijbehorende synthesedocument wordt geschreven.
en kwetsbare functie is een analyse gemaakt die is samengevat
in een dashboard (scoretabel) waarin de huidige stand van zaken                          In 2014 is voor vitale en kwetsbare functies, in samenspraak met de
is weergegeven. Daarnaast is voor elke functie een inhoudelijke                          verantwoordelijke ministeries, overeenstemming bereikt over de
toelichting opgesteld. Op basis van deze analyse is per vitale en                        aanpak. Die behelst een generieke afspraak over vitaal en kwets-
kwetsbare functie met het verantwoordelijke ministerie een aanpak                        baar, aanvullende afspraken per functie, een specifieke aanpak per
in processtappen uitgewerkt om deze functies in de toekomst beter                        functie en een gesynchroniseerd tijdspad op basis van het concept
bestand te maken tegen overstromingsrisico’s.                                            van ‘weten, willen en werken’.
Op 3 oktober 2013 werd in Den Bosch de Manifestatie klimaatbe-                           In mei 2014 is op basis van een verkenning besloten een traject in te
stendige stad gehouden. Tijdens deze bijeenkomst hebben de am-                           gaan dat zich richt op een Intentieverklaring ruimtelijke adaptatie.
bassadeurs klimaatbestendige stad33 het Manifest klimaatbestendi-                        Marktpartijen, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen
                                                                                         en individuele overheden worden uitgenodigd om samen een ‘co-
26
   DPNH, Manifest klimaatbestendige stad. Nú bouwen aan de stad van de toekomst!         alition of the willing’ te smeden als bekrachtiging van het Manifest
   Coalities klimaatbestendige stad iov DPNH, 2013                                       klimaatbestendige stad en intenties uit te spreken waaraan zij in
27
   Naeff, G., Instrumenten voor meerlaagseveiligheid. Overzicht op basis van literatuur- de periode 2015 - 2020 invulling gaan geven. De bedoeling is dat
   onderzoek, Naeff Consult iov DPNH, Schalkhaar 2013
                                                                                         partijen een inspanningsverplichting aangaan en de bereidheid
28
   Buuren, A. & Ellen, G.J., Met maatwerk meters maken. Multilevel governance voor
   meerlaagsveiligheid. EUR/Deltares iov DPNH, Utrecht 2013                              uitspreken om te komen tot uitvoeringsafspraken.
29
   DPNH, Beleidsinstrumentarium Meerlaagsveiligheid, 2013
30
   Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag 29 november 2012. Zie ook Synthesedocu-      De tweede consultatieronde van het Deltaprogramma liep van april
   ment waterveiligheid                                                                  tot en met mei 2014. Over de hele linie zijn de reacties op de con-
31
   Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag 17 april 2013.
32
   Witteveen & Bos, Waterbestendige Westpoort, 2013
33
   Voorzitters van de vier coalities waren Annemarie Moons, Jan Brouwer, Geurt           34
                                                                                            DPNH, De oogst van de proeftuinen. Ontwerpen aan meerlaagsveiligheid en klimaatbe-
   van Randeraat en John Steegh.                                                            stendige stad in de praktijk, 2013
                                                                                                                                                      Synthesedocument 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>ceptteksten voor de DBRA positief. De bestuurlijke afspraken wor-         inrichten, waarbij het handelingsperspectief en de verantwoorde-
den ondersteund en de stappen ‘weten, willen en werken’ worden            lijkheid bij de regionale en lokale overheden ligt39.
als nuttig onderschreven. Met name de waterschappen zijn blij met
het bestendigen van de watertoets en de gemeenten met de in de            Stuurgroep Deltaprogramma 17 april 2013: een beslisdocument
komende periode in te zetten hulpmiddelen. Diverse partijen geven         wordt in het vooruitzicht gesteld over (onder andere) de preciezere
daarnaast aan al meteen aan de slag te willen met het klimaatbe-          invulling van meerlaagsveiligheid en over buitendijkse gebieden.
stendig en waterrobuust maken van het eigen gebied. De provincie          Er wordt ingestemd met de richting van het dossier van ‘water-
Noord-Brabant vindt dat een beter onderscheid nodig is tussen de          robuuste inrichting’, waarbij de watertoets wordt bestendigd en
aandacht voor het verbeteren van de klimaatbestendigheid en het           inhoudelijk wordt versterkt met een ‘afwegingskader voor ruimte-
inzetten op gevolgbeperking bij mogelijke overstromingen. Dit             lijke plannen’. Hierbij wordt ook een onderscheid gemaakt tussen
onderscheid maakt de DBRA ook. De Handreiking ruimtelijke adap-           vitale en kwetsbare functies van nationaal belang (afspraken via de
tatie is erop ingericht om regionaal en lokaal maatwerk mogelijk          verantwoordelijke ministeries met de betreffende sectoren) en van
te maken en daarbij de vier dreigingen expliciet te onderscheiden.        regionaal of lokaal belang (afwegen op desbetreffend niveau). Ook
Daarnaast benadrukt de DBRA juist de samenhang tussen de vier             wordt ingestemd met de pilots voor meerlaagsveiligheid.40
verschillende dreigingen. Dit is nodig, omdat de aanpak van de vier
dreigingen en de daarbij horende planvorming bij dezelfde partijen        Stuurgroep Deltaprogramma 29 mei 2013: vooral gesproken over
ligt. Een overzicht van reacties in deze ronde is terug te lezen in       ‘uitwisselbaarheid’ van lagen bij meerlaagsveiligheid, waarbij de
bijlage 11.                                                               deltacommissaris vaststelt dat niet alles vooraf kan worden vastge-
                                                                          legd, maar dat we moeten leren van de pilots.41
3.3.2. Belangrijkste bestuurlijke momenten
Stuurgroep Deltaprogramma 2 februari 2012: explicietere plaats van        Stuurgroep DPNH 26 juni 2013: akkoord met en enthousiast over
klimaatbestendige stad in het DP201335.                                   en de conclusies van de Coalities klimaatbestendige stad (Manifest
                                                                          klimaatbestendige stad). Men brengt focus aan op de manifestacties
Stuurgroep Deltaprogramma 26 april 2012: het ‘kader voor nieuw-           ‘stresstest’, ‘adaptatiestrategie’ en ‘doorwerking’.42
bouw en herstructurering moet voldoende ruimte bieden voor
lokaal maatwerk’. Verder werd onderschreven dat alle lagen van            Informele bestuurlijke bijenkomst Deltaprogramma 11 juli 2013:
meerlaagsveiligheid aandacht verdienen en dat het concept in elk          de governance rond ‘slimme combinaties voor waterveiligheid’ is
gebied anders kan worden ingevuld.36                                      besproken en akkoord bevonden.43
Stuurgroep DPNH 21 november 2012: akkoord op de aanpak van de             Stuurgroep DPNH 31 oktober 2013: de structuur van de DBRA ligt
klimaatbestendige stad door middel van vier coalities.37                  voor en wordt akkoord bevonden. Dit houdt in dat de thema’s van
                                                                          waterrobuust inrichten en klimaatbestendige stad in samenhang
Stuurgroep Deltaprogramma 29 november 2012: het ‘omwisselbe-              worden aangepakt, dat de aanpak voor de vitale en kwetsbare
sluit’ voor meerlaagsveiligheid komt voorbij. Besloten wordt dat          functies wordt onderschreven, dat geadviseerd wordt de watertoets
dit begrip met terughoudendheid wordt gebruikt en in april 2013           onder de toekomstige Omgevingswet te bestendigen, dat voor de
terugkomt, maar dan nader ingevuld per gebied38. Verder wordt nu          periode 2015-2017 een Stimuleringsprogramma ruimtelijke adapta-
voor het eerst ook op bestuurlijk niveau helder dat daarnaast in alle     tie wordt ingericht en dat een intentieverklaring van marktpartijen
gebieden geldt dat ‘in aanvulling op preventie’ naar kansrijke maat-      wordt voorbereid44.
regelen in het ruimtelijke domein moet worden gekeken.
                                                                          Stuurgroep Deltaprogramma 28 november 2013: de ambities voor
Stuurgroep DPNH 4 maart 2013: akkoord op de richting van het the-         waterrobuust inrichten worden onderschreven. Wel wordt door
ma vitale en kwetsbare functies van nationaal belang; namelijk het        diverse partijen ruimte gevraagd voor het maken van de eigen
maken van afspraken op nationaal niveau met de voor desbetreffen-         afweging op regionaal en lokaal niveau. Vastgesteld wordt dat het
de sectoren verantwoordelijke ministeries, waarbij de vakdeparte-         ‘wat’ wordt onderschreven en dat het ‘hoe’ nader moet worden
menten dus een eigen verantwoordelijkheid hebben voor de eigen            uitgewerkt45. Er is een beslissing genomen over het opzetten van
sector(en) en het contact hiermee. Ook is men akkoord met de con-
clusies van het project ‘instrumentatie en borging’, waarin wordt
                                                                          39
                                                                             DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 4 maart 2013.
                                                                          40
                                                                             Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 17 april 2013. De pilots voor
geadviseerd om meerlaagsveiligheid nadrukkelijk in twee situaties
                                                                             mlv, onder andere voor Dordrecht, IJssel-Vecht en Marken, worden verder
te onderscheiden: enerzijds de situatie waarin een opgave aan de             behandeld in het synthesedocument bij de deltabeslissing Waterveiligheid.
waterkering is en waarbij gezocht wordt naar slimme combinaties           41
                                                                             Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 29 mei 2013.
van maatregelen en anderzijds de situatie van waterrobuust                42
                                                                             DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 26 juni 2013.
                                                                          43
                                                                             Deltacommissaris, Informele bestuurlijke bijenkomst DP, verslag vergadering 11 juli
35
   Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 2 februari 2012.     2013. De slimme combinaties voor waterveiligheid worden verder besproken
36
   Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 26 april 2012.       in het synthesedocument bij de deltabeslissing Waterveiligheid.
37
   DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 21 november 2012.           44
                                                                              DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 31 oktober 2013.
38
   Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 29 november 2012. 45
                                                                             Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 28 november 2013.
 18 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>een Stimuleringsprogramma.
Stuurgroep DPNH 20 maart 2014: akkoord over de bestuurlijke
afspraak die gemaakt wordt over de klimaatbestendige en water-
robuuste inrichting van Nederland. Verder is er instemming met
de ambitie om waterrobuustheid en klimaatbestendige inrichting
zorgvuldig mee te wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen en met
de te doorlopen stappen die daarvoor nodig zijn: weten (analyse),
willen (doelen en strategie), werken (borging en realisatie) en de ge-
nerieke uitgangspunten daarbij. De stuurgroep heeft er vertrouwen
in dat de door DPNH aangereikte hulpmiddelen en instrumenten,
gecombineerd met het zelfbindende karakter van de te maken be-
stuurlijke afspraak, voldoende zijn om aan de slag te gaan. Daarbij
is het van belang jaarlijks te bekijken wat de voortgang is (via een
rapportage van de deltacommissaris). In 2017 wordt besloten op
basis van die evaluatie of extra instrumenten nodig zijn.46
Informele bestuurlijke bijeenkomst Deltaprogramma 1 april 2014:
de ‘hoe’ vraag van 28 november wordt beantwoord. Er is brede
instemming met de richting die voor waterrobuust inrichten wordt
gekozen.47
Interdepartementaal directeurenoverleg vitale en kwetsbare func-
ties 8 en 23 april 2014: de verantwoordelijke ministeries bevestigen
de afspraken die per vitale en kwetsbare functie zijn gemaakt. Er
wordt instemming bereikt over de generieke DBRA tekst en de dash-
boards inclusief toelichtingen met betrekking tot vitale en kwetsbare
functies48 worden vastgesteld.
46
   DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 14 mei 2014.
47
   Deltacommissaris, Informele bestuurlijke bijeenkomst DP, verslag vergadering 1 april
   2014.
48
   DPNH, Directeurenoverleg vitale en kwetsbare functies, verslagen vergaderingen 8 en 23
   april 2014.
                                                                                          Synthesedocument 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Klimaatbuffer Schoonwatervallei
In het westen van het land is een groeiend tekort aan zoetwater. Water aanvoeren brengt
de nodige kosten met zich mee. Dit probleem is aangepakt door het aanleggen van de kli-
maatbuffer Schoonwatervallei bij Castricum. Deze klimaatbuffer zorgt niet alleen voor een
betere zoetwatervoorziening en lost daarmee problemen door droogte op, het is tevens
een oplossing voor wateroverlast.
Aanpak
Het doel van de klimaatbuffer is het gebied zelfvoorzienend maken wat betreft water.
Het watersysteem van de landbouwgebieden en dat van de natuurgebieden wordt zoveel
mogelijk gescheiden. Dat voorkomt dat het door de landbouw beïnvloede water in het
natuurgebied terecht komt. Het schone duinwater kan vervolgens wel worden gebruikt
voor de landbouw in tijden van droogte.
Resultaat
De maatregelen in Schoonwatervallei zorgen ervoor dat het water in het gebied wordt
vastgehouden, waardoor het gebied natter wordt, de waterkwaliteit verbetert en de na-
tuur verrijkt. De woonwijken in de buurt en de agrarische gebieden hebben nu minder last
van overtollig water. Ook kunnen agrariërs het boezemwater in droge tijden weer op hun
land gebruiken en zijn de recreatiemogelijkheden er beter geworden. Iedereen kan er op
de fiets, wandelend of per kano van de natuur genieten.
20 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>4. Probleemanalyse
Binnen DPNH zijn vier dreigingen geïdentificeerd die pleiten voor                   structuur zoals rioleringen, kabels en leidingen schade oplopen.
klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting. Naast deze inhou-                    Droogte kan ook leiden tot verdroging van groenvoorzieningen in
delijke problemen is er tevens een procesmatige aanleiding die                      stedelijk gebied.
vraagt om een nieuwe aanpak.
                                                                                    4.1.2. Overstromingen
                                                                                    Als gevolg van economische groei, bevolkingsgroei en daaruit
4.1. Inhoudelijke problemen                                                         voortvloeiende ruimtelijke ontwikkelingen (zoals bedrijventerrei-
                                                                                    nen, infrastructuren en woningbouw) neemt de economische en
4.1.1. Vier dreigingen                                                              maatschappelijke waarde en daarmee de kwetsbaarheid van gebie-
Steden, dorpen en het buitengebied zijn de plekken waar wij                         den voor overstroming in de toekomst verder toe. Steeds meer men-
wonen, werken, ondernemen en onze vrije tijd doorbrengen. Een                       sen gaan in de lage delen van Nederland wonen. In deze gebieden
goede kwaliteit van de leef- en werkomgeving is voor ons essentieel                 wordt steeds meer geïnvesteerd, omdat we ons daar achter de dijken
om prettig te kunnen leven. Deze kwaliteit komt echter langzaam                     beschermd voelen tegen overstromingen54. Feit is dat nu van alle
onder druk te staan. Door de voortgaande verstedelijking neemt de                   bestaande woningen binnendijks bijna driekwart in overstromings-
kwetsbaarheid van grote delen van Nederland voor de gevolgen van                    gevoelig gebied ligt, dat door primaire keringen wordt beschermd.
overstromingen toe49. Ook de relatieve bodemdaling (op natuur-                      Daarvan staat een op de tien woningen in een zeer diepe polder, die
lijke wijze of door ons beïnvloed), stijging van de zeespiegel, een                 bij een overstroming snel onderloopt, met een grote kans op scha-
grotere kweldruk en verzilting dragen bij aan de toenemende kwets-                  de en slachtoffers. Drie op de acht woningen liggen in gebieden die
baarheid van ons land. Bovendien heeft het bebouwde gebied in                       meer dan een halve meter onder water kunnen komen te staan. Een
Nederland nu al regelmatig te maken met extreem weer: overlast bij                  halve meter lijkt misschien niet zoveel, maar de maatschappelijke
zware regenval, langdurige droogte en hoge temperaturen. Daarbij                    ontwrichting is groot als vitale infrastructuren voor energie, tele-
treedt economische schade op, schade aan gebouwen, schade aan                       communicatie en water uitvallen. Herstel is dan zeer kostbaar.
boven- en ondergrondse infrastructuur, aan groenvoorzieningen en                    In het huidige beleid speelt de gevolgenbeperking van een
schade aan de gezondheid van bewoners. Dit kan tot 2050 cumula-                     overstroming in binnendijkse gebieden geen rol van betekenis
tief oplopen tot een schade van 8 miljard euro door hoge tempera-                   (enkele uitzonderingen daargelaten) als het gaat om locatiekeuze,
turen, 34 miljard door droogte en 29 miljard door zware regenval50.                 stedenbouwkundige plannen of het ontwerpen van gebouwen en
                                                                                    infrastructuur. Ook bij de locatiekeuze, aanleg en bouw van vitale
Het risico op schade en slachtoffers door wateroverlast, droogte en                 en kwetsbare functies spelen overstromingsrisico’s meestal geen
hitte kan fors toenemen door verdere verstedelijking en klimaat-                    rol. Relatief veel van de geplande woningbouw komt in gebieden
veranderingen51. Met name in steden vormt dit een steeds groter                     die diep onder water kunnen komen te staan. De meeste van die
probleem. Zo kan er bijvoorbeeld een toename ontstaan van hart-                     gebieden zullen wel slechts langzaam onderlopen als er sprake is
en nierfalen bij stadsbewoners vanwege besmetting met ziektes als                   van een overstroming.
gevolg van een hogere oppervlaktewatertemperatuur (zoals de ziek-
te van Weil). Een belangrijke oorzaak van de kwetsbaarheid is dat
de ruimtelijke inrichting in de afgelopen decennia steeds meer los
is komen te staan van de ondergrond en het watersysteem. Bouwen
werd dankzij technische oplossingen overal in Nederland moge-
lijk52, maar door verdichting van bebouwing en verharding van
openbare ruimte en tuinen voldoen deze technische oplossingen
steeds minder. Regenwater blijft na hevige buien op straat staan,
woningen en winkels lopen onder, maar ook een te hoog grondwa-
terpeil, het opwellen van water, buiten hun oevers tredende sloten,
grachten en vijvers en het uitvallen van pompen of verstoppingen
kunnen wateroverlast veroorzaken53. Droogte kan leiden tot (ver-
dere) verlaging van grondwaterstanden, met schade aan gebouwen
en infrastructuur als gevolg, vooral in de klei- en veengebieden
van laag Nederland. De schade wordt onder meer veroorzaakt door
paalrot en door (ongelijkmatige) zetting van de bodem waardoor
bovengrondse infrastructuur zoals wegen en ondergrondse infra-
49
   DPNH, Knelpuntenanalyse DPNH, 2011
50
   Hoogvliet, Schades door watertekorten en –overschotten in stedelijk gebied, 2012
51
   DPNH, Knelpuntenanalyse DPNH, 2011, p. 39 e.v.
52
   Hooijmeijer F., The Tradition of Making Polder Cities, Delft 2011
53
   Bosch, Fysieke bouwstenen voor de probleemanalyse nieuwbouw en herstructurering,
   2011                                                                             54
                                                                                       Pols, L., Overstromingsrisico als ruimtelijke opgave. PBL, Rotterdam 2007
                                                                                                                                                      Synthesedocument 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                       in Nederland, groot én klein. De mate van extra
                                                                                                       opwarming vertoont echter een grote variatie
                                                                                                       binnen een stad en is afhankelijk van lokale
                                                                                                       kenmerken. Deze extra warmte in steden kan het
                                                                                                       comfort, en daarmee de leefbaarheid, van de stad
                                                                                                       verminderen56. Daarnaast kan hitte ook een direct
                                                                                                       effect hebben op de gezondheid. Vooral ouderen
                                                                                                       boven de 75 zijn gevoelig voor hittestress en kunnen
                                                                                                       ziek worden of zelfs sterven. In Nederland stijgt
                                                                                                       tijdens hittegolven de sterfte met twaalf procent
                                                                                                       (dat zijn ongeveer veertig doden per dag extra). In
                                                                                                       2003 leidde een hittegolf tot tussen de 1400 en 2200
                                                                                                       doden. Een hittegolf in juli 2006 maakte in ons land
                                                                                                       zo’n 1000 dodelijke slachtoffers en geschat wordt
                                                                                                       dat tien tot twintig procent meer mensen zich ziek
                                                                                                       meldde dan tijdens een normale zomer. Dat zorgt
                                                                                                       voor economische schade.
                                                                                                       Hittegolven leiden tot meer ziekenhuisopnames
                                                                                                       en kunnen slaapstoornissen geven. Bovendien kan
                                                                                                       de arbeidsproductiviteit dalen als de temperatuur
                                                                                                       in gebouwen boven de 25˚C uitkomt. Een indicatie
                                                                                                       van de schade door verminderde arbeidsproducti-
                                                                                                       viteit, binnen niet-gekoelde gebouwen en buiten
                                                                                                       gebouwen, is afhankelijk van de daadwerkelijke kli-
                                                                                                       maatverandering, maar wordt geschat op tientallen
                                                                                                       tot honderden miljoenen euro’s per jaar57.
                                                                                                       4.1.4. Droogte
                                                                                                       Ook droogte zorgt voor toenemende problemen.
                                                                                                       Tijdens de al genoemde hittegolf in 2003 bereikte
                                                                                                       de Rijn bij Lobith het laagste niveau ooit, met
Deltaprogramma 2013, Werk aan de Delta                                                                 economische schade tot gevolg. De oude veendijk
                                                                                   bij Wilnis droogde zo ver uit dat hij hij het begaf, met alle gevolgen
                                                                                   van dien.
Het Ruimtelijke Planbureau zegt over veiligheids-
perceptie en bewustzijn:                                                           Droogte kan leiden tot (verdere) daling van de grondwaterstand,
                                                                                   met schade aan funderingen van gebouwen en van boven- en
Doordat we ons in Nederland veilig voelen voor overstromingen, gaan steeds         ondergrondse infrastructuur, zoals wegen, leidingen en rioleringen
meer mensen in de lage delen van Nederland wonen en wordt in deze gebieden         als gevolg. Bovendien is droogte een van de oorzaken van bodemda-
steeds meer geïnvesteerd. Hierdoor zal een eventuele overstroming in toenemen-     ling en verzilting. Schade door droogte komt vooral lokaal voor in
de mate een onacceptabele schade aanrichten.                                       steden en dorpen in laag Nederland, die op slappe grond (veen en
Bovendien neemt het risico op overstromingen toe door de klimaatveranderin-        klei) zijn gebouwd. Wat precies lokaal de oorzaken zijn, is niet altijd
gen, waardoor de zeespiegel stijgt en de afvoerpieken van de rivieren toenemen.    bekend, maar wel dat het te maken heeft met bemalingen, lokale
Dit besef speelt onvoldoende een rol bij de ruimtelijke inrichting van ons land55. onttrekking van grondwater, drainage, lekkende riolen, incidentele
                                                                                   droogte of klimaatverandering.
4.1.3. Hitte                                                                       Schattingen geven aan dat grofweg 750.000 panden gevoelig zijn
Stedelijke gebieden hebben specifieke kenmerken die er voor                        voor grondwateronderlast, dat minimaal 100.000 woningen hier
zorgen dat de temperatuur vaak hoger is dan in het buitengebied.                   daadwerkelijk last van hebben en dat de herstelkosten per pand ge-
Dit wordt het stedelijke warmte-eiland effect genoemd. Het effect                  middeld neerkomen op € 54.000,-. Als we dit bedrag vermenigvul-
is in de zomer het grootst en op warme dagen kan het verschil in
de avond oplopen tot 9 ˚C. Dit effect doet zich voor in iedere stad                56
                                                                                       Voorbeeld: in het KNMI’06 W+-scenario kan het aantal dagen met hittestress
                                                                                      in Rotterdam met 33% (2050) en 300% (2100) toenemen.
55
   Ibidem, p. 7                                                                    57
                                                                                       Kennis voor Klimaat, Voortgangsrapportage Climate Proof Cities, 2013.
22 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>digen met het aantal panden dat nu al last heeft van grondwateron-
derlast, dan blijkt dat er momenteel al voor meer dan € 5 miljard
aan schade is ontstaan. Het is realistisch te veronderstellen dat deze
schade de komende decennia gevoeld gaat worden. Kijken we naar
de panden die gevoelig zijn voor funderingsschade als gevolg van
grondwateronderlast (alle typen, inclusief paalrot58), dan kan de
schade oplopen tot een theoretisch maximum van € 40 miljard59.
4.1.5. Wateroverlast
Het wordt niet alleen warmer en droger, ook de kans op korte, hef-
tige neerslag neemt toe. De extremen worden ook wat dat betreft
groter. Tegelijkertijd neemt het verharde oppervlak in de steden toe,
waardoor het regenwater slecht kan worden afgevoerd. Tijdens de
hittegolf van 2003 stond er in Egmond tot twee keer toe in korte tijd
zeventig centimeter regen in de winkelstraat. In het weekend van
13 oktober 2013 viel er in de provincies Zeeland, Zuid-Holland en
Utrecht evenveel regen als normaal in de hele maand oktober. Het
gevolg: water in huizen en bedrijven en veel water op straat. Zo’n
gebeurtenis zal rond 2050 ongeveer twee keer zo vaak optreden,
verwacht het KNMI60.
De dreigingen als gevolg van klimaatverandering
volgens de Raad voor Verkeer en Waterstaat:
Het klimaat verandert, dat is een ding dat zeker is. Alleen over de mate waarin
en het tijdstip waarop verkeren we in onzekerheid. Daarom doen we er verstan-
dig aan rekening te houden met de mogelijke effecten van klimaatverandering:
een stijging van de zeespiegel, een grotere watertoevoer vanuit de rivieren,
hogere temperaturen, andere stormpatronen, heviger regenval en bij perioden
grote droogte en hitte. Met alle gevolgen van dien, variërend van overlast tot
ontwrichting en bedreiging61.
58
   De kans op paalrot is aanwezig in geheel laag-Nederland. In het onderzoek
   is het risico op voorkomen echter beperkt tot panden die gebouwd zijn in de
   periode 1890-1945, grotendeels zijn die op houten palen gebouwd, maar ook
   op ‘staal’.
59
   Hoogvliet, Schades door watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied, 2012
60
   KNMI, Klimaat in de 21e eeuw, vier scenario’s voor Nederland. Nijkerk 2006
61
   Raad voor verkeer en waterstaat, Witte zwanen, zwarte zwanen. Advies over proac-
   tieve adaptatie aan klimaatverandering, Den Haag 2009, p. 3
                                                                                    Synthesedocument 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                    De Klimaatbestendige stad
                                                                    Opgaven
                                 {
     bedragen in euro
        Neerslag
   problematiek
                    29                                                                                                          Slechte waterkwaliteit
                                                                                                                                      Natschade
                   miljard
     [netto contant:   10
                                                                                   20
                                 {
                    miljard]
                                                      0,2 mijlard
                                                                                   miljard
                                                                                                                         3
                                            Bebouwing (incl. tuinen)                                                  miljard                                      6
        Schade
              71
                                                                                                                                                                  miljard
                   miljard                                                                                   Infra-                   Arbeids-
                   22
                                                                                                                                    productiviteit      Openbare
                                                                                                           structuur                & gezondheid     ruimte & groen
                                                                                                                                                                            = 250 miljoen
 [netto contant:
                                            45
                      miljard]
                                            miljard
                                                                                                           12
                                                                                                            miljard
                                                                                                                                        8
                                                                                                                                       miljard
                                                                                                                                                         6
                                                                                                                                                        miljard
                                 {
                                                  25                                                           9                         8
                                                                    0,04 miljard       0,3 miljard
                                                                                                               4,2
         Droogte                                  miljard                                                      miljard                 miljard
     problematiek
                    42                                                                                  Zakking
                   miljard
    [netto contant:     12
                      miljard]
                                                                                                     Aangetast groen
                                                                                             Slechte waterkwaliteit
Bron: Deltares 2012.
Geschatte schade als gevolg van
                                                                                                         Paalrot
neerslag- en droogteproblematiek,
gecumuleerd over de periode 2013-2050.                                                                 Hittestress
De schade als gevolg van paalrot heeft
betrekking op woningen in gebieden met
wegzijging; deze gebieden zijn gevoeliger                                          BLAUWAL
voor droogte dan andere gebieden.                                                         G!
[Netto contant: schade over 50 jaar
teruggerekend naar de waarde van deze
schade in 2013 met een jaarlijkse
ontwaarding van 5½%.]
  Schade over een periode van ca. 40 jaar tot 2050 die maximaal toerekenbaar is aan
  droogte en klimaatverandering in de stad (Deltares, 2012)
  24 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>4.2. Procesmatige problemen                                                                 wordt gehouden. Het gevolg is dat er gebouwd wordt in gebieden
                                                                                            die daar wellicht minder geschikt voor zijn, waardoor meer mensen
4.2.1. Geen samenhang tussen ruimtelijke ordening en water                                  blootstaan aan de gevolgen van overstromingen en de kosten voor
In het huidige beleid (en in de huidige praktijk) speelt de gevolgen-                       waterveiligheid oplopen65.
beperking van een overstroming in binnendijkse gebieden geen rol
van betekenis (enkele uitzonderingen daargelaten)62 als het gaat                            De OECD adviseert Nederland dan ook nadrukkelijk om de samen-
om locatiekeuze, stedenbouwkundige plannen of het ontwerpen                                 hang tussen water, landgebruik en ruimtelijke ordening te verster-
van gebouwen en infrastructuur. Dit komt onder meer omdat er nu                             ken en daarbij gebruik te maken van het al bestaande instrument
geen expliciete afspraken zijn tussen partijen over het meewegen                            van de watertoets. en met name de provincies een goede rol in dit
van waterveiligheid en klimaatbestendigheid. Tevens zijn partijen                           proces te geven om ook de afstemming van het beleid in algemene
die geen rol hebben in de formele besluitvorming niet betrokken                             zin te waarborgen66. In haar brief aan de Tweede Kamer van 17 maart
bij de probleemanalyse, de verkenning van alternatieven of het                              jl.67 is de minister van Infrastructuur en Milieu inmiddels ook op dit
zoeken naar meekoppelkansen.                                                                punt ingegaan en heeft zij dit advies omarmd.
Om op dit vlak tot effectieve maatregelen te komen, is (naast onder                         De RLI over meerlaagsveiligheid:
meer kennis en middelen) vooral een betere samenwerking onont-
beerlijk tussen partijen die betrokken zijn bij ruimtelijke ontwik-                         De raden zien in meerlaagsveiligheid een goede aanzet voor een risicobenade-
keling, waterveiligheid en klimaatbestendigheid en bewoners en                              ring, maar vinden dat in de praktijk het accent nog teveel ligt op het realiseren
ondernemers in het betreffende gebied.                                                      van de normen voor dijken in plaats van op veiligheid van het gebied achter de
                                                                                            dijken. Dat prikkelt overheden niet om rekening te houden met waterveiligheid
De RLI zegt hierover:                                                                       bij de ruimtelijke inrichting, zich voor te bereiden op een overstroming en op
                                                                                            herstel na een ramp. Het doel van waterveiligheid is immers: maatschappelijke
Er zijn institutionele drempels: bestuurders hebben nog weinig aandacht voor                ontwrichting voorkomen. Dat wil zeggen, de grootste risico’s kennen en maatre-
het beperken van maatschappelijke ontwrichting door overstromingen. […]                     gelen nemen om die te beperken en een snel herstel te borgen68.
Er is weinig risicobewustzijn bij de bevolking: de overheidscampagnes hebben
het besef van veiligheidsrisico’s en de zelfredzaamheid van burgers nauwelijks
vergroot. […]63                                                                             4.2.2. Drempels voor klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting
                                                                                            Onbekendheid, onderschatting, onzekerheid en onaantrekke-
                                                                                            lijkheid zijn kortweg de drempels die de partijen verhinderen om
Nederland kent echter een complex systeem van verantwoorde-                                 klimaatbestendig en waterrobuust te bouwen. Dit blijkt uit een
lijkheidsverdeling, waarbij water en ruimtelijke ordening vaak in                           uitgebreide omgevingsanalyse die DPNH heeft uitgevoerd69. Hier-
verschillende portefeuilles zijn beland. De samenwerking tussen                             voor zijn gesprekken gevoerd met circa 25 personen van uiteenlo-
de diverse overheden en instanties is niet optimaal, waardoor wa-                           pende partijen die een rol spelen bij stedelijke (her)ontwikkeling.
teraspecten te laat bij ruimtelijke ontwikkelingen worden betrok-                           De bevindingen zijn getoetst bij een ongeveer even grote groep van
ken en omgekeerd. De watertoets is het instrument waarmee beide                             deskundigen afkomstig uit dezelfde sectoren. De conclusies luiden
lijnen bij elkaar gebracht kunnen worden, maar die wordt nog niet                           als volgt:
altijd even effectief ingezet.
                                                                                            1. Partijen nemen aan dat waterveiligheid gegarandeerd is. Meer-
Ook de OECD wijst op dit probleem in haar recente rapport over                                    laagsveiligheid doet een groot beroep op het vertrouwen tussen
waterbeheer in Nederland.64 Ook signaleert de organisatie wat zij                                 partijen en vraagt daarom een grote communicatieve inspan-
                                                                                                  ning met veel aandacht voor het in beeld brengen van kansen
noemt ‘een gat in het bewustzijn’ van de Nederlanders in het alge-
                                                                                                  en successen.
meen. Waterzaken zijn in Nederland zó goed geregeld dat mensen
                                                                                            2. Zowel meerlaagse veiligheid als de stedelijke wateropgave vra-
dit als vanzelfsprekend ervaren, waardoor er bij ruimtelijke ont-
                                                                                                  gen om governance. Aandacht voor goede processen en sturing
wikkeling en bouw dan ook geen, of onvoldoende, rekening mee                                      op outcome. Normstelling en meer regels zijn snel contrapro-
                                                                                                  ductief. De huidige wetgeving lijkt op dit moment gen belem-
62
    Zie onder meer: Aardema, J., Doorwerking van klimaatadaptatie in ruimtelijke plannen.         mering.
   Een monitoring van de gemeentelijke praktijk. VROM-Inspectie, 2010; Van der Ark, R.
   en J. Baltissen, Inventarisatie strategieën thema’s deelprogramma N&H. Agendering en
   uitwerking in provinciale, gemeentelijke en waterbeheerplannen. DHV iov DPNH, 2011;
   Ark, R. van der en Baltissen, J., Quickscan organisatie waterbeleid gemeenten. DHV in
   opdracht DPNH, 2011; Berg, M. M. van den, Policy making on an uncertain climate.         65
                                                                                               OECD studies on water, 2014, p. 17-18
   Adaptation to climate change by local governments. Dissertatie. Universiteit van Twente, 66
                                                                                               OECD studies on water, 2014, p. 25
   2013; Den Hertog, M., Klimaatadaptatie in Gelderse gemeenten. Masterthesis. Radboud      67
                                                                                               Minister van Infrastructuur en Milieu, Beleidsreactie OECD rapport Nederlands
   Universiteit Nijmegen, 2014.                                                                Waterbeleid. Kamerstukken II 2013-2014, 289 66, nr. 27
63
   RLI, Tijd voor waterveiligheid. Den Haag 2011, p. 3                                      68
                                                                                               RLI, Tijd voor waterveiligheid. Den Haag 2011, p. 7
64
   OECD studies on water, Water governance in the Netherlands: fit for the future?,         69
                                                                                               Graaff, R. de, Omgevingsanalyse Sturing Nieuwbouw en Herstructurering. ORG-ID,
   2014                                                                                        2011.
                                                                                                                                                          Synthesedocument 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>3. Toekomstbestendig bouwen vraagt om nationale ambities die
    regionaal en lokaal kunnen worden doorvertaald en eenduidig
    kunnen worden gecommuniceerd.
4. Een belangrijk deel van de opgave kan gerealiseerd worden in
    de bestaande bouw. Door de planning van binnenplanse aan-
    passingen uit te wisselen realiseren gemeenten en waterschap-
    pen synergievoordelen.
5. Partijen noemen kosten als een belangrijke drempel. Onderzoe-
    kers geven aan dat een derde van de maatregelen niet leidt tot
    extra kosten. Het is belangrijk om de kloof tussen vooroordeel
    en oordeel te dichten.
6. Lange termijn risico’s op wateroverlast, schade en voor gezond-
    heid worden afgewenteld op onwetende toekomstige eigenaren
    en gebruikers.
26 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>5. Uitgangspunten en leidende principes voor
       ruimtelijke adaptatie
5.1. Leidende principes                                                Duurzaamheid
                                                                       De waarde duurzaamheid geldt zowel voor het programma als
5.1.1. De basiswaarden van het Deltaprogramma                          geheel, als voor de uitwerking. Het Deltaprogramma als geheel
Bij het opstellen van een aanpak voor klimaatbestendig en water-       draagt in belangrijke mate bij aan een duurzame ruimtelijke
robuust inrichten zijn de basiswaarden van het Deltaprogramma in       ontwikkeling van Nederland. De uitwerking maakt gebruik van de
acht genomen. Deze basiswaarden, de ‘shared values’, zijn waarden      gebruikelijke indeling in people, planet, profit. De uitwerking van de
die de partijen onderling verbinden. Zij dienen als baken bij de       people-component concentreert zich op een actieve lokale betrok-
keuzes die gemaakt moeten worden. Binnen het Deltaprogramma            kenheid bij de doelen en werkzaamheden van het Deltaprogram-
gaat het om de waarden flexibiliteit, solidariteit en duurzaamheid.    ma. De planet-component richt zich vooral op de kwaliteit van
Deze basiswaarden zijn als leidende principes gehanteerd bij het       de fysieke leefomgeving. De uitwerking van de profit-component
komen tot een aanpak.                                                  richt zich primair op kansen voor het lokale bedrijfsleven en op de
                                                                       mogelijkheden om Nederland internationaal te profileren door het
Solidariteit                                                           faciliteren en stimuleren en door het toepassen van innovatieve
De basiswaarde solidariteit gaat over een eerlijke verdeling van de    methoden72. Het is van belang agenda’s en ambities in de domeinen
lusten en lasten van de gekozen maatregelen tussen generaties,         water en ruimte met elkaar te verbinden. Bij investeringen in wa-
oftewel over deverdeling van de kosten in de tijd. Solidariteit speelt terveiligheid en zoetwater wordt gestreefd naar het realiseren van
ook een rol bij de gevolgen van keuzes binnen een bepaald gebied       maximale maatschappelijke meerwaarde, door verschillende maat-
voor aangrenzende gebieden. Tot slot speelt solidariteit ook een       schappelijke doelen met elkaar mee te koppelen. Dus: meebewegen
rol bij de verdeling van de gevolgen van keuzes over sectoren70.       met natuurlijke processen waar het kan, weerstand bieden waar het
Deze verdeling van deze aspecten spelen een rol bij de totstandko-     moet en kansen voor welvaart en welzijn benutten.
ming van solidariteit tussen regio’s, generaties en sectoren. Door
klimaatbestendig en waterrobuust in te richten wordt afwenteling
op nabijgelegen gebieden, volgende generaties en andere sectoren       5.2. Uitgangspunten
voorkomen en draagt iedereen zijn of haar steentje bij aan het
toekomstbestendiger maken van Nederland. Waterrobuuste en              Naast de vaststaande basiswaarden heeft DPNH gekozen voor de
klimaatbestendige inrichting is een gezamenlijke opgave van over-      volgende uitgangspunten om te komen tot een aanpak:
heden, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Enkel
via solidaire samenwerking is het mogelijk de maatschappelijke         5.2.1. Ruimtelijke adaptatie vergt transitie
ambitie te realiseren. Het gaat om een cyclisch proces waarin wordt    Om klimaatadaptief handelen voor elkaar te krijgen is een cultuur-
gewerkt aan een opgave die nooit af is; als de inrichting op orde      verandering, een transitie, nodig: overheden, maatschappelijke
is, moet die tot in lengte van dagen op orde worden gehouden om        organisaties en het bedrijfsleven werken samen aan de opgaven die
toekomstbestendig te blijven.                                          het gevolg zijn van de klimaatverandering.
Flexibiliteit                                                          Definitie van transities in het ruimtelijk domein:
De toekomst is onzeker. De basiswaarde flexibiliteit gaat over de      Een transitie wordt gedefinieerd als een structurele verandering in de maatschap-
ruimte die nodig is om adequaat in te kunnen spelen op onzekere        pij, waarbij moet worden gedacht aan periodes van minstens 25 jaar. Essentieel
veranderingen in het klimaat, op veranderende sociaaleconomische       is daarbij dat de verandering meerdere domeinen en verschillende schaalniveaus
ontwikkelingen en over het inzetten van innovatieve methoden71.        betreft. De verandering wordt gekenschetst door enerzijds langzame veranderin-
Door flexibele oplossingsrichtingen en lokaal/regionaal maatwerk       gen en anderzijds snelle dynamiek. De ontwikkelingen in onze maatschappij zijn
(inrichtingsmaatregelen die zijn afgestemd op lokale opgaven en        op meerdere niveaus te ordenen. Een model met drie niveaus (landschap, regime,
ambities) bij het waterrobuust en klimaatbestendig inrichten van       niches) vormt een goede basis om complexe veranderopgaven te karakteriseren73.
onze ruimte, is de kans op over- en onderinvesteringen te mini-
maliseren. Met adaptieve strategieën en flexibele maatregelen en       Landschap
door de werkelijke ontwikkelingen zorgvuldig te monitoren wordt        Het landschap karakteriseert macro-ontwikkelingen in de samenleving, zoals
flexibiliteit ingebouwd om tijdig in te kunnen spelen op nieuwe        globalisering en individualisering.
inzichten en ontwikkelingen.
                                                                       Regimes
                                                                       Regimes worden gekenmerkt door stelsels van regels, expliciet of impliciet, die
                                                                       dominant zijn in de maatschappij. Die regels worden in stand gehouden door
                                                                       zichtbare instituten, zoals overheidsinstanties, maar ook door een dominante
                                                                       cultuur: ‘zo doen wij dat hier’.
                                                                       72
                                                                          Ibidem
70
   Deltaprogramma 2011. Den Haag 2010, pag. 42                         73
                                                                          Royal Haskoning, Nieuwe Ruimte Deel 3 strategiereeks; Veranderprincipes in het
71
   Ibidem                                                                 ruimtelijke domein, p. 21
                                                                                                                                     Synthesedocument 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Niches                                                                              liefst zo SMART mogelijk. In het kader van verantwoording is dit
Op het niveau van niches vinden op kleine schaal activiteiten plaats, of heersen    binnen de huidige sturingsmodellen vaak wel gebruikelijk. Echter:
afwijkende overtuigingen in vaak kleine groepen mensen, die niet ‘sporen’ met       elk inspirerend eindbeeld wordt ermee verguisd en de noodzake-
de bestaande regimes.                                                               lijke ruimte om te beginnen aan een echte verandering verdwijnt.
                                                                                    Mensen vallen terug in het oude handelen en gaan geen nieuwe
Veranderingen in een systeem vinden alleen plaats als er voldoende ruimte komt      betekenissen ontwikkelen76.
voor vernieuwingen op alle drie de niveaus. De niveaus beïnvloeden daarbij
elkaar zodanig dat een vorm van cumulatie en transformatie plaatsvindt. Het         Ambities en visie moeten dus niet op een moment leidend zijn,
versnellen van deze transities vergt sturing die gericht is op het creëren van vol- maar ook in de concrete uitvoeringspraktijk van activiteiten en
doende ‘ruimte’ voor het transitieproces. Rotmans e.a. onderscheiden vier fasen     projecten blijven. Daarom is het van belang niet verticaal te willen
waarin verschillende activiteiten en doelen centraal staan.                         sturen (of dat nu van boven naar beneden of van beneden naar
                                                                                    boven is), maar op alle niveaus gelijktijdig te ontwikkelen en daar-
Het is bij een transitie cruciaal dat meerdere eindbeelden worden ontwikkeld,       op te sturen. De ambities ontwikkelen dan mee en komen steeds
een breed speelveld wordt gecreëerd, actoren uit verschillende domeinen worden      dichterbij. Het detail en de grote lijn worden verbonden door een
betrokken en er ruimte ontstaat voor experimenten en leren. In de laatste twee      gezamenlijke ambitie77.
fasen moeten activiteiten worden gericht op kiezen en consolideren. Daarbij
wordt geconstateerd dat sturingsmethoden van boven naar beneden of van              Ad 2: Betrek mensen van diverse disciplines bij het proces om het
beneden naar boven niet effectief zijn. Er is een vorm van meer dimensionale,       ‘landschap’ goed in kaart te brengen. Zoek naar ondernemende
niet hiërarchische sturing nodig74.                                                 geesten en groepen van mensen die het allemaal anders doen
                                                                                    en al actief bezig zijn met de opgave te realiseren in niches in de
Voor het ruimtelijk domein is een veranderstrategie beschikbaar die                 maatschappij.
bestaat uit vijf ‘veranderprincipes’75. Deze strategie kan meerwaarde
hebben wanneer er sprake is van meer fundamentele veranderin-                       Ad 3: Het experiment vormt het hart van de veranderstrategie. Een
gen. Dit veranderperspectief is geïnspireerd door Homan, die zich                   experiment kan allerlei vormen aannemen. Het kan een pilot zijn
richt op meer fundamentele verandertrajecten in organisaties.                       waarin nieuwe concepten worden uitgeprobeerd. Het kan beteke-
                                                                                    nen dat een nieuwe groep mensen mandaat krijgt zelf besluiten te
De vijf principes van de veranderstrategie zijn gevat in een dyna-                  nemen. Het kan ook een vorm van beleidsvrijheid zijn. Kijkend naar
misch model:                                                                        transities in het verleden blijkt dat veel ‘ruimte’ nodig is. Ruimte
                                                                                    in de vorm van tijd. Maar ook ruimte in de vorm van aandacht en
1. Ambities zijn leidend, waarbij het essentieel is dat ambities en visies          vertrouwen. De mogelijkheid om iets nieuws, iets ‘raars’ te kunnen
      niet op 1 moment leidend zijn, maar dat ook in de uitvoerings-                doen. De ruimte om verbindingen te leggen met nieuwe kennis,
      praktijk blijven.                                                             nieuwe concepten en vernieuwers. Vooral ook de ruimte om meer-
2. Denk groot, zoek klein waarbij de grote lijn in het oog wordt gehou-             dere wegen te ontdekken, meerdere vormen van succes te behalen
      den en aandacht wordt besteed aan het gouden idee dat zich in                 en soms ook: ruimte om te mislukken. Geld noemen we hier niet.
      de detail bevindt.                                                            Dat betekent niet dat geld nooit nodig is, maar een goed experi-
3. Ruim baan voor experimenten, waarbij mensen zelf een hande-                      ment vindt vaak ook wel geld78.
      lingsperspectief ontwikkelen door vanzelfsprekendheden ter
      discussie te stellen en al doende te leren.                                   Ad 4: Transities duren 25 tot 30 jaar. Reorganisaties in organisaties
4. Vier succes en mislukking zodat een netwerk ontstaat dat in staat is             lijken soms snel te gaan, maar de cultuurverandering die uiteinde-
      veranderingen te implementeren.                                               lijk nodig is, kost net als een transitie veel meer tijd.
5. Dynamisch verankeren door de verankering cyclisch plaats te laten                Loslaten is niet aan de orde. Vieren van successen én mislukkingen
      vinden. Resultaten van experimenten scherpen ambities aan en                  leidt tot een nieuwe ‘mind-set’, meer durf en nieuwe kennis.
      maken ruimte voor het volgende experiment.
                                                                                    Ad 5: Ambities kunnen worden verscherpt en bijgesteld. Maar uit de
Ad 1: Wat allereerst nodig is voor een transitie is een gedeeld gevoel              vele experimenten worden ook weer nieuwe routines ontwikkeld,
van urgentie. Daarom is het nodig om bewustwording te creëren bij                   bijvoorbeeld in de vorm van nieuwe werkwijzen, herijking van
mensen die ermee aan de slag moeten. Deze bewustwording wordt                       taken en bevoegdheden, of aanpassingen in wet- en regelgeving.
bereikt door het neerzetten van een hoge ambitie en door op actie                   Deze verankering in het ‘regime’ is ook een essentieel onderdeel
gerichte nieuwe inzichten die de urgentie verhogen. Deze hoge ambities en           van succesvol veranderen. Publieke waarden en beginselen van
inspirerende eindbeelden moeten tijdens het gehele proces leidend zijn              behoorlijk bestuur, denk aan zorgvuldigheid, rechtsgelijkheid en
en blijven. Wat vooral niet moet is de ambitie en de eindbeelden                    rechtszekerheid, vereisen namelijk dat vernieuwingen in niches
vertalen in concrete doelenbomen tot op tientallen subdoelen,
                                                                                    76
                                                                                       Ibidem, p. 18
74
   Ibidem, p. 23                                                                    77
                                                                                       Ibidem
75
   Ibidem                                                                           78
                                                                                       Ibidem, p. 22
28 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>uiteindelijk ook een bredere basis krijgen in onze maatschappij.                       en onderzoek86 blijkt dat ruimtelijke adaptatie vrijwel nooit de
                                                                                       primaire doelstelling is van een ruimtelijke ontwikkeling. Adapta-
Een effectieve veranderstrategie gebaseerd op de vijf principes                        tiemaatregelen worden bij voorkeur meegekoppeld met autonome
vraagt om vasthoudende ‘eigenaren’, met geduld, met oog voor                           ruimtelijke ontwikkelingen, die vaak worden gerealiseerd in het
mensen en het ‘kleine’ en met een helder zicht op ambities en                          kader van duurzame stedelijke ontwikkeling. Het motief voor dit
eindresultaten79.                                                                      uitgangspunt is gelegen in het feit dat meekoppelen welbeschouwd
                                                                                       de énige manier om het stedelijk domein geleidelijk van een na-
5.2.2. Zelfregulerend vermogen                                                         tuurlijke robuustheid en/of flexibiliteit te voorzien.87 Uitgezonderd
Gelet op het bovenstaande kiest DPNH voor governance van ruimte-                       urgente situaties waar de menselijke veiligheid of het functioneren
lijke adaptatie – op alle ruimtelijke schaalniveaus - het zelfregu-                    van vitale infrastructuur acuut wordt bedreigd, zullen andere mo-
lerend vermogen van de samenleving80. Deze benaderingswijze                            tieven voor integraal beheer en herontwikkeling doorslaggevend
betekent – in de woorden van Van Rijswick en Salet- dat opgaven                        zijn om klimaatbestendige maatregelen te kunnen uitvoeren. Hier
met betrekking tot de gevolgen van klimaatverandering worden                           komt bij dat meekoppelen bijdraagt aan de kosteneffectiviteit van
verdiept en besproken met diverse participanten en dat een open                        maatregelen88
vizier bestaat voor tussentijdse verrijking van beleid en uitvoering.
(zie paragraaf 5.4.2). Processen van interactieve beleidsvorming
worden standaard opgezet als coalities. Dat zullen soms coalities                      Voorbeeld van meekoppelen: Klimaatbuffers
binnen de publieke sector zijn, maar vaker met private sectoren                        Het project klimaatbuffers is in 2009 gestart en loopt door tot
en andere maatschappelijke spelers. Aanpassing en leervermogen                         medio 2015. Door te bouwen met de natuur wordt bijgedragen aan
nemen de plaats in van bestuurlijke hiërarchie en van de formaliteit                   het oplossen van de wateropgave: zowel wat betreft waterveiligheid,
van normen81.                                                                          als wateroverlast en zoetwatertekort. Het concept ‘natuurlijke kli-
                                                                                       maatbuffers’ is ontwikkeld door vijf natuurorganisaties: Vereniging
Het motief voor dit uitgangspunt is gelegen in de meerwaarde van                       Natuurmonumenten, Vogelbescherming Nederland, Staatsbosbe-
deze interactieve benaderingen. De meerwaarde is – aldus ook Van                       heer, ARK Natuurontwikkeling en de Waddenvereniging. Zij hebben
Rijswick en Salet – dat zij vertrouwen op de creatieve energie van                     de Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers gevormd waaraan inmiddels
de deelnemers aan het proces en dat zij methoden zoeken om de                          ook het Wereld Natuur Fonds en De12landschappen deelnemen.
kennis, kunde en invloed die over de verschillende partijen verdeeld                   Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft ruim 17 miljoen
zijn in gemeenschappelijke perspectieven te combineren. In deze                        euro beschikbaar gesteld om deze coalitie voor klimaatbuffers te
benaderingen bestaat ook een open oog voor het veranderlijke van                       ondersteunen. Met dit bedrag zijn in totaal twintig gebiedsprojec-
situaties82. Van Buuren en Warner hebben in dit verband opge-                          ten en acht strategische projecten medegefinancierd.
merkt: “Het lijkt alsof de praktijk van implementatie creatiever is en
de opgaven breder en integraler benadert (framet) dan de werelden                      De volgende doelstellingen zijn nagestreefd bij de keuze van de
van beleid en politiek. De meeste klimaatvraagstukken zijn nog                         projecten:
onvoldoende zichtbaar en concreet voor burgers om zonder meer                          • vervullen van voorbeeldfuncties;
maatregelen daartegen te accepteren. Als dan een verbreding wordt                      • stimuleren van synergie tussen partijen;
voorgesteld (in termen van kwaliteit van de leefomgeving, gezond-                      • stimuleren van innovatie;
heid, aantrekkelijk wonen, herstel landschappelijke waarden, recre-                    • geven van een variatie van voorbeeldprojecten door geografische
atie, natuurwaarden) wordt het draagvlak voor ingrepen groter.” 83                         spreiding en diversiteit in thema;
                                                                                       • en stimuleren van maatschappelijk draagvlak door dit per project
5.2.3. Meekoppelen                                                                         en locatie als voorwaarde te stellen.
Daarnaast kiest DPNH voor governance van ruimtelijke adaptatie –
eveneens op alle ruimtelijke schaalniveaus – voor meekoppelen84.                       Enkele highlights:
Uit een reeks proeftuinen85, het Manifest klimaatbestendige stad                       • In 2012 heeft toenmalig staatssecretaris Joop Atsma twee
                                                                                           werkbezoeken afgelegd. Hij bezocht de klimaatbuffer Peizer- en
79
   Ibidem, p. 30                                                                           Eeldermaden (de Onlanden) en de klimaatbuffer Hunzedal. In
80
   DPNH, Gespreksnotitie klimaatbestendige stad, Den Haag 2013, p. 3                       januari 2014 heeft minister Schulz van Haegen de klimaatbuffer
81
   Rijswick, M. van en Salet, W., Een klein strategisch kompas voor duurzame               Oesterdam geopend.
   beheersing van klimaatvraagstukken. In: Kennis voor Klimaat. Definitiestudie
   Afwegingskader ruimte en klimaat, deelproject 1. Kennis voor Klimaat, 2009, para-
   graaf 2.                                                                            86
                                                                                          Zie Hertog, M. den, Klimaatadaptatie in Gelderse gemeenten. Het overwinnen van
82
   Ibidem                                                                                 belemmeringen bij de integratie van klimaatadaptatie in het ruimtelijk beleid, Nijmegen
83
   Buuren A. van, en Warner J., Klimaatverandering en waterveiligheid, tussen ernst en    2014.
   enthousiasme. De discursieve framing van bedreigingen en kansen. Beleid en Maat-    87
                                                                                           Zie ook Kennis voor Klimaat, Voortgangsrapportage Consortium Climate Proof
   schappij, 2010                                                                         Cities, 2013, paragraaf 5.4
84
   DPNH, Gespreksnotitie klimaatbestendige stad, 2013, p. 3                            88
                                                                                           Zie bijvoorbeeld Verkade, G.-J. , Kostenindicaties van klimaatmaatregelen in de
85
   Urhahn, Proeftuinen klimaatbestendige stad 2013; Eindrapport 3e tranche. Urhahn iov    stad. SBR-CURnet. Iov DPNH 2014.
   DPNH, 2013
                                                                                                                                                         Synthesedocument 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>• Er zijn gesprekken gevoerd met de regionale programma’s van het              sluiten bij de vervangingsstrategieën van de sectoren.
    Deltaprogramma om de toegevoegde waarde van de klimaatbuf-
    fers te verkennen voor de uitvoering van maatregelen. Er is een            In 2008 werden vitale en kwetsbare functies al als aandachtspunt
    rapportage met aanbevelingen opgesteld.                                    verwoord in de Bevindingenrapportage van de Nationale Risicobe-
• Er is veel (positieve) publiciteit geweest over de klimaatbuffer-            oordeling: “(..) de gevolgen van een overstroming kunnen worden beperkt
    projecten. Bewoners en onderwijsinstellingen zijn betrokken bij            door de mate van overstromingbestendig zijn van het landschap (waaronder
    klimaatbuffers in hun omgeving.                                            de standzekerheid van (spoor)wegen, het netwerk van elektriciteit, gas en
                                                                               drinkwater, zendmasten)”.95. Ook in het Nationaal Waterplan 2009-2015,
                                                                               worden vitale en kwetsbare functies genoemd als onderwerp van
5.3. Ontwikkeling inhoudelijke redeneerlijn                                    nationaal belang. “(…) hierbij gaat het om de bijzondere bescherming van
        in de Deltaprogramma’s                                                 telecom en ICT, energienetwerken en evacuatieroutes in geval van een overstro-
                                                                               ming”96.
In het eerste Deltaprogramma89 wordt het doel van het deelpro-
gramma Nieuwbouw en Herstructurering beschreven: “de ontwik-                   “Bij het beperken van de gevolgen van een mogelijke overstroming gaat bijzon-
keling van een breed gedragen en ontwikkelingsgerichte strategie               dere aandacht uit naar het beschermen van vitale infrastructuur zoals energie
voor nieuwbouwlocaties en herontwikkeling”, die “concreet wordt                en drinkwatervoorziening, en telecom en ICT. Deze kunnen als gevolg van een
vertaald in een pakket aan randvoorwaarden, hulpmiddelen en                    overstroming buiten gebruik raken. Bovendien zijn veel van deze objecten juist
instrumenten, zo nodig in een nationaal beleidskader”. Inhoudelijk             tijdens een overstromingsramp cruciaal om maatschappelijke ontwrichting
worden onderwerpen benoemd als waterrisico’s, eigenschappen                    zoveel mogelijk te beperken”97. Als streefbeeld wordt het volgende
van de ondergrond en de gevolgen van klimaatverandering. Een                   scenario neergezet: “Bij het ontwikkelen van grootschalige woongebieden en
analyse wordt aangekondigd van de bestaande situatie rond de                   vitale functies in risicovolle gebieden is veel kritischer gekeken naar de mogelijke
ruimtelijke inrichting, de sturingsmogelijkheden die er zijn en de             gevolgen van een overstroming en zijn inrichtings-maatregelen getroffen om
huidige praktijk binnen de verschillende overheden.                            slachtoffers, schade en maatschappelijke ontwrichting bij een overstroming
                                                                               zoveel mogelijk te voorkomen.”98
In het Deltaprogramma 2012 wordt gesproken over een “nationaal
beleidskader voor de ontwikkeling van bebouwd gebied.”90 Doel                  In het Deltaprogramma 201399 wordt bij de aankondiging van
van het beleidskader is “duidelijkheid te bieden over de inzet van             het nieuwe waterveiligheidsbeleid voor het eerst gesproken over
ruimtelijke ordening en financiële instrumenten en door wie, zodat             ‘slimme combinaties’ van maatregelen uit de drie lagen van
lokaal en/of regionaal een goede ruimtelijke afweging kan worden               meerlaagsveiligheid, waarbij ook de ‘uitvraag van de deltacommis-
gemaakt. Afwenteling van kosten en problemen – nu en in de                     saris’ voorbij komt100. In het kader van diezelfde uitvraag wordt de
toekomst – moet worden voorkomen.” Onderwerpen die expliciet                   deelprogramma’s gevraagd “te onderzoeken welke mogelijkheden
genoemd worden, zijn de risico’s van eventuele overstromingen,                 gevolgen beperkende maatregelen in de tweede en derde laag
wateroverlast, verzilting, bodemdaling, verdroging en de gevolgen              kunnen bieden aanvullend op preventiemaatregelen. De resultaten
van extreme temperaturen91.                                                    zijn vooral van belang bij herstructureringen en toekomstige ruim-
Vitale objecten en kwetsbare functies worden in het Deltaprogram-              telijke en sociaaleconomische ontwikkelingen, om te voorkomen
ma 2012 genoemd als aandachtspunt bij gevolgenbeperking door                   dat schade en slachtoffers toenemen.” 101. Het begrip Klimaatbe-
middel van een verantwoorde locatiekeuze92. In dezelfde perio-                 stendige stad wordt geïntroduceerd, waarbij de vraag wordt gesteld
de blijkt uit de knelpuntenanalyse van DPNH93 en uit een eerste                “met welke inrichtingsmaatregelen de gevolgen van wateroverlast,
onderzoek over dit onderwerp94 dat de kwetsbaarheid van vitale en              droogte en hitte in een stad zijn te verminderen?”102.
kwetsbare functies voor een overstroming wordt vergroot doordat
deze risico’s onvoldoende worden meegenomen bij de locatiekeu-
ze, ontwerp en inrichting bij nieuwe investeringen in netwerken of
installaties. Dit lijkt te komen door een gebrek aan bewustzijn en
urgentie bij zowel de verantwoordelijke ministeries als de secto-              95
                                                                                   Nationale Risicobeoordeling. 2008, p. 30.
ren. Daarom is gekozen voor een separate aanpak voor vitale en                 96
                                                                                   Ministerie van Verkeer en Waterstaat; Ministerie van Volkshuisvesting
kwetsbare functies, gericht op het vergroten van het bewustzijn van                Ruimtelijke ordening en Milieubeheer; Ministerie van landbouw natuur en
de sectoren en de waterrobuustheid van de functies, door aan te                    Voedselkwaliteit, Nationaal Waterplan 2009-2015, Den Haag 2009, p. 41.
                                                                               97
                                                                                   Ibidem, p. 68.
                                                                               98
                                                                                   Ibidem, p. 70.
89
   Deltaprogramma 2011, Den Haag 2010, p. 59.                                  99
                                                                                   Ministerie van Infrastructuur en Milieu; Ministerie van Economische Zaken
90
   Ministerie van Infrastructuur en Milieu; Ministerie van Economische Zaken       Landbouw en Innovatie Deltaprogramma 2013 Werk aan de delta; De weg naar
   Landbouw en Innovatie Deltaprogramma 2012 Werk aan de delta Maatregelen van     deltabeslissingen, Den Haag 2012, p. 17-18.
   nu voorbereiding voor morgen, Den Haag 2011, p. 17.                         100
                                                                                    Deltacommissaris, Werk aan de Delta. Den Haag 2012
91
   Ibidem, p. 24.                                                              101
                                                                                    Ibidem, p. 18. Zie ook DPNH, Notitie Ruimtelijke inrichting en Waterveiligheid. Den
92
   Ibidem                                                                           Haag 2011
93
   DPNH, Knelpuntenanalyse DPNH, 2011, p. 32.                                  102
                                                                                    Deltaprogramma 2013 Werk aan de delta; De weg naar deltabeslissingen, Den Haag
94
   DHV, Weerbaarheid vitale infrastructuren en objecten. 2011, p. 29                 2012, p. 46.
30 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>De ambities en aanpak van de Klimaatbestendige stad worden                                    5.4. Ontstaan van de sturingsfilosofie
verder beschreven in het Deltaprogramma 2014.103 Waterrobuust
inrichten wordt in datzelfde Deltaprogramma verder ingevuld, net                              5.4.1. Huidige rollen en taken in het ruimtelijk domein
als de specifieke interdepartementale en sectorale aanpak voor                                Klimaatadaptatie is een nieuw maatschappelijk vraagstuk en de
vitale en kwetsbare functies. Een belangrijke stap in de inhoudelijke                         neiging is groot om hierbij eerst naar de overheid te kijken. Dit
vooruitgang van deze twee thema’s was de zogeheten ‘aprilbrief’                               komt waarschijnlijk omdat klimaatadaptatie in aanzienlijke mate
van de minister van Infrastructuur en Milieu aan de Tweede Kamer:                             betrekking heeft op het ruimtelijke domein. Ruimtelijke adaptatie
                                                                                              is wezenlijk voor ‘een goede ruimtelijke ordening’.
We moeten meer integraal en gebiedsgericht gaan werken en een betere
verbinding leggen tussen water en de ruimtelijke ordening. We moeten meer
waterbewust gaan bouwen en de ruimte in het dichtbevolkte Nederland zodanig
inrichten, dat de kans op en de gevolgen van een overstroming beperkt blijven.
[…] Het nadrukkelijker agenderen van meerlaagsveiligheid bij ruimtelijke plan-
vorming is in mijn ogen wenselijk om een grote opgave voor waterveiligheid in
de toekomst te voorkomen. Met waterrobuust inrichten kunnen de gevolgen van
overstromingen worden beperkt. Ook in buitendijkse gebieden is de veiligheid
gebaat bij een waterrobuuste inrichting en rampenbeheersing. […] Ik vind het
van groot belang dat waterveiligheid en waterrobuust inrichten een volwaardige
plaats krijgen in de ruimtelijke planvorming104.
Bron: RLI, Tijd voor waterveiligheid. Strategie voor overstromingsrisicobeheersing, Den Haag 2011, pagina 51
103
   Ministerie van Infrastructuur en Milieu; Ministerie van Economische Zaken,
   Deltaprogramma 2014 Werk aan de delta. Kansrijke oplossingen voor opgaven en
   ambities, Den Haag 2013, p. 45-48.
104
    Minister van Infrastructuur en Milieu, Koersbepaling waterbeleid en toezeggingen
   WGO van 10 december 2012. Kamerstukken II, 33 400 J, nr. 19
                                                                                                                                                   Synthesedocument 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Rollen en taken van overheden in het                                                         maatschappelijke actoren108.
ruimtelijke domein:
                                                                                             Voor de overheid ligt er een duidelijke taak wanneer de veiligheid
In het ruimtelijk beleid richt de Rijksoverheid zich op de nationale belangen,               in het geding is, wanneer afwenteling van problemen naar andere
zoals105:                                                                                    gebieden of latere generaties moet worden voorkomen en wanneer
• het versterken van de ruimtelijk-economische structuur in Nederland maken                  ‘free rider’ gedrag moet worden bestreden109. Het is belangrijk te
    (bijvoorbeeld samen met andere overheden zorgen voor een goed vestigings-                constateren dat de overheid dat gedrag niet kan bestrijden zonder
    klimaat);                                                                                bondgenoten in het maatschappelijk veld. Het besef dat creativi-
• bodem en ondergrond efficiënt gebruiken;                                                   teit, kennis en slagkracht in de samenleving op veel terreinen veel
• zorgen voor de energievoorziening;                                                         groter zijn dan bij de overheid vraagt om een nieuwe verhouding
• hoofdnetwerken van wegen, spoor en vaarwegen in stand houden en beter                      markt-maatschappij-overheid110. Ruimtelijke adaptatie uit een
    benutten;                                                                                oogpunt van klimaatverandering is zo’n terrein. Klimaatadaptatie
• de kwaliteit van lucht, bodem en water verbeteren;                                         vraagt om een overheid die samen met burgers, organisaties en
• de waterveiligheid vergroten (bijvoorbeeld bescherming tegen wateroverlast                 ondernemers heldere doelen stelt en die vervolgens ruimte creëert
    en overstromingen);                                                                      en randvoorwaarden schept waardoor burgers, organisaties en
• en unieke cultuur en natuur behouden (zoals de werelderfgoederen).                         ondernemers die doelen via duurzame innovatie uitwerken, en daar
                                                                                             zelf ook direct baat bij hebben111.
Eén van de nationale belangen is ook: zorgen voor zorgvuldige afwegingen en
heldere besluitvorming bij alle ruimtelijke plannen. Dit doet het Rijk via het
Besluit ruimtelijke ordening (Bro). En ook door overheden te stimuleren gebruik              Het PBL over de energieke samenleving:
te maken van ruimtelijk ontwerp.                                                             Onze stelling (…) is dat de overheid te weinig gebruik maakt van
                                                                                             de creativiteit en het leervermogen van de energieke samenleving.
De provincies en gemeenten hebben in het ruimtelijke beleid verantwoordelijkhe-              De energieke samenleving stelt nadere eisen aan overheden. Wil
den op onder meer het gebied van106:                                                         de overheid daarop een adequaat antwoord geven dan zal ze haar
• Woningbouw; gemeenten krijgen ruimte om woningen te bouwen die aan-                        sturingsfilosofie moeten herzien.
    sluiten bij de wensen en doorstroming van hun inwoners.
• Bedrijfslocaties; gemeenten zijn verantwoordelijk voor herstel van oude
    bedrijventerreinen en bouw van nieuwe locaties voor bedrijven. Provincies                 5.4.2. Klimaatbestendige stad
    houden de regie.                                                                         De aanpak voor klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting
• Landschap en natuur; het landschapsbeleid wordt overgelaten aan provincies.                zoals beschreven in de DBRA wordt vastgelegd middels een bestuur-
    Het is hun taak om te zorgen voor voldoende groene ruimte in en rondom de                lijke afspraak. Deze vorm van borging sluit aan bij de program-
    steden.                                                                                  mastrategie van DPNH die in 2012 is vastgesteld112.
Het Rijk toetst gemeentelijke en provinciale ruimtelijke plannen niet meer vooraf            Vanaf het begin van het Deltaprogramma is gekozen voor een
op strijdigheid met nationale belangen, zoals milieuregels. Wel controleert het              sturingsfilosofie die past bij de omstandigheden van dit moment.
Rijk nog, voor gebieden die het Rijk in eigendom heeft, of de plannen niet botsen            Expliciet is overwogen of er gekozen moest worden voor sturing
met de rijksbelangen van de grondeigenaar. Dit gebeurt door het ministerie van               via doelvoorschriften of sturing via middelvoorschriften. Van beide
Defensie (militaire terreinen), het ministerie van Economische Zaken (energieop-
wekking en -transport) en Rijkswaterstaat (weg- en waterbeheerder).                          108
                                                                                                  Naar aanleiding van een studie van de WRR heeft de minister van Volkshuis-
                                                                                                 vesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer opgemerkt dat de verantwoor-
Toch is het niet vanzelfsprekend dat de overheid overal en altijd het                            delijkheid voor veiligheidsrisico’s niet uitsluitend bij de overheid ligt, maar
voortouw neemt. Driessen (2011) wijst erop dat – zo blijkt uit vele                              dat ook de burger daarvoor medeverantwoordelijk kan zijn, met name op het
                                                                                                 terrein van de directe woonomgeving. Zie Minister van VROM, Brief gezondheid
studies – het probleemoplossend vermogen van overheden beperkt
                                                                                                 en milieu. Kamerstukken 2008-2009, 28 089, nr. 23. De minister van IenM
is en dat niet iedere aanpassing een publieke taak is107. Steeds breder                          heeft in relatie tot waterveiligheid opgemerkt dat alle Nederlanders moeten
is geaccepteerd dat het nemen, mijden of afwentelen van risico’s                                 weten wat ze moeten doen als het toch mis gaat, hoe klein die kans ook is.
ook een verantwoordelijkheid is van burgers, bedrijven en andere                                 Zie Minister van IenM, Reactie op het rapport Water Governance in the Netherlands:
                                                                                                 Fit for the future?, opgesteld door de Organisatie voor Economische Samenwerking en
                                                                                                 Ontwikkeling. Kamerstukken II 2013-2014, 28 966, nr. 27.
                                                                                             109
                                                                                                  Driessen, P.P.J., e.a., Op weg naar een klimaatbestendig Nederland, 2011.
                                                                                             110
                                                                                                  Hajer, De energieke samenleving. Op zoek naar een sturingsfilosofie voor een schone
                                                                                                 economie. Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2011.
105
    http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ruimtelijke-ordening-en-gebieds-                 111
                                                                                                  Ibidem
   ontwikkeling/ruimtelijke-ordening/rol-overheid-bij-ruimtelijk-beleid                      112
                                                                                                  De vaststelling vond plaats door DPNH, Gespreksnotitie Klimaatbestendige stad,
106
    Ibidem                                                                                       2013 achtereenvolgens te agenderen bij de programmadirecteur DPNH en
107
    Driessen, P.P.J., et al., Op weg naar een klimaatbestendig Nederland – de institutione-      directeur RO ministerie IenM (15 december 2011) en op bestuurlijk niveau
   le context, een inleidend essay. Deel A in: Schueler, B.J. e.a., Beleids- en rechtsweten-     (Stuurgroep DPNH van 12 januari 2012, Bestuurlijk diner-pensant van 16
   schappelijke aspecten van klimaatadaptatie, 2011.                                             februari 2012, Bestuurlijke conferentie van 22 maart 2012).
32 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>is weloverwogen afgezien. 113 Er is gekozen is voor een sturing die               • Het ‘peloton’ is door DPNH in eerste instantie aangevlogen via
gebaseerd is op bestuurlijk commitment tussen relevante actoren,                       gesprekken met vertegenwoordigers van de beleidsketen (over-
in combinatie met kennisopbouw en kennisoverdracht en met                              heden) en de realisatieketen (grondeigenaren, projectontwikke-
faciliterende instrumenten. Dit past immers bij de periode waarin                      laars, eigenaren en gebruikers van vastgoed, alsmede financiers,
het beleidsthema zich vooralsnog bevindt: een jong maar belang-                        verzekeraars, adviesbureaus en kennisinstituten)116. Vervolgens
rijk thema.                                                                            is van december 2012 tot en met juni 2013 het project Coalities kli-
                                                                                       maatbestendige stad uitgevoerd, dat gericht was op de afspraken
Hierbij is ervan uitgegaan dat het rekening houden met de gevolgen                     die nodig zijn om stedelijke partijen uiterlijk in 2020 klimaatbe-
van klimaatverandering bij stedelijke (her)ontwikkeling een transi-                    stendig te laten handelen117. Coalities (ruim zeventig personen)
tie vergt die alle betrokken partijen raakt. Het proces staat boven-                   van publieke en private partijen in vier stedelijke domeinen:
dien niet op zichzelf, maar is verweven met andere ontwikkelingen,                     stedelijk water, openbare ruimte & groen, bouw & stedelijke
zoals de economische crisis, de energieke samenleving en goed                          ontwikkeling en infrastructuur hebben gezamenlijk het Manifest
opdrachtgeverschap. Elk stadium van dit transitieproces vraagt om                      klimaatbestendige stad uitgebracht. Als vervolg op het Manifest
eigen instrumenten die gericht drempels elimineren.                                    klimaatbestendige stad is DPNH een traject gestart dat zich richt
                                                                                       op een Intentieverklaring ruimtelijke adaptatie. Verder is gestart
De in opdracht van DPNH in 2010 uitgevoerde Omgevingsanalyse                           met de uitvoering van de acties uit het manifest (zie bijlage 12).
laat zien dat het uitblijven van acties om te komen tot een klimaat-                   De deelnemers aan de coalities bevelen de coalitie-aanpak aan
bestendige stad, blijkt te worden veroorzaakt door een mix van                         voor het oplossen van complexe opgaven op lokaal en regionaal
onbekendheid, onderschatting, onzekerheid en onaantrekkelijk-                          niveau.
heid114. Het wegnemen van deze drempels vraagt om een open,                       • Het Rijk heeft de thema’s waterrobuustheid en klimaatbestendig-
netwerkachtige programmaomgeving, waarin DPNH en decentrale                            heid ingebracht in het lopende traject van verduurzaming van het
koplopers actief met elkaar schakelen en waarin gemeenschappe-                         MIRT.
lijk wordt gereflecteerd op zowel knelpunten als oplossingen, van
zowel generieke als specifieke aard.
                                                                                  5.4.3. Waterrobuuste inrichting
Kenmerkend voor de eerste fase van deze aanpak is de opbouw van                   Parallel aan de coalitieaanpak voor de klimaatbestendige stad is ook
netwerken en communicatie. Je mag verwachten van partijen in                      gewerkt aan een aanpak om te komen tot waterrobuuste inrichting,
de realisatieketen dat zij, als ze kennis hebben over het belang van              waarbij gebruik wordt gemaakt van de tweede laag van het concept
de thema’s en de beschikbare instrumenten proactief maatregelen                   meerlaagsveiligheid. Deze aanpak is beschreven in de notitie Water-
nemen, nadat ze die maatschappelijk verantwoord hebben afgewo-                    robuust inrichten. Voor de governance van waterrobuuste inrichting
gen. En dat zij bovendien de optie openhouden om de aanpak op                     is in 2012 het onderzoek Borging en instrumentatie118 uitgevoerd. In
termijn aan te passen (adaptief management). Het beeld van een                    het project zijn bestuurlijke uitgangspunten en kansrijke beleidsop-
aantal koplopers, dat op eigen kracht aan de slag is gegaan, beves-               ties verkend. Dit gebeurde aan de hand van onderzoeken119, bijeen-
tigt dit. In de praktijk doen zich daarbij zeker nog allerlei praktische          komsten120 en door middel van gebiedscases en proeftuinen121.
drempels voor, maar deze kunnen de komende jaren via een geza-
menlijk opgebouwd systeem van faciliteren worden aangepakt.                       In dat rapport is voor waterrobuust inrichten geadviseerd om een
                                                                                  afwegingskader te ontwikkelen dat aangeeft op welke manier wa-
DPNH heeft bij deze aanpak onderscheid gemaakt tussen koplopers,                  terveiligheid in nieuwe ruimtelijke plannen in risicovolle gebieden
het ‘peloton’ en het Rijk. Dat onderscheid is zinvol, omdat deze drie             meegenomen dient te worden. Onderdeel daarvan is het in kaart
partijen een eigen positie hebben:                                                brengen van de afwegingen en op basis van gebiedskenmerken een
                                                                                  globale indeling van Nederland vorm te geven op het gebied van de
• Met decentrale koplopers (onder overheden) heeft DPNH vanaf                     doorwerking van waterveiligheid in de ruimtelijke ordening. Ook
     het begin werkrelaties onderhouden, zowel bilateraal (bijvoor-               de sociaaleconomische component van de deltascenario’s (waar
     beeld met Dordrecht) als via de Alliantie klimaatbestendige                  zijn nieuwe ontwikkelingen te verwachten) en de kennis over de
     steden, die binnen het deelprogramma heeft gefungeerd als een                eerste laag dienen hierin een rol te spelen. Dit levert een basis voor
     leergemeenschap van koplopers115.
                                                                                  116
                                                                                       Graaff, Omgevingsanalyse Nieuwbouw en Herstructurering. 2011, bijlage 2.
113
    Voor de argumenten zie DPNH, Gespreksnotitie klimaatbestendige stad, 2013, p. 117
                                                                                       Het coalitieproject is uitgevoerd op basis van een mandaat van de stuurgroep
    6-8                                                                               DPNH van 21 november 2012.
114
    Graaff, Omgevingsanalyse Nieuwbouw en Herstructurering, 2010                  118
                                                                                       DPNH, Beleidsinstrumentarium Meerlaagsveiligheid. Den Haag 2013
115
    De Alliantie klimaatbestendige steden, opgericht in 2009 in het kader van de  119
                                                                                       Naeff, Instrumenten voor meerlaagseveiligheid, 2013. Buuren, Multilevel governance
    uitvoering van de structuurvisie Randstad 2040, had tot doel om de rijkskeuze     voor meerlaagsveiligheid, 2013
    voor klimaatbestendige verstedelijking te helpen invullen en uitwerken. Aan-  120
                                                                                       werkbijeenkomst en leertafel watergoverance (respectievelijk 16 oktober
    vankelijk bestond de alliantie uit de vier grote gemeenten en het ministerie      2012 en 12 november 2012) met vertegenwoordigers uit de verschillende
    van IenM; inmiddels zijn daar Amersfoort, Apeldoorn, Arnhem, Breda, Delft,        deelprogramma’s, overheden en wetenschap
    Dordrecht, Maastricht, Nijmegen, Tilburg, Venlo en Waternet bijgekomen. De    121
                                                                                      Pötz, H., Samenvattend verslag proeftuinen eerste tranche. Eemsdelta, Dordrecht,
    verbrede alliantie heeft tevens gefungeerd als klankbordgroep voor tussen-        Scheveningen-Haven, Nijmegen, Vianen (Hoef en Haag), atelier GROENBLAUW iov
    producten van DPNH.                                                               DPNH 2013. Wing, Proeftuinen meerlaagsveiligheid, Wing iov DPNH 2013.
                                                                                                                                                    Synthesedocument 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>het gesprek met de betrokken overheden over de doorwerking van
waterveiligheid in de ruimtelijke ordening.                            Uitgangspunten voor de uitwerking van meerlaags-
                                                                       veiligheid (waterrobuuste inrichting en slimme
Bij het denken over governance van meerlaagsveiligheid spelen drie     combinaties)
zaken een belangrijke rol122:                                          Met vertegenwoordigers uit de verschillende deelprogramma’s, overheden en
                                                                       wetenschap is tijdens het project een aantal uitgangspunten naar voren gekomen
1. Samenspel                                                           waaraan de governance van meerlaagsveiligheid dient te voldoen. Deze lijst
De implementatie van meerlaagsveiligheid vraagt om nieuwe              met uitgangspunten is daarna ook bestuurlijk vastgesteld in de stuurgroep
vormen van samenspel tussen actoren uit verschillende domeinen.        Nieuwbouw & Herstructurering in november 2012 (Project instrumentarium
Uit het recente verleden weten we dat dit samenspel niet vanzelf       DPNH Ruimtelijke Inrichting Waterveiligheid).
tot stand komt. Dat heeft alles te maken met het feit dat betrokken    • Het beleidsinstrumentarium dient effectief te zijn. Het instrumentarium
overheden uit de drie lagen vanuit hun eigen logica opereren en             dient een zo groot mogelijk doelbereik te hebben tegen zo laag mogelijke
niet zonder meer het vertrouwen hebben dat zij hun belang kunnen            kosten, inzet van ambtelijke capaciteit en regeldruk.
borgen in een ingewikkeld multilevel samenwerkingsproces.              • Het beleidsinstrumentarium dient uitvoerbaar te zijn. Het beleidsinstru-
                                                                            mentarium dient uitvoerbaar, handhaafbaar en toetsbaar te zijn.
Governance vraagt enerzijds om het aanbrengen van ordening door        • Het beleidsinstrumentarium dient adaptief en flexibel te zijn. Het beleidsin-
taken en verantwoordelijkheden helder te beleggen, maar ander-              strumentarium dient te zorgen dat langetermijndoelen in besluiten voor de
zijds vraagt het ook om prikkels en arrangementen die partijen in           korte termijn worden geïntegreerd en partijen in staat stellen om lokale pro-
staat stellen om deze taken en verantwoordelijkheden waar nodig             jecten en meekoppelkansen te verbinden met meerlaagsveiligheid. Hierbij is
met elkaar te delen en door samenwerking te komen tot betere en             het van belang om regionaal maatwerk mogelijk te maken.
meer effectieve uitkomsten.                                            • Het beleidsinstrumentarium dient zoveel mogelijk gebruik te maken van
                                                                            bestaande regelgeving of regelgeving die in ontwikkeling is. Het be-
2. Maatwerk                                                                 leidsinstrumentarium maakt zoveel mogelijk gebruik de mogelijkheden die
Governance wordt vaak als begrip tegenover het begrip government            bestaande en aankomende (wettelijke) kaders bieden in plaats van separate
gepositioneerd. Daarmee wordt het gezien als alternatief voor               regelgeving op te tuigen.
centrale, top-down sturing waarbij één leidende actor in de positie    • Het beleidsinstrumentarium dient te zorgen voor een heldere verantwoor-
is om beleid te bepalen en uit te voeren. Governance richt zich op          delijkheidsverdeling. Het beleidsinstrumentarium dient een verant-
het realiseren van beleid door alle partijen met een belang, waarbij        woordelijkheidsverdeling te realiseren die transparantie in besluitvorming
het uitgangspunt is dat de lokale situatie leidend is. We kunnen dit        garandeert en bestuurlijke scheiding van beleidsontwikkeling, uitvoering en
duiden als maatwerk.                                                        toetsing mogelijk maakt.
                                                                       Wat hier nog aan is toegevoegd als uitgangspunt is draagvlak om te bepalen of
Meerlaagsveiligheid wordt door veel bestuurders gezien als een         een bepaald instrumentarum kan rekenen op steun van belanghebbenden en of
kans om te komen tot regionaal maatwerk. Geen enkele situatie is       het aansluit bij voor hen belangrijke waarden en uitgangspunten.
hetzelfde. Om recht te kunnen doen aan de lokale omstandighe-
den, maar ook om de unieke regionale kansen voor meerlaagsvei-         Omdat de maatregelen als de wijze van instrumenteren en rol-
ligheid te kunnen verzilveren, hebben bestuurders de ruimte nodig      verdeling bij zowel de klimaatbestendige stad als de aanpak voor
om zelf tot initiatief te komen. Tegelijkertijd is er ook behoefte aan waterrobuuste inrichting in grote lijnen met elkaar overeen bleken
helderheid over de kaders die daarbij gelden, zeker in situaties waar  te komen is besloten de aanpak voor klimaatbestendige stad en
gezocht wordt naar mogelijkheden voor uitwisseling tussen lagen        waterrobuuste inrichting samen te nemen en verder uit te werken.
en het beschermen van vitale en kwetsbare functies.
3. Flexibiliteit
Een derde element van governance heeft te maken met flexibiliteit.
Tegenover de meer bureaucratische focus op zekerheid en stabi-
liteit, legt het governanceparadigma veel meer nadruk op aspec-
ten als wendbaarheid, al doende leren, stapsgewijs uitvoeren en
flexibiliteit.
Een lokale uitwerking van een waterrobuuste inrichting kan zich dy-
namisch ontwikkelen, parallel aan de dynamiek van de ruimtelijke
ontwikkelingen (nieuwbouw en herstructurering), zodat er ruimte
is om in te spelen op lokale meekoppelkansen.
122
    Buuren, Multilevel governance voor meerlaagsveiligheid, 2013
34 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Het PBL over het belang van heldere
verantwoordelijkheden:
Helderheid over de verantwoordelijkheden van het Rijk en andere partijen123
Het Rijk heeft de systeemverantwoordelijkheid voor onder andere de ruimtelijke
ordening, de zoetwatervoorziening en de waterveiligheid. Deze verantwoorde-
lijkheid vereist dat het Rijk voor gemeenten, waterschappen en provincies en voor
burgers en bedrijven de randvoorwaarden creëert om zich aan klimaatverande-
ringen te kunnen aanpassen. Het gaat hierbij vooral om de stedelijke klimaat-
bestendigheid en de zoetwatervoorziening. Dit betekent dat de Rijksoverheid
helderheid moet verschaffen over waar de grenzen van haar zorgplicht liggen en
wat ze van andere overheden, bedrijfsleven en burgers verwacht aan investerin-
gen in klimaataanpassing. Ook zal het Rijk aandacht moeten hebben voor de
verankering van klimaatadaptatie in het afwegingsproces rond de financiering
van ruimtelijke investeringen.
5.4.4. IJkpunten voor de praktijk
Met Van Rijswick en Salet concludeert DPNH dat er algemene ijk-
punten nodig zijn die richting geven aan ruimtelijke adaptatie in de
lokale en regionale praktijk, en die tegelijkertijd – zonder nadere
specificaties van context of doelgroep – in uiteenlopende situaties
kunnen worden toegepast. Dit is nodig, omdat interactieve arena’s
doorgaans moeilijk de toevalligheid van hun samenspel kunnen
overstijgen124. Hiervoor zijn de basiswaarden van het Deltapro-
gramma (solidariteit, flexibiliteit, duurzaamheid) onvoldoende,
omdat ze abstract zijn en nog weinig zijn geoperationaliseerd voor
het ruimtelijk domein. Beginselen die deze functie van ijkpunt wel
kunnen vervullen zijn met name het voorzorgbeginsel, het niet-af-
wentelenbeginsel, het kosten-terugwinbeginsel, het beginsel van
compensatie van onevenredige lasten en het beginsel van billijke
verdeling van lusten en lasten125. Al deze beginselen kunnen – af-
hankelijk van de context – door zowel overheden als private partijen
worden aangeroepen of in stelling gebracht, soms ook in juridische
procedures. Dit is van groot belang voor de legitimatie van het tref-
fen van maatregelen uit een oogpunt van ruimtelijke adaptatie.
123
     Ligtvoet, Een delta in beweging. 2011, p. 12
124
     Rijswick, Een klein strategisch kompas voor duurzame beheersing van klimaatvraag-
    stukken, paragraaf 2.
125
     Zie voor een toelichting hierop: Driessen, P.P.J., et al., Op weg naar een
    klimaatbestendig Nederland – de institutionele context, een inleidend essay. Deel A in:
    Schueler, B.J. e.a., Beleids- en rechtswetenschappelijke aspecten van klimaatadapta-
    tie, 2011.
                                                                                            Synthesedocument 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>De Kop van de Betuwe
De Kop van de Betuwe heeft te maken met wateroverlast, droogte, hitte en mogelijke
overstromingen vanuit de rivieren. Mocht er een dijk doorbreken, dan loopt het gebied
snel onder. De hele dijkring 43 loopt dan bovendien risico.
Aanpak
Er is een proeftuin georganiseerd, die heeft geleid tot een integrale visie voor het gebied
tot 2065. De waterveiligheidsopgave maakt het gebied geschikt en interessant voor het
aanleggen van een klimaatdijk of deltadijk (ook wel doorbraakvrije dijk genoemd). Daar-
naast speelt robuuste ruimtelijke ontwikkeling een grote rol als antwoord op de diverse
opgaven in het gebied.
De gekozen maatregelen hebben betrekking op de ontwikkeling van waterkeringen tot
klimaatdijken; op waterberging in de centrale zone rond de Linge, om schommelingen in
aan- en afvoer van water op te vangen; en op aansluiting van Arnhem-Zuid op de Lingezo-
ne. Onderdeel van de robuuste inrichting is park Lingezegen. Dit landschapspark loopt van
Arnhem-Zuid richting de Waal. Het biedt niet alleen ruimte aan de bewoners van Arnhem
om te recreëren, maar ook aan water, natuur en landbouw.
Resultaat
De integrale oplossingen laten zien hoe waardevol het gebied is als het gaat om cultuur-
historie, recreatie, landbouw en natuur. En dat spreekt meer tot de verbeeldingen dan te
spreken over een overstromingskans van 1/2000.
36 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>6. Ambities en aanpak op hoofdlijnen
In het kader van het transitiedenken verwoorden en verbeelden we
in dit hoofdstuk nadrukkelijk de ambities aan de hand van beschrij-              Het belang van preventief handelen:
vingen en streefbeelden. Deze ambitiebeschrijvingen en streefbeel-
den zijn richtinggevend voor het handelen op korte en middellange                Nú rekening houden met de eisen van klimaatbestendigheid in het stedelijk
termijn. Hoe ziet Nederland eruit als de ambities zijn gerealiseerd?             gebied kan extra kosten in de toekomst aanzienlijk beperken.126
                                                                                 Met klimaatverandering samenhangende verschijnselen, zoals wateroverlast
6.1. Ambities                                                                    of juist watertekort, het vasthouden van warmte in bebouwd gebied (hitteop-
                                                                                 bouw) en droogte, kunnen van stad tot stad of van wijk tot wijk aanzienlijk in
Uit de probleemanalyse, zoals beschreven in hoofdstuk 5, blijkt dat              aard en omvang variëren. Klimaatbestendigheid is het moeilijkst te realiseren
de aanleiding voor een nieuwe aanpak tweeledig is: inhoudelijk en                in hoogstedelijke gebieden. Hier zijn het verharde oppervlak en de hitteopbouw
procesmatig. Dit wil zeggen dat er naast de inhoudelijke opgaven                 bijvoorbeeld het grootst, terwijl de ruimte voor oplossingen beperkt is, ook
die er op ons afkomen de komende decennia, namelijk de toene-                    voor wateroverlast. Voor diverse schaalniveaus – van gebouwen en straten tot
mende gevolgen van extreem weer en overstromingen, ook een                       wijken en steden – is een groot palet aan maatregelen beschikbaar. Structurele
procesmatige aanleiding is om de wijze waarop we deze toenemen-                  maatregelen, zoals de aanleg van parken, singels, grachten, vijverpartijen,
de gevolgen willen terugdringen moeten veranderen.                               warmte-koudeopslag en aangepaste rioleringssystemen, kunnen bij nieuw-
                                                                                 bouw en herstructurering worden ingezet. Voor zulke aanpassingen op wijk- of
Inhoudelijke aanleiding:                                                         stadsniveau zijn gemeenten en projectontwikkelaars de belangrijkste actoren. In
De kwaliteit van de leefomgeving in Nederland is een basisvoorwaarde. De         bestaand stedelijk gebied zijn vooral maatregelen op gebouw- of straatniveau
kwetsbaarheid van Nederland voor de gevolgen van overstromingen en extreem       de aangewezen middelen, zoals isolatie, groene daken en het aanpassen van
weer neemt de komende decennia echter toe, wat zal leiden tot aanzienlijke       de bestrating voor wateropvang. Op dit schaalniveau zijn woningcorporaties
schades.                                                                         en particuliere eigenaren de belangrijkste actoren. Het stedelijk gebied wordt
                                                                                 voortdurend aangepast: er worden kantoren en woningen gebouwd, er wordt in-
Procesmatige aanleiding:                                                         frastructuur aangelegd, wijken en bedrijventerreinen worden geherstructureerd
De afgelopen jaren is er ruime ervaring opgedaan met maatregelen voor water-     en rioleringen vervangen. Als gemeenten, projectontwikkelaars, woningcorpo-
robuuste en klimaatbestendige inrichting. Technisch, juridisch en financieel kan raties en particuliere eigenaren bij investeringen in de gebouwde omgeving en
er veel. Deze mogelijkheden blijven echter in de meeste gevallen nog onvoldoen-  stedelijke voorzieningen consequent rekening houden met de eisen die klimaat-
de benut bij ruimtelijke afwegingen.                                             bestendigheid stelt, kunnen de extra kosten hiervoor beperkt zijn. Gemeenten zijn
                                                                                 de aangewezen partij om hiertoe de regierol op zich te nemen. De mogelijkheden
De ambitie voor de DBRA luidt daarom als volgt:                                  om in het stedelijk gebied klimaatbestendigheid mee te nemen bij geplande en
                                                                                 nieuwe investeringen, verschillen tussen groei- en krimpregio’s.
• Ambitie 2020 (Procesmatig):
    -- In 2020 handelen we waterrobuust en klimaatbestendig bij
       het (her)ontwikkelen van onze gebouwde omgeving en ne-                    6.2. Streefbeelden
       men we deze thema’s mee in onze ruimtelijke plannen;
    -- dit vergt een cultuurverandering.                                         Middels streefbeelden is in het rapport Ambitie 2050 zichtbaar
                                                                                 gemaakt hoe klimaatbestendige steden er in 2050 uit kunnen zien
• Ambitie 2050 (Inhoudelijk):                                                    en waar ze qua inrichting aan moeten voldoen.
    -- In 2050 is de gebouwde omgeving zo goed mogelijk waterro-
       buust en klimaatbestendig ingericht;                                      De klimaatbestendige stad in 2050127
    -- en hebben (her)ontwikkelingen geleidt tot ‘zo weinig als rede-            De stad anno 2050 is vooral een getransformeerde en geherstructu-
       lijkerwijs mogelijk’ extra risico op schade en slachtoffers.              reerde versie van de stad van 2012. De stad van 2050 heeft zich on-
                                                                                 getwijfeld ingesteld op nieuwe technologieën en moet zich hebben
Om de inhoudelijke ambitie te kunnen waarmaken is een aanpak                     aangepast aan veranderde condities van klimaat en economie.
nodig die er zowel voor zorgt dat de werelden van de ruimtelijke                 Voor de streefbeelden zijn verschillende bouwperiodes en karakte-
ordening en water samen komen, als dat de juiste instrumenten                    ristieken in de stad geanalyseerd. Elke bouwperiode vraagt immers
en maatregelen worden toegepast en genomen (de procesmatige                      een andere aanpak en biedt andere kansen op het gebied van
ambitie).                                                                        klimaat. Om het bestaande vastgoed te transformeren is een verza-
                                                                                 meling van bouwproducten gemaakt. Voor de openbare ruimte is
De aanpak werkt uiteindelijk toe naar een inhoudelijk einddoel,                  een aantal oplossingen voor kansrijke stedelijke structuren in beeld
een toekomstbeeld. Dit einddoel is zowel in woord als in beeld                   gebracht.
uitgewerkt.                                                                      Voor vier verschillende typen stedelijke netwerken is samen met de
                                                                                 126
                                                                                     Ligtvoet, Een delta in beweging. 2011, p. 11
                                                                                 127
                                                                                     BVR, Ambitie klimaatbestendige stad 2050. BVR iov DPNH, 2013
                                                                                                                                              Synthesedocument 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>lokale stakeholders een perspectief opgesteld waarin de klimaatbe-   tiecombinaties (rekening houden met ruimtedruk en de bereidheid
stendige stad wordt verbeeld; Rotterdam, Arnhem, Eindhoven en        tot investeren) en de in sommige gebieden steeds prangender keuze
Kampen. Naar verwachting zullen de steden op weg naar 2050 niet      tussen technische oplossingen of ruimte maken voor gevolgenbe-
meer zo sterk groeien als dat ze dat de afgelopen 150 jaar hebben    perking. Ook wordt doorgegaan met ontwerpend onderzoek.
gedaan. De grootste opgave ligt dus in de bestaande stad, waarbij de
klimaatbestendige opgave verschilt per bouwperiode.                  Ontwerpend onderzoek middels proeftuinen
6.3. Aanpak op hoofdlijnen                                           In 2009 is DPNH gestart met het stimuleren en faciliteren van interactief
                                                                     ontwerpend onderzoek in proeftuinen. Door samenwerken en samenhang,
Kort gezegd is de aanpak erop gericht om het ruimtelijk beleid meer  verbinden en verbeelden bleken deelnemers geïnspireerd te worden tot een vrije
waterrobuust en klimaatbestendig te maken. Om de geformuleerde       en creatieve aanpak om te komen tot gezamenlijke oplossingen voor opgaven
ambitie te kunnen behalen behelst de kern van de DBRA een tweele-    vanuit klimaatadaptatie en die waar mogelijk te koppelen aan opgaven uit ande-
dige afspraak:                                                       re invalshoeken. Beschikbare hulpmiddelen zijn verkend en getest. Alle partijen
                                                                     zijn uitgenodigd: gemeenten, waterschappen, provincies, vastgoedpartijen,
1.   Een afspraak over de ambitie 2020 en 2050: Rijk, provincies,    kennisinstellingen en zo mogelijk maatschappelijke organisaties en bewoners.
     gemeenten en waterschappen spreken in de Bestuursover-          Tussen 2010 en 2014 zijn in totaal 26 proeftuinen uitgevoerd en uitgaande van
     eenkomst Deltaprogramma af waterveiligheid en klimaatbe-        25 deelnemers per proeftuin hebben ruim 600 mensen meegedaan aan een
     stendigheid integraal mee te wegen bij ruimtelijke ontwik-      proeftuin.
     kelingen, herontwikkelingen en investeringen in beheer en
     onderhoud in binnen- en buitendijks gebied (in aansluiting op   In de proeftuinen zijn belicht: waterrobuust inrichten, de klimaatbestendige stad
     het Bestuursakkoord Water, 2011).                               en meerlaagsveiligheid.
2.   Een afspraak over de aanpak: Rijk, provincies en gemeenten
     maken de regionale en lokale afweging voor klimaatbestendig     7.     Naast de aanpak ‘weten, willen en werken’ is er voor vitale en
     en waterrobuust inrichten door samen met de waterschappen              kwetsbare functies van nationaal belang eveneens een aanpak
     de stappen ‘weten (analyse), willen (ambitie) en werken (door-         die gebaseerd is op deze drie stappen. De kern van die aanpak
     werking)’ te doorlopen aan de hand van een aantal generieke            beoogt dat uiterlijk in 2050 deze vitale en kwetsbare functies
     uitgangspunten.                                                        beter bestand zijn tegen mogelijke overstromingen. Het Rijk
                                                                            draagt hier zorg voor en heeft daarvoor zo nodig in 2020 of
3.   Het doorlopen van de drie stappen ‘weten, willen en werken’            zoveel eerder als mogelijk beleid en regelgeving vastgesteld.
     doen partijen op basis van een set generieke uitgangspunten.
Uit het voorgaande hoofdstuk blijkt dat een transitie niet vanzelf
gaat. Van essentieel belang zijn: het formuleren van een hoge
ambitie; het opstellen van inspirerende streefbeelden; en de ruimte
om samen met mensen uit allerlei verschillende disciplines en met
verschillende brillen op te experimenteren. Er zijn daarom drie
maatregelen die de partijen ondersteunen bij het behalen van die
ambitie:
4.   Handreiking ruimtelijke adaptatie
5.   Watertoetsproces
6.   Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie
De overheden stellen zowel de Handreiking als het Stimulerings-
programma samen op. De Handreiking ruimtelijke adaptatie
helpt partijen bij het doorlopen van de aanpak ‘weten, willen en
werken’. Het brengt onder andere de urgentie van de opgaven in het
betreffende plangebied in beeld. De watertoets helpt bij het tijdig
aan tafel brengen van betrokken partijen die iets moeten met de
opgaven met betrekking tot water en ruimte.
Het Stimuleringsprogramma biedt de vrijheid en ruimte om te
komen tot een werkbaar handelingsperspectief. Denk bijvoorbeeld
aan experimenteren met ‘water als ordenend principe voor de
inrichting van Nederland’ vanwege het belang voor de verschillende
functies (wonen, werken en energie), de mogelijkheden voor func-
38 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Streefbeelden ambitie 2050
Rotterdam
situatie 2013 				                                      ambitie 2050
Rotterdam is een voorbeeldstad voor onder andere: Drechtsteden, Amsterdam, Breda, Vlissingen.
Klimaatopgave – herstructurering opgave:
Neerslagoverschot – diverse, grote stadswijk. Tussentijdse wateropvang en buffering op
gebouwschaal met groene daken, daktuinen en dakzwembaden, groene gevels en groene balkons.
Overstromingsrisico – stad aan hoofdwatersysteem
Hittestress – beheersing binnenklimaat met collectieve schaduw pergola’s, zonwering van
verbrede balkons, natuurlijke gevel- en dakventilatie
Bouwperiode en -stijl:
19e eeuwse en naoorlogse gesloten bouwblokken
Bouwstenen:
multifunctionele waterkering, waterzuiveringscascades, drijvende landbouw, stadslandbouw,
waterplein, groene gevels, schaduw pergola’s, verbrede balkons, groene daken, zelfbouw,
watertoren, poreuze verharding.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Arnhem
situatie 2013 				                                         ambitie 2050
Arnhem is een voorbeeldstad voor onder andere: Nijmegen, Venlo, Maastricht, Den Bosch.
Klimaatopgave-herstructurering opgave:
Hittestress – centrum. Gebouwen uit de jaren tachtig zijn effectief te koelen met de zonwering van textiele
voorzetgevels, natuurlijke ventilatie via serres en tussenklimaten, groene platte daken en door de warmte accu-
mulerende massa van het betonskelet te benutten.
Waterveiligheid – stad aan de rivier.
Bouwperiode en -stijl:
Jaren ‘80 kantorengebied
Bouwstenen:
klimaatterrassen aan het water, multifunctionele waterkering, beekdal en groene lopers/serpentines door stad,
textiele luifels, serres en tussenklimaten, hoogteverschillen benutten, klimaat en openbare ruimte.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Eindhoven
situatie 2013 				                                      ambitie 2050
Eindhoven is een voorbeeldstad voor onder andere: Tilburg, Enschede, Den Haag, Assen, Apeldoorn.
Klimaatopgave – herstructurering opgave:
Verdroging – revitalisering tuinsteden, woonerven, winkelcentra. Waterbuffering, opslag en hergebruik op
gebouwschaal.
Hittestress – verkoelende waterdaken, dak sproeikoeling, groene daken, natuurlijke ventilatie via daklichten,
groene gevels, zonwering (algenproductie)lamellen
Bouwperiode en -stijl:
Jaren ‘60 en ‘70 woonwijken
Bouwstenen:
Wateropslag op daken, groene daken en gevels, zonnecellen (verkoeling), vergroening en stadslandbouw,
glas(tuinbouw), irrigatiesystemen, grindkoffer, bomenlanen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Kampen
situatie 2013 				                                        ambitie 2050
Kampen is een voorbeeldstad voor de kleinere historische binnensteden zoals onder andere: Zaltbommel, Tiel,
Gorinchem, Zutphen, Deventer, Wageningen.
Klimaatopgave-herstructurering opgave:
Waterveiligheid – stad omringd door het water
Hittestress – in een monumentale binnenstad. De oude gebouwen zijn effectief te koelen door dakpannen
reflecterend te maken, dakranden te verbreden, ventilatieschoorstenen en zonwerende luiken toe te passen.
Bouwperiode en -stijl:
Historische stad, voor 1890 gebouwd.
Bouwstenen:
Flexibele waterkering, waterbestendig bouwen, tijdelijke bebouwing, bakgoot, reflecterend dak, verneveling,
PV cellen in nieuwe materialen, molgoten in stegen, luifels en ventilatie schoorstenen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Onderstaand schema geeft de inhoud van de DBRA op
hoofdlijnen weer:
  1. Afspraak ambitie:
  Waterrobuust en klimaatbestendig inrichten
  • Zodanig handelen (2020)
  • Zodanig zijn (2050)
                                                                 3. Generieke uitgangspunten
                                                                 • Ten behoeve van Kwaliteit en Consistentie
                                                                 4. Handreiking ruimtelijke adaptatie
                                                                 • Weten, willen en werken
  2. Afspraak aanpak:
                                                                 5. Watertoets overleg
  Afweging lokaal/regionaal via 3 stappen
                                                                 • Continueren onder Omgevingswet
  • Weten (analyse)
  • Willen (doelen en strategie)                                 6. Stimuleringsprogramma 2014-2017
  • Werken (borging en realisatie)                               • Interbestuurlijk
 7. Afspraak aanpak:
 Nationale aanpak Vitale & Kwetsbare functies
  • Analyse en ambitie voor 7 sectoren (2015)
  • Beleid en/of regelgeving daarop ingericht (2020)
In het volgende hoofdstuk worden alle bovenstaande onderdelen
van de DBRA en de aanpak ‘weten, willen en werken’ verder uitge-
werkt en toegelicht.
                                                                                                        Synthesedocument 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Groene gevels en daken
Om hitte te bestrijden en wateroverlast en droogte
te voorkomen in stedelijk gebied is groen nodig.
In steden is echter vaak niet genoeg ruimte voor
grondgebonden groen. De grond is bovendien
duur. Creatief omgaan met de ruimte is daarom het
devies. Dat kan met groene gevels en daken.
Aanpak
Extra groen in de stad helpt tegen hittestress, maar
heeft bovendien een sponswerking. Daarmee gaat
het wateroverlast en droogte tegen. De Vogel-
bescherming Nederland heeft een verticale tuin
tegen de gevel van hun pand in Zeist laten maken.
Daarmee verminderen ze niet alleen de gevolgen van wateroverlast, hitte en droogte, ze
creëren er ook een vogelvriendelijke stadsbiotoop mee.
Resultaat
Groene daken en gevels absorberen CO² en luchtvervuiling. Meer groen is bovendien een
probaat middel tegen hittestress en het heeft een positief effect op de gezondheid en het
welbevinden van mensen. De huizenprijzen stijgen er door en een groene buurt is aantrek-
kelijker voor bedrijven.
Vitale functies in Westpoort Amsterdam
In de proeftuin zijn de risico’s en mogelijke gevolgen van een overstroming in beeld ge-
bracht, in het bijzonder van een mogelijke doorbraak van de Lekdijk bij Utrecht. Het water-
niveau in het havengebied stijgt dan met circa 1,80 meter ten opzichte van het waterpeil.
Grote delen van het havengebied komen dan onder water te staan. De hoogte van het
water varieert van een paar decimeters tot op sommige plekken wel een meter water.
Aanpak
In de proeftuin was veel aandacht voor vitale en kwetsbare functies in het havengebied.
Het uitvallen van deze functies kan grote gevolgen hebben voor de omgeving door grote
financiële of maatschappelijke schade. Vitale infrastructuur zoals schakelstations en tun-
nelmondingen kunnen relatief eenvoudig en tegen beperkte kosten worden beschermd.
Verder is het van belang dat bedrijven overstromingsscenario’s in beeld brengen, want een
goede voorbereiding is het halve werk.
Gebleken is dat er maatregelen te nemen zijn in de ruimtelijke inrichting die het gebied
waterbestendiger maken. Die maatregelen zijn vooral kosteneffectief als ze worden ge-
koppeld aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen.
Resultaat
Als de vitale netwerken blijven functioneren na
een overstroming is grote winst behaald. Denk
daarbij aan elektriciteit, communicatie en afval.
Maar ook de evacuatiemogelijkheden moeten
goed in kaart worden gebracht. Bewustwording
van de overstromingsrisico’s bij de bedrijfsvoe-
ring van vitale en kwetsbare functies en mo-
gelijkheden van meerlaagsvveiligheid zijn het
sleutelwoord in het gebied.
44 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>7. Uitwerking van de aanpak ‘weten, willen en werken’
In het vorige hoofdstuk staan de verschillende onderdelen van de        waterveiligheid en zoetwater van het Deltaprogramma.
DBRA benoemd. Al deze onderdelen samen maken het mogelijk de         3. ‘werken’: beleidsmatige en juridische doorwerking van de
aanpak ‘weten, willen en werken’ toe te passen en om te komen tot       ambitie. Iedere overheid geeft aan hoe de ambitie doorwerkt in
een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting. In totaliteit        het eigen beleid (voor het gehele fysieke domein), ruimtelijke
zijn de verschillende onderdelen van de DBRA samen dus het begin        plannen en verordeningen, business cases, uitvoering, beheer en
van een nieuwe beweging (transitie) die de komende jaren (decen-        ‘groot’ onderhoud.
nia) op gang moet komen.
                                                                     Bij het doorlopen van deze stappen en de afwegingen blijven de bestaande
Het mag duidelijk zijn dat een bestuurlijke afspraak alleen niet     verantwoordelijkheidsverdeling en afwegingsruimte van de partijen in stand.
toereikend is om de ambitie te realiseren. Hieronder staan de zeven
onderdelen van de DBRA in samenhang verder uitgewerkt en toege-      In de volgende paragraaf wordt een toelichting op de generieke
licht beschreven.                                                    uitgangspunten en een aantal goede voorbeelden gegeven.
                                                                     7.1.3. Toelichting op de generieke uitgangspunten
7.1. De deltabeslissing Ruimtelijke
        adaptatie: ‘weten, willen en werken’                         Weten
                                                                     Schaalniveau: in de stap ‘weten’ wordt een analyse gemaakt van de
7.1.1. Afspraak ambitie: waterrobuust en klimaatbestendig inrichten  waterrobuustheid en klimaatbestendigheid van het (plan)gebied
Zoals in het vorige hoofdstuk al aan de orde kwam, behelst de DBRA   en de functies. Dit houdt in dat gekeken wordt naar alle vier de
een tweeledige afspraak over respectievelijk de ambitie en de aan-   dreigingen: overstroming, wateroverlast, droogte en hitte. Deze
pak. Expliciet luidt de afspraak over de ambitie:                    verschillende dreigingen vragen om een analyse op verschillende
                                                                     schaalniveaus. Zo is het overstromingsrisico het beste regionaal te
Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen leggen de gezamen-      analyseren, maar hitte juist lokaal.
lijke ambitie vast dat Nederland in 2050 zo goed mogelijk klimaat-
bestendig en waterrobuust is ingericht en bij (her)ontwikkelingen    Deltascenario’s en richtjaren: in de analyse wordt de bandbreedte
geen extra risico op schade en slachtoffers ontstaat voor zover      aangehouden van de Deltascenario’s. Dit zijn vier scenario’s waarin
dat redelijkerwijs haalbaar is. Klimaatbestendig en waterrobuust     klimaatontwikkeling en sociaaleconomische ontwikkeling zijn
inrichten is uiterlijk in 2020 onderdeel van het beleid en handelen  gecombineerd. Ze worden gemaakt door het Planbureau voor de
van deze partijen, door bij hun regionale en lokale ruimtelijke      Leefomgeving, het Centraal Planbureau, het KNMI en Wageningen
afwegingen de waterrobuustheid en klimaatbestendigheid van het       UR/LEI onder leiding van Deltares. Omdat de onderliggende data
eigen plangebied te analyseren (‘weten’), de resultaten van deze     periodiek worden geactualiseerd, gebruiken partijen de meest
analyse te vertalen in een gedragen ambitie en een adaptatiestrate-  recente datasets. Voor klimaat zijn dat de KNMI’14 scenario’s. Het
gie met concrete doelen (‘willen’) en de beleidsmatige en juridische KNMI hanteert hierin de richtjaren 2030 en 2050. Partijen hanteren
doorwerking van deze ambitie te borgen voor uitvoering (‘werken’).   deze jaren in hun analyse.
7.1.2. Afspraak aanpak: lokale/regionale afwegingen via drie stappen Aanbevelingen:
De afspraak over de aanpak luidt als volgt:                          • De mate van waterrobuustheid en klimaatbestendigheid is geen
                                                                        statisch gegeven. Herhaal daarom de analyse eens in de vier tot
Rijk, provincies en gemeenten geven samen met de waterschappen          acht jaar.
een regionale en lokale uitwerking aan de ambitie. Zij doorlopen     • Zorg voor samenwerking met (bestuurlijke) partners in de
hiervoor eventueel samen met maatschappelijke organisaties en           regio. Veel dreigingen beperken zich niet tot het eigen grond-
marktpartijen drie stappen aan de hand van de volgende generieke        gebied. Daarom is het aan te raden om de analyses behalve met
uitgangspunten:                                                         de waterschappen, ook uit te voeren samen met bijvoorbeeld
1. ‘weten’: analyse van de waterrobuustheid en klimaatbesten-           buurgemeenten. Wellicht dat ook maatschappelijke organisaties
   digheid van het (plan)gebied en de functies. Deze analyse vindt      of marktpartijen met specifieke kennis of ervaring behulpzaam
   – voor zover de gegevens beschikbaar zijn – plaats binnen de         kunnen zijn.
   bandbreedte van de deltascenario’s en met de meest recente        • Betrek de Veiligheidsregio bij de analyse van overstromingsrisi-
   datasets die hieraan ten grondslag liggen, met 2030 en 2050 als      co’s.
   richtjaren. De overheden kiezen voor deze analyse een passend     • Laat externen (bijvoorbeeld van buiten de eigen regio of een
   schaalniveau.                                                        onderwijsinstelling) reflecteren op de uitkomsten van de analyse.
2. ‘willen’: vertaling van de bedreigingen en kansen uit de analyse  • Een goed voorbeeld van het doorlopen van de stap ‘weten’ is
   in een gedragen ambitie en adaptatiestrategie. De overheden          het rapport Breda Klimaatsensitief. Daarin is een brede analyse
   formuleren hiervoor concrete doelen. Zij leggen een relatie          uitgevoerd ten aanzien van de vier dreigingen, wat leidde tot een
   tussen de adaptatiestrategieën op regionale en lokale schaal en      helder beeld van de mogelijke knelpunten en opgaven. Kijk voor
   waarborgen de samenhang met de voorkeursstrategieën voor             meer goede voorbeelden op www.ruimtelijkeadaptatie.nl.
                                                                                                                               Synthesedocument 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Willen                                                                 Aanbevelingen:
Doelen: zodra knelpunten bekend zijn, worden doelen geformuleerd       • Overweeg om in deze fase ontwerpend onderzoek uit te voeren
ten aanzien van risico’s op overlast en schade. Waar zouden de             en/of een proeftuin te organiseren. Handreikingen hiervoor zijn
risico’s omlaag moeten worden gebracht, waar zouden deze moeten            beschikbaar via www.ruimtelijkeadaptatie.nl.
worden geaccepteerd? Hoe vaak mag er bijvoorbeeld in een woon-         • Kijk naar mogelijke samenwerking met maatschappelijke organi-
wijk water op straat staan zonder dat het de woningen inloopt? Hoe         saties, bewoners en bedrijven en hoe doelen te koppelen zijn aan
vaak mag een belangrijke hoofdweg onder water staan met grote              doelen en initiatieven van deze partijen.
hinder voor het verkeer?                                               • Een goed voorbeeld van het doorlopen van de stap ‘willen’ is
                                                                           de Rotterdamse Adaptatiestrategie. Hierin heeft de stad samen
Adaptatiestrategie: vervolgens wordt benoemd wat overheden gaan            met stakeholders een set heldere doelen én een heldere strategie
doen op korte en middellange termijn om deze doelen te realise-            opgesteld. Kijk voor meer goede voorbeelden op www.ruimtelij-
ren. De kern van een adaptieve strategie is het op een verstandige         keadaptatie.nl.
manier omgaan met onzekerheden. Dit door ver vooruit te kijken
naar de dreigingen die op ons afkomen en concrete doelen te for-       Werken
muleren over de mate van waterrobuuste en klimaatbestendige in-        In deze stap worden de doelen en de strategieën door overheden
richting. Hiermee kunnen de maatregelen om deze doelen te halen        doorvertaald naar ieders eigen beleid en praktijk. Het betreft het
op het juiste moment worden ingezet. Een goede adaptatiestrategie      gehele fysieke domein, dat wil zeggen bouw & stedelijke ontwik-
heeft een aantal kenmerken:                                            keling, infrastructuur, water (hemel-, oppervlakte- en grondwater)
• Kortetermijnbeslissingen worden verbonden aan langetermijn-          en openbare ruimte & groen. Te denken valt aan bijvoorbeeld de
   opgaven ten aanzien van droogte, hitte, wateroverlast en de kans    structuurvisie, het bestemmingsplan, het waterbeheerplan, de
   op overstroming.                                                    omgevingsvergunning, het verkeer & vervoersplan, het groenstruc-
• De adaptatiestrategie bestaat uit doelen, maatregelen en een         tuurplan,
   planning. Deze planning laat zien wanneer in de tijd welke keu-     de meerjarenbegroting groot onderhoud en het gemeentelijk rio-
   zes gemaakt moeten worden of wanneer er zich kansen voordoen        leringsplan. Partijen vertalen de uitkomsten van de vorige stappen
   om keuzes te maken. Hierbij uitgaande van de gestelde doelen        naar concrete acties waarvoor ze zelf verantwoordelijk zijn en gaan
   voor de (midden)langetermijn en de gegeven onzekerheden over        hiermee zelf aan de slag.
   de ontwikkeling van de dreigingen.
• Flexibiliteit is ingebouwd door het type gekozen maatregelen en      Aanbevelingen:
   door opties voor bijstelling of overstap naar andere maatregelen    • Adaptieve maatregelen zijn kosteneffectief te treffen indien
   in de toekomst open te houden. Zo kunnen maatregelen meeg-              wordt aangesloten bij de vele grotere en kleinere ingrepen die
   roeien met de nieuwe inzichten en omstandigheden.                       min of meer regulier plaatsvinden. Hiervoor is een Handreiking
• Verschillende investeringsagenda’s worden met elkaar verbon-             meekoppelen beschikbaar via www.ruimtelijkeadaptatie.nl.
   den. Bij programmering van belangrijke geplande (vervangings)       • Een goed voorbeeld van het doorlopen van de stap ‘werken’ is de
   investeringen (bijvoorbeeld van het riool) moet steeds de vraag         gemeente Arnhem die hitte in de Structuurvisie Arnhem 2020,
   worden gesteld hoe ze kunnen bijdragen aan het behalen van de           doorkijk 2040 heeft opgenomen als één van de belangrijke ruim-
   gestelde doelen. Dit onderling meekoppelen van maatschappe-             telijke thema’s. En de Provincie Utrecht heeft in de Ruimtelijke
   lijke doelen leidt tot versterking van draagvlak, van de financiële     Structuurvisie 2013-2028 verplicht dat bij nieuwe bouwlocaties en
   haalbaarheid en van het maatschappelijk rendement.                      nieuw grondgebruik in het ruimtelijk plan aangeven wordt hoe
                                                                           vitale en kwetsbare objecten en grootschalige woonwijken en
Samenhang: Rijk, provincies en gemeenten maken samen met de                bedrijventerreinen bestand zijn tegen overstromingen. Kijk voor
waterschappen parallel en op verschillende schaalniveaus adap-             meer goede voorbeelden op www.ruimtelijkeadaptatie.nl.
tatiestrategieën voor waterrobuuste en klimaatbestendige inrich-
ting. Om de kansen voor onderlinge synergie te vergroten is het        Het belang van veerkracht:
van belang om te zorgen voor samenhang tussen deze strategieën         Het gebruik van de veerkrachtbenadering draagt […] bij aan het nemen van de
op de verschillende schaalniveaus. Vanuit de deltabeslissingen         juiste ingrepen en potentiële aanpassingen op het juiste moment en tegen de
Waterveiligheid en Zoetwater zijn regionale voorkeursstrategieën       juiste kosten. Bovendien suggereert de veerkrachtbenadering dat toekomstige
uitgewerkt. Voor waterrobuust (her)inrichten wordt de link gelegd      verandering, zoals die gerelateerd aan stedelijke dynamiek, kansen biedt voor
met de strategie voor waterveiligheid. Voor droogte wordt de link      klimaatadaptatie van watersystemen. Het toepassen van de methodes binnen
gelegd met de strategie voor zoetwater. Op deze wijze worden kan-      de veerkrachtbenadering […] helpt om de juiste kansen te herkennen en
sen inzichtelijk om ruimtelijke ontwikkelingen zoveel mogelijk met     benutten. Daarom kan geconcludeerd worden dat de veerkrachtbenadering een
elkaar mee te koppelen en elkaar te laten versterken.                  belangrijke bijdrage kan leveren aan de klimaatadaptatie van watersystemen128.
                                                                       128
                                                                          Gersonius, B., The resilience approach to climate adaptation applied for flood risk,
                                                                          Leiden 2012, pagina xiv
46 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>7.1.4. Handreiking ruimtelijke adaptatie                               Sinek’s Golden Circle: why, how, what. Gecombineerd met de stres-
De Handreiking ruimtelijke adaptatie is gemaakt op verzoek van de      stest, strategie en doorwerking werd dat ‘weten, willen en werken’.
Stuurgroep van het Deltaprogramma. Het biedt ondersteuning aan         Deze termen bleken al snel goed te werken in de communicatie met
professionals van overheden en marktpartijen bij het doorlopen         bestuurders en professionals.
van de stappen ‘weten, willen en werken’ conform de generieke
uitgangspunten zoals opgenomen in de DBRA. De Handreiking is           Hieronder staat een toelichting van de onderdelen van de
volledig geïntegreerd in het Kennisportaal ruimtelijke adaptatie.      Handreiking:
De Handreiking bestaat uit zes samenhangende onderdelen, twee          Weten
bij elke stap.                                                         • Voor lokale basisinformatie wordt de Klimaateffectatlas van
• Weten: kwetsbaarheid; kansen                                             KNMI, Alterra-WUR, DHV en Deltares aangeboden. Deze atlas is
• Willen: doelen en opgaven; haalbare strategieën                          gemaakt op initiatief van de provincies. De door Deltares op basis
• Werken: borgen; realiseren                                               van de Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s (ROR)- gegevens
                                                                           gemaakte gecombineerde schade/slachtofferzoneringskaarten
Per onderdeel krijgt de gebruiker voorbeelden, aandachtspunten             (regionaal- en hoofdwater systeem, inclusief buitendijks) zijn ook
en waar mogelijk ook op het gebied toegesneden informatie mee,             in deze atlas opgenomen. Geselecteerde kaarten zijn te downloa-
bijvoorbeeld over het plaatselijke overstromingsgevaar of een set          den.
klimaatadaptieve maatregelen, geselecteerd voor een specifieke         • Dr. F. van de Ven (Deltares) heeft het Handboek stresstest ontwik-
stad of gebied. De informatie kan gedownload worden en verwerkt            keld.
in de eigen planvorm van de gebruiker. De concept-handreiking is       • Er wordt een aantal verdiepingsmodules aangeboden waaronder
uitvoerig getest in diverse bijeenkomsten van DPNH en Kennis voor          een viewer voor achtergrondkaarten waterrobuust (her)ontwikke-
Klimaat.                                                                   len, een Quickscan MLV tool, 3Di, Wolk, HydroFlood, HitteDroog-
                                                                           teStressModel en de CliCo-tool waarmee de gebruiker de kosten
De inhoud van de Handreiking is opgesteld door vier werkgroepen            van ‘niets doen’ kan berekenen.
van overheden en kennisinstellingen. De trekkers van de werkgroe-
pen zijn werkzaam bij een provincie, een gemeente, een waterschap      Willen
en het Atelier van de Rijksbouwmeester.                                • Er wordt een uitgebreide set aan maatregelen aangeboden,
De eerste drie werkgroepen werkten de eerste drie acties uit van het       gebaseerd op de site GroenBlauweNetwerken. Deze maatregelen
Manifest klimaatbestendige stad, namelijk de stresstest (actie 1), de      zijn verzameld uit diverse bronnen, waaronder de maatrege-
adaptatiestrategie (actie 2) en doorwerking (actie 3). Deze uitvoering     lendatabase van DPNH (2011) en een voor dit doel ontwikkelde
begon op de Manifestatie klimaatbestendige stad van 3 oktober              set maatregelen voor het voorkomen van schade als gevolg van
2013. De vierde werkgroep richtte zich op het thema waterrobuust           grondwateronderlast. De maatregelen zijn voorzien van zeer
(her)ontwikkelen en begon op gezamenlijk initiatief van DPNH en            uitvoerige informatie en goede voorbeelden. Het is mogelijk
het IPO en in samenwerking met VNG en Unie van Waterschappen.              selecties te downloaden.
Hiervoor zijn in de periode oktober 2013 tot maart 2014 verschil-      • Tevens worden de kansrijkdomkaart waterrobuust (her)ontwikke-
lende werksessies in kleiner en groter verband georganiseerd. De           len (Deltares), de Climate Appen en de Gidsmodellen Lagenbena-
werkgroep heeft drie instrumenten aangemerkt als goed bruikbaar:           dering aangeboden.
• Gecombineerde schade/slachtofferkaarten voor het hoofd- en           • Verdiepingsmodules ‘willen’ betreffen de Risicoapplicatie Buiten-
   regionaal watersysteem, gemaakt op basis van gegevens die zijn          dijks (Zuid Holland), TEEB-stad129 en de MLV-tool130 in de volledige
   verzameld in het kader van de Richtlijn Overstromingrisico’s.           versie.
   Het zijn signaleringskaarten bij de start van afwegingsproces-
   sen. De kaarten kunnen worden aangevuld met informatie over         Werken
   waarschuwingstijden/aankomsttijden die vooral relevant is voor      • Bij ‘werken’ is het Handboek meekoppelen te vinden. Urhahn en
   slachtofferrisico’s en achterliggende informatie zoals waterdiep-       MBDSO hebben een hulpmiddel ontwikkeld waarmee adaptieve
   ten, de kans op een overstroming etc.                                   maatregelen in de tijd (circa vijftig jaar) kunnen worden gesyn-
• Een overzicht van ruimtelijke functies en hun specifieke kwets-          chroniseerd met sectorale ingrepen in onder meer riool, groen,
   baarheidsprofiel.                                                       woningbouw, en energie.
• Een beslisboom voor afwegingen rondom concrete ruimtelijke           • Daarnaast worden de meegroeiconcepten opgenomen die ten
   initiatieven.                                                           behoeve van de Nationale Visie Kust zijn ontwikkeld.
Deze drie hulpmiddelen zijn opgenomen in de Handreiking.
Van meet af aan was het de bedoeling er een webbased hulpmiddel
van te maken, geplaatst op het Kennisportaal. Gaandeweg bleken
                                                                       129
                                                                           www.teebstad.nl. TEEB staat voor The Economies of Ecosystems and Biodi-
Kennisportaal en Handreiking zo sterk samen te hangen dat beslo-
                                                                          versity.
ten is om er één samenhangend geheel van te maken. Binnen het          130
                                                                          De MLV-tool is ontwikkeld door Deltares en HKV. Zie Synthesedocument Water-
Kennisportaal wordt de benaderingswijze gehanteerd van Simon              veiligheid.
                                                                                                                                 Synthesedocument 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>7.1.5. Watertoets overleg                                                               aanbevelingen overwogen dat de praktijk van het meewegen van
De watertoets blijkt in de praktijk een krachtig juridisch instrument                   waterveiligheid en klimaatverandering bij ruimtelijke ontwikke-
om wateropgaven goed te laten landen in ruimtelijke ontwikke-                           lingen en ingrepen gebaat is bij concrete ondersteunende instru-
lingen en ingrepen. Gebleken is dat zowel binnen als buiten het                         menten. De conclusie van de deelnemers is dat drie producten van
Deltaprogramma voor de nabije toekomst behoefte is aan duidelijk-                       DPNH naar verwachting deze ondersteuning zullen kunnen bieden
heid op twee punten131:                                                                 (zie paragraaf 7). Deze conclusie heeft de Stuurgroep DPNH van 20
                                                                                        maart 2014 bevestigd. Uiteraard zullen ook diverse resultaten van
a. Watertoets en Omgevingswet: hoe kan worden bereikt dat de                            andere deelprogramma’s bevorderen dat in watertoetsprocessen
        werking die de watertoets nu in de praktijk heeft, kan worden                   rekening gehouden wordt met klimaatadaptatie.
        gecontinueerd onder de vigeur van de Omgevingswet. De huidi-
        ge vorm van de watertoets verdraagt gaat namelijk niet zonder                   Voor het rekening houden met klimaatadaptatie in watertoets-
        meer samen met met de systematiek van de Omgevingswet.                          processen kan van de volgende drie producten van DPNH gebruikt
b. Watertoets en klimaatadaptatie: hoe kan worden bereikt dat kli-                      gemaakt worden. Ten eerste de Handreiking ruimtelijke adapta-
        maatadaptatie in de uitvoeringspraktijk van watertoetsen goed                   tie, die de belanghebbenden de mogelijkheid biedt om beleid te
        wordt meegenomen? Klimaatadaptatie speelt bij watertoetsen                      formuleren voor de aandachtspunten van het Deltaprogramma.
        op dit moment namelijk nog een ondergeschikte rol. Dat moet                     Dit afwegingskader sluit naadloos aan op het watertoetsproces. De
        veranderen, want de watertoets is van groot belang voor het                     Handreiking bevat ook inhoudelijke tools om stakeholders op trans-
        realiseren van de deltabeslissingen.                                            parante wijze te laten rekenen en tekenen aan het watersysteem.
                                                                                        Verder bevat de Handreiking tools om vruchtbare koppelingen van
Ter beantwoording van deze vragen heeft DPNH een ambtelijke                             doelstellingen en belangen te identificeren. Ten tweede het Kennis-
ronde tafel georganiseerd met ambtelijke vertegenwoordigers van                         portaal klimaatbestendige stad, dat inzicht biedt in financierings-
Unie van Waterschappen, Interprovinciaal Overleg, Vereniging van                        modellen en contractvormen die (water)beheersvraagstukken ten
Nederlandse Gemeenten, en het ministerie van Infrastructuur en                          aanzien van de latere gebruiksfase laten meewegen in de ontwikkel-
Milieu (inclusief Rijkswaterstaat), DPNH en de programmadirectie                        fase. Ten derde het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie,
Eenvoudig Beter132.                                                                     dat de lerende netwerken faciliteert die bezig zijn met sturing op
                                                                                        strategisch processen op gebied van water en ruimte.
Watertoets en Omgevingswet
De deelnemers aan de ronde tafel hebben aangegeven te hechten                           7.1.6. Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie 2014-2017
aan het behoud van de watertoets als een wettelijk procesinstru-
ment.                                                                                   Aanleiding
                                                                                        De deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is het startpunt voor een
Watertoets en klimaatadaptatie                                                          transitie. Dit betekent dat er bij alle partijen aandacht moet zijn
De evaluatie van de watertoets bevat onder andere de volgende                           voor de gemaakte afspraken, en dat het veranderingsproces bij alle
aanbevelingen:                                                                          partijen gestimuleerd moet worden. Belangrijk is ook te blijven
1. In geval van risico´s voor de veiligheid of risico van ernstige                      vasthouden aan het gedeelde eigenaarschap dat hoort bij het
        wateroverlast is het nodig om meer (zo nodig dwingend) beleid                   interbestuurlijke karakter van het Deltaprogramma. Het stimu-
        te formuleren om een rol te spelen bij locatiekeuze.                            leringsprogramma is een nationaal programma. Vraaggestuurd
2. Ontwikkel instrumentarium om waterschappen en Rijkswater-                            werken en zoveel mogelijk van elkaar leren staan centraal. Beter
        staat met andere stakeholders op een transparante wijze te laten                gebruik maken van de bestaande praktijkkennis en het ondersteu-
        rekenen en tekenen aan het watersysteem.                                        nen van het ontwikkelen van nieuwe praktijkkennis zijn belangrijke
3. Zoek naar financieringsmodellen of contractvormen die (water)                        basisingrediënten.
        beheersvraagstukken ten aanzien van de latere gebruiksfase
        laten meewegen in de ontwikkelfase.                                             In de afgelopen jaren, in aanloop naar de deltabeslissing, is de
4. Faciliteer de lerende netwerken die bezig zijn met sturing op                        bewustwording groter geworden dat ruimtelijke adaptatie noodza-
        strategisch processen op het gebied van water en ruimte.                        kelijk is. Dit is te merken aan een verbreed netwerk bij de verschil-
5. Richt je beleidsmatig en bestuurlijk op het tot stand brengen                        lende bijeenkomsten die worden georganiseerd. Toch is gevolgen-
        van vruchtbare koppelingen van doelstellingen en belangen                       beperking van extreem weer en overstromingen voor een grote
        (win-winsituaties)133.                                                          groep nog geen dagelijkse praktijk of heeft het in de dagelijkse
                                                                                        praktijk nog vaak last van knelpunten. Een goede reden dat kennis
De deelnemers aan de ronde tafel hebben in het licht van deze                           beschikbaar stellen, van elkaar leren en eventueel ontwikkeling van
                                                                                        nieuwe tools noodzakelijk blijft om het veranderingsproces op gang
131
     O.a. in het kader van de projecten Praktijkevaluatie watertoets(NWO, evalua-       te houden.
    tie Watertoets 2011; projectplan fase 2, Den Haag 2011) en Coalities klimaatbesten-
    dige stad
132
     DPNH, Gespreksnotitie watertoets en deltabeslissingen, 2014
133
     NWO, evaluatie Watertoets 2011; projectplan fase 2, Den Haag 2011                  Vanaf de start van het deelprogramma Nieuwbouw en Herstructu-
48 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>rering is samengewerkt met andere organisaties en gezocht naar                     In het proces hiernaartoe is betrokkenen gevraagd waaraan behoef-
producten waaraan behoefte is. Enkele voorbeelden:                                 te is. Er zijn twee acties benoemd139 die in dit verband met name
                                                                                   relevant zijn:
In het NWP1134 is aangegeven dat het Rijk naast hard juridische
ruimtelijke doorwerking, ook gebruik maakt van bestuurlijke en                              Actie 29: Kennisvergroting en kennisverspreiding (Challenge)
communicatieve instrumenten. Kennis en innovatie vervullen een                              Ken als onderzoeks- en kennisinstituten in de onderzoek-
belangrijke rol bij het nader invullen van ruimtelijk waterbeleid.                          en onderwijsprogrammering een bijzondere plek toe aan
                                                                                            kennisontwikkeling op het gebied van klimaatadaptatie in
In september 2011 is een omgevingsanalyse135 gemaakt voor DPNH.                             de stad (onder meer ten aanzien van gezondheid) en schenk
Enkele aanbevelingen:                                                                       daarbij aandacht aan innovaties, vernieuwingen en kansrijke
• Zet in op een beleidskader dat:                                                           technieken. Deel als overheden, bedrijfsleven en kennisinstel-
      ȞȞ communicatie over toekomstbestendig bouwen organiseert;                            lingen informatie en kennis over klimaatadaptatie, waaronder
      ȞȞ goede voorbeelden in de etalage zet;                                               kaartmateriaal; communiceer successen op het gebied van
      ȞȞ vraaggestuurd verbindt en via maatwerk faciliteert.                                klimaatadaptatie, waaronder kansrijke verdienmodellen.
• Organiseer de afstemming over toekomstbestendig bouwen                                    Ontwikkel curricula, stimuleer gebruik van serious games, zorg
     tussen overheden en marktpartijen.                                                     voor stageplekken.
• Richt het programma op het wegnemen van belemmeringen en
     drempels.                                                                              Actie 30: Digitaal kennisportaal klimaatadaptatie (Challenge)
                                                                                            Maak bestaande kennis en informatie over klimaatadaptatie
                                                                                            digitaal beschikbaar. Sluit aan op portalen die al veel worden
De RLI over het belang van kennisontsluiting:                                               gebruikt (zoals Klimaateffectatlas en sectorale portalen).
Bundel en ontsluit de nationaal en internationaal aanwezige kennis over
overstromingsrisico’s, schade en slachtofferrisico’s, fysieke data van dijken en   Het rapport over de governance van Slimme combinaties140 waarin het
dijkringgebieden, bijvoorbeeld via een databank. Stimuleer dat er kennisuit-       volgende wordt geconcludeerd: “Dat betekent in beide domeinen
wisseling plaatsvindt met andere beleidsterreinen als ruimtelijke ordening en      een fikse cultuuromslag. Ondanks alle campagnes ‘Nederland leeft
rampenbeheersing. Daarbij hoort ook kennis over het gedrag van burgers tijdens     met water’ en het Actieprogramma Water en Ruimte is er nog een
en direct na noodsituaties. Maak hiervoor een (bestaande) kennisinstelling         wereld te winnen. Deze wereld wordt niet gewonnen met het afkon-
verantwoordelijk. Borg de kennisoverdracht tussen overheden en ondersteun          digen van meer regels, maar zal vooral moeten worden gewonnen
decentrale overheden zoals ook gebruikelijk is in andere domeinen van externe      door het faciliteren van een cultuuromslag”
veiligheid136.
                                                                                   In de OECD-studie ‘Studies on Water: Water Governance in the Neth-
                                                                                   erlands Fit for the Future?141’ wordt het volgende aangegeven: de
Uit het behoefteonderzoek van het CROW137 blijkt dat het thema                     samenhang tussen water, landgebruik en ruimtelijke ordening zou
klimaatbestendigheid bij het merendeel van de decentrale overhe-                   versterkt moeten worden. Bij ruimtelijke ontwikkelingen worden
den nog in de bewustwordingsfase zit. Effecten van toenemende                      consequenties voor het waterbeleid volgens de OESO vaak onvol-
hitte en droogte worden over het algemeen nog niet als belangrijk                  doende meegewogen. Voorbeelden hiervan zijn ontwikkelingen op
gezien. Er is ook nog geen natuurlijke landingsplaats voor deze                    locaties die vanuit waterveiligheid of vanuit het functioneren van
thema’s in de gemeentelijke organisatie. Effecten van piekbuien                    het watersysteem bezien zeer ongewenst zijn. Dit heeft volgens de
wordt veel meer erkend als een thema dat aandacht nodig heeft.                     OESO extra kosten voor het waterbeheer tot gevolg. In de kabinets-
Waterbeheer/wateroverlast is een bekend thema waarvoor in iedere                   reactie op dit onderzoek wordt ook verwezen naar de deltabeslis-
gemeente een natuurlijke landingsplaats is. Vanuit de ambities van                 sing Ruimtelijke adaptatie.
DPNH is de huidige aandacht van gemeenten voor piekbuien nog
onvoldoende, er wordt geen ‘sense of urgency’ ervaren. Er is echter                Focus op gebiedsontwikkeling
al wel een begin (in tegenstelling tot de twee andere effecten bij het             Wil klimaatbestendig en waterrobuust inrichten de normaalste
merendeel van de gemeenten). In het Manifest klimaatbestendige                     zaak van de wereld worden, dan moet er dus iets veranderen in het
steden wordt het advies gegeven om de uitvoering van het beleid te                 denken en doen van de partijen die daarbij betrokken zijn.
stimuleren138.                                                                     Voor een goede beleidsformulering is in de eerste plaats concrete
                                                                                   ervaring nodig met de gebiedsuitwerking in de praktijk. Daaruit
                                                                                   kunnen de overheden afleiden waarop ze met beleid de processen
                                                                                   van gebiedsontwikkeling kunnen, moeten en/of willen (bij)sturen.
134
    Nationaal Waterplan 2009-2015, 2009, p. 41
135
     Graaff, Omgevingsanalyse Nieuwbouw en Herstructurering, 2011                  139
                                                                                       Manifest klimaatbestendige stad. 2013, p. 20
136
    RLI, Tijd voor waterveiligheid. 2011, p. 16-17                                 140
                                                                                       Buuren, A. van, G.J., De governance van slimme combinaties; Spelregels voor samen-
137
    CROW, Resultaten en kansen naar aanleiding van CROW behoefteonderzoek klimaat-     werking rond meerlaagse vormen van waterveiligheid. EUR/Deltares iov DPNH, 2014
    bestendigheid, 2012                                                            141
                                                                                       OECD, Water Governance in the Netherlands, 2014
138
    Manifest klimaatbestendige stad. 2013, p. 5
                                                                                                                                                  Synthesedocument 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Deze processen van gebiedsontwikkeling vormen daarmee een              In de figuur is dit kantelpunt schematisch weergegeven. Op dit
prioritair aangrijppunt voor de te realiseren beleidstransitie. Dit is moment zijn vooral de koplopers actief op het gebied van ruim-
de meest logische plek om een verandering in denken en doen te         telijke adaptatie. Doelgroep van dit Stimuleringsprogramma
stimuleren; dit is de plek waar de verandering zichtbaar wordt, dit    zijn de bestuurders, managers en vakspecialisten die het peloton
is de plek waar ze gerealiseerd moet worden. Voor het Stimulerings-    vormen in deze omslag in denken en doen. Koplopers spelen wel
programma kiezen we daarom voor een primaire focus op gebieds-         een belangrijke rol in de transitie door de voorbeeldwerking en
ontwikkelingen.                                                        kennisverspreiding. Koploperprojecten kunnen belangrijke praktijk
                                                                       leeromgevingen zijn voor het peloton. Tevens doen zij ervaring op
Een gebiedsontwikkeling definiëren we hier als een ontwikkelpro-       met het ontwikkelde instrumentarium. Daarnaast kunnen kop-
ces van een afgebakend gebied, waarbij een fysieke of functionele      lopers vraagbaak zijn voor mensen die met vergelijkbare opgaven
(ruimtelijke) verandering plaatsvindt en waarbij meerwaarde wordt      zitten. Koplopers vormen samen met de mensen uit het peloton
gecreëerd door samenwerking. Een gebiedsontwikkeling kan op alle       de kritische massa waarmee de beoogde verandering tot stand gaat
schaalniveaus plaatsvinden, van wijk- en buurtniveau tot bovenre-      komen.
gionaal niveau. Het kan hierbij gaan over nieuwbouw, herstructure-
ring of beheer, en over binnen- of buitenstedelijke opgaven, zowel     Het belang van betrokkenheid:
in plan en uitvoeringsfase als bij beheer en exploitatie. Gebieds-     Ontwikkel het adaptief vermogen van overheden, maatschappelijke organisa-
ontwikkeling hebben we hiermee dus breed gedefinieerd. Een             ties, marktpartijen en burgers en schenk daarbij ook aandacht aan de organisatie
belangrijk doel van gebiedsontwikkeling is het bereiken van (meer)     van processen (procesarchitectuur) in relatie tot de inhoudelijke doelen142.
waarde door slimme verbindingen te leggen tussen verschillende
(sectorale) gebiedsopgaven met bijbehorende ontwikkelingsfases,
schaalniveaus, disciplines en regelgeving. Deze meerwaarde wordt
vooral bereikt door een integrale aanpak en door opgaven te koppe-
len en werk met werk te maken. Het Stimuleringsprogramma focust
daarbij op de verbinding van de opgaven voor waterrobuustheid en
klimaatbestendigheid met de andere gebiedsopgaven. Onderdeel
hiervan is in ieder geval de samenwerking tussen ‘gebiedsregisseurs’
en ‘waterbeheerders’. Daarnaast is ook de betrokkenheid van bur-
gers, marktpartijen en maatschappelijke organisaties een belangrijk
onderdeel van het gebiedsproces.
Kenmerkend voor processen van gebiedsontwikkeling is dat vaak
een maatschappelijk probleem of een kans de start is van een
gebiedsontwikkelingsopgave. Een urgente water- of klimaatopgave
kan dus op zichzelf een aanleiding zijn voor gebiedsontwikkeling.
Wanneer een andere maatschappelijke opgave de aanleiding vormt
voor een gebiedsproces, kan het kansrijk zijn om hier vanuit water
en klimaat op aan te haken. De focus op gebiedsontwikkeling bena-
deren we vanuit beide invalshoeken, ‘kans’ en ‘urgentie’:
• het stimuleren van het aanhaken van water en klimaat in gebieds-
   ontwikkelingen (kans);
• het stimuleren van het starten van een gebiedsontwikkeling           De primaire doelgroep bestaat uit partijen die betrokken zijn bij het
   vanwege grote water- en klimaatopgaven (urgentie).                  integreren van water en klimaat in gebiedsontwikkelingen. Dat zijn
DPNH ondersteunt deze processen door te investeren in mensen en        niet alleen overheden, maar ook regionale en lokale belangengroe-
hulpmiddelen.                                                          pen, maatschappelijke organisaties en marktpartijen. Om ervoor te
Het initiatief voor het aanhaken van een gebiedsontwikkeling op        zorgen dat ook in de toekomst gebiedsontwikkelingen plaatsvinden
het Stimuleringsprogramma kan vanuit verschillende gebiedspar-         – waarbij waterrobuust en klimaatbestendig inrichten vanzelfspre-
tijen komen. Uitgangspunt voor het Stimuleringsprogramma is            kend worden meegenomen – moet ook geïnvesteerd worden in de
dat een betrokken overheidspartij achter het initiatief staat en bij   toekomstige professionals.
voorkeur hierin meedoet.
Doel en doelgroep van het programma                                    Rondom ruimtelijke adaptatie spelen verschillende vraagstukken,
De deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is het startpunt voor een     die regionaal, in stad of in land gepaard gaan met verschillende
verandering in denken en doen over water en ruimte. Het Stimule-       opgaven. In de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie zijn de opga-
ringsprogramma richt zich op het bereiken van het omslagpunt in        ven opgedeeld in ‘weten’, ‘willen’ en ‘werken’. Om de gewenste
de transitie, zie onderstaand figuur (kantelpunt).
                                                                       142
                                                                           Witte zwanen, zwarte zwanen. 2009, p. 9
50 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>verandering in denken en doen te bevorderen is het zaak om in het
Stimuleringsprogramma gebalanceerd aandacht te besteden aan
de verschillende opgaven, en daarbij te kiezen voor verschillende
schaalniveaus en gebiedstypen, zodat zij van betekenis is voor alle
(overheids)spelers die bij gebiedsprocessen betrokken zijn.
Het Stimuleringsprogramma heeft een doorlooptijd van net iets
meer dan drie jaar (2014-2017). Om de groei richting “In 2020 is
waterrobuust en klimaatbestendig inrichten de normaalste zaak van
de wereld” mogelijk te maken moet het programma voorzien in een
vorm van monitoring en daarnaast een infrastructuur opleveren die
waarborgt dat de verandering in denken en doen na 2017 doorgaat.
Visie op het programma                                              Figuur: twee programmalijnen en twee uitgangspunten
“In 2020 is waterrobuust en klimaatbestendig inrichten de normaal-
ste zaak van de wereld”.                                            Het programma richt zich op een transitie in denken en doen bij het
Dit vraagt dat:                                                     peloton van bestuurders, managers en vakspecialisten. De nadruk
• er een werkbare praktijk en gewoonte is ontstaan;                 ligt op helpen en op het verbreden en delen van kennis. Het is dus
• deze praktijk wordt ondersteund met een goed bruikbaar instru-    géén select onderzoek- of innovatieprogramma gericht op koplo-
   mentarium;                                                       pers en nadrukkelijk ook geen subsidieprogramma dat reguliere
• voldoende mensen bewust bekwaam zijn op dit vraagstuk en          activiteiten en projecten subsidieert.
   de gewenste competenties hebben. Het gaat hierbij om zowel
   bestaande als toekomstige professionals.                         Investeren in gebiedsontwikkelingen
                                                                    Gebiedsontwikkelingsprocessen zijn een prioritair aangrijppunt
De primaire focus van het Stimuleringsprogramma ligt op het         voor de te realiseren beleidstransitie en het veranderingsproces. We
integreren van klimaat- en waterrobuust inrichten in gebiedsont-    willen de integratie van water en klimaat in reeds lopende, kansrij-
wikkelingen. De plan- en gebiedsprocessen die daarvoor benut        ke gebiedsontwikkelingen stimuleren, en nieuwe initiatieven voor
kunnen worden, vinden vooral lokaal en regionaal plaats. Om de      gebiedsontwikkeling ondersteunen die starten vanuit een urgente
integratie – en daarmee een meer waterrobuuste en klimaatbesten-    water- of klimaatopgave. Deze ontwikkelingsopgaven dragen bij om
dige inrichting – te realiseren, sluiten we met het Stimulerings-   de werkbare praktijk en het bruikbare instrumentarium te ontwik-
programma zoveel mogelijk aan bij de dagelijkse werkpraktijk: de    kelingen. Tevens zijn het leeromgevingen waar kennis en ervaring
samenwerkingsprocessen in de betreffende gebieden en de hieraan     worden gedeeld. Binnen deze programmalijn investeren we in twee
gerelateerde (interne) processen bij de betrokken organisaties. De  typen projecten:
vragen die de betrokken mensen daarbij hebben, zijn leidend voor    • impactprojecten, die geholpen zijn met ondersteuning;
de invulling van het programma. Soms zal men vragen hebben over     • adviesprojecten, die geholpen zijn met (collegiaal) advies.
het ‘weten’, soms over het ‘willen’ en soms over het ‘werken’. Het
Stimuleringsprogramma gaat helpen om de ervaringen die in de        Impactprojecten
verschillende gebieden worden opgedaan, te delen.                   Het programma selecteert enkele projecten als impactproject: hier-
                                                                    bij gaat het over (lopende) gebiedsontwikkelingen waarin kansen
Gekozen is voor twee programmalijnen:                               voor water en klimaat worden geïntegreerd, of over nieuwe initia-
• Investeren in gebiedsontwikkelingen                               tieven voor gebiedsontwikkeling die starten vanwege een urgente
   ( uitgewerkt in 3.2)                                             water- of klimaatopgave. Deze impactprojecten dragen bij aan het
• Investeren in betrokken mensen                                    ontwikkelen van de werkbare praktijk en het bruikbare instrumen-
   (uitgewerkt in 3.3)                                              tarium. Tevens zijn het leeromgevingen waar kennis en ervaring
                                                                    worden gedeeld. Impactprojecten zijn gebiedsgerichte projecten
Bij de uitwerking hiervan hanteren we de volgende uitgangspunten:   op het gebied van klimaatbestendige stad, waterrobuust inrichten,
• Benutten van bestaande structuren                                 vitale en kwetsbare objecten of slimme combinaties, die wezenlijk
   (uitgewerkt in 3.4)                                              bijdragen aan de benodigde verandering in denken en doen en
• Implementatie weten-willen-werken                                 een duidelijke voorbeeldwerking hebben. Ze draaien zelfstandig
   (uitgewerkt in 3.5)                                              met eigen financiële dekking. Het Stimuleringsprogramma biedt
                                                                    een maatwerkpakket van ondersteuning aan om deze projecten
                                                                    een versnelling te geven in de waterrobuuste en klimaatbestendige
                                                                    ontwikkeling van het gebied. Het impactproject heeft een bredere
                                                                    werking om in de regio of binnen het thema te leren van de desbe-
                                                                    treffende casus.
                                                                                                                        Synthesedocument 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>De impactprojecten dragen aantoonbaar bij aan de doelstelling van
de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie, dat in 2020 klimaatbe-
stendig en waterrobuust inrichten een vanzelfsprekend onderdeel
is van het beleid en handelen van overheden en andere partijen die
betrokken zijn bij ruimtelijke inrichting. Deze projecten bieden een
omgeving waarin een veel bredere groep dan de huidige koplopers
in de praktijk ervaring op doen met klimaatbestendig en waterro-
buust inrichten. Wij denken aan een ondersteuning van gemiddeld
€ 25.000,- (afhankelijk van de aard en de omvang van het project)
in vijftien projecten over de looptijd van drie jaar. De intentie is om
daarbij een spreiding te organiseren over projecten met een nadruk
op ‘weten’, ‘willen’ en ‘werken’.
Het selectieproces van deze projecten moeten daarom zorgvuldig
gebeuren. De criteria op basis waarvan de impactprojecten worden
geselecteerd staan in het tekstkader op de volgende pagina.
Adviesprojecten
Niet alleen de impactprojecten dragen bij aan de doelstelling van
de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie. Iedere overheid staat de
komende jaren voor de uitdaging om vanuit de eigen rol en verant-
woordelijkheid – en in samenspel met marktpartijen, burgers en
maatschappelijke organisaties – invulling te geven aan de imple-
mentatie van deze deltabeslissing. Om ervoor te zorgen dat ieder-
een de kans krijgt om expertise en ondersteuning te vragen bij deze
implementatie, wordt een flexpool van ‘erkende’ ondersteuners en
adviseurs in het leven geroepen. Wij noemen deze pool het A-team.
Dit staat voor Adviesteam.
Het A-team betreft een ‘flexpool’ van adviseurs en bestaat uit des-
kundigen op inhoud en proces, die (ook) door de doelgroep worden
(h)erkend als autoriteit op hun vakgebied. De samenstelling is
flexibel en divers:
• het betreft adviseurs vanuit verschillende organisaties en experti-
   segebieden;
• de samenstelling kan wisselen, aansluitend op de vraag naar
   ondersteuning.
52 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Criteria voor de selectie van de impactprojecten
Na drie jaar willen wij geïnvesteerd hebben in circa vijftien projecten die wezenlijk bijdragen aan een verandering in denken
en doen rond waterrobuust en klimaatbestendig inrichten in Nederland. Voor het selecteren van deze projecten gebruiken
wij de volgende uitgangspunten:
     1. Typologie: het totaal aan projecten geeft een goede dekking over relevante thema’s, gebieden en vraagstukken.
     2. Impact: er gaat een hoge, aantoonbare voorbeeldwerking vanuit voor de doelgroep.
     3. Kwaliteit: de projecten zijn van hoge inhoudelijke kwaliteit.
1 - Typologie
De projecten waarin het Stimuleringsprogramma investeert zijn een weerspiegeling van de variatie waarin
klimaatbestendig en waterrobuust inrichten toegepast kan worden.
• Relevante thema’s, zoals:
     − klimaatbestendige stad (wateroverlast, hitte, droogte)
     − waterrobuust inrichten
     − vitale en kwetsbare objecten
     − slimme combinaties voor meerlaagsveiligheid
• Relevante gebiedstypen en regionale spreiding, zoals:
     − stedelijk / landelijk / kust
     − hoog / laag Nederland
     − binnendijks / buitendijks
     − lokaal / regionaal
     − kansrijke gebieden (bijv. New Towns, wijken uit de jaren ’70) / urgente opgaven voor water en klimaat
• Aard en omvang van het project:
     − onderzoek en ontwikkeling
     − praktijkontwikkeling / praktijkleren
     − leren hanteren & verbeteren ‘toolkit’: handreiking / instrumentarium ruimtelijke adaptatie
     − kennisuitwisseling / onderwijs
     − groot of klein
• Spreiding over ‘Weten’, ‘Willen’ en ‘Werken’ vragen
2 – Impact
• Voorbeeldwaarde van het project. Deze kan:
     – lokaal zijn, voor de direct bij het project betrokken partijen en hun samenwerkingspartners
     – (boven)regionale uitstraling hebben of zelfs
     – (inter)nationale uitstraling
• Waarde voor het programma
     − potentiële drager van het programma, of een must voor samenhangend & goed dekkend programma
     − willen en kunnen bijdragen aan het bereiken van het ‘kantelmoment’ in de transitie, door kennisoverdracht,
        delen leerervaringen, meenemen andere partijen, etcetera.
• Betrokken partijen
     − betrokkenheid overheidspartijen (gebiedsregisseurs/waterbeheerders, ambtelijk/bestuurlijk)
     − betrokkenheid burgers/maatschappelijke organisaties en marktpartijen
                                                                                                                        Synthesedocument 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Investeren in betrokken mensen                                       Voorbeelden van bestaande structuren zijn de Leergemeenschappen
De beoogde verandering in denken en doen wordt bereikt omdat         (initiatief van UvW, RWS en DPNH), Alliantie Klimaatbestendige
een betrokken groep mensen, ieder vanuit een eigen rol, ervoor       Steden, de Watercoalitie, kenniscoaches van RIONED, gemeenten
kiest om het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten mee te       voor Duurzame Ontwikkeling, lokale platforms en netwerken.
nemen in zijn of haar werk. Dit kan een bestuurder zijn die een
andere opdracht geeft, een manager die andere jaarplannen maakt      Om de groei richting “In 2020 is waterrobuust en klimaatbestendig
of een vakspecialist die andere inrichtingsplannen ontwerpt. Samen   inrichten de normaalste zaak van de wereld” mogelijk te maken
zorgen zij voor deze verandering. Door met het Stimuleringspro-      moet het programma ervoor zorgen dat de verandering in denken
gramma te investeren in de juiste mensen, bevorder je dit proces. Je en doen ook na 2017 doorgaat. Daarom is het nodig om te investe-
versterkt ermee de olievlekwerking van het proces.                   ren in toekomstige professionals en huidige structuren van onder-
                                                                     wijs te benutten, niet alleen op mbo, hbo. en universitair niveau,
Hiervoor moet je in de eerste plaats een (dynamisch) overzicht       maar ook – gericht op de langere termijn – in het basisonderwijs.
creëren: wie kennen we en wie doet er in Nederland toe? Vervolgens
moet je er voor zorgen dat deze mensen ‘aangeraakt’ en ‘aange-       Implementatie weten-willen-werken
háákt’ worden. De kansrijke en urgente gebiedsprocessen zijn daar    De indeling uit de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie, gericht op
een essentieel middel toe. Door te investeren in deze gebiedspro-    het ‘weten, willen en werken’ is het uitgangspunt. Bij het samen-
cessen wordt een grote groep mensen op een vanzelfsprekende          brengen van vraag en aanbod maken we onderscheid in vragen
manier meegenomen in de transitie. Andere mensen worden weer         op het gebied van het ‘weten’, vragen die te maken hebben met
aangeraakt via de leergemeenschappen. Anderen door een congres,      ‘willen’ en vragen die zich vooral richten op het ‘werken’. Ook het
training of artikel in een vakblad. In de reclamewereld geldt als    aanbod vanuit het Stimuleringsprogramma wordt langs die lijnen
regel dat iemand zeven keer met een boodschap in aanraking moet      uitgewerkt. Op deze manier wordt het mogelijk om bij de moni-
komen wil hij in zijn gedrag geneigd zijn ernaar te handelen. Het    toring en evaluatie van de deltabeslissing, naast een indicatie van
programmateam zorgt dus voor een gerichte schot hagel en houdt       het verloop van het transitieproces, ook de voortgang inzichtelijk
bij of mensen geraakt zijn – in de figuurlijke zin van het woord wel te maken voor het weten, willen en werken. Met andere woorden:
te verstaan.                                                         zien we betrokken partijen in Nederland bewegen van denken naar
                                                                     doen?
                                                                     Verdeling van de verwachte vraag
                                                                     We verwachten de volgende verdeling van type vragen die binnen-
                                                                     komen bij het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie:
                                                                     • Vijftig procent van de vragen over projecten zullen betrekkelijk
                                                                        eenvoudig te beantwoorden zijn door middel van een kort advies
                                                                        van het A-team, via het Kennisportaal, de Handreiking of instru-
                                                                        menten uit de Toolkit (Adviesprojecten).
                                                                     • Dertig procent van de vragen hebben betrekking op Impactpro-
                                                                        jecten. Leerpunten daaruit kunnen via de leergemeenschappen
                                                                        worden gedeeld.
                                                                     • Vijftien procent van de vragen hebben betrekking op projecten
                                                                        die interessant zijn om te bespreken als casuïstiek in leergemeen-
                                                                        schappen.
                                                                     • Vijf procent van de vragen zijn té specifiek gericht op kennis- en
                                                                        innovatieprojecten. Die zullen we doorverwijzen naar andere
                                                                        programma’s of netwerken (en niet oppakken binnen het Stimu-
Figuur: netwerken van betrokken mensen                                  leringsprogramma)
Benutten van bestaande structuren
Uitgangspunt in het programma is dat we zoveel als mogelijk willen
aansluiten bij bestaande groepen en structuren, gericht op water-
en klimaatopgaven en/of op gebiedsontwikkeling. Veel van deze
netwerken richten zich nu op de koplopers en het vinden en ont-
wikkelen van nieuwe strategieën of instrumenten. In samenspraak
met de bestaande initiatieven zullen we nagaan of verschuiving van
focus richting het vergroten van het peloton mogelijk is en wat dat
vraagt.
54 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Type projecten
Tabel 1 Type projecten, soorten ondersteuning
                 Meer                       Impactprojecten
                                        Verbinden met anderen                   Kennis- en innovatieprojecten
  Complexiteit                Uitwisselen van kennis en ervaringen via leer-     (doorverwijzen naar andere
                                            gemeenschappen                       programma’s of netwerken)
    Omvang
                 Minder                      Adviesprojecten
                                            C-team en A-team                   Interessante projecten als casuïs-
                                              Kennisportaal                       tiek in leergemeenschappen
                                               Handreiking
                                                 Toolkit
                                                    Ja                                        Nee
                                       Binnen bestaande beleidskaders en met bekende oplossingen
Borging                                                               muleerde doelstelling hebben. Wat wil je precies weten, welke gege-
De basisuitgangspunten van het Stimuleringsprogramma zijn             vens heb je daar voor nodig en hoe meet je dat? De monitor moet
vastgelegd in het Deltaprogramma 2015. Deze worden vastgelegd         rekening houden met belangrijke beslismomenten; tijdig moeten
middels bestuurlijke afspraken.                                       de juiste gegevens op tafel liggen. Daarbij gaat het in dit geval met
                                                                      name om de jaarlijkse cyclus van het Deltaprogramma, om de plan-
• Het Stimuleringsprogramma maakt onderdeel uit van de het            ning van de Nationale Adaptatiestrategie en de voorziene evaluatie
  Deltaplan Waterveiligheid.                                          van de DBRA. De monitor houdt ook rekening met de afgesproken
• Financiering vanuit het Rijk via Deltafonds                         verdeling van verantwoordelijkheden en sluit waar mogelijk aan bij
• De afspraken voor inzet van mensen en middelen van andere           andere monitors met vergelijkbare doelstellingen.
  partijen wordt vastgelegd in de stuurgroep DPNH in september
  2014.                                                               Het volgende wordt gemeten in de monitor:
Besluitvorming voor de jaren 2016 en 2017 over het Stimulerings-      1. Kwalitatieve vragen over wat er in betreffend gebied is gedaan op
programma vindt plaats in de voortgezette stuurgroep Ruimtelijke         het vlak van ruimtelijke adaptatie, hoe men te werk is gegaan,
adaptatie.                                                               wie de verantwoordelijkheid heeft genomen/gekregen, welke
                                                                         hindernissen en kansen men tegenkwam, wanneer men de
                                                                         eerste resultaten en effecten verwacht enzovoort.
7.1.7. Monitoring en evaluatie DBRA
                                                                      2. Kwantitatieve vragen over het doorlopen van de drie stappen ‘we-
Om de voortgang van de afspraken in de DBRA te volgen en tevens
                                                                         ten, willen en werken’ en de gebruikte uitgangspunten daarbij.
informatie te verschaffen voor de jaarlijkse rapportage van de
                                                                      3. Vragen over het gebruik en waardering van de hulpmiddelen: het
Deltacommissaris aan de regering, is besloten een programma van
                                                                         Stimuleringsprogramma, de Handreiking ruimtelijke adaptatie
monitoring en evaluatie op te zetten. Jaarlijks monitoren maakt dat      en de watertoets.
de gezamenlijke partijen de vinger aan de pols kunnen houden.         4. Vragen over de voortgang van de uitvoering van de gemaakte
                                                                         afspraken rond nationale vitale en kwetsbare functies.
Hierbij hanteren we de volgende uitgangspunten:
• Monitoring en evaluatie is niet bedoeld om elkaar op de vingers     Aanpak Evaluatie 2017
  tikken, maar wel om elkaar scherp te houden op het doel waar-       Afgesproken is om in 2017 een eerste evaluatiemoment in te
  aan we samenwerken.                                                 bouwen, wetende dat de ambitie dan nog niet bereikt zal zijn. Deze
• De evaluatie moet naast kwantitatieve gegevens ook gebruik          evaluatie vindt plaats op basis van de gegevens van de monitor en
  maken van kwalitatief onderzoek en ‘lerend evalueren’.              het ‘lerend evalueren’ van het Stimuleringsprogramma. Ook wordt
• In 2017 wordt bekeken of we op de goede weg zijn om de ambitie      een aantal aanvullende interviews afgenomen. De centrale vragen
  voor 2020 waar te maken, of dat aanvullende instrumenten en         van die evaluatie zijn:
  maatregelen nodig zijn.                                             • Zijn de bestuurlijke afspraken over het doorlopen van de stappen
                                                                        ‘willen, weten en werken’ voldoende gerealiseerd om de doelen
Opzet Monitoring                                                        van 2020 te halen?
Om het gevoerde beleid te kunnen onderzoeken moet het vertaald        • In hoeverre zijn de ontwikkelde instrumenten toereikend om de
worden in meetbare vragen die kwalitatieve gegevens opleveren           doelstellingen in 2020 te behalen? Welke factoren spelen een rol
(‘wat/wie/wanneer/hoe-vragen’) en vragen die kwantitatieve gege-        in het wel of niet bereiken van deze doelen?
vens opleveren (‘ja/nee- en hoeveel-vragen’). Voor het systematisch   • Is het nodig de bestuurlijke afspraken in 2017 aan te passen met
verzamelen van gegevens wordt een monitor opgezet. Om effectief         aanvullend/nieuw instrumentarium om de doelstelling 2020 te
te zijn dient een dergelijke monitor een heldere, SMART-gefor-          halen?
                                                                                                                        Synthesedocument 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Hiervoor is een kwantitatieve en een kwalitatieve analyse nodig van    De minister van Infrastructuur en Milieu onderkent dit belang. Dat
wat in de jaren 2014-2016 is ondernomen en bereikt. Op basis van       heeft zij in april 2013 in een brief aan de Tweede Kamer als volgt
de verzamelende informatie uit bijvoorbeeld interviews en de infor-    onderstreept:
matie uit de monitor worden de aannames/verwachtingen omtrent          “Bepaalde voorzieningen, zoals nutsvoorzieningen of ziekenhuizen, zijn tijdens
de resultaten en het proces geëvalueerd. Het gaat hier om een ‘early   en na een ramp cruciaal voor het functioneren van het lokale gebied, een hele
warning’: het tussentijds opmaken van de stand van zaken om in te      regio of zelfs het hele land. Daarom is het nodig om aandacht te besteden aan
kunnen schatten of het ingezette beleid voldoende is, en om waar       de gevolgen van een overstroming voor vitale en kwetsbare infrastructuur. […]
nodig bij te kunnen sturen.                                            Lokale maatregelen gericht op het specifiek beschermen van bepaalde vitale
                                                                       functies zijn soms kosteneffectiever dan het verhogen van de norm voor de dijk
Organisatie                                                            ter bescherming van die vitale functie. In het Deltaprogramma wordt dit de
De monitor en evaluatie wordt uitgevoerd onder regie van de stuur-     komende tijd verder uitgewerkt en bezien of eisen gesteld moeten worden aan
groep Ruimtelijke adaptatie. Er wordt nauw samengewerkt met de         (toekomstige investeringsbeslissingen voor) vitale infrastructuur en kwetsbare
evaluatietrajecten die het Planbureau voor Leefomgeving (PBL) op       objecten. Voor functies van bovenregionaal belang, zoals de energievoorziening
dit terrein uitvoert ten behoeve van de Nationale Adaptatie Strategie  of de aardgaswinning, en voor kwetsbare objecten, zoals de kerncentrale Borsse-
en de monitor en evaluatie van het gehele Deltaprogramma. Het          le, wordt bekeken of specifiek (sectoraal) beleid nodig is, waarbij het belangrijk
PBL zal onderzoek gaan doen naar de uitwerking van deze strategie.     is dat deze functies ‘volledig kunnen doorfunctioneren’. Met mijn collega’s en de
Onderdeel hiervan is het ontwikkelen van een strategie voor het        relevante sectoren wordt bezien of afspraken kunnen worden gemaakt.”143
monitoren en evalueren van klimaatverandering, kwetsbaarheid
van Nederland en adaptatiebeleid van rijk, provincies en               Ook in het Nationaal Waterplan 2009-2015 wordt reeds aandacht
gemeenten.                                                             besteed aan vitale en kwetsbare functies:
                                                                       “Het kabinet gaat ervan uit dat in de provinciale waterplannen en in de overstro-
7.1.8. Afspraak nationale aanpak vitale en kwetsbare functies          mingsrisicobeheerplannen het nieuwe waterveiligheidsbeleid regionaal wordt
Vitale en kwetsbare functies, zoals bijvoorbeeld de energievoor-       vertaald. De door het rijk te ontwikkelen risicozoneringsmethode levert daarmee
ziening, de telecommunicatie en de drinkwaterlevering, zijn van        belangrijke input voor besluiten over locatiekeuze, ontwerp, inrichting en beheer
essentieel belang voor ons dagelijkse leven en het normaal functi-     van gebouwen en gebieden (in bestemmingsplannen en structuurvisies) en is
oneren van ons land. Het belang is zo groot dat ook in bijzondere      daarmee behulpzaam bij het toepassen van de watertoets voor veiligheid. Op
situaties, zoals een overstroming, deze voorzieningen zo goed mo-      basis van de analyse van overstromingsrisico’s zullen voor de meest kwetsbare
gelijk door moeten kunnen functioneren of snel moeten kunnen           gebieden voorwaarden gesteld worden aan de bouw en bescherming van nieuwe
worden hersteld. Dat voorkomt en beperkt het aantal slachtoffers       vitale functies en kwetsbare objecten. Het Rijk neemt het initiatief om hiervoor
en mogelijke schade.                                                   een AMvB op te stellen. Deze AMvB zal direct doorwerken naar ruimtelijke plan-
                                                                       nen van gemeenten en provincies.
Door het gebrek aan bescherming van vitale en kwetsbare functies       Aan de hand hiervan zal besloten worden of aanvullend op vitale en kwetsbare
nemen de gevolgen van een overstroming ernstig toe. Tijdens een        objecten meer generieke voorwaarden aan de ruimtelijke ontwikkelingen (ont-
overstroming raakt de samenleving ontwricht als essentiële voor-       werp, inrichting en beheer) in binnendijks gebied gesteld moeten worden.”144
zieningen, zoals bijvoorbeeld de (crisis)communicatiemiddelen
en het elektriciteitsnetwerk, beschadigen of uitvallen. Daarnaast
ontstaan ernstige risico’s voor mens en milieu als gevaarlijke stoffen Afbakening
vrijkomen uit inrichtingen zoals nucleaire installaties, chemische     Om dit onderwerp af te bakenen ten opzichte van andere gerela-
bedrijven of uit het rioolsysteem. Ten slotte ontstaat grote eco-      teerde trajecten is gekozen voor een nieuwe term: ‘vitale en kwetsbare
nomische schade als gebieden tijdelijk onbewoonbaar zijn of als be-    functies’. De belangrijkste termen die in omloop zijn worden in deze
langrijke (inter)nationale bedrijven lange tijd stil komen te liggen.  paragraaf toegelicht.
Nederland kan als gevolg hiervan reputatieschade oplopen als het
gaat om het succesvol omgaan met water.                                Binnen het kader van Nationale Veiligheid worden begrippen als
                                                                       ‘vitale infrastructuur’ en ‘vitale sectoren’ gebruikt. Vitale infrastruc-
Het behoud en snel herstel van vitale en kwetsbare functies is dus     tuur is als volgt gedefinieerd: “(…) producten, diensten en de onderliggende
bepalend voor de uiteindelijke impact en omvang van de gevolgen        processen die, als zij uitvallen, maatschappelijke ontwrichting kunnen veroorza-
van een overstroming. Herstel kan lang duren en kostbaar zijn          ken. Dat kan zijn omdat er sprake is van veel slachtoffers en grote economische
waardoor de maatschappelijke ontwrichting nog verder toeneemt.         schade, of als het herstel heel lang gaat duren en er geen reële alternatieven zijn,
Keteneffecten tussen en binnen functies verergeren dit.                terwijl we deze producten en diensten niet kunnen missen”.145
                                                                       143
                                                                           Kamerstukken II 2012-2013, 33 400 J, nr. 19
                                                                       144
                                                                           Nationaal Waterplan 2009-2015, 2009
                                                                       145
                                                                           Vitale functies definitie, Kamerstukken II 2004-2005, 26 643, nr. 75
56 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Vitale infrastructuur bestaat uit ketens van vergelijkbare partijen                     ‘vitale en kwetsbare functies’.
waarvan het vanuit maatschappelijk oogpunt cruciaal is dat zij
blijven functioneren. Daarom wordt ook wel gesproken van ‘vitale                        In onderstaand overzicht zijn de vitale en kwetsbare functies inclu-
sectoren’146. Omdat het om infrastructuur gaat, is de aandacht met                      sief de verantwoordelijke ministeries op een rij gezet:148
name gericht op het ketenaspect, dus de continuïteit van het stro-
men van producten, diensten en informatie door de onderliggende                                 Vitale en kwetsbare functies                                 Verantwoordelijk
processen.                                                                                                                                                  ministerie
                                                                                          1. Energie: (a) elektriciteit; (b) aardgas, (c) olie               EZ
                                                                                          2. Telecom/ICT: (a) basisvoorzieningen voor com-                   EZ en VenJ148
   Definities:                                                                                 municatie tbv respons bij een overstroming (b)
                                                                                               publiek netwerk
   In de beleidsvorming van het Deltaprogramma bleek het van                              3. Drinkwater (waterketen): (a) drinkwater; (b)                    IenM
   belang om helder onderscheid te maken tussen verschillende                                  afvalwater
   partijen met hun eigen verantwoordelijkheden. De term ‘sec-                            4. Gezondheid                                                      VWS
   toren’ bleek daarbij verwarrend, omdat deze zowel gebruikt
                                                                                          5. Keren en beheren oppervlaktewater                               IenM
   wordt voor de vitale en kwetsbare functies zelf, als voor de
   (netwerk)bedrijven die deze functies uitvoeren of hun koe-                             6. Transport – hoofdwegennet                                       IenM
   pelorganisaties. Daarom wordt de term ‘sectoren’ binnen dit                            7. Chemisch en Nucleair: (a) chemie; (b) nucleair; (c)             IenM en EZ en VWS
   beleidsproces alleen gebruikt om de bedrijven aan te duiden.                                infectieuze stoffen incl. genetisch gemodificeer-            en IenM
                                                                                               de organismen (ggo’s)
   De term ‘functies’ is gekozen, omdat die zowel gebruikt kan
   worden voor de hoofdcategorieën als voor de subonderde-                              De onderbouwing voor deze focus, inclusief de keuze om de overige
   len hiervan en omdat hiermee de nadruk wordt gelegd op                               vijf sectoren én cultuur, natuur, overige SVIR149 belangen en instel-
   het belang van het vervullen van een directe functie voor de                         lingen met niet zelfredzame personen buiten beschouwing te laten,
   samenleving, zoals bijvoorbeeld de energievoorziening en                             is nader toegelicht in bijlage 11.
   drinkwatervoorziening.
                                                                                        Aan rijkszijde zijn, zoals ook blijkt uit bovenstaand overzicht, één
   De focus van het beleid ligt op de locatiekeuze, inrichting en                       of meerdere ministeries verantwoordelijk voor de betreffende vitale
   bouwwijze van netwerken (bijvoorbeeld het elektriciteitsnet)                         en kwetsbare functies en daarmee dus ook voor de aanpak voor het
   en objecten (bijvoorbeeld het chemisch bedrijf of zorginstellin-                     (water)robuust maken hiervan.
   gen). Daarom worden functies onderscheiden in ‘netwerken’
   en ‘objecten’ en wordt geen gebruik gemaakt van de termen                            Het ministerie van Veiligheid en Justitie (VenJ) is het coördinerend
   ‘producten of diensten’. In eerdere stukken werd gesproken                           ministerie voor crisisbeheersing, verantwoordelijk voor de inrich-
   over ‘vitale netwerken en kwetsbare objecten’, maar deze                             ting, de werking, de samenhang en de integrale aanpak van het
   formulering is losgelaten omdat kwetsbare objecten ook vitaal                        crisisbeheersingsbeleid en het bijbehorende stelsel. VenJ coördi-
   zijn en vice versa.                                                                  neert de trajecten van bescherming van vitale infrastructuur en is
                                                                                        verantwoordelijk voor onder meer de methodiek en de criteria.
Het kabinet heeft in 2009 12 sectoren (zie schema op de volgende                        Het kabinet heeft eind 2013 besloten om de lijst met vitale secto-
pagina), inclusief 31 onderdelen bestaande uit producten of dien-                       ren, producten en diensten en het betreffende beleid te herijken
sten, als ‘vitale sector’ geïdentificeerd.                                              (Herijking Vitaal). Dit vanwege nieuwe dreigingen, een toegeno-
                                                                                        men verwevenheid en afhankelijkheid van bepaalde processen
Vanuit het perspectief van overstromingsrisico’s zijn niet al deze                      en veranderende constellaties. De herijking heeft een all hazards
onderdelen relevant. Tegelijkertijd zijn er wel enkele relevante on-                    karakter, er wordt dus gekeken naar alle mogelijke dreigingen.
derdelen, die niet voorkomen op de lijst. Op basis van uitgevoerde                      Het zal leiden tot een nieuwe set aan vitale sectoren, inzicht in de
onderzoeken147 is geconcludeerd dat de potentiële gevolgen in geval                     kwetsbaarheden van deze sectoren en indien nodig weerbaarheids-
van een overstroming voor energie, telecommunicatie/ICT, drink-                         verhogende afspraken. Vitaal en kwetsbaar sluit hierbij aan met een
water, gezondheid, keren en beheren oppervlaktewater, transport                         toegespitste benadering voor overstromingsdreiging die uitmondt
en chemische en nucleaire industrie het meest ernstig zijn. De focus                    in een gerichte aanpak per vitale en kwetsbare functie én over de
van Vitaal en kwetsbaar ligt daarom op deze zeven sectoren en een                       functies heen. Daarbij kunnen dus ook zaken aan de orde komen
aantal specifieke onderdelen daarvan. Allen worden aangeduid als
                                                                                        148
                                                                                            De verantwoordelijkheid van het ministerie van Veiligheid en Justitie betreft
146
    Instituut Fysieke Veiligheid, www.infopuntveiligheid.nl/Publicatie/Dossier/10/         basisvoorzieningen voor communicatie ten behoeve van de respons bij een
   vitale-infrastructuur.html                                                              overstroming.
147
    DHV, Weerbaarheid vitale infrastructuren en objecten, 2011; RHDHV, Analyse waterro- 149
                                                                                           Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Structuurvisie Infrastructuur en
   buuste inrichting voor nieuwbouw en vitale & kwetsbare functies, 2012                   Ruimte (SVIR), Den Haag 2012.
                                                                                                                                                        Synthesedocument 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                                 Vitale sectoren en vitale producten of diensten
 Sector                                Product of dienst                                       Verantwoordelijk ministerie
 Energie                               1. electriciteit                                        Economische Zaken
                                       2. aardgas
                                       3. olie
 Telecommunicatie/ICT                  4. vaste telecommunicatievoorziening                    Economische Zaken
                                       5. mobiele telecommunicatievoorziening
                                       6. radiocommunicatie en navigatie
                                       7. omroep
                                       8. internettoegang
 Drinkwater                            9 drinkwatervoorziening                                 Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
                                                                                               Milieubeheer
 Voedsel                               10. voedselvoorziening/veiligheid                       Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
 Gezondheid                            11. spoedeisende zorg/overige ziekenhuiszorg            Volksgezondheid, Welzijn en Sport
                                       12. geneesmiddelen
                                       13. sera en vaccins
                                       14. nucleaire geneeskunde
 Financieel                            15. betalingsdiensten/betalingsstructuur                Financiën
                                       16. financiële overdracht overheid
 Keren en beheren                      17. beheren waterkwaliteit                              Verkeer en Waterstaat
 oppervlaktewater                      18. keren en beheren waterkwantiteit
 Openbare Orde en Veiligheid           19. handhaving openbare orde                            Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
                                       20. handhaving openbare veiligheid                      (plus Defensie en Buitenlandse Zaken)
 Rechtsorde                            21. rechtspleging en detentie                           Justitie
                                       22. rechtshandhaving
 Openbaar bestuur                      23. diplomatieke communicatie                           Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
                                       24. informatieverstrekking overheid                     (plus Defensie en Buitenlandse Zaken)
                                       25. krijgsmacht
                                       26. besluitvorming openbaar bestuur
 Transport                             27. mainport Schiphol                                   Verkeer en Waterstaat
                                       28. mainport Rotterdam
                                       29. hoofdwegen- en hoofdvaarwegennet
                                           (Rijksinfrastructuur)
                                       30. spoor
 Chemische en Nucleaire                31. vervoer, opslag en productie/verwerking van         Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
 industrie                                 chemische en nucleaire stoffen                      Milieubeheer
58 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>die bij Herijking Vitaal niet worden meegenomen. Beide trajecten                  Ambitie
hanteren onderling een ‘haasje-over’ aanpak, waardoor onderlinge                  Het overkoepelend doel van Vitaal en kwetsbaar is het voorkomen
synergie ontstaat.                                                                of beperken van slachtoffers of schade door de uitval van vitale en
                                                                                  kwetsbare functies. Om deze gevolgenbeperking te bereiken is de
Probleemanalyse                                                                   ambitie: dat nationale vitale en kwetsbare functies in Nederland uiterlijk in
Uit de knelpuntenanalyse van DPNH is gebleken dat het van groot                   2050 – maar vaak al veel eerder – beter bestand zullen zijn tegen mogelijke
belang is om specifiek aandacht te besteden aan de gevolgen van                   overstromingen.
een overstroming voor de vitale en kwetsbare functies, omdat
bepaalde voorzieningen cruciaal zijn voor de rampenbeheersing                     Het Rijk richt zich primair op het nationaal belang: omvangrijke
en uitval kan leiden tot ernstige schade aan mens, milieu en                      gevolgen die op de schaal van Nederland doorwerken én op natio-
economie.                                                                         nale schaal een aanpak behoeven. De vitale en kwetsbare functies
                                                                                  zijn gekoppeld aan categorieën/beleidsdoelen, die zijn beschreven
Overstromingsrisico’s spelen tot op heden nog een beperkte rol bij                in het kader hieronder. Deze indeling geeft inzicht in de behoeften
de ontwikkeling van de vitale sectoren150, hebben nog een beperk-                 vanuit het perspectief van overstromingsrisico’s en de beleidsdoe-
te rol bij nieuwe investeringen en worden meestal niet expliciet                  len die daaruit voortvloeien. Dit vormt, naast de gemaakte afspra-
meegenomen in rampenplannen etcetera. De verantwoordelijke                        ken, de basis voor de verdere uitwerking van het beleid per vitale en
overheden hebben in een beperkt aantal gevallen specifiek beleid                  kwetsbare functie waar vanuit ook bewust aansluiting is gezocht bij
geformuleerd dat gericht is op overstromingsrisico’s. Maar secto-                 de functiespecifieke situatie.
ren hebben in veel gevallen een beperkt inzicht in de risico’s die
gepaard gaan met een overstroming. De lijn vanuit het ruimtelijke
beleid is op het moment zelfs om vitale objecten uit het zicht te                 Categorie en ambitie
plaatsen (bijvoorbeeld onder de grond), wat de risico’s nog eens
(onbewust) vergroot. Er lijkt aldus een gebrek aan bewustzijn en                  1. Noodfuncties: dit zijn functies die nodig zijn voor de respons op
urgentie te bestaan bij zowel de verantwoordelijke ministeries als                    een overstroming. Bij deze functies is doorfunctioneren tijdens
bij de sectoren.                                                                      een overstroming prioritair en dus de ambitie. Indien er toch
                                                                                      uitval optreedt, dan is snel herstel essentieel. De concrete invul-
                                                                                      ling van ‘snel’ moet in overeenstemming met de verantwoorde-
Hoofdnetwerken van vitale en kwetsbare functies zijn over het
                                                                                      lijke ministeries en in overleg met de sectoren tot stand komen.
algemeen vrij robuust; problemen zullen zich vooral op lokale
                                                                                  2. Risicovolle functies: dit zijn functies die milieu- en gezond-
en regionale schaal en bij distributienetwerken voordoen. De                          heidsschade kunnen veroorzaken bij een overstroming. Ambitie
problemen worden echter vaak verergerd doordat er sprake is van                       is het voorkomen of beperken van ernstige milieu- en gezond-
een grote ketenafhankelijkheid tussen én binnen de verschillende                      heidseffecten door risicovolle inrichtingen in geval van een
netwerken en functies. Elk netwerk is zo sterk als de zwakste scha-                   overstroming.
kel. Binnen de eigen voorzieningen en tussen de functies kan door                 3. Functies die grote schade kunnen veroorzaken: deze categorie
de onderlinge samenhang een probleem in de ene functie vaak niet                      omvat vitale en kwetsbare functies die niet vallen onder catego-
of niet volledig worden opgelost zonder de andere functie ook aan                     rie 1 of 2, maar die wel zodanig grote schade kunnen veroorza-
te pakken. Bij overstromingen is daarnaast meestal sprake van een                     ken, dat er sprake is van een nationaal belang. Ambitie is hier
lange hersteltijd van het overstroomde gebied, waardoor de indirec-                   het beperken van ‘grote schade’ tot een niveau dat maatschap-
                                                                                      pelijk acceptabel is.
te kosten, zoals omzetderving, sterk oplopen151.
In het kader van het Deltaprogramma zijn de bij de afbakening                     In aanvulling op deze nationale aanpak is een bijdrage van regiona-
benoemde vitale en kwetsbare functies onder de loep genomen.                      le overheden noodzakelijk om doorwerking in de ruimtelijke orde-
Hieruit is naar voren gekomen dat er grote verschillen zijn tussen de             ning te borgen (enerzijds via bestemmingsplannen en anderzijds via
functies in de mate van kwetsbaarheid, de ketenafhankelijkheden,                  vergunningverlening en handhaving).
de omgang met risico’s en het bestaande beleid daarvoor. Boven-
dien hebben de kenmerken van de overstroming (bijvoorbeeld                        Verder is het aan regionale overheden om een eigen ambitie te
snelheid en diepte) en gebiedskenmerken (bijvoorbeeld hoogtever-                  bepalen voor vitale en kwetsbare functies van regionaal belang. De
schillen) sterke invloed op de potentiële gevolgen152.                            precieze afbakening tussen nationale en regionale functies moet
                                                                                  nog plaatsvinden, waarbij de bovengenoemde ambities richtingge-
                                                                                  vend zijn. Met andere woorden, functies zijn van nationaal belang
                                                                                  wanneer zij essentieel zijn vanuit de respons, vanwege potentiële
                                                                                  milieu of gezondheidseffecten of vanwege grote economische
                                                                                  schade.
150
     Conform de lijst van voormalig BZK nu VenJ.
151
     RHDHV, Analyse waterrobuuste inrichting voor nieuwbouw en vitale & kwetsbare
    functies, 2012, p. 41 e.v.
152
     Ibidem
                                                                                                                                             Synthesedocument 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Aanpak                                                                toren’. Voor een effectieve aanpak is het nodig dat de sectoren zich
De aanpak sluit zoveel mogelijk aan bij bestaand beleid en bij        bewust zijn van overstromingsrisico’s en deze risico’s meenemen in
lopende trajecten en speelt in op nieuwe ontwikkelingen. Eén van      hun bedrijfsvoering en bij (vervangings)investeringen.
deze ontwikkelingen is de herijking uit te voeren voor het beleid
rondom vitale infrastructuur (Herijking Vitaal), zoals hierboven      De dashboards vormen de basis voor de verdere uitwerking van
omschreven (7.7.1.). Om voor elk van de vitale en kwetsbare functies  de aanpak ‘weten, willen en werken’. Na de analyse wordt een
een doeltreffende en passende aanpak te borgen in relatie tot         ambitieniveau geformuleerd en worden passende maatregelen
overstromingsrisico’s is ervoor gekozen om de verantwoordelijke       geïdentificeerd. De verantwoordelijke ministeries zullen door
ministeries aan te spreken op de bestaande urgentie en hun verant-    maatwerkafspraken met de sectoren, en/of door regelgeving, ervoor
woordelijkheid.                                                       zorgen dat de gezamenlijk opgestelde ambitie en maatregelen ook
                                                                      worden uitgevoerd. Voor de wijze waarop de afspraken zijn gemaakt
Per vitale en kwetsbare functie is, in samenwerking met het ver-      is onder meer gekeken naar:
antwoordelijke ministerie, een analyse gemaakt die is samengevat      • de inrichting en de locatie van de voorzieningen per vitale en
in een dashboard, (scoretabel) met een bijbehorende inhoudelijke         kwetsbare functie;
toelichting, die de huidige stand van zaken in relatie tot overstro-  • de continuïteit van de dienstverlening in de sectorale netwerken
mingsrisico’s weergeeft. Het dashboard bevat een inventarisatie          (redundantie);
en beoordeling van de kwetsbaarheid van de vitale en kwetsbare        • de onderlinge afhankelijkheden tussen en binnen vitale en
functies voor een overstroming en de ketenafhankelijkheid binnen         kwetsbare functies (ketenafhankelijkheid);
én tussen de functies. Daarnaast beschrijft het dashboard op welke    • en de knip tussen nationale en regionale/lokale schaal per sector.
wijze overstromingsrisico’s op dit moment zijn meegenomen in
wetgeving en(rijks)beleid, inclusief de geldende verantwoorde-        Op basis van al deze bevindingen is met de verantwoordelijke
lijkheidsverdeling, de maatregelen die zijn getroffen en de wijze     ministeries per vitale en kwetsbare functie de hierboven beschre-
waarop toezicht is georganiseerd. Deze dashboards en inhoudelijke     ven aanpak uitgewerkt. De aanpak bevat de stappen die nodig zijn
toelichtingen zijn in te zien op het kennisportaal www.ruimtelij-     om op termijn, uiterlijk in 2050, de inrichting van elke vitale en
keadaptatie.nl.                                                       kwetsbare functie zo waterrobuust te maken als voor die functie
                                                                      noodzakelijk en proportioneel wordt geacht. Deze formulering
Er is gebleken dat de verantwoordelijkheidsverdeling rondom           heeft het karakter van een afspraak tussen het Deltaprogramma en
de vitale en kwetsbare functies complex is vanwege een veelheid       de verantwoordelijke ministeries en is onderdeel van de DBRA. Deze
aan betrokken partijen (ministeries, sectoren, veiligheidsregio’s,    afspraken staan in bijlage 10 van dit document.
waterbeheerders, provincies, gemeenten). Daarnaast zijn niet alle
sectoren even ver, verschilt het inzicht in oorzaak-effect-ketens     Borging
(inclusief onderlinge afhankelijkheden), is de ontwrichtende wer-     Bij de landelijke sectorale aanpak wordt er vanuit gegaan dat de be-
king verschillend en kunnen sommige ontwikkelingen sneller gaan       treffende ministeries primair verantwoordelijk zijn voor het maken
dan anderen. Daarom is het lastig om één vast ambitieniveau te        van SMART afspraken (convenanten, aanvullende regelgeving) met
bepalen. Om dit te ondervangen is voor de aanpak van de vitale en     de sector(en) om uitvoering te geven aan de interdepartementale
kwetsbare functies aansluiting gezocht bij de handreiking Ruimte-     afspraken. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft hierbij
lijke adaptatie. Door ook voor vitale en kwetsbare functies de stap-  een coördinerende rol.
pen ‘weten, willen en werken’ te doorlopen wordt uniformiteit in
de aanpak gebracht. De invulling van de aanpak ziet er als volgt uit: De borging van de afspraken zal per vitale en kwetsbare functie
                                                                      verschillend zijn (bijvoorbeeld convenanten en/of wetgeving). Ook
1. Weten: uiterlijk in 2015 brengen de verantwoordelijke minis-       de uitwerking zal per vitale en kwetsbare functie verschillen: gevol-
     teries samen met de sectoren de kwetsbaarheid en de ketenaf-     genbeperking door middel van waterrobuust inrichten (doorfunc-
     hankelijkheid binnen en tussen de vitale en kwetsbare functies   tioneren) of door middel van robuustheid van de netwerken (snel
     nauwkeurig in beeld. Op basis van deze analyse leggen ze een
                                                                      herstel). In ieder geval zullen ze zoveel mogelijk aansluiten bij de
     ambitieniveau per vitale en kwetsbare functie vast inclusief
                                                                      bestaande sectorspecifieke situatie (bijvoorbeeld beleid, verant-
     concrete stappen en een tijdpad om deze ambitie te halen.
                                                                      woordelijkheidsverdeling, wetgeving).
2. Willen: voor 2020 hebben zij beleid en toezicht gereed om de
     afgesproken ambitie te halen, waar nodig geborgd door afspra-
     ken met de sectoren en/of door regelgeving.                      Een landelijke sectorale aanpak verdient in ieder geval de voorkeur
3. Werken: voor 2050 hebben de sectoren maatregelen genomen,          wanneer sprake is van een functie van nationaal belang en voor de
     onder andere door bij hun investeringsbeslissingen rekening te   functies waarbij behoefte bestaat aan een landelijk eenduidige aan-
     houden met overstromingsrisico’s.                                pak (geen regionaal gedifferentieerd beleid). Daarnaast is relevant
                                                                      of er één of meerdere duidelijke partijen zijn die doorzettingsmacht
De Rijksoverheid draagt niet de volledige verantwoordelijk voor de    hebben bij de realisatie van de afspraken. Een andere factor is of het
vitale en kwetsbare functies. Vaak ligt de uitvoering, exploitatie en streven naar waterrobuust (her)ontwikkelen in bestaande sectorale
handhaving bij de andere overheden en/of private partijen; de ‘sec-   regelgeving of afsprakenkaders kan worden ingepast.
60 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                                                                7.2. Overige DPNH-thema’s
Om doorwerking van de nationale aanpak in de ruimtelijke orde-
ning te borgen, zijn de volgende bijdragen van regionale overheden              Het deelprogramma heeft, om tot een aanpak te komen die voldoet
van belang:                                                                     aan het behalen van de ambitie en het verkrijgen van voldoende
• taken die van belang zijn als onderdeel van de aanpak van natio-              draagvlak, diverse andere onderwerpen onderzocht. Deze thema’s
    nale vitale en kwetsbare functies, zoals ruimtelijke ordeningsta-           hebben na een vaak intensief traject wel wat opgeleverd, maar
    ken incl. ruimtelijke plannen;                                              hebben desondanks geen plek gekregen in de DBRA. Het gaat om de
• taken ter uitvoering van sectorale regelgeving zoals vergunning-              volgende onderwerpen:
    verlening, handhaving en toezicht. Deze taken zijn van belang
    voor de uitwerking en uitvoering van de nationale aanpak.                   7.2.1. Buitendijks
                                                                                Vier procent van Nederland ligt buitendijks. In dit buitendijkse ge-
Verder is het aan regionale overheden om een eigen ambitie te be-               bied wonen circa 115.000 mensen, waarvan het grootste deel in de
palen op welke wijze zij vitale en kwetsbare functies van regionaal             regio Rijnmond-Drechtsteden. Verder hebben delen van kustplaat-
belang op termijn waterrobuust maken. De afbakening op grote                    sen (Scheveningen, Katwijk) en van steden in het rivierengebied
lijnen tussen nationale en regionale vitale en kwetsbare functies               (Wageningen) buitendijkse gebieden die relatief dichtbevolkt zijn.
moet voor een aantal functies nog verder worden uitgewerkt.                     De kans op dodelijke slachtoffers door overstromingen van buiten-
Hierbij is kennis van de sectoren nodig over het functioneren van               dijks gebied is klein. Klimaatverandering kan leiden tot het vaker
de netwerken en objecten. In de praktijk zijn er een aantal regio’s,            voorkomen van hoge waterstanden in buitendijkse gebieden, maar
zoals Utrecht en Overijssel, die al begonnen zijn om deze kennis in             het risico op slachtoffers bij een hoge waterstand blijft gering. Er
kaart te brengen.                                                               kan natuurlijk wel economische (water)schade optreden.
IPO, VNG en UvW hebben uitgesproken waarde te hechten aan                       Huidig beleid
samenwerking met het Rijk voor de vitale en kwetsbare functies van              Het huidige beleid uit het Nationaal Waterplan biedt geen wettelijke
nationaal belang. Ze zullen waar mogelijk informatie aanleveren                 normen voor hoogwaterbescherming van buitendijkse gebieden.
die de verantwoordelijke ministeries kunnen gebruiken bij hun be-               Wel is in het NWP aangekondigd dat bezien zou worden of wijziging
leidsontwikkeling. Ook is afgesproken dat de decentrale overheden               van het buitendijks beleid nodig is.
worden betrokken bij het verzamelen van de relevante informatie                 In een bestuurlijk koepeloverleg in september 2011155 is het vol-
over vitale en kwetsbare functies, die nodig zijn bij het formuleren            gende afgesproken: er is geen noodzaak voor een nationale norm
van ambities en kaders per functie. Dit zal met name aan de orde                voor basisveiligheid buitendijks; de huidige rollen en verantwoor-
zijn bij de functies Keren en Beheren (waterschappen) en Chemie                 delijkheden van de overheden kunnen onveranderd blijven; rollen
(gemeenten en provincies)153.                                                   en verantwoordelijkheden van de diverse overheden dienen wel
                                                                                verduidelijkt te worden; iedereen dient vanuit zijn bestaande rol
Jaarlijks wordt over de vorderingen gerapporteerd aan de Tweede                 te werken aan de verbetering van deze rollen; de communicatie
Kamer. De afspraken over ambitie en strategie worden vastgelegd                 tussen overheden onderling en richting inwoners en gebruikers van
in het Deltaprogramma, of in de Nationale Adaptatiestrategie of in              buitendijkse gebieden kan worden verbeterd.
Herijking Vitaal.                                                               In haar Kamerbrief van 26 april 2013156 beschrijft de minister van In-
                                                                                frastructuur en Milieu het belang van een waterrobuuste inrichting
                                                                                en goede rampenbeheersing in buitendijkse gebieden en geeft zij
De Raad voor verkeer en waterstaat over het meewegen                            aan dat dit alles een volwaardige plaats verdient in de ruimtelijke
van vitale en kwetsbare infrastructuur:                                         planvorming.
Om de klimaatbestendigheid van infrastructuur te toetsen en mee te nemen in de
belangenafweging bij investeringsbeslissingen bepleit de Raad de mogelijkheden  Inmiddels is op basis van de afspraken uit 2011 in opdracht van
te onderzoeken om de klimaatbestendigheid van investeringsbeslissingen te toet- DPNH en in samenwerking met de vele partners binnen dit thema
sen en mee te nemen in de belangenafweging die voorafgaat aan het juridisch     onderzoek uitgevoerd157. Conclusie van dat onderzoek is dat er geen
bindende besluit154.                                                            wettelijke basisveiligheid nodig is voor buitendijkse gebieden en
                                                                                dat er geen aanleiding is om de formele verantwoordelijkheden en
                                                                                rollen te wijzigen. Wel is extra aandacht nodig voor de communica-
                                                                                tie van de verantwoordelijkheidsverdeling van decentrale overhe-
                                                                                den en de praktische uitwerking daarvan.
                                                                                155
                                                                                    Ministerie van Infrastructuur en Milieu, BKO notitie Beleid waterveiligheid
                                                                                    buitendijks: huidige situatie en voorgenomen besluit over rijksbeleid. Den Haag, 2011.
                                                                                156
                                                                                    Vitale functies definitie, Kamerstukken II 2004-2005, 33 400 J, nr. 19.
153
    DPNH, stuurgroep DPNH verslag vergadering 14 mei 2014 en 26 mei 2014        157
                                                                                    Elshof, A. DPNH Basisdocument Buitendijks, Elshof Advies iov DPNH, Den Haag
154
    Witte zwanen, zwarte zwanen. 2009, p. 7                                        2014.
                                                                                                                                                     Synthesedocument 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Aanpak                                                                                 • Actie 15 Grondwaterstreefpeil: neem als gemeente/waterschap
Al deze punten zijn binnen het Deltaprogramma opgepakt. Er is een                          in het gemeentelijk rioleringsplan of in het peilbesluit grondwa-
handreiking verschenen voor de risicocommunicatie over buiten-                             terstreefpeilen op voor risicogebieden waarvoor een eenduidig
dijkse gebieden158. Ook is een brochure verschenen waarin de rollen                        wenspeil doelmatig is en per bouwblok is te formuleren.
en verantwoordelijkheden rond buitendijkse gebieden zijn beschre-                      • Actie 16 Grondwaterzorgplicht: scherp de gemeentelijke grond-
ven.159 Verbeterpunten bij deze verantwoordelijkheden zijn:                                waterzorgwaterplicht aan. De gemeente moet in beeld brengen
• RWS toetst niet alleen vanuit het waterbelang, maar denkt ook                            waar de grondwateraandachtsgebieden liggen en met bewoners
    vooraf mee met ruimtelijke plannen in buitendijkse gebieden.                           om tafel gaan om opties te verkennen waarbij beide partijen een
• Provincies sturen op ruimtelijke afwegingsprocessen via                                  inspanning leveren.
    structuurvisies.                                                                   • Actie 17 Organisatie grondwaterpeilbeheer: bezie als overhe-
• Gemeenten maken buitendijks een zorgvuldige ruimtelijke                                  den op welke wijze grondwaterpeilbeheer in samenhang met
    afweging en zorgen voor risicocommunicatie naar gebruikers.                            oppervlaktewaterpeilbeheer kan worden belegd. Stem af met de
• Gebruikers treffen zelf gevolgenbeperkende maatregelen.                                  Structuurvisie ondergrond.
                                                                                       • Actie 19 Draagvlak grondwaterpeilbeheer: organiseer een tra-
Conclusie:                                                                                 ject voor het gezamenlijk formuleren van een gedragen en effec-
• De aanpak ‘weten, willen en werken’ geldt voor zowel binnen-                             tieve aanpak voor preventie van toekomstige funderingsschade.
    dijkse als buitendijkse gebieden. Een centrale rol bij het verder
    uitwerken en borgen van ruimtelijke afwegingen in buitendijks                      De stuurgroep DPNH van juni 2013 heeft besloten om met voorrang
    gebied ligt bij de provincies. Hulpmiddelen die daarbij worden                     actie 19 uit te voeren, vanuit de onderkenning dat het onderwerp
    ingezet zijn de reeds genoemde Handreiking risicocommunicatie                      grondwateronderlast, en meer in het bijzonder de funderingspro-
    en andere hulpmiddelen in het Kennisportaal, alsmede voor-                         blematiek, een gevoelig onderwerp betreft. Niet in de laatste plaats
    beeldprojecten in buitendijks gebied in het kader van Stimule-                     is dit het geval vanwege de angst bij partijen dat betrokkenheid bij
    ringsprogramma.                                                                    dit dossier al gauw zou kunnen leiden tot financiële consequenties
• De bestaande verantwoordelijkheden voor, en de risicocommu-                          in de vorm van schadeclaims van door funderingsschade gedupeer-
    nicatie over, buitendijkse gebieden worden verder versterkt via                    den. Het was daarom van belang allereerst een draagvlak te creëren
    een actief netwerk van participerende organisaties en overheden;                   voor een gezamenlijke aanpak van de problematiek. Als vervolg op
    door het verbeteren en breder inzetbaar maken van bestaande                        die aanpak kunnen vervolgens de overige genoemde acties worden
    hulpmiddelen; en door het verder ontsluiten van kennis over                        betrokken. Omdat de actie het voorkomen van funderingsscha-
    buitendijkse gebieden in het Kennisportaal dat wordt ontwikkeld                    de betreft – en dan funderingsschade in brede zin, namelijk aan
    bij de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie. Een en ander zal                     gebouwen en infrastructuur – en de actie in het Manifest een van de
    verder worden beschreven en uitgevoerd middels het Stimule-                        oplossingsrichtingen in de titel heeft, is deze omgedoopt in Draag-
    ringsprogramma ruimtelijke adaptatie dat met de deltabeslissing                    vlaktraject funderingen. Het Water Governance Centre is gevraagd
    wordt gelanceerd.                                                                  deze actie 19 uit te voeren. Dit is gebeurd in de periode september
                                                                                       2013 tot en met maart 2014.
7.2.2. Droogteproblematiek: voorkomen van funderingsschade
In het Manifest klimaatbestendige stad160 hebben coalities van                         Probleemanalyse
diverse partijen opgeroepen om een aantal acties in gang te zetten                     De gebouwde omgeving – kortweg aangeduid als stedelijk ge-
gericht op het bestrijden of voorkomen van droogte in stedelijk                        bied – kan niet zonder water. Veel functies in stedelijk gebied zijn
gebied. Specifiek is een aantal acties benoemd met betrekking tot                      afhankelijk van voldoende water van voldoende kwaliteit. Vooral in
het grondwaterpeil in stedelijk gebied. Dit vanuit de wetenschap dat                   de veen- en kleigebieden van laag-Nederland is dit het geval. Water
tekorten aan grondwater – grondwateronderlast – in stedelijk ge-                       is van belang voor het voorkomen van (versnelde) bodemdaling,
bied kunnen leiden tot ernstige en omvangrijke schades. Vooral in                      ongelijkmatige zetting en paalrot, voor een vitale stedelijke groen-
laag-Nederland leidt grondwateronderlast in de veen- en kleigebie-                     structuur en voor diverse functies op en aan het water, zoals wonen
den tot funderingsschade aan gebouwen en aan boven- en onder-                          en recreëren.
grondse infrastructuur. Verder kan grondwateronderlast in geheel
Nederland in droge en extreem droge perioden leiden tot schade                         Een tekort aan water in stedelijk gebied leidt tot grote schades, zoals
aan groen en derhalve tot vergroting van het hittestresseffect.                        blijkt uit onderzoek van Deltares161. Allereerst gaat het hier om scha-
                                                                                       de in stedelijk gebied die nu al optreedt als gevolg van grondwa-
In het Manifest klimaatbestendige stad is een aantal acties opgeno-                    teronderlast, dus nog los van het effect van klimaatverandering.
men gericht op grondwater:
158
    Graaff, R. de, Handreiking Communicatie over Waterveiligheidsrisico’s Buitendijks,
   ORG-ID iov DPNH, Den Haag 2012.
159
    Deltaprogramma, Brochure Waterveiligheid buitendijks, Den Haag 2012.
160
    Manifest klimaatbestendige stad. 2013. p. 15-16                                    161
                                                                                           Hoogvliet, M., Schades door watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied, 2012
62 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Onderzoek wijst uit dat het grootste schadebedrag becijferd kan
worden voor schade aan gebouwen als gevolg van een te lage grond-
waterstand, ofwel grondwateronderlast. Het gaat hierbij zowel om
gebouwen op houten palen als om gebouwen ‘op staal’.
De conclusies luiden als volgt:
• minimaal 100.000 woningen ondervinden in ieder geval grond-
   wateronderlast;
• grofweg 750.000 panden liggen in een gebied waarin blootstel-
   ling kan plaatsvinden aan de effecten van grondwateronderlast
   en zijn gebouwd in de periode waarin houten palen werden
   gebruikt;
• de herstelkosten (= schadebedrag) per pand bedragen gemiddeld
   54.000 euro.
“Als je de aantallen panden vermenigvuldigt met het gemiddeld
schadebedrag, blijkt dat momenteel reeds voor meer dan € 5
miljard schade is ontstaan. Het in theorie maximaal bereikbare
schadebedrag bedraagt circa € 40 miljard. Dit schadebedrag omvat
alle typen funderingsschade door grondwateronderlast, niet alleen
paalrot”.
“Omdat de post van € 5 miljard betrekking heeft op de actuele
schade is het realistisch om te stellen dat deze schade vóór 2050
gevoeld gaat worden. De genoemde schade van € 40 miljard wordt
beschouwd als een absolute bovengrens. Het is echter niet waar-
schijnlijk dat de bovengrens volledig zal worden behaald, doordat     Figuur 1 Deltares 2012. Schades door watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied
plaatselijk preventieve actie zal worden ondernomen of omdat ter
plaatse van kwetsbare panden blootstelling aan grondwateronder-
last door lokale omstandigheden uitblijft”, zo is te lezen in het on-
derzoek. Op basis van de beschikbare kennis kan geen uitsplitsing
gemaakt worden naar mogelijke oorzaken van grondwateroverlast
(zoals bemalingen en lokale onttrekkingen, drainage en lekkende
riolen, incidentele droogte of klimaatverandering).
De kans op paalrot doet zich voor in geheel laag-Nederland (zie
figuur 1). Maar het risico op het voorkomen daarvan is in het
onderzoek beperkt tot de panden die gebouwd zijn in de periode
1890 – 1945. Deze gebieden en/of buurten zijn weergegeven in de
figuren 2 en 3.
                                                                      Figuur 2 Deltares 2012. Schades door watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied
                                                                      Figuur 3 Schades door watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied
                                                                                                                                   Synthesedocument 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Naast schade aan gebouwen treedt ook schade op aan boven- en                                riool wordt opgevangen en op het oppervlaktewater in of buiten de
ondergrondse infrastructuur in stedelijk gebied als gevolg van                              stad wordt geloosd. Het overgrote deel van het regenwater wordt
grondwateronderlast. Het gaat om straten, pleinen, groenvoorzie-                            dus niet vastgehouden in de stad, maar afgevoerd naar buiten de
ning, riolen, kabels en leidingen. Door zetting en ongelijkmatige                           stad. Aanvulling van grondwater vindt hierdoor niet plaats. In het
zakking lopen deze infrastructuren schade op. Dit schadebedrag is                           geval van lekkende riolen leiden deze via de drainerende werking
becijferd op circa € 250 miljoen per jaar162.                                               daarvan tot een verlaging van de grondwaterstand.
                                                                                            Wat de inrichting van stedelijk gebied betreft is een trend zichtbaar
Effect van klimaatverandering                                                               naar meer verharding in stedelijk gebied, allereerst door verdichting
Bovengenoemde schades aan gebouwen en infrastructuur treden                                 van stedelijk gebied en verder door toenemende verharding van
nu al op, of worden op basis van huidige omstandigheden voor de                             openbaar gebied en van privétuinen. Hierdoor neemt de infiltratie
toekomst verwacht. Onder invloed van klimaatverandering in de                               van regenwater in de bodem en de aanvulling van grondwater af.
toekomst kunnen deze schades verder toenemen, als gevolg van
verdere daling van de grondwaterstand. Zo zal in laag-Nederland - in                        Uit Knelpuntenanalyse Deltaprogramma Zoetwater:
het W+ scenario - het grondwaterpeil in 2050 met tien centimeter
of meer zijn gedaald en in hoog-Nederland kan die daling zelfs op-                           “Voor het stedelijk gebied betekent grondwaterstanddaling dat on-
lopen tot een meter163. Er is echter te weinig informatie en er zijn te                     gelijke zetting van grond kan optreden evenals bodemdaling. Ook
veel onzekerheden om een kwantitatieve analyse uit te voeren voor                           is er kans op het rotten van houten heipalen (in oude stadskernen)
alle vier de Deltascenario’s.                                                               en schade aan funderingen. Dit probleem zal zich vooral voordoen
                                                                                            in steden in Laag-Nederland, die op slappe grond (veen en klei) zijn
Wel kan er een bovengrens berekend worden voor de funderings-                               gebouwd, en waar het peil wordt beheerst: bijvoorbeeld Rotterdam,
schade die samenhangt met klimaatverandering. Op basis van diver-                           Dordrecht, Delft, Leiden, Amsterdam, Gouda, Woerden, Hoorn,
se aannamen wordt geconcludeerd dat van de 750.000 panden circa                             Leeuwarden en Groningen. Daar worden in 2050 zomerse peilda-
450.000 te maken kunnen krijgen met de invloed van klimaatveran-                            lingen van meer dan een decimeter verwacht. Op de zandgronden
dering, dus met meer of sneller optredende grondwater-                                      worden grotere peildalingen verwacht, maar op zandgrond zullen
onderlast dan het geval is zonder klimaatverandering. Uitgaande                             de gevolgen beperkt blijven.”
van een schadebedrag van € 54.000 per pand, gaat het om een scha-
debedrag van circa € 25 miljard. Dit betreft het deel van de eerder-                        Voorkomen van tekort aan water
genoemde € 40 miljard dat door klimaatverandering beïnvloed kan                             De schade als gevolg van watertekort kan in beginsel worden voor-
worden. Voor extra schade aan stedelijke infrastructuur als gevolg                          komen door te zorgen voor voldoende water van voldoende kwali-
klimaatverandering wordt uitgegaan van een jaarlijks bedrag oplo-                           teit in het stedelijk gebied. Aangezien het primair om grondwater
pend tot enkele tientallen miljoenen euro’s in 2050.                                        gaat, is het in de praktijk de vraag of het technisch mogelijk is de
                                                                                            juiste hoeveelheid op de juiste plaats te krijgen en van de kosten-ba-
Cumulatieve schade tot 2050                                                                 tenbalans. Er zijn diverse mogelijkheden:
In het Manifest klimaatbestendige stad zijn de schadebedragen
gecumuleerd voor de periode 2013 tot 2050. Voor funderingsschade                            Water vasthouden
gaat het om een bedrag van € 25 miljard, voor schade aan boven- en                          • Allereerst gaat het om het zoveel mogelijk vasthouden van regen-
ondergrondse infrastructuur om een bedrag van € 9 miljard.                                     water dat in de stad valt, bijvoorbeeld door het afkoppelen van
                                                                                               hemelwaterafvoeren, door het vervangen van verhard oppervlak
Oorzaken grondwateronderlast                                                                   door doorlatende verharding of door groen en door het aanbren-
Er zijn diverse redenen te geven voor het ontstaan van grondwater-                             gen van infiltratievoorzieningen (infiltratieriolering, kratjes,
tekort of grondwateronderonderlast, zonder uitputtend te willen                                infiltratieputten).
zijn, noemen we hier enkele. Het watersysteem van het stedelijk                             • Herstel en vervangen van lekke en/of drainerende rioleringen of
gebied is van oudsher vooral gericht op het zo snel mogelijk afvoe-                            cunetten, waardoor afvoer van grondwater wordt tegengegaan.
ren van water om wateroverlast te voorkomen. In meer dan zeventig                           • Hergebruik effluent. In plaats van het afvoeren van het effluent
procent van de riolen gebeurt dat via een zogenoemd gemengd                                    van de rioolwaterzuiveringsinstallaties naar buiten het gebied,
stelsel, waardoor het meeste regenwater samen met het afvalwater                               kan hergebruik een optie zijn om het water in het (stedelijk)
wordt afgevoerd naar de rioolwaterzuiveringsinstallaties en vervol-                            gebied vast te houden.
gens wordt geloosd op de boezem, de rivier of op zee. In de overige
dertig procent van de riolen gebeurt dat via gescheiden rioolstelsels,                      Water aanvoeren
waarin het regenwater gescheiden van het afvalwater in een eigen                            • Het oppervlaktewaterpeilbeheer is van belang voor zover dat
                                                                                               peil van invloed is op de grondwaterstand. Dit verschilt per
162
    Dit bedrag is niet volledig aan droogte te relateren, maar is deels het gevolg             grondsoort en is zeer divers in stedelijk gebied.
   van de keuze voor occupatie van laag Nederland, zie Hoogvliet, Schades door
                                                                                            • Waar passieve infiltratie van hemelwater en oppervlaktewater on-
   watertekorten en -overschotten in stedelijk gebied. 2012, p.31
163
    Klijn, F., E. et al., Zoetwatervoorziening in Nederland; aangescherpte landelijke knel-    voldoende soelaas biedt voor het realiseren van een juist grond-
   puntenanalyse 21e eeuw, 2012, p. 219                                                        waterpeil komt actief grondwaterpeilbeheer in beeld. Hierbij kan
64 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>    het gaan om actieve infiltratie van oppervlaktewater (of drinkwa-         grootschalige en gezamenlijke aanpak veel schade kan voorkomen.
    ter) ter aanvulling van het grondwatertekort, bijvoorbeeld door           Hiervoor is een transitie in denken en doen nodig, een nieuwe op
    de aanleg van een infiltratiesysteem. In wezen is dit vergelijkbaar       samenwerking gebaseerde aanpak en werkwijze.166 Navolgend kader
    met beregening in de landbouw, ook daar gaat het om het actief            is een illustratie van de kansen van een gezamenlijke aanpak.
    aanvullen van een tekort aan water. Dat gebeurt meestal boven-
    gronds, maar ook vindt daar peilgestuurde drainage en infiltratie         Rendement van een gezamenlijke aanpak
    al plaats. De lokale omstandigheden zijn bepalend voor de vraag
    of actief grondwaterpeilbeheer uitvoerbaar is en in welke mate en         Het funderingsvraagstuk is een maatschappelijk vraagstuk met een
    vorm (per gebied, wijk of gebouw). Uiteraard moeten de kosten             maximaal denkbare schade (schatting) van € 40 miljard die 1,5 à 2
    van een dergelijke maatregel tegen de baten worden afgewogen.             miljoen burgers treft. Het gaat om ca. 750.000 panden, waarvan
    Nagegaan is of aan de extra watervraag die zou kunnen voort-              voor zo’n 100.000 woningen al funderingsherstel nodig is. Het
    komen uit actief grondwaterpeilbeheer kan worden voldaan.                 betreft niet alleen funderingen van gebouwen, maar ook boven- en
    Conclusie uit onderzoek164 en expertsessies samen met het                 ondergrondse stedelijke infrastructuur zoals rioleringsstelsels en
    deelprogramma Zoetwater is dat er in beginsel vanuit het hoofd-           wegen. Voor deze stedelijke infrastructuur gaat het om circa € 9
    en regionaal watersysteem voldoende water beschikbaar is voor             miljard aan schade in de periode tot 2050.
    het stedelijk gebied. Bij grondwateronderlast in stedelijk gebied
    gaat het vooral om de vraag hoe het water op de juiste plaats te          Een gezamenlijke aanpak kan in een groot maatschappelijk ren-
    krijgen, veel meer dan om de vraag of er wel voldoende water              dement resulteren. Alleen met een gezamenlijke aanpak kunnen
    beschikbaar is om de lokale tekorten aan te vullen.                       de randvoorwaarden worden gecreëerd die noodzakelijk zijn om
                                                                              nieuwe oplossingsrichtingen in beeld te brengen dan wel bestaande
Aanpak                                                                        oplossingsrichtingen veel goedkoper te maken. Bovendien ontstaan
Het doel van actie 19 uit het Manifest is om een effectief en breed           er bij een gezamenlijke aanpak meekoppelkansen met andere be-
gedragen aanpak voor het voorkomen van funderingsproblemen te                 leidsdossiers zoals energiebesparing en volkshuisvesting. Centraal
realiseren. Dat betekent dat de betrokken partijen – de stakeholders          voor DPNH staat hierbij de in potentie zeer significante maatschap-
– gezamenlijk een aanpak ontwerpen en uitvoeren, waarin maat-                 pelijke besparing die gerealiseerd kan worden wanneer funderings-
regelen, rollen en verantwoordelijkheden helder zijn benoemd en               schade in de toekomst kan worden voorkomen. Ook kunnen door
geregeld.                                                                     een gezamenlijke aanpak besparingen worden gerealiseerd op nu
                                                                              nog zeer kostbare oplossingsrichtingen zoals funderingsherstel.
Als stakeholders zijn geïdentificeerd het Rijk, gemeenten, pro-               Uit gesprekken met experts worden besparingen op de maat-
vincies, waterschappen, eigenaar-bewoners, woningcorporaties,                 schappelijke kosten tot wel dertig procent haalbaar geacht. Zelfs
banken, waterwinbedrijven, funderingsbedrijven, kennisinstellin-              wanneer met deze gezamenlijke aanpak slechts tien procent van de
gen, makelaars/verzekeraars/notarissen. In individuele gesprekken,            denkbare schade wordt voorkomen dan wel de kosten van herstel
gezamenlijke werksessies en een bestuurlijke tafel zijn de mogelijk-          worden verlaagd, en dat lijkt in de ogen van de belanghebbenden
heden verkend om tot een gezamenlijke aanpak van het funderings-              een ondergrens, zelfs dan wordt duidelijk dat het belang van een
vraagstuk (in brede zin: gebouwen en stedelijke infrastructuur) te            significante inspanning op het doen slagen van een gezamenlijke
komen.                                                                        aanpak groot is. Immers zelfs wanneer slechts tien procent wordt
                                                                              voorkomen/bespaard, leidt dit tot een maatschappelijke besparing
Resultaten                                                                    van miljarden euro´s.
Het Water Governance Centre rapporteert over de verkenningsfase
als volgt165:                                                                 De meerwaarde van een gezamenlijk aanpak is door de stakeholders
“Uit het traject tot nu toe, dat op verzoek van DPNH is onder-                keer op keer onderschreven. De volgende algemene conclusies zijn
steund vanuit het Water Governance Centre, blijkt dat er een breed            getrokken:
gedragen gevoel van urgentie is over de funderingsproblematiek                • Voorkomen van toekomstige funderingsschade is een groot
van gebouwen op houten palen en van stedelijke infrastructuur                     maatschappelijk vraagstuk waar niet één partij voor aan te wijzen
als wegen en rioleringen. Vanwege de uiteenlopende oorzaken,                      is die daar alleen verantwoordelijk voor is.
oplossingen en verantwoordelijkheden, komt tot op heden zowel                 • Niets doen is geen optie. De betrokken partijen constateren dat
lokaal als op landelijk niveau een solide aanpak van (bestaande)                  dit vraagstuk alleen in gezamenlijkheid kan worden opgepakt. De
problemen moeizaam van de grond. Uit de gesprekken is gebleken                    interbestuurlijke Stuurgroep DPNH lijkt de aangewezen partij om
dat een lange termijn aanpak, waarbij sprake is van gedeelde finan-               de regie te nemen voor het traject tot aan september 2014. Wie
ciering in tijd en financiële bijdragen een perspectief kan bieden                voor de periode daarna de regie op zich zou kunnen nemen moet
voor het oplossen van dit vraagstuk. De veronderstelling is dat een               in het traject tot september worden bepaald.
164
    Graaf, waterbehoefte van stedelijke gebieden, 2013                        166
                                                                                  Doelmatigheid in het stedelijk waterbeheer; een verkenning naar de juridische en finan-
165
    Water Governance Centre, Discussienotitie Gezamenlijke aanpak funderings-    cieel-economische mogelijkheden van doelmatig en klimaatbestendig waterbeheer in
    problematiek, Bestuurlijke tafel 5 maart 2014, 2014                          het stedelijk gebied. Sterk Consulting en Grontmij iov DPNH, Leiden, 2013
                                                                                                                                                Synthesedocument 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>• Het is niet ethisch of misschien zelfs ‘onbehoorlijk bestuur’ om    •   informatie grondwater en funderingen;
   dit vraagstuk te laten doorslepen en individuen op lange termijn   •   financiële en fiscale arrangementen;
   op te zadelen met problemen die nu al worden onderkend.            •   pilots en showcases;
• Het is een vraagstuk dat niet in een keer opgelost hoeft te wor-    •   verantwoordelijkheden en aansprakelijkheid;
   den, maar juist effectief kan worden aangepakt door een koppe-     •   en een innovatieprogramma.
   ling met andere opgaven (nu wordt nog te vaak sectoraal gedacht)
   en door spreiding over partijen en spreiding in de tijd.           In de Bestuurlijke tafel funderingen, die op 5 maart 2014 werd
• In de huidige praktijk zijn al mooie voorbeelden te zien hoe dit    gehouden, hebben de aanwezige stakeholders aangegeven verder te
   vraagstuk effectief kan worden aangepakt door meekoppeling         willen in een gezamenlijke aanpak gericht op het voorkomen van
   met andere opgaven.                                                meer funderingsschade in de toekomst167. Deze gezamenlijk aanpak
• Er is al heel veel kennis over oplossingen. In het tot nu toe door- moet aanvullend zijn op wat al lokaal gebeurt en niet de lokale
   lopen traject is al veel van die kennis met elkaar gedeeld.        processen vertragen dan wel een blauwdruk hiervoor zijn. Deze
                                                                      gezamenlijke aanpak wordt in de formulering van de deltabeslissing
Er zijn door de gezamenlijke partijen twaalf onderwerpen be-          Ruimtelijke adaptatie opgenomen (begin mei 2014 concept tekst
noemd, waarvan men aangeeft dat                                       gereed). Verder werd besloten de Stuurgroep DPNH te adviseren om
gezamenlijke uitwerking bijdraagt aan het hanteerbaar maken van       met een beperkte inzet van mensen en geld gezamenlijk uitwerking
het funderingsvraagstuk. Hierbij                                      te geven aan de contouren van een bestuurlijke intentieovereen-
staan vier perspectieven centraal:                                    komst in september 2014, waarbij helder wordt aangegeven welke
1. Communicatie en informatie: het gaat om de beschikbaarheid en      partijen op welke manier een bijdrage leveren voor welke prioritaire
     toegankelijkheid van informatie over grondwater en fundering     gezamenlijke acties. Voorts stemden de aanwezigen ermee in om de
     en over communicatie tussen belanghebbenden.                     stuurgroep DPNH te vragen om de regie op zich te nemen voor het
2. Techniek: het gaat hier om de beschikbaarheid, ontwikkeling en     vervolgtraject.
     kosten van technieken voor waterhuishoudkundige of funde-
     ringsherstelmaatregelen.
                                                                      Bestuurlijke afspraak
3. Juridische aspecten: het gaat om taken en verantwoordelijkheden
                                                                      Op basis van deze verkenning, die in het kader van het draag-
     en de wettelijke grondslag hiervoor.
                                                                      vlaktraject (Manifest actie 19) is uitgevoerd, heeft de stuurgroep
4. Financieel-economische aspecten: het gaat om financieel-economi-
                                                                      DPNH op 20 maart 2014 de balans opgemaakt over de vraag hoe dit
     sche arrangementen als oplossing en om de financieel econo-
                                                                      traject te vervolgen. Geconstateerd is dat er een groot draagvlak en
     mische beoordeling van oplossingen.
                                                                      enthousiasme is bij de betrokken partijen om het vraagstuk van
Overzicht en categorisering van alle onderwerpen:                     het voorkomen van funderingsschade aan gebouwen en stedelijke
                                                                      infrastructuur aan te pakken. Het wordt door de meeste partijen
                                                                      gezien als een belangrijk maatschappelijk vraagstuk dat gezamen-
                                                                                       lijk aangepakt moet worden. De stuurgroep heeft
                                                                                       echter ook vastgesteld dat er niet voldoende draagvlak
                                                                                       aanwezig is voor een gezamenlijke aanpak op nationale
                                                                                       schaal. Daarvoor is de problematiek te divers. De
                                                                                       focus moet daarom liggen op het lokale en regiona-
                                                                                       le niveau. Belangrijk is dat de partijen op lokaal en
                                                                                       regionaal niveau met elkaar gaan samenwerken en op
                                                                                       basis van de lokale omstandigheden, die onderling
                                                                                       sterk kunnen verschillen, tot een gerichte lokale of
                                                                                       regionale aanpak komen. De stuurgroep heeft daarom
                                                                                       besloten het draagvlaktraject in de vorm zoals tot dan
                                                                                       toe uitgevoerd, namelijk gericht op nationale schaal,
                                                                                       te beëindigen.
                                                                                       DPNH levert handvatten voor die lokale en regionale
                                                                                       aanpak die behulpzaam kunnen zijn voor de bewust-
                                                                                       wording en het handelingsperspectief van regionale
                                                                                       en lokale partijen met betrekking tot dit vraagstuk.
                                                                                       De ambitie om te komen tot klimaatbestendig han-
                                                                                       delen vanaf 2020 en tot klimaatbestendige steden in
Voorts is door de stakeholders aangegeven dat hiervan de volgende     167
                                                                          Water Governance Centre, Bestuurlijke tafel preventie funderingsschade, concept-
vijf onderwerpen met voorrang aandacht behoeven:                         verslag van 5 maart 2014, 2014
66 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>2050 impliceert onder meer dat de droogteproblematiek in stedelijk                     gericht moet worden dat in het ruimtelijke beleid vijftig jaar vooruit
gebied wordt aangepakt. Hiervoor is het goed het ‘weten, willen en                     wordt gekeken, zodat kortetermijndoelen of investeringen met lan-
werken’ te doorlopen van de Handreiking ruimtelijke adaptatie:                         getermijndoelen of belangen gelijkgeschakeld kunnen worden. Dit
In het onderdeel ‘weten’ wordt voor het gebied, de gemeente, of de                     vraagt om een cultuuromslag terwijl op het moment veel betrokken
wijk bepaald of, en in welke mate, droogteproblematiek nu en in de                     partijen nog niet zo ver zijn. Deze cultuuromslag kan worden gehol-
toekomst al aanwezig is of te verwachten is. Dit kan resulteren in de                  pen door een aantal pilots te benoemen waarin de mogelijkheden
conclusie dat er sprake is van grondwateronderlast met schaderisi-                     van ruimtelijk reserveren, maar bijvoorbeeld ook multifunctioneel
co’s voor gebouwen, infrastructuur en/of groenvoorziening.                             gebruik van keringen, kunnen worden verkend.
Bij de formulering van de adaptatiestrategie (‘willen’) worden ver-
volgens doelen bepaald en de weg daar naartoe, die kan bestaan uit                     Conclusies:
allerlei te nemen maatregelen om het droogteprobleem aan te pak-                       • Het open houden van opties voor toekomstige maatregelen voor
ken: zoals bijvoorbeeld water vasthouden, infiltreren en aanvoeren.                         waterveiligheid of zoetwater is impliciet in de generieke uitgangs-
Vervolgens wordt in het onderdeel ‘werken’ bepaald op welke ma-                             punten opgenomen van de stappen ‘weten, willen en werken’
nier en met welke partijen de problematiek wordt aangepakt.                                 voor waterrobuust en klimaatbestendig inrichten. Namelijk in
Toepassing van deze trits resulteert – in situaties waarin dit nodig                        het generieke uitgangspunt “…(indien relevant) de consistentie wordt
blijkt – in een aanpak op regionale of lokale schaal, waar de betrok-                       gewaarborgd met de regionale voorkeursstrategie voor waterveiligheid en
ken stakeholders ieder hun rol en verantwoordelijkheid in onderlinge                        zoetwater.”
afstemming afspreken.                                                                  • Het is aan de regionale deelprogramma’s om pilots te benoemen
                                                                                            waarin kan worden verkend wat de mogelijkheden zijn voor het
DPNH stelt de Handreiking ruimtelijke adaptatie beschikbaar op het                          ‘open houden van opties’. Deze pilots kunnen worden uitgevoerd
samen met Kennis voor Klimaat ontwikkelde kennisportaal.                                    met steun van het Stimuleringsprogramma bij de DBRA.
7.2.3. Ruimtelijk reserveren                                                           7.2.4. Ruimtelijke maatregelen voor evacuatie
Deltaprogramma 2014: […] Het afwegingskader zal ook                                    In het DP2014 is aangekondigd dat ruimtelijke maatregelen voor
toepasbaar zijn […] in gebieden die gereserveerd zijn voor toekom-                     evacuatie extra aandacht verdienen in de toekomstige integrale
stige maatregelen voor waterveiligheid of zoetwatervoorziening                         afwegingen in ruimtelijke plannen.
[…].
                                                                                       Het waterveiligheidsbelang moet een volwaardige plaats in
Het thema van ‘ruimtelijk reserveren’ kwam met enige regelmaat                         gaan nemen in de toekomstige ruimtelijke planvorming. Extra
terug, soms onder titels als ‘adaptief deltamanagement’, ‘open                         aandacht gaat daarbij uit naar vitale en kwetsbare functies, de
houden opties’, ‘tijdelijk anders bestemmen’, ‘ontwikkelingsgericht                    ruimtelijke aspecten van rampenbeheersing en de klimaatbesten-
reserveren’ of ‘reserveren zonder bevriezen’. Op een aantal momen-                     dige stad171.
ten in het proces naar de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is
beschreven wat de mogelijkheden zijn van ruimtelijk reserveren.                        Beleidsvraag hier is hoe ruimtelijke inrichting kan bijdragen aan betere
Zoals in 2011 in een notitie van DPNH over hoe je op de lange ter-                     evacuaties en minder slachtoffers. Het kan hier gaan om preventieve
mijn ruimte kunt houden voor water in een context waarin diverse                       evacuatie, dus vóór een dijkdoorbraak, en curatieve evacuatie,
belangen op een positieve manier tegen elkaar worden afgewogen                         dus ná een dijkdoorbraak. In beide gevallen kan horizontaal –
in ruimtelijke ontwikkelingen168. De dubbelbestemming (multi-                          buiten het gebied – worden geëvacueerd (wat iets vraagt van het
functioneel gebruik), het voorkeursrecht van gemeenten en een ac-                      wegennetwerk) of verticaal, bínnen het gebied (wat iets vraagt
tief grondbeleid kwamen hier als mogelijkheden voorbij, maar ook                       van bouwwijzen, inrichting van vluchtplaatsen en dergelijke). In
het juridisch reserveren via vrijwaringszones, inpassingsplannen of                    principe is het aan de Veiligheidsregio’s om te signaleren waar de
algemene regels. Ook binnen Rijkswaterstaat zijn de mogelijkheden                      ruimtelijke knelpunten voor evacuatie liggen. Vervolgens is het
verkend van tijdelijk anders bestemmen169.                                             zaak in voorkomende relevante ruimtelijke plannen deze knelpun-
Tot slot heeft de hoofddirectie Bestuurlijke en Juridische Zaken                       ten – en de oplossingen daarvoor – mee te nemen in de integrale
van het ministerie van Infrastructuur en Milieu onlangs een notitie                    ruimtelijke afweging van het plan. Daarom is het belangrijk dat het
ingebracht in de werkgroep strategie op 12 december 2013 over het                      inbrengen van de mogelijkheden van ruimtelijke maatregelen voor
open houden van opties voor maatregelen op de lange termijn170.                        een goede evacuatie een van de generieke uitgangspunten wordt
Conclusie van de werkgroep was dat juridisch alles kan, maar dat                       voor de te maken bestuurlijke afspraak over de regionaal en lokaal
naast juridische verankering ook het bestuurlijke traject zodanig in-                  op te stellen afwegingskaders voor waterrobuust en klimaatbesten-
                                                                                       dig inrichten. In de Handreiking ruimtelijke adaptatie, met name
168
    DPNH, Adaptief deltamanagement en ruimtelijk beleid: een eerste verkenning (ambte-
   lijke notitie). Veltrop, C. en Wallet, C. iov DPNH, Den Haag, 2011
169
    Zie www.tijdelijkandersbestemmen.nl                                                171
                                                                                           Ministerie van Infrastructuur en Milieu; Ministerie van Economische Zaken,
170
    Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Deltaprogramma: opties open houden            Deltaprogramma 2014 Werk aan de delta. Kansrijke oplossingen voor opgaven en
   voor maatregelen op de lange termijn (ambtelijke notitie HBJZ), Den Haag 2013           ambities, Den Haag 2013, p. 45.
                                                                                                                                                      Synthesedocument 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>in de module van het afwegingsinstrument voor waterrobuust                             Mogelijkheden en beperkingen van het Bouwbesluit voor waterro-
inrichten, wordt de mogelijkheid ingebouwd dat de Veiligheidsre-                       buuste inrichting en klimaatadaptatie:
gio het belang van goede evacuatiemogelijkheden kan inbrengen in                       • Een deel van de effecten van klimaatverandering wordt vanzelf
betreffend plan.                                                                         meegenomen in de bouwregelgeving. Voorbeelden hiervan zijn:
                                                                                        ȞȞ belasting op de constructie door wind en grondwater;
Conclusie                                                                               ȞȞ gevolgen van keuzen van systemen voor verwarming en riole-
• Het thema zal worden opgenomen in het afwegingsinstrument                                ring voor een gebouw;
     voor waterrobuust inrichten (als onderdeel van het Model Afwe-                     ȞȞ eventuele temperatuurdalingen worden opgevangen door de
     gingskader ruimtelijke adaptatie).                                                    huidige voorschriften.
                                                                                       • De bouwregelgeving gaat alleen over bouwwerken, niet over de
7.2.5. Het Bouwbesluit                                                                   omgeving van een bouwwerk.
Regelmatig komt het Bouwbesluit op als instrument om ruimtelij-                        • De systematiek van de bouwregelgeving maakt het voorschrij-
ke adaptatie te regelen. Hieronder worden de kenmerken van het                           ven van specifieke maatregelen voor klimaatadaptatie moeilijk
Bouwbesluit nader toegelicht, waarna wordt beschreven wat de (on)                        omdat in de meeste gevallen maatwerk nodig is (snelheid, diepte
mogelijkheden ervan zijn in relatie tot ruimtelijke adaptatie.                           van overstroming, specifieke kenmerken van het watersysteem,
                                                                                         relatie met de omgeving, enzovoort).
Uitgangspunt van de bouwregelgeving is dat alle technische                             • Verder geldt in het Bouwbesluit het principe van gelijkwaardig-
regelgeving uitputtend en landelijk uniform wordt geregeld in één                        heid. Als het Bouwbesluit een maatregel voorschrijft kan de ini-
document: het Bouwbesluit. De belangrijkste kenmerken van dit                            tiatiefnemer een andere maatregel treffen, mits hij aantoont dat
stelsel zijn172:                                                                         deze maatregel minimaal gelijkwaardig is aan de voorgeschreven
• De voorschriften schrijven prestaties voor en geen oplossingen.                        maatregel. De lokale overheid moet dit vervolgens beoordelen.
     Hoe aan een bepaald voorschrift wordt voldaan is aan de vergun-                     Dit leidt voor maatregelen voor klimaatadaptatie tot een bijna
     ninghouder / eigenaar.                                                              onmogelijke taak en mogelijk tot rechtsongelijkheid.
• Voorschriften voor bestaande bouw verschillen van voorschriften
     voor nieuwbouw. Aan bestaande bouw zijn eisen gesteld ten tijde                   Conclusie:
     van de bouw van het object. In de regel zijn dit minder en lagere                 • Waterrobuuste inrichting van vitale en kwetsbare functies van na-
     eisen.                                                                              tionaal belang wordt bereikt via convenanten en eventueel wet-
• Afwijken van de bouwregelgeving op lokaal niveau is niet toe-                          geving op nationaal niveau per sector. In het werkspoor Vitaal en
     gestaan. Ook is het niet toegestaan om aanvullende technische                       Kwetsbaar worden hiertoe voor dertien onderscheiden sectoren
     eisen te stellen vanuit de motieven van de bouwregelgeving: vei-                    afspraken gemaakt met de verantwoordelijke vakdepartementen.
     ligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu.                    Deze afspraken bevatten doelen die zijn uitgezet in de tijd en die
• Afspraken met betrekking tot toekomstbestendigheid (waaronder                          onderdeel uitmaken van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie;
     klimaat en milieu) kunnen binnen het huidige stelsel alleen op                    • Waterrobuuste inrichting van vitale en kwetsbare functies op re-
     vrijwillige basis worden overeengekomen.                                            gionaal en lokaal niveau wordt bereikt met de op te stellen afwe-
                                                                                         gingskaders voor waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting.
De belangrijkste trends in de bouwregelgeving zijn:                                    • Het Bouwbesluit wordt, gezien de nadelen ervan, vooralsnog
• Minder vergunningen, meer algemene regels. Deze trend is                               niet verder uitgewerkt als instrument voor ruimtelijke adapt-
     politiek gestuurd maar niet bijzonder afhankelijk gebleken van                      tie.
     een politieke ‘kleur’: het gaat hier om het algemene brede wens
     tot deregulering.
• Benadrukken van de eigen verantwoordelijkheid. In de governance
     van de bouwsector groeit de rol van certificering en andere kwa-
     liteitsborginginstrumenten (onder andere BREEAM). Inmiddels
     wordt gewerkt aan een duaal stelsel waarbij een vergunning
     wordt verkregen via het (publieke) bevoegd gezag of via een
     privaat stelsel. De preventieve toets van de overheid verdwijnt
     meer en meer.
• Verdere centralisatie van technische voorschriften. Deze trend is
     het tegenovergestelde van decentralisatie en het neerleggen van
     bevoegdheden bij lagere overheden.
172
    Egmond, H.C.M. van, Mogelijke rol van het Bouwbesluit 2003 als sturingsinstrument,
   rapportage iov DPNH, Den Haag 2011
68 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>8. Referenties (studies, rapporten, overleggen)
Onderstaande brondocumenten zijn te downloaden op
het kennisportaal www.ruimtelijkeadaptatie.nl
                                                                               • DPNH, Diner pensant klimaatbestendige stad 21 februari 2013 te Dordrecht
• Aardema, J., Doorwerking van klimaatadaptatie in ruimtelijke plannen.          en de bestuurlijke conferentie van 21 maart 2013 in Amersfoort. Den Haag
  Een monitoring van de gemeentelijke praktijk. VROM-Inspectie, 2010.            2013.
• Ark, R. van der, en Baltissen, J., Inventarisatie strategieën thema’s deel-  • DPNH, Diner pensant ruimtelijke inrichting en waterveiligheid, 26 januari
  programma N&H. Agendering en uitwerking in provinciale, gemeentelijke en       2012; diner pensant klimaatbestendige stad 16 februari 2012; Bestuurlijke
  waterbeheerplannen. DHV iov DPNH, 2011.                                        conferentie DPNH, 22 maart 2012.
• Ark, R. van der, en Baltissen, J., Quickscan organisatie waterbeleid         • DPNH, Directeurenoverleg vitale en kwetsbare functies, verslagen vergade-
  gemeenten. DHV iov DPNH, 2011.                                                 ringen 8 en 23 april 2014.
• Berg, M. M. van den, Policy making on an uncertain climate. Adaptation       • DPNH, Gespreksnotitie klimaatbestendige stad. Den Haag 2013
  to climate change by local governments. Dissertatie. Universiteit van        • DPNH, Gespreksnotitie watertoets en deltabeslissingen (ambtelijke noti-
  Twente, 2013.                                                                  tie). Den Haag 2014.
• Bosch, P.R. et al., Fysieke bouwstenen voor de knelpuntenanalyse nieuw-      • DPNH, Knelpuntenanalyse DPNH. Den Haag 2011.
  bouw en herstructurering, Climate Proof Cities Consortium 2011.              • DPNH, Maatregelenmatrix. MWH iov DPNH, Den Haag 2012.
• Buuren, A. van, Ellen, G.J., De governance van slimme combinaties.           • DPNH, Manifest klimaatbestendige stad. Nù bouwen aan de stad van de
  Spelregels voor samenwerking rond meerlaagse vormen van waterveiligheid.       toekomst! Coalities klimaatbestendige stad iov DPNH, 2013.
  EUR/Deltares iov DPNH, 2014.                                                 • DPNH, Notitie Ruimtelijke Inrichting en Waterveiligheid (ambtelijke
• Buuren, A. van, en Warner, J., Klimaatverandering en waterveiligheid,          notitie). Den Haag 2011.
  tussen ernst en enthousiasme. De discursieve framing van bedreigingen en     • DPNH, Stuurgroep DPNH verslag vergadering 14 mei 2014 en 26 mei 2014.
  kansen. Beleid en Maatschappij, 2010.                                        • DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 31 oktober 2013.
• Buuren, A., Ellen, G.J., Met maatwerk meters maken. Multilevel gover-        • DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 14 mei 2014.
  nance voor meerlaagsveiligheid. EUR/Deltares iov DPNH, Utrecht 2013.         • DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 21 november 2012.
• BVR, Ambitie klimaatbestendige stad 2050. BVR iov DPNH, 2013.                • DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 26 juni 2013.
• CPC, Climate Adaptation in Cities, in: Building and Environment, Special     • DPNH, Stuurgroep DPNH, verslag vergadering 4 maart 2013.
  Issue 2014, 2014.                                                            • Driessen, P.P.J., et al., Op weg naar een klimaatbestendig Nederland – de
• CROW, Resultaten en kansen naar aanleiding van CROW behoefteonderzoek          institutionele context, een inleidend essay. Deel A in: Schueler, B.J. e.a.,
  klimaatbestendigheid, 2012.                                                    Beleids- en rechtswetenschappelijke aspecten van klimaatadaptatie, 2011.
• Deltacommissaris, Informele bestuurlijke bijeenkomst DP, verslag             • Egmond, H.C.M. van, Mogelijke rol van het Bouwbesluit 2003 als stu-
  vergadering 1 april 2014.                                                      ringsinstrument, rapportage iov DPNH, Den Haag 2011.
• Deltacommissaris, Informele bestuurlijke bijenkomst DP, verslag              • Elshof, A., DPNH Basisdocument Buitendijks. Elshof Advies iov DPNH,
  vergadering 11 juli 2013.                                                      Den Haag 2014.
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 29 november 2012.       • Gersonius, B., The resilience approach to climate adaptation applied for
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 17 april 2013.            flood risk. Leiden 2012.
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 2 februari 2012.        • Graaf, R.E. de et al., Studie naar de huidige en toekomstige waterbehoefte
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 26 april 2012.            van stedelijke gebieden. Deltasync iov DPNH, 2013
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 28 november 2013.       • Graaff, R. de, Handreiking Communicatie over Waterveiligheidsrisico’s
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 29 mei 2013.              Buitendijks. ORG-ID iov DPNH, Den Haag 2012.
• Deltacommissaris, Stuurgroep DP, verslag vergadering 29 november 2012.       • Graaff, R. de, Omgevingsanalyse Nieuwbouw en Herstructurering. ORG-ID
• Deltacommissaris, Werk aan de Delta; op weg naar een Deltaplan Water-          iov DPNH, Den Haag 2011.
  veiligheid. Den Haag 2012.                                                   • Hajer, M., De energieke samenleving. Op zoek naar een sturingsfilosofie
• Deltacommissie, Samen werken met water. Een land dat leeft, bouwt aan          voor een schone economie. Planbureau voor de Leefomgeving, Den
  zijn toekomst, 2008.                                                           Haag, 2011.
• Deltaprogramma, Handreiking veiligheid buitendijks. Den Haag 2012.           • Hertog, M. den, Klimaatadaptatie in Gelderse gemeenten. Het overwinnen
• DHV, Weerbaarheid vitale infrastructuren en objecten. Strategieën in relatie   van belemmeringen bij de integratie van klimaatadaptatie in het ruimtelijk
  tot overstromingen. DHV iov DPNH, Den Haag 2011.                               beleid. Nijmegen 2014.
• Döpp, S. et al., Kennismontage hitte en klimaat in de stad, Climate          • Hoogvliet, M. et al., Naar een bestendige stedelijke waterbalans.
  Proof Cities Consortium, 2011                                                  Deltares iov DPNH, 2013
• DPNH, Adaptief deltamanagement en ruimtelijk beleid: een eerste              • Hoogvliet, M. et al., Schades door watertekorten en –overschotten in
  verkenning (ambtelijke notitie). C. Veltrop en C. Wallet iov DPNH,             stedelijk gebied. Deltares iov DPNH, 2012.
  Den Haag 2011.                                                               • Hooijmeijer F., The Tradition of Making Polder Cities. Delft 2011.
• DPNH, Beleidsinstrumentarium Meerlaagsveiligheid. Project instrumentatie     • Kamerstukken II 2012-2013, 33 400 J, nr. 19
  en borging. Den Haag 2013.                                                     Kennis voor Klimaat, Voortgangsrapportage Consortium Climate Proof
• DPNH, De oogst van de proeftuinen. Ontwerpen aan meerlaagsveiligheid en        Cities, 2013.
  klimaatbestendige stad in de praktijk. Den Haag 2013.
                                                                                                                                          Synthesedocument 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                                                                 • NWO, evaluatie Watertoets 2011; projectplan fase 2. Den Haag 2011
• Klijn, F. et al., Zoetwatervoorziening in Nederland. Aangescherpte landelij-   • OECD studies on water, Water governance in the Netherlands: fit for the
  ke knelpuntenanalyse 21e eeuw, 2012.                                             future? 2014.
• KNMI, Klimaat in de 21e eeuw, vier scenario’s voor Nederland. Nijkerk          • Pols, L. et al., Overstromingsrisico als ruimtelijke opgave. PBL, Rotter-
  2006.                                                                            dam 2007.
• Ligtvoet, W. et al, Een delta in beweging. Bouwstenen voor een klimaatbe-      • Pötz, H., Samenvattend verslag proeftuinen eerste tranche. Eemsdelta,
  stendige inrichting van Nederland. PBL, Den Haag 2011, p. 10.                    Dordrecht, Scheveningen-Haven, Nijmegen, Vianen (Hoef en Haag). Atelier
• Minister van Infrastructuur en Milieu, Beleidsreactie OECD rapport               GROENBLAUW iov DPNH, 2013.
  Nederlands Waterbeleid, Kamerstukken II 2013-2014, 289 66, nr. 27.             • Raad voor verkeer en waterstaat, Witte zwanen, zwarte zwanen. Advies
• Minister van Infrastructuur en Milieu, Koersbepaling waterbeleid en              over proactieve adaptatie aan klimaatverandering. Den Haag 2009, p. 3.
  toezeggingen WGO van 10 december 2012, Kamerstukken II, 33 400 J,              • RHDHV, Analyse waterrobuuste inrichting voor nieuwbouw en vitale &
  nr. 19.                                                                          kwetsbare functies. RHDHV iov DPNH, 2012.
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu, BKO notitie Beleid watervei-          • Rijswick, M. van, Salet, W., Een klein strategisch kompas voor duurzame
  ligheid buitendijks: huidige situatie en voorgenomen besluit over rijksbeleid.   beheersing van klimaatvraagstukken. In: Kennis voor Klimaat, Defi-
  Den Haag 2011.                                                                   nitiestudie Afwegingskader ruime en klimaat, deelproject 1. Kennis voor
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Deltaprogramma: opties open             Klimaat, 2009, paragraaf 2.
  houden voor maatregelen op de lange termijn (ambtelijke notitie HBJZ),         • RLI, Tijd voor waterveiligheid. Strategie voor overstromingsrisicobeheersing.
  Den Haag 2013.                                                                   Den Haag 2011, p. 11.
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu, ministerie van Economi-               • Rovers, V., Bosch, P., Albers, R. (Eds.), Eindrapport Climate Proof Cities
  sche Zaken Landbouw en Innovatie, Deltaprogramma 2012 Werk aan                   2010-2014, Utrecht 2014.
  de delta. Maatregelen van nu voorbereiding voor morgen. Den Haag 2011.         • Royal Haskoning, Nieuwe Ruimte Deel 3 strategiereeks; Veranderprincipes
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu, ministerie van Economi-                 in het ruimtelijke domein.
  sche Zaken Landbouw en Innovatie, Deltaprogramma 2013 Werk aan                 • Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, Klimaatagenda.
  de delta. De weg naar deltabeslissingen. Den Haag 2012.                          Kamerstukken II 2013-2014, 32 813, nr. 70
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu, ministerie van Economi-               • Sterk Consulting en Grontmij, Doelmatigheid in het stedelijk waterbe-
  sche Zaken, Deltaprogramma 2014 Werk aan de delta. Kansrijke oplossin-           heer; een verkenning naar de juridische en financieel-economische moge-
  gen voor opgaven en ambities. Den Haag 2013.                                     lijkheden van doelmatig en klimaatbestendig waterbeheer in het stedelijk
• Ministerie van Verkeer en Waterstaat, ministerie van Landbouw                    gebied. Sterk Consulting en Grontmij iov DPNH, Leiden 2013.
  Natuur en Voedselkwaliteit, ministerie van Volkshuisvesting                    • Tiemersma, D., persoonlijke notities over sturing op klimaatbestendigheid
  Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Deltaprogramma 2011 Werk                   stedelijk gebied. Tiemersma iov DPNH, Den Haag 2011.
  aan de delta. Investeren in een veilig en aantrekkelijk Nederland nu en        • Urhahn, Proeftuinen klimaatbestendige stad 2013. Eindrapport 3e tranche.
  morgen. Den Haag 2010.                                                           Urhahn iov DPNH, 2013.
• Ministerie van Verkeer en Waterstaat, ministerie van Volkshuis-                • Verkade, G.-J. , Kostenindicaties van klimaatmaatregelen in de stad.
  vesting Ruimtelijke ordening en Milieubeheer; ministerie van                     SBR-CURnet iov DPNH 2014.
  landbouw natuur en Voedselkwaliteit, Nationaal Waterplan 2009-                 • Vitale functies definitie. Kamerstukken II 2004-2005, 26 643, nr. 75.
  2015. Den Haag 2009.                                                           • Vitale functies definitie. Kamerstukken II 2004-2005, 33 400 J, nr. 19.
• Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Waterveiligheid 21e eeuw.                • Water Governance Centre, Discussienotitie Gezamenlijke aanpak funde-
  Synthesedocument. Den Haag 2008.                                                 ringsproblematiek, bestuurlijke tafel 5 maart 2014, 2014.
• Ministerie van VROM, Nationale Adaptatiestrategie. Brief ministers en          • Water Governance Centre, Bestuurlijke tafel preventie funderingsschade,
  staatssecretaris met de beleidsnotitie. Kamerstukken II 2007–2008, 31            conceptverslag van 5 maart 2014, 2014.
  269, nr. 1                                                                     • Wing, Proeftuinen meerlaagsveiligheid. Wing iov DPNH, 2013.
• Ministerie van VROM, Nationale Adaptatiestrategie. Verslag algemeen            • Witteveen+Bos en Must, Waterbestendige Westpoort. Pilotstudie vitaal
  overleg gehouden op 21 november 2007. Kamerstukken II 2007–2008,                 en kwetsbare functies in de haven van Amsterdam. W&B, MUST iov
  31 269, nr. 4.                                                                   DPNH, Amsterdam 2013.
• Naeff, G., Instrumenten voor meerlaagseveiligheid. Overzicht op basis van
  literatuuronderzoek. Naeff Consult iov DPNH, Schalkhaar 2013.
• Nationaal Bestuursakkoord Water, getekend door Rijk, Interprovinci-
  aal Overleg, Unie van Waterschappen en Vereniging van Neder-
  landse Gemeenten, Den Haag 2003.
• Nationaal Bestuursakkoord Water - actueel, getekend door Rijk, Inter-
  provinciaal Overleg, Unie van Waterschappen en Vereniging van
  Nederlandse Gemeenten, Den Haag 2008.
• Nationale Veiligheid, Nationale Risicobeoordeling
  bevindingenrapportage 2008. Den Haag 2008.
70 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Communicatie is van levensbelang in
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden  
De Alblasserwaard-Vijfheerlanden is een polder die bij een mogelijke overstroming snel
en diep onderloopt. In verband met cultuurhistorisch waardevolle bebouwing is preventie
door dijkversterking niet overal mogelijk. De Veiligheidsregio heeft nog geen visie
ontwikkeld op evacuatie bij overstroming. Op basis van de huidige klimaatscenario’s is
echter duidelijk dat veel dijken in het gebied in 2050 niet hoog genoeg meer zijn.
Aanpak
In een georganiseerde proeftuin zijn de mogelijkheden van meerlaagsveiligheid belicht.
Omdat bij een dreigende overstroming ook de omringende polders vol kunnen lopen, is
het van groot belang de zelfredzaamheid van de burgers te vergroten en te communiceren
over de risico’s in het gebied.
Resultaat
Het is van belang dat de lokale bestuurders bekend raken met de uitkomsten van
proeftuin. De uitdaging is per dijkvak te bekijken hoe ruimtelijke ontwikkelingen en
wateropgaven elkaar kunnen versterken. Goede communicatie moet er verder voor zorgen
dat iedereen zijn verantwoordelijkheden kent.
                                                                                        Synthesedocument 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>9. Bijlage: Bevindingen kwaliteitsreview
In dit hoofdstuk zijn de bevindingen en aanbevelingen van de revie-     delijkheden, de verwachte effectiviteit van instrumenten en de
wcommissie te lezen. Tevens staat onder elke aanbeveling beschre-       onderlinge samenhang ervan.
ven hoe de aanbeveling is verwerkt in het syntheserapport.           Reactie DPNH:
De reviewcommissie complimenteert het deelprogramma met              • In het rapport is nadrukkelijker toegelicht dat er expliciet is
het werk dat de afgelopen jaren is verzet en dat zijn weerslag heeft    gekozen voor een nationale afspraak over de aanpak en het pro-
gekregen in het ter review aangeboden synthesedocument. Met             ces. Er is in de aanpak ‘weten, willen en werken’ sprake van een
name de mate waarin de praktijk reeds is aangehaakt bij het proces      zachte sturing waarbij de vier overheden zichzelf sturen volgens
is bewonderenswaardig.                                                  bestaande taken en verantwoordelijkheden. Er worden daarbij
                                                                        ondersteunende instrumenten ingezet en geen harde sturings-
Het deelprogramma heeft te maken met een complexe opgave. Men           instrumenten. Middels monitoring en de evaluatie in 2017 kan
is zich ervan bewust dat er gewerkt wordt aan een langetermijn-         eventueel een herijking plaatsvinden ten aanzien van het in te
cultuurverandering en dat er tegelijk gewerkt moet worden naar          zetten instrumentarium.
oplossingen binnen de bestaande politieke kaders en de gestelde      • Er is bij de aanpak ‘weten, willen en werken’ sprake van een
financiële randvoorwaarden. De reviewcommissie moedigt het              centrale sturing via monitoring en evaluatie en sprake van
deelprogramma aan om dit vooral te blijven doen door de lokaal in       decentrale sturing via het doorlopen van de drie stappen. Dit past
te zetten instrumenten, zoals deze in het document zijn neergezet,      bij de huidige rollen in de Ruimtelijke Ordening. In het rapport
zo krachtig mogelijk (ook financieel) te ondersteunen bij de ontwik-    is nog eens nader toegelicht hoe deze topdown-sturing met de
keling, de invoering en het onderhoud.                                  bottom-upsturing is verbonden: via de eindbeelden van de ambi-
                                                                        tie. Middels de monitor wordt bekeken in hoeverre die beelden
Uitgaande van de nationale ambitie en de gekozen aanpak zoals           worden gehaald met de aanpak ‘weten, willen en werken’. Het
deze blijkt uit het synthesedocument, zet de reviewcommissie ech-       gaat om een uniek en innovatief sturingconcept.
ter vraagtekens bij de haalbaarheid van die ambitie. De commissie    • De werking van de aanpak is onderbouwd met goede voorbeel-
identificeert een aantal elementen die nog ingebouwd kunnen             den en ervaringen van koplopers.
worden om de einddoelen binnen de mogelijkheden van het pro-
gramma te brengen.                                                   • Daarnaast is de reviewcommissie van mening dat het op een
• Een belangrijke aanbeveling van de commissie is om de gewenste        nationaal niveau houden van governance en toezicht, inclusief het
   einddoelen duidelijker te definiëren. Daarnaast dienen deze doe-     inzichtelijk maken van lokale resultaten, tot betere prestaties
   len vergezeld te worden van suggesties voor passende governan-       kan leiden. Het deelprogramma wordt aangemoedigd om hier,
   cestructuren en monitoringsmogelijkheden. Zo wordt het actief        met de kennis, ideeën en ervaring die in de afgelopen jaren is
   kunnen (blijven) participeren van maatschappelijke partijen en       opgedaan, in het synthesedocument nadrukkelijker op voor te
   burgers in het transitieproces door de commissie een belangrijke     sorteren.
   voorwaarde geacht voor de implementatie van de Deltabeslissing.   Reactie DPNH:
Reactie DPNH:                                                        • Middels het Stimuleringsprogramma worden de goede voorbeel-
• In het rapport is de aanpak ‘weten, willen en werken’, die een        den en lessen van koplopers gedeeld met het peloton onder het
   inhoudelijke aanleiding en inhoudelijke doelstelling heeft, maar     credo ‘goed voorbeeld doet goed volgen’. In het rapport is beter
   ook een procesmatige aanleiding en procesmatige doelstelling         beschreven dat dit gebeurt. Hierbij moet expliciet opgemerkt
   heeft, scherper beschreven. Daarbij is de inhoudelijke aanleiding    worden dat ‘nationaal’ hier, net als in het totale Deltaprogram-
   gekoppeld aan inhoudelijke eindbeelden (uit Ambitie 2050).           ma, niet het Rijk betreft, maar alle overheden gezamenlijk.
   Hierbij is benadrukt dat het gaat om generieke doelen in combi-   • In het rapport is een secundaire verhaallijn opgenomen met
   natie met lokaal maatwerk.                                           goede voorbeelden en relevante kaderteksten.
• Uit de evaluatie, die in 2017 wordt uitgevoerd, zal blijken of het • Tenslotte benadrukt de commissie het belang van het duidelijk
   nodig is om over te gaan op een andere governance-structuur en/      aangeven van de grenzen van dit deelprogramma en van het
   of andere instrumentarium.                                           belang van andere trajecten buiten het deelprogramma die mede
   In het rapport is extra aandacht besteed aan het actief partici-     bepalend zijn voor de te nemen deltabeslissing en de implemen-
   peren van burgers en maatschappelijk partijen. Dit loopt via         tatie ervan.
   twee sporen: lokaal via gemeenten bij planvorming en via de       Reactie DPNH:
   intentieovereenkomst met marktpartijen en maatschappelijke        • De relatie met Herijking Vitaal, de Nationale Adaptatie Strategie
   organisaties.                                                        en preventie via dijken is gelegd in het rapport.
• Het synthesedocument kent een sterk procesmatige insteek met
   focus op uitvoering op lokaal niveau. Hierdoor blijft de verant-  Concluderend stelt de reviewcommissie dat de voorstellen van
   woordelijkheid op nationaal niveau voor doelmatige en tijdige     DPNH passende en noodzakelijke maatregelen bevatten. Tegelijk
   uitvoering van het programma, via (mogelijk suboptimale) lokale   zijn deze op zichzelf nog niet voldoende voor het bereiken van de
   bijdragen, onderbelicht. De aanbeveling is om het beschreven      langetermijnambities van het deelprogramma.
   sturingsinstrumentarium beter uit te werken, met aandacht         Naast de huidige koers is continue ondersteuning en toezicht vanuit
   voor de aansluiting tussen bottom-up en top-down verantwoor-      het Rijk nodig.
72 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Reactie DPNH:                                                        Zie redeneerlijn over hoe we van een inhoudelijke en procesmatige
• Essentieel in de aanpak is dat alle overheden daarin hun verant-   probleem en ambitie via een procesmatige aanpak komen tot een
    woordelijkheid nemen. Juist daarom wordt een bestuursovereen-    inhoudelijke oplossing (pag. 37) en topdown en bottom-up sturing
    komst gesloten. Middels pilots zal de komende jaren meer inzicht onder tweede majeure aanbeveling.
    worden verkregen wat er voor nodig is om de ambities te reali-   Aanbeveling: onderbouwing bijvoorbeeld met een SWOT-analyse.
    seren. Daarnaast is in het synthesedocuemt verder onderbouwd     Wat is de aard van processen bij lokale overheden en welke proble-
    waarom er juist niet voor centrale sturing is gekozen.           men of kansen levert dat op?
                                                                     Het is een bestuurlijke keuze om de aansturing via bestaande ver-
Aanvullende commissiebevindingen per review categorie                antwoordelijkheden te doen.
                                                                     Robuustheid is een belangrijk kernbegrip in het document.
1. Traceerbaarheid                                                   Robuustheid gaat over functiebehoud onder wisselende (klimaat)
De traceerbaarheid van onderliggende bronnen is over het             omstandigheden; dit wordt niet helder gemaakt in het document.
algemeen goed. Er zijn veel bronnen aangehaald en samengevat,        Er dient duidelijk onderscheid gemaakt te worden tussen proble-
waardoor goed inzicht wordt gegeven in de achtergrond van het        men die te maken hebben met functiebehoud en welke niet.
besluitvormingsproces rond DBRA.                                     Klimaatbestendig en waterrobuust inrichten is per definitie gericht
Aanbeveling: bronnen via hyperlinks direct toegankelijk maken.       op functiebehoud. Dit wordt geïllustreerd aan de hand van de
Er wordt niet met hyperlinks gewerkt, maar er komt een volledige     streefbeelden uit Ambitie 2050.
lijst met rapporten op het kennisportaal.                            De keuze voor het benoemen van ‘burgers als secundaire doelgroep’
                                                                     is niet onderbouwd en wordt niet ondersteund door de reviewcom-
Een punt van aandacht is de snelle ontwikkeling van kennis. Dit      missie. De commissie ziet burgers als een primaire doelgroep.
maakt het van belang om duidelijk aan te geven wanneer welke         Dit geldt voor het Stimuleringsprogramma. We zullen eerst de pro-
kennisinventarisaties zijn uitgevoerd en door wie. Aanbeveling:      fessionals in de juiste stand moeten krijgen. ‘Train de trainer’.
validiteit van het document regelmatig opnieuw laten beoordelen.     Bronnen over infrastructuur en klimaatadaptatie ontbreken,
Voor kennisgeving aangenomen.                                        bijvoorbeeld uit het Kennis voor Klimaat consortium INCAH en uit
                                                                     internationale studies.
2. Onderbouwing                                                      Is aangevuld.
Er is veel aandacht voor het beschrijven van bestuurlijke stappen    Bronnen uit internationaal onderzoek ontbreken. Naast dat er ge-
en de onderbouwing daarvan, met een systematische beschrijving       leerd kan worden uit studies in het buitenland is blijk van internati-
van kaders, doelstellingen en instrumenten. Daarmee vormt het        onale kennis van belang om te laten zien dat Nederland niet alleen
document een kansrijk instrument voor actie.                         staat in deze problematiek.
Door de sterk procesmatige insteek van het deelprogramma -           Is aangevuld.
voortkomend uit de decentrale aanpak - is de inhoudelijke onder-
bouwing onderbelicht. Hierdoor kan niet aantoonbaar gemaakt          3. Intrinsieke kwaliteit
worden in hoeverre de aanpak leidt tot haalbare en kosteneffectieve  Er wordt vooral ingezet op de haalbaarheid op lokaal niveau en te
oplossingen in het Deltaprogramma als geheel (zie ook samen-         weinig aandacht besteed aan de doelmatigheid van uitvoering en
vatting). Hoe wordt gezorgd voor tijdige en adequate inzet van de    het tijdig inzetten van adequate maatregelen.
aangereikte beleidsinstrumenten?                                     Daarbij is het van belang om het aangegeven instrumentarium
Partijen hebben zich via de bestuursovereenkomst gecommitteerd       beter uit te werken in termen van effectiviteit, volgtijdelijkheid en
aan de ondersteunende instrumenten stimuleringsprogramma,            onderlinge samenhang.
monitoring, de ontsluiting via het kennisportaal en de evaluatie.    Zie reactie onder majeure aanbevelingen.
Hoe wordt voorkomen dat oplossingen lokaal optimaal zijn, maar       De inzet op adaptief beleid komt niet voldoende duidelijk naar vo-
in nationale of regionale context suboptimaal?                       ren uit het synthesedocument. De drie-staps aanpak ‘weten, willen
Zie de toelichting op de generieke uitgangspunten en de handrei-     en werken’ lijkt nu een lineair proces. Er zou meer nadruk gelegd
king.                                                                kunnen worden op (borging van) een cyclische of adaptieve aanpak.
Dit vraagstuk komt met name aan de orde bij meerlaagsveiligheid.     Aanbeveling: theoretisch model van adaptief beleid (uit internatio-
Hier lopen aparte pilots via het MIRT voor. Ook het Stimulerings-    nale literatuur) opnemen in het document.
programma verzamelt de komende jaren ervaringen.                     De teksten hierover zijn aangevuld. Opnemen de Wokkel en toelich-
Het governance vraagstuk in het proces van verdergaande decen-       ting op generieke uitgangspunten bevat hier tekst over.
tralisatie wordt onvoldoende belicht. Argumentatie voor passend      Goed dat de scope in dit deelprogramma is verbreed van watervei-
aansturingsniveau ontbreekt. Welke veranderingen in bestuur zijn     ligheid naar klimaatbestendigheid in de breedte (wateroverlast,
nodig voor de adaptatieproblematiek?                                 hitte, droogte). Deze verbreding wordt echter niet consistent door-
                                                                     gevoerd in alle onderdelen van het deelprogramma.
                                                                     In welke onderdelen niet? De aanpak ‘weten, willen en werken’ is
                                                                     bedoeld voor alle vier de dreigingen overstromingen, wateroverlast,
                                                                     droogte en hitte. Het belang van wateroverlast is een belangrijke
                                                                                                                         Synthesedocument 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>basis voor de urgentie om toe te werken naar een waterrobuuste
en klimaatbestendige inrichting in Nederland in 2050. Primair zijn
voor wateroverlast de regionale waterbeheerders aan zet, zij zijn
hiervoor verantwoordelijk.
Er ligt een sterke focus op ruimtelijke ontwikkeling en daarmee op
nieuwbouw. Echter, de grootste opgave voor dit deelprogramma is
gelegen in de bestaande gebouwde omgeving.
Het gaat om ruimtelijke (her)ontwikkeling, dus naast nieuwbouw
ook herstructurering, onderhoud en beheer. We gaan niet al het
bestaande gebied alleen vanwege klimaatadaptatie op de schop ne-
men en sluiten dus aan bij voorgenomen investeringsbeslissingen;
nieuwbouw en herstructurering. Al het bebouwde gebied zal zo de
komende decennia tot 2100 een keertje aan de beurt komen.
Niet alleen klimaatverandering is van belang voor klimaatbesten-
dige stedelijke ontwikkeling. Aanbeveling: kritisch kijken naar
nieuwe Omgevingswet en deregulering die komende jaren plaats
zal vinden, en de betekenis daarvan op de implementatie van de
deltabeslissing.
De governance-structuur in de aanpak is in lijn met EB.
Het belang van participatie, samenwerking en zelforganisatie wordt
wel onderkend, maar niet vertaald in de aanpak van het deelpro-
gramma.
Bovenstaande is de essentie van de aanpak ‘weten, willen en
werken’. Bovendien is dit in tegenspraak met de conclusie van het
reviewteam dat de aanpak teveel decentraal zou zijn en er te weinig
gestuurd wordt vanuit het Rijk.
Cascade effecten en ketenaspecten – met name als het gaat om
infrastructuur – worden beperkt geadresseerd, met name waar het
gaat om de noodzaak tot opbouwen van nieuwe samenwerkings-
verbanden tussen private en publieke partijen en publieke partijen
onderling.
Zie de kennisagenda DPNH in bijlage 13.
4. Omgaan met onzekerheden
De complexiteit van het omgaan met onzekerheden en de betekenis
daarvan voor het deelprogramma kan specifieker worden geduid.
Daarbij zou benoemd moeten worden dat in de reguliere processen
voor ruimtelijke inrichting men niet gewend is om met de aard en
omvang van onzekerheden, zoals die rond klimaatverandering, om
te gaan. Het huidig instrumentarium (MER, MKBA, Watertoets),
maar ook de huidige besluitvormingsprocessen zijn niet ingericht
om deze onzekerheden te accommoderen.
Opgenomen in deel over transities.
Er dient rekening gehouden te worden met de snelle ontwikkeling
van kennis die plaatsvindt (zie ook onder 1.). Daarbij is het ook van
belang te erkennen dat er nog veel kennisleemten bestaan, met
name als het gaat om implementatie van praktische maatregelen in
het stedelijk gebied.
Zie kennisagenda in bijlage 13.
74 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Klimaatbuffer Regge  
Door aanpassing van het watersysteem, dat gericht was op een snelle afvoer van water
ten behoeve van de landbouw, was in dit gebied in Overijssel sprake van wateroverlast,
verdroging en bodemdaling. Dat had bovendien een negatief effect op de natuur en de
landbouw. Het is zaak de overlast door droogte en de wateroverlast in het stroomgebied
van de Regge te beperken en tegelijkertijd de natuur en recreatiemogelijkheden te
versterken.
Aanpak
In de klimaatbuffer krijgt het water in de rivier de Regge weer meer ruimte door
hermeandering. Dat zorgt ervoor dat water langer vastgehouden wordt in het gebied. De
rivier heeft weer ruimte om zich op een natuurlijke manier te bewegen en de natuurlijk
inrichting van de oevers biedt ruimte voor allerlei planten- en diersoorten.
Resultaat
De klimaatbuffer fungeert als een soort spons. Bij een teveel aan water neemt het gebied
het water op, in periodes van droogte laat het dat water weer weglopen. Daarnaast is de
Regge weer een aantrekkelijk omgeving geworden voor plant, dier en mens.
                                                                                         Synthesedocument 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>10. Bijlage: Afspraken Vitale en Kwetsbare functies
Overzicht van huidige stand van zaken bij een overstroming per vitale en kwetsbare functie
en afspraken over de aanpak
 Stand van Zaken                                                       Afspraak
 1A. Energie: Elektriciteit
 Over het algemeen is het hoofdnet (inclusief elektriciteitscentrales) Het ministerie van Economische Zaken (EZ) draagt er zorg voor
 minder kwetsbaar voor een overstroming dan regionale trans-           dat uiterlijk in 2050 de elektriciteitsvoorziening voldoende
 port en distributienetwerken en installaties. Bij een overstroming    bedrijfszeker is om bij een overstroming vitale en kwetsba-
 dieper dan ongeveer 2,5 meter kan de landelijke of bovenregionale     re functies overal in stand te houden en dat uitval buiten het
 stroomvoorziening in gevaar komen. In gebieden waar minder wa-        overstroomde gebied vermeden wordt. Tussenstappen zijn: voor
 ter komt (tot ongeveer 0,5 meter), is uitval binnen het overstroom-   2015 bepaalt EZ in overleg met de veiligheidsregio’s, de netbe-
 de gebied waarschijnlijk. Uitval kan nadelig zijn voor de respons in  heerders en de toezichthouder welke functies vitaal en kwets-
 het overstroomde gebied en kan voor grote schade zorgen zowel         baar zijn. Hierbij worden afspraken gemaakt over de maat die
 direct aan het net als indirect (omzetderving). Noodstroomvoorzie-    (regiospecifiek) wordt gehanteerd voor aanvaardbare risico’s en
 ningen zijn essentieel voor het doorfunctioneren van hulpmiddelen     de acceptabele hersteltijd. EZ draagt er aansluitend zorg voor dat
 ten behoeve van de respons, maar zijn vaak beperkt aanwezig en        een plan van aanpak met tijdpad wordt opgesteld (2016), dat in
 afhankelijk van de toevoer van energie (diesel).                      2020 eventueel noodzakelijk geacht beleid en toezicht tot stand
                                                                       zijn gekomen waardoor zodanige maatregelen tot stand komen
                                                                       en dat uiterlijk in 2050 sprake is van een waterrobuuste inrichting
                                                                       van de als vitaal en kwetsbaar aangemerkte functies.
 1B. Energie: Aardgas
 Over het algemeen is het hoge druk transportnet minder kwets-         Het ministerie van Economische Zaken (EZ) draagt er zorg voor
 baar voor een overstroming dan de regionale distributienetwerken      dat uiterlijk in 2050 de aardgasvoorziening voldoende bedrijfsze-
 en installaties. Het is nog niet duidelijk of gasbronnen en opslag    ker is om bij een overstroming vitale functies in stand te houden.
 kwetsbaar zijn. Bij het hoge druk transportnet kan sprake zijn van    Tussenstappen zijn: voor 2015 bepaalt EZ in overleg met de vei-
 minder druk en de bemeting kan uitvallen, maar levering huis-         ligheidsregio’s welke functies vitaal zijn en is een tijdpad uitgezet
 houdens (warmte) kan waarschijnlijk door blijven functioneren.        met de sector; in 2020 zijn beleid en toezicht op deze doelstelling
 Bij het distributienetwerk is de kans op uitval groot. De hersteltijd ingericht; uiterlijk in 2050 zijn alle maatregelen getroffen.
 is over het algemeen lang, omdat alle installaties moeten worden
 gecontroleerd voordat het gas weer geleverd mag worden (uit
 veiligheidsoverwegingen).
76 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>1C. Energie: Olie
De olievoorziening bestaat uit de havenvoorziening in Rotter-         Het ministerie van Economische Zaken draagt er zorg voor dat
dam en voor benzine ook in Amsterdam, opslag in grote tanks,          uiterlijk in 2050 de olievoorziening voldoende bedrijfszeker is om
raffinage, doorvoer naar het buitenland via zeeschip, binnenvaart,    bij een overstroming vitale en kwetsbare functies in stand te hou-
pijpleiding (Antwerpen, Ruhrgebied en mainport Schiphol) en           den en dat weglekkende olie geen ernstige schade veroorzaakt
doorvoer voor de binnenlandse olievoorziening naar circa acht gro-    aan mens en milieu. Tussenstappen zijn: voor 2015 bepaalt EZ in
te regionale depots. Er is geen actueel en betrouwbaar beeld van      overleg met de sector, ILT en ketenafhankelijke sectoren welke
de gevolgen van een overstroming voor de olievoorziening. Wel is      onderdelen van de olieketen vitaal en kwetsbaar zijn bij een
duidelijk dat het uitvallen van de olievoorziening tot ontwrichting   overstroming. Het gaat daarbij zowel om de noodzakelijk geachte
leidt van het maatschappelijk leven en het economisch verkeer.        levering van olie als om een mogelijk gevaar voor mens en milieu.
Als bij een overstroming olie in het water komt, kan dit een gevaar   EZ draagt er aansluitend zorg voor dat een plan van aanpak met
vormen voor mens en milieu.                                           tijdpad wordt opgesteld (2016), dat in 2020 eventueel noodza-
                                                                      kelijk geacht beleid en toezicht tot stand zijn gekomen waardoor
                                                                      zodanige maatregelen tot stand komen en dat uiterlijk in 2050
                                                                      sprake is van een waterrobuuste inrichting van de als vitaal en
                                                                      kwetsbaar aangemerkte functies.
2A. Telecom/ICT: Basisvoorzieningen voor communicatie t.b.v. de respons bij een overstroming
Tijdens een overstroming vallen (een deel van) de apparatuur en       Vanuit zijn stelselverantwoordelijkheid voor crisisbeheersing en
systemen uit die worden gebruikt voor de communicatie tussen          rampenbestrijding bevordert het ministerie van Veiligheid en
en binnen overheden en hulpdiensten en van de apparatuur en           Justitie (VenJ) het in werking houden van de communicatie tussen
systemen voor de informatievoorziening aan pers en publiek. Deze      en binnen overheden en hulpdiensten bij een overstroming, voor
uitval vindt plaats als de apparatuur door de overstroming wordt      zover deze communicatie en de daartoe benodigde communi-
getroffen, als de elektriciteit uitvalt ten gevolge van de overstro-  catiemiddelen als vitaal zijn aangemerkt. Het aanmerken van de
ming en/of overbelasting optreedt. Of uitgezonden (overheids)         vitale delen van de communicatie(middelen) tussen en binnen
informatie de burgers goed bereikt is verder afhankelijk van de       overheden en hulpdiensten vindt uiterlijk in 2015 plaats in het in-
werking van hun eigen ontvangstapparatuur. De communicatie en         terdepartementaal traject Herijking Vitaal onder coördinatie van
informatievoorziening zijn essentieel voor de respons en schade-      het ministerie van VenJ. VenJ draagt er aansluitend zorg voor dat
beperking.                                                            een plan van aanpak met tijdpad wordt opgesteld (2016), dat in
                                                                      2020 eventueel noodzakelijk geacht beleid en toezicht tot stand
                                                                      zijn gekomen waardoor zodanige maatregelen tot stand komen
                                                                      dat uiterlijk in 2025 sprake is van een waterrobuuste inrichting
                                                                      van de als vitaal aangemerkte communicatie(middelen).
2B. Telecom/ICT: Publiek netwerk
Bij een overstroming zal het publieke netwerk voor telecom in het     Vanuit zijn systeemverantwoordelijkheid voor telecom bevor-
overstroomde gebied uitvallen, buiten het overstroomde gebied         dert het ministerie van Economische Zaken (EZ) het in werking
kan de uitval beperkt blijven. De uitval ontstaat naar verwachting    houden en snel herstel van het openbare elektronische commu-
door ofwel het uitvallen van elektriciteit (ketenafhankelijkheid)     nicatienetwerk voor telecomdiensten bij een overstroming, voor
dan wel door wateroverlast van bijvoorbeeld schakelcentrales          zover deze netwerken als vitaal zijn aangemerkt. Het aanmerken
en (huis)aansluitingen. De uitval belemmert de communicatie en        van de vitale delen van de telecom sector vindt uiterlijk in 2015
informatievoorziening die essentieel is voor een goede respons        plaats in het interdepartementaal traject Herijking Vitaal onder
op de overstroming. Naast de directe kosten van vervanging van        coördinatie van het ministerie van Veiligheid en Justitie. In het
apparatuur en leidingen zal de periode van herstel van het publieke   traject Herijking Vitaal wordt eveneens bezien of er schakels in
netwerk waarschijnlijk tot maatschappelijke ontwrichting en aan-      de internetcommunicatie aanwezig zijn (bijvoorbeeld datacentra
zienlijke indirecte kosten leiden (zie de Nationale Risicobeoordeling of internetknooppunten) die als vitaal zouden moeten worden
Bevindingenrapportage 2008, bijlage bij Kst. 2007-2008, 30821, nr.    bestempeld. EZ stelt op basis van de uitkomsten van dit traject
6). Er zijn daarnaast ICT voorzieningen die een dermate belangrijke   uiterlijk in 2016 vast of het noodzakelijk en proportioneel is om
schakel vormen in de internetcommunicatie, dat ze mogelijk als        in 2020 extra beleidsmaatregelen te treffen zodat in 2050 de als
vitaal aangemerkt zouden kunnen worden. Dit zal in de resulta-        vitaal aangemerkte delen van de telecom sector en internet zo
ten van het interdepartementaal project Herijking Vitaal duidelijk    waterrobuust zijn ingericht als noodzakelijk en proportioneel
moeten worden. Er is op dit moment geen betrouwbare informatie        wordt geacht.
beschikbaar over welke van deze schakels in de internetcommu-
nicatie gevoelig zijn voor een overstroming en wat daarvan de
gevolgen zijn.
                                                                                                                        Synthesedocument 77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre> 3A. Drinkwater (waterketen): Drinkwater
 De normale drinkwatervoorziening kan uitvallen als een overstro-    Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) in samenwer-
 ming de bron, de zuivering & de pompstations en/of het transport    king met de drinkwatersector draagt er zorg voor dat de (nood)
 & de distributie naar de afnemers treft. Daarbij geldt dat de pom-  drinkwatervoorziening kan blijven functioneren conform de
 pen afhankelijk zijn van elektriciteit. De pompstations en bronnen  Drinkwaterwet. Het risico op verstoring van de drinkwatervoor-
 zijn in redelijke mate redundant (kunnen elkaars taak overnemen).   ziening door overstromingen moet minimaal zijn. De aanpak
 Om te kunnen overleven tijdens een overstroming moeten mensen       hierbij is gefaseerd. In de eerste fase (2015) wordt op grond van
 kunnen beschikken over (nood)drinkwater. Langdurige verstoring      geactualiseerde overstromingsscenario’s en risico’s uitgewerkt
 van de levering van drinkwater zal leiden tot ontwrichting en (gro- welke kansrijke oplossingsrichtingen kunnen worden gefor-
 te) maatschappelijke schade.                                        muleerd en wie daarvan actiehouder is. Sommige maatregelen
 Vanwege het grote belang van de beschikbaarheid van drinkwater      kunnen door de drinkwatersector worden genomen, zoals het
 stelt de Drinkwaterwet eisen aan de levering, leveringszekerheid en overstromingsrobuust ontwerpen van productielocaties, andere
 de voorbereiding op calamiteiten. Hiertoe behoort ook de levering   door de waterbeheerders, zoals het beperken van overstro-
 van nooddrinkwater.                                                 mingsrisico’s voor vitale drinkwaterinfrastructuur, het prioriteren
                                                                     van overloopgebieden, etcetera. Ook worden onder leiding van
                                                                     IenM nadere preparatieve afspraken gemaakt met Defensie
                                                                     en veiligheidsregio’s over bijstand en logistiek bij de inzet van
                                                                     nooddrinkwater ten tijde van een overstroming. Belangrijke aan-
                                                                     dachtspunten daarbij zijn de afhankelijkheid van de staat van de
                                                                     infrastructuur (bereikbaarheid en transport) en van de snelheid
                                                                     waarmee een gebied watervrij kan worden gemaakt. De volgen-
                                                                     de fase bestaat uit het verrichten van verstoringsrisicoanalyses
                                                                     en het opstellen van de tweede ronde leveringsplannen door de
                                                                     drinkwaterbedrijven, waarin op basis van de overstromingss-
                                                                     cenario’s en risico’s maatregelen worden geselecteerd (2016). De
                                                                     laatste fase betreft de uitvoering van de noodzakelijke maatrege-
                                                                     len (uiterlijk in 2020).
 3B. Drinkwater (waterketen): Afvalwater
 De rioolstelsels en waterzuivering zijn niet ontworpen en aange-    Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) draagt er
 legd om bij een overstroming door te functioneren. Bij een ernstige samen met de (afval)waterketenpartners en sector zorg voor dat
 overstroming zal het stelsel vollopen, de afvoer van rioolwater     uiterlijk in 2050 maatregelen zijn genomen gericht op het streven
 stagneren en kan vervuild water vrijkomen uit straatkolken, over-   om uitval van het afvalwatersysteem te voorkomen en op zo
 storten en nooduitlaten en terecht komen in huizen. Het is vanuit   spoedig mogelijk herstel van het systeem in geval van een over-
 praktisch oogpunt (hulpverlening en bewoonbaarheid), voor het       stroming. Daarmee wordt ook de mogelijke schade aan milieu en
 milieu (tegengaan watervervuiling) en voor de volksgezondheid       gezondheid beperkt.
 (voorkomen van ziekten) van groot belang om het rioolstelsel en
 de waterzuivering zo snel mogelijk te herstellen. Het systeem is    Als eerste stap gaan Rijk, (afval)waterketenpartners en sector
 daarbij mede afhankelijk van het herstel van de energievoorziening  samen onderzoeken wat de kwetsbaarheid is van de afvalwater-
 en ICT/Telecom. De kosten van herstel kunnen hoog zijn.             keten voor (zware) overstromingen met als doel maatregelen te
                                                                     inventariseren die herstel van de afvalwaterketen bevorderen. In
                                                                     2017 is een aanpak uitgezet om uiterlijk in 2050 beleid, maatrege-
                                                                     len en toezicht op orde te hebben, zodanig dat bij een overstro-
                                                                     ming het afvalwatersysteem spoedig(er) kan worden hersteld.
                                                                     Als tussenstap zijn in 2020 beleid en toezicht op deze doelstelling
                                                                     ingericht; voor zover de aanpak wettelijke maatregelen vereist
                                                                     zijn deze in 2020 in wet- en regelgeving verankerd.
78 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>4. Gezondheid
Het is aannemelijk dat zowel de spoedeisende als de overige medi-      Vanuit zijn systeemverantwoordelijkheid voor de gezondheids-
sche zorg in het overstroomde gebied uitvalt, doordat verdiepingen     zorg bevordert het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
onder of op maaiveld onbruikbaar zijn en doordat zorginstellingen      Sport (VWS) het in werking houden en snel herstel van de zorgin-
sterk ketenafhankelijk zijn van energie (elektriciteit en gas), drink- stellingen bij een overstroming, voor zover deze zorginstellingen
water, de afvoer van afvalwater, de aanvoer van levensmiddelen         als vitaal en kwetsbaar zijn aangemerkt. Hiertoe hanteert het
en medicijnen (toegangswegen) en de inzetbaarheid van personeel        ministerie het volgende tijdpad:
(transport) en telecom/ICT voor de communicatie. Zorginstellingen      • In 2015 zal VWS in samenwerking met de Inspectie voor de
hebben een noodstroomvoorziening voor 3 á 10 dagen die – net              Gezondheidszorg en zorginstellingen een inventariserend on-
als hulpmiddelen – kwetsbaar kan zijn vanwege de locatie binnen           derzoek afronden naar de specifieke kwetsbaarheid van de zor-
het gebouw. Door de kwantiteit en spreiding van zorginstellingen          ginstellingen voor overstromingen, inclusief de ketenafhanke-
(redundantie) zijn er buiten het overstroomde gebied in principe          lijkheden in deze sector. Op basis van dit onderzoek bepaalt het
mogelijkheden om de uitval op te vangen, onder voorwaarde dat             ministerie met IGZ en zorginstellingen zijn ambitie en aanpak,
deze bereikbaar zijn (ketenafhankelijkheid transport).                    inclusief een mogelijke aanpassing van beleid en toezicht. On-
                                                                          derdeel hiervan is of en op welke wijze bij nieuwbouw, herstruc-
                                                                          turering en renovatie van zorginstellingen structureel rekening
                                                                          kan worden gehouden met een waterrobuuste inrichting.
                                                                       • In 2020 is de spoedeisende zorg zo waterrobuust ingericht als
                                                                          noodzakelijk en proportioneel wordt geacht.
                                                                       • In 2050 is de overige zorg zo waterrobuust is ingericht als nood-
                                                                          zakelijk en proportioneel wordt geacht.
5. Keren en beheren oppervlaktewater
Het duurt – afhankelijk van het gebied en van de schade aan het        Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) zal het initiatief
watersysteem en de gemalen –met de beschikbare afvoercapaciteit        nemen om via joint fact finding met de waterschappen en RWS
en noodvoorzieningen van enkele uren tot rond een jaar voordat         uiterlijk in 2015 in beeld te brengen hoe in de huidige situatie
een overstroomd gebied weer droog is gelegd. Gedurende die tijd        de (hoofd)gemalen in beheer van RWS en de waterschappen
blijft de overstromingssituatie in stand, neemt de omvang van de       zijn voorbereid op een overstroming, op welke wijze en in welk
ontwrichting toe en loopt de maatschappelijke en financiële schade     tempo overstroomde gebieden droog kunnen worden gelegd en
op.                                                                    welke opties in de toekomst denkbaar zijn om (hoofd)gemalen te
                                                                       beschermen bij een overstroming en om overstroomde gebieden
                                                                       droog te leggen. Aansluitend op dit onderzoek zullen ministerie
                                                                       en waterschappen uiterlijk in 2016 besluiten of en welke aan-
                                                                       vullende stappen en maatregelen zij nodig achten om gebieden
                                                                       na een overstroming weer droog te leggen. Deze noodzakelijk
                                                                       geachte maatregelen worden uiterlijk 2050 getroffen. Indien
                                                                       nodig wordt het beleid in 2020 aangepast. Vooruitlopend op het
                                                                       totaalbeeld wordt aan de eigenaren en beheerders gevraagd bij
                                                                       grote (vervangings)investeringen nu al rekening te houden met
                                                                       het doorfunctioneren van boezemgemalen en spuimiddelen bij
                                                                       een overstroming.
                                                                                                                                   Synthesedocument 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre> 6. Transport: Hoofdwegennet
 Bij een overstroming zullen de (hoofd)wegen in het overstroomde      Uiterlijk in 2015 bepaalt het ministerie van Infrastructuur en
 gebied onder water komen te staan en/of kunnen het weglichaam        Milieu (IenM) op basis van onderzoek welke delen van het hoofd-
 en kunstwerken beschadigd raken. Dit kan leiden tot congestie en     wegennet vitaal en kwetsbaar zijn in geval van een overstroming
 volledige stremming. Het is dan niet goed mogelijk een over-         met onderscheid naar preventieve evacuatie, wegtransport
 stroomd gebied te ontvluchten en ook de aanvoer van noodzake-        tijdens de overstroming en snel herstel na de overstroming. Nut
 lijke hulp(goederen) zal ernstig worden belemmerd. Bij opkomend      en noodzaak van de beschikbaarheid van het wegennet in de
 water zijn per auto vluchtende mensen bijzonder kwetsbaar. Na        responsfase van een overstroming worden bepaald in overleg
 de overstroming is herstel van wegen en kunstwerken nodig om         met RWS (Evacuatiemodule) en de Veiligheidsregio’s (zoals de
 het gebied weer bereikbaar te maken. Als hoofdwegen langdurig        relatie met onderliggende wegennet). Op basis van deze analyse,
 buiten gebruik blijven, kunnen de herstelkosten en de indirecte      een beoordeling van de economische schade bij uitval van wegen
 kosten omvangrijk zijn.                                              en een maatschappelijke kostenbatenanalyse van maatregelen
 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft geen specifiek     bepaalt IenM zijn ambitie en aanpak. Indien nodig zijn beleid en
 beleid en neemt op dit moment geen gerichte maatregelen om           toezicht in 2020 aangepast en uiterlijk in 2050 zijn de maatrege-
 het netwerk van hoofdwegen bij een overstroming beschikbaar          len getroffen die nodig worden geacht voor een waterrobuuste
 te houden. Een harde juridische noodzaak ontbreekt, structurele      inrichting van de als vitaal en kwetsbaar aangemerkte delen van
 maatregelen bij aanleg zijn zeer kostbaar, een kostendrager ont-     het hoofdwegennet.
 breekt én het is onduidelijk welke hoofdwegen precies een nuttige
 functie kunnen vervullen bij een overstroming.
 7A. Chemisch en Nucleair: Chemie
 Bij een overstroming kunnen gevaarlijke stoffen uit chemische        Vanuit zijn verantwoordelijkheid voor de bescherming van mens
 bedrijven (inclusief opslag en transport per buisleiding en afvalbe- en milieu bevordert het ministerie van IenM dat chemische be-
 drijven) door het water worden verspreid. Daarbij kan afhankelijk    drijven (inclusief opslag, transport per buisleiding en afvalbedrij-
 van de aard van de stof, de hoeveelheid en de verspreiding groot     ven) alle maatregelen treffen die in redelijkheid van hen kunnen
 gevaar ontstaan voor de volksgezondheid en voor het milieu. Het      worden gevergd om bij een overstroming ernstige effecten voor
 ontbreekt echter aan het noodzakelijke inzicht in de bedrijven of    het milieu en/of de gezondheid te voorkomen. Hiertoe voert het
 clusters van bedrijven die een gevaar kunnen vormen bij een over-    ministerie in samenwerking met de sector van chemische bedrij-
 stroming en in de gevolgen. Een beperkte verkenning uit 2010 leert   ven een analyse uit naar de aard en de omvang van de risico’s
 dat het verspreidingsgebied van bijvoorbeeld diesel uit BRZO-be-     in de huidige situatie. In aansluiting op de daarvoor geldende
 drijven tot meer dan 2000 km2 kan oplopen. Naast het directe ge-     regelgeving voor de BRZO-VR-bedrijven is deze analyse voor
 vaar voor mens en milieu kan, afhankelijk van de verontreiniging,    alle chemische bedrijven uiterlijk in 2017 gereed en is in 2018 een
 een gebied vervuild achterblijven. Dit kan leiden tot beperkingen in passende aanpak vastgesteld. Indien nodig worden beleid, regel-
 gebruik van het gebied en tot de noodzaak (dure) saneringsmaat-      geving en toezicht in 2020 aangepast en zijn uiterlijk in 2050 alle
 regelen te treffen.                                                  redelijke maatregelen getroffen.
                                                                      De analyse naar de aard en omvang van de risico’s van de chemi-
                                                                      sche bedrijven bij een overstroming moet leiden tot een gedeeld
                                                                      beeld over de kwetsbaarheid. Op basis van dit beeld wordt het na
                                                                      te streven beschermingsniveau vastgesteld inclusief een overzicht
                                                                      van de aard en omvang van de maatregelen die nodig zijn om het
                                                                      beschermingsniveau uiterlijk in 2050 te bereiken. Tevens zal de
                                                                      vraag worden uitgediept welke verantwoordelijkheid overheid en
                                                                      de sector ieder hebben voor de beheersing van het restrisico van
                                                                      een overstroming (verantwoordelijkheid) en welke maatregelen
                                                                      redelijkerwijs van een bedrijf kunnen worden gevergd ter voorbe-
                                                                      reiding op een overstroming (maatvoering).
80 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>7B. Chemisch en Nucleair: Nucleair
Overstromingen kunnen negatieve gevolgen hebben voor de veilig-       Vanuit zijn systeemverantwoordelijkheid voor nucleaire veiligheid
heid van een nucleaire installatie. De verspreiding van radioactieve  en stralingsbescherming bevordert het ministerie van Economi-
stoffen en straling kan leiden tot ernstige milieu en gezondheid-     sche Zaken (EZ) dat de nucleaire installaties in Nederland nu en in
seffecten. De kans op een overstroming verschilt per locatie en       de toekomst aan alle gestelde veiligheidsvereisten voldoen. Dit
de kwetsbaarheid verschilt per installatie. Beleid, maatregelen en    leidt er toe dat alle installaties conform de vereisten bestand zijn
toezicht zijn gericht op het zorgen dat ook bij een overstroming de   tegen een overstroming, zo nodig stand alone kunnen functio-
veiligheid niet in gevaar komt en de risico’s in de omgeving onder    neren tijdens een overstroming of tijdig op een veilige wijze stil
vastgestelde limieten blijven.                                        kunnen worden gelegd. Op basis van internationale toetsing,
                                                                      tien-jaarlijkse evaluatie en een systeem van continuous improve-
                                                                      ment treffen de operators van de nucleaire installaties maatregelen
                                                                      om het veiligheidsniveau op een telkens hoger niveau te brengen.
                                                                      De Kernfysische Dienst houdt daar toezicht op. De taken van de
                                                                      beleidsdirectie Nucleaire Installaties en Veiligheid (ministerie
                                                                      van EZ) en de Kernfysische Dienst zullen in de nieuw te vormen
                                                                      Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming worden
                                                                      ondergebracht (planning oprichting organisatie eind 2014, instel-
                                                                      ling ZBO in werking eind 2015).
7C. Chemisch en nucleair: infectieuze stoffen / Genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s)
In Nederland werkt een beperkt aantal onderzoekslaboratoria met       Uiterlijk in 2014 hebben VWS en IenM bij het RIVM de vraag
risicovolle infectieuze stoffen, waaronder genetische gemodifi-       uitgezet of de veronderstelling juist is dat laboratoria bij een
ceerde organismen. De kans dat deze risicovolle stoffen bij een       overstroming een verwaarloosbaar risico vormen voor mens en
overstroming vrijkomen is zeer klein. Als deze stoffen toch vrij      milieu. Ongeacht de uitkomst zullen beide ministeries uit voor-
zouden komen dan geldt voor bacteriën dat de concentratie in het      zorg een hoger niveau van bewustzijn over overstromingsrisico’s
overstromingswater laag is en voor virussen dat deze in het water     bij de laboratoria nastreven. Hiertoe zal worden aangesloten bij
niet lang overleven. De kleine kans op vrijkomen gevoegd bij de       de geplande vergroting van bewustzijn op het gebied van biovei-
kleine kans op infectie maken bij elkaar dat het risico op schade     ligheid. Indien de risico’s voor mens en milieu toch groter blijken
voor mens en milieu verwaarloosbaar is. De laboratoria die werken     te zijn dan tot nu toe aangenomen, zullen de ministeries van
met infectieuze stoffen, waaronder genetisch gemodificeerde           VWS en IenM er zorg voor dragen dat het Wabo-bevoegd gezag
organismen, vormen bij een overstroming naar het huidige inzicht      (gemeente, provincie) uiterlijk eind 2015 geïnformeerd wordt over
van de ministeries van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS)         de extra aandacht die zij moeten besteden aan maatregelen bij
respectievelijk Infrastructuur en Milieu (IenM) een verwaarloosbaar   laboratoria als gevolg van een overstroming. Alleen indien het
risico voor mens en milieu.                                           voorschrijven van de mogelijke maatregelen de bevoegdheid
                                                                      van gemeenten en provincies te boven gaat, wordt in 2016 een
                                                                      passende aanpak vastgesteld en indien nodig worden uiterlijk in
                                                                      2020 beleid, regelgeving en toezicht zodanig aangepast dat uiter-
                                                                      lijk in 2050 alle noodzakelijk geachte maatregelen zijn getroffen.
                                                                                                                        Synthesedocument 81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>11. Bijlage: Onderbouwing focus Vitale en Kwetsbare
           functies
Notitie Vitaal en Kwetsbaar: toelichting wel-                           naar verwachting de (inter)nationale voedselvoorziening niet in
ke sectoren/onderdelen (nog) niet zijn mee-                             gevaar brengen. De effecten van klimaatverandering voor de (inter)
genomen - 20 januari 2014                                               nationale voedselvoorziening worden geanalyseerd binnen het
                                                                        Nationale Adaptatie Strategie (NAS)174.
Bij eerdere onderzoeken naar de kwetsbaarheden van vitale secto-
ren voor overstromingen is geconstateerd dat een aantal sectoren        2.Financieel
vanuit het perspectief van overstromingsrisico’s een deel van de 12     Voor de betalingsdiensten en financiële overdracht door de overheid kun-
vitale sectoren (van vm. BZK) het meest relevant is173. Deze sectoren   nen keteneffecten optreden in geval van een overstroming vanwege
vormen onderdeel van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie.          uitval van energie en telecommunicatie/ICT. Deze risico’s worden in
                                                                        principe meegenomen binnen die sectoren. De bedrijfsvoering kan
Het ministerie van Veiligheid en Justitie (VenJ) heeft twaalf sectoren  ook door andere oorzaken ontregeld raken. Buiten het getroffen ge-
geïdentificeerd (met 31 onderdelen). DPNH sluit aan bij bovenge-        bied hebben mensen hebben voldoende toegang tot het financieel
noemde definitie en focust op de eerste zeven (vetgedrukte) func-       systeem en binnen het overstroomde gebied is dat minder prioritair
ties, omdat daar de potentiële effecten in geval van een overstro-      omdat ook winkels niet functioneren. Wel is van belang dat deze
ming het meest ernstig zijn:                                            dienstverlening weer functioneert wanneer de mensen terugkeren
                                                                }
                                                                        in het gebied.
1.    Energie                                  EZ
2.    Telecom/ICT                              EZ/VenJ                  3.Openbare orde en veiligheid
3.    Drinkwater                               IenM                     De handhaving van de openbare orde en veiligheid zou problemen op
4.    Gezondheid                               VWS                 VenJ kunnen leveren bijvoorbeeld wanneer er paniek uitbreekt bij
5.    Keren en beheren oppervlaktewater        IenM                     evacuatie of wanneer evacuatiebevelen worden geweigerd. Ook is
6.    Transport                                IenM                     denkbaar dat plunderingen plaatsvinden na de evacuatie. Dit blijkt
7.    Chemisch en Nucleair                     IenM/EZ/VWS              ook uit de nationale risicobeoordeling. Vanwege het relatief klein-
8.    Voedsel                                                           schalige verstoringsniveau wordt er vanuit gegaan dat dit probleem
9.    Financieel                                                        niet regio-overstijgend van aard is.
10.   Openbare orde & veiligheid                                        Crisiscentra van hulpdiensten zijn daarbij een onderdeel dat relevant
11.   Rechtsorde                                                        is voor de rampenbeheersing.
12.   Openbaar bestuur
                                                                        4.Rechtsorde
                                                                        De rechtspleging en rechtshandhaving functioneren in het over-
Op dit moment voert VenJ een Analyse en Herijking Vitaal uit die        stroomde gebied waarschijnlijk tijdelijk niet. Andere rechtbanken
medio 2014 moet leiden tot een vernieuwde indeling van vitale           kunnen de zaken die spelen in een rechtbank in het getroffen
sectoren. Hierbij zal zoveel mogelijk worden aangesloten.               gebied overnemen. Een snel herstel of doorfunctioneren van de
                                                                        vitale sectoren zal naar verwachting bijdragen aan een spoedige
Hieronder worden de sectoren of onderdelen opgesomd die in het          hervatting van de rechtsorde.
huidige project niet zijn meegenomen, met een toelichting waarom        Wat betreft detentie zijn penitentiaire inrichtingen geïdentificeerd
dit het geval is. Het is aan de verantwoordelijke overheid om te        als instellingen met minder zelfredzame personen. Deze instellin-
bepalen of het desbetreffende onderdeel wel meegenomen zou              gen vormen een aandachtspunt voor de rampenbeheersing organi-
moeten worden binnen het sectorspecifieke beleid. In dat geval ligt     satie bij evacuatie binnen of buiten het gebied.
het initiatief bij dit overheidsorgaan om dit te onderbouwen en om      Deze instellingen worden meegenomen binnen het project Water-
het beleid vorm te geven. Doel van deze notitie is om de vraag voor     robuuste ruimtelijke (her)ontwikkeling (WHO) dat ook onderdeel
te leggen aan de verantwoordelijke overheid of het desbetreffende       vormt van het deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering.
onderdeel alsnog meegenomen zou moeten worden binnen het de             Hier wordt samen met de regionale overheden en waterbeheerders
deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie.                                  een model afwegingsinstrument opgesteld voor vitale en kwetsbare
                                                                        functies van regionale aard (categorie 4).
1.Voedsel
De voedselvoorziening is tijdens een overstroming minder                5.Openbaar bestuur
problematisch dan drinkwater. Enerzijds omdat mensen langer             Voor de diplomatieke communicatie, de informatieverstrekking van de
zonder voedsel kunnen en mensen vaak nog enige voorraad in              overheid en de besluitvorming van het openbaar bestuur geldt hetzelfde
huis hebben. Risico’s op vervuiling door chemische stoffen in het       als voor de rechtspleging en rechtshandhaving (zie boven onder
algemeen worden in principe meegenomen binnen het onderdeel             4). Voor deze onderdelen bestaan opschalingssystemen tijdens de
chemie (sector chemisch en nucleair). Het risico op verzilting van      respons. Een snel herstel of doorfunctioneren van de vitale sectoren
landbouwareaal als gevolg van een overstroming (vanuit zee) zal
                                                                        174
                                                                            Brede strategie voor zowel mitigatie en adaptatie om rekening te houden
173
    Bronnen: DHV 2011 en RHDHV 2012                                         met de (inter)nationale gevolgen van klimaatverandering.
82 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>zal naar verwachting bijdragen aan een spoedige hervatting van de
rechtsorde.
De mogelijkheden van het inzetten van krijgsmacht (materieel of
personeel) bij een overstroming is niet meegenomen in dit project
                                                                       Nationale belangen
omdat er vanuit wordt gegaan dat de krijgsmacht bij uitstek in staat   1. Excellente ruimtelijk-economische structuur
is om in crisisomstandigheden (inclusief een overstroming) te          2. Hoofdnetwerk van energievoorziening
functioneren.                                                          3. Hoofdnetwerk van buisleidingen
Mogelijke risico’s van risicovolle inrichtingen van de krijgsmacht
                                                                       4. Efficiënt gebruik ondergrond
(bijvoorbeeld munitie opslagplaatsen) zijn evenmin meegenomen in
                                                                       5. Hoofdnet van wegen, spoor- en vaarwegen
dit project. Er wordt vanuit gegaan dat de krijgsmacht voldoende
rekening houdt met overstromingsrisico’s.                              6. Benutting bestaande mobiliteitssysteem
                                                                       7. In stand houden hoofdnet
6.Overige SVIR belangen                                                8. Verbeteren milieukwaliteit
Het nationaal ruimtelijk beleid is vastgelegd in de Structuurvisie
                                                                       9. Waterveiligheid / zoetwatervoorziening / klimaatbestendige
Infrastructuur en Ruimte (SVIR – maart 2012). De SVIR kent dertien
                                                                           stedelijke ontwikkeling
nationale belangen, die op kaart zijn weergegeven als de nationale
ruimtelijke hoofdstructuur. Van nationaal belang zijn de onderwer-     10. Cultuurhistorie en natuurlijke kwaliteiten
pen waar het Rijk verantwoordelijkheid voor neemt. Dit kan aan de      11. Netwerk voor natuur en voor soorten
orde zijn indien:                                                      12. Militaire terrein en activiteiten
• Een onderwerp nationale baten en/of lasten heeft en de doorzet-      13. Zorgvuldige afweging en transparant besluit
   tingsmacht van provincies en gemeenten overstijgt;
• over een onderwerp internationale verplichtingen of afspraken
   zijn aangegaan;                                                   Slechts een deze nationale belangen is in zijn geheel of gedeeltelijk
• een onderwerp provincie- of landsgrensoverstijgend is en ofwel     onderdeel van de VenJ-lijst van vitale sectoren. Daarom zijn deze
                                                                     belangen tot nu toe niet meegenomen binnen het project Vitaal
                                                                     en Kwetsbaar. Binnen het onder 4 genoemde project Waterrobuus-
                                                                     te ruimtelijke (her)ontwikkeling (WHO) wordt gekeken breder
                                                                     gekeken naar ruimtelijke functies. De SVIR belangen zullen daar
                                                                     onderdeel van vormen.
                                                                     7. Cultuur
                                                                     Cultureel erfgoed, zoals monumenten, musea en depots, zijn niet
                                                                     meegenomen in dit project. Deze objecten vormen geen onderdeel
                                                                     van de VenJ-lijst van vitale sectoren. Cultureel erfgoed wordt wel
                                                                     meegenomen binnen het project Waterrobuuste ruimtelijke (her)
                                                                     ontwikkeling (WHO) (zie boven onder 4).
                                                                     8. Natuur
                                                                     Voor natuurgebieden geldt hetzelfde als voor cultureel erfgoed (zie
                                                                     onder 7).
                                                                     9. Transport (spoorwegen)
                                                                     Het spoorwegnetwerk is zeer afhankelijk van energie en telecom-
                                                                     municatie/ICT. Vanwege de grote hoeveelheid apparatuur op maai-
                                                                     veld (wissels en dergelijke) is deze sector daarom zeer kwetsbaar
                                                                     voor een overstroming. Daarom lijken er inherent geen mogelijk-
                                                                     heden te zijn voor het inzetten van spoorwegen voor de aanvoer van
                                                                     personen of goederen (als alternatief voor transport via de weg).
                                                                     Het (water)robuust maken van de sector zou zodanig structurele
   een hoog afwentelingsrisico kent ofwel in beheer bij het Rijk is. aanpassingen vergen dat deze naar verwachting niet via vervan-
                                                                     gingsstrategieën mee te nemen zijn. Bovendien is de ketenafhanke-
                                                                     lijkheid van het spoor bij andere sectoren klein. Binnen het project
                                                                     evacuatiemodule wordt onderzocht op welke wijze de spoorwegen
                                                                     zouden kunnen worden ingezet bij preventieve evacuatie uit het
                                                                     gebied.
                                                                                                                          Synthesedocument 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>10.Transport (vaarwegen)                                                 Onderzoeken met betrekking tot Schiphol
Het vaarwegennetwerk is voor het functioneren van bruggen en
sluizen afhankelijk van energie en telecommunicatie/ICT. Bij             1. Schiphol Vitaal (2006)
hoogwatersituaties wordt het vaarwegverkeer stilgelegd vanwege           “Hierbij is een inventarisatie gemaakt van alle vitale onderdelen op
veiligheidsoverwegingen. Daarom lijken er inherent geen mogelijk-        de Luchthaven Schiphol die noodzakelijk zijn om de bedrijfsvoering
heden te zijn voor het inzetten van vaarwegen voor de aanvoer van        van het luchtvaartbedrijf doorgang te laten vinden. In 2006 is een
personen of goederen (als alternatief voor transport via de weg).        Plan van Aanpak Vitaal Schiphol vastgesteld na overleg met stake-
Het inzetten van vaarwegen ten behoeve van evacuatiefuncties is          holders. Op grond van het Plan van Aanpak is vervolgens een pro-
een onderwerp voor de rampenbeheersing en wordt derhalve niet            jectorganisatie opgezet met een projectgroep en vijf werkgroepen,
meegenomen in dit project.                                               die ieder een deelonderzoek uitvoeren. Het voorzitterschap van de
                                                                         projectgroep is geleverd door het ministerie van Verkeer en Water-
11.Transport (Schiphol)                                                  staat. De vijf deelonderzoeken betreffen de thema’s vitale objecten
De mainport Schiphol is in de VenJ-lijst van vitale sectoren benoemd     (1), buizen en leidingen (2), waterkeren en beheren (3), afhandeling
als één van de onderdelen van de sector transport.                       gevaarlijke stoffen (4) en ontsluiting via de weg (5). De taak van de
Luchthavens zijn kwetsbaar voor een overstroming omdat de                werkgroepen is geweest om een globale risico analyse per vakgebied
landingsbanen op maaiveld liggen. Bovendien hebben luchthavens           of object op te leveren, een pakket van mogelijke maatregelen en
een veel ketenafhankelijkheden, zoals energie, telecom/ICT en            een kostenschatting. De resultaten van de werkgroepen zijn inge-
transport (aanvoer van brandstof, goederen en mensen). Internatio-       bracht in de projectgroep en met betrokken partijen besproken.
naal luchtvaartverkeer kan uitwijken naar een ander vliegveld, maar      Indien aan de orde zullen de uitkomsten verder worden uitgewerkt
er zal wel sprake zijn van hinder en (grote) economische schade,         en geïmplementeerd. De projectgroep komt periodiek bijeen om
met name in het geval van Schiphol. Het is dus vooral de vraag           het project en de voortgang hiervan te blijven monitoren.”
of de schade van nationaal belang wordt geacht (categorie 3). De
kwetsbaarheid van Schiphol is meerdere keren onderzocht. In 2006         2. Klimaatscan Schiphol regio
namens het (voormalig) ministerie van Verkeer en Waterstaat en           Bron: website Kennis voor Klimaat: PM vervolg checken
in 2009 door het onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat (zie            http://kennisvoorklimaat.klimaatonderzoeknederland.nl/hotspots/
bijlage 1).                                                              schiphol-mainport/HSRS01
Het inzetten van luchtwegen (zowel vliegtuigen als helikopters) ten
behoeve van evacuatiefuncties is een onderwerp voor de rampenbe-         HSRS01: Klimaatscan Schiphol regio
heersing en wordt derhalve niet meegenomen in dit project.               De Schipholregio is een belangrijke economische motor met een
                                                                         hoge dynamiek. Niet alleen vanwege de aanwezigheid van Schip-
12.Transport (mainport Rotterdam)                                        hol, maar ook vanwege een aantal omvangrijke projecten die een
Voor de mainport Rotterdam geldt in grote lijnen hetzelfde als voor      belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van de Noordvleugel van
Schiphol. De kwetsbaarheid voor overstromingen van de regio              de Randstad. Dit rapport geeft op basis van een zeer globale quick-
Rijnmond Drechtsteden wordt meegenomen binnen het deelpro-               scan op basis van beschikbare kaartlagen uit de klimaateffectatlas
gramma Rijnmond Drechtsteden (DPRD). In dat kader is ook een             inzichtelijk wat de belangrijkste gevolgen kunnen zijn van klimaat-
rapportage opgesteld over vitale en kwetsbare functies (‘Bouwsteen       verandering voor de regio. Hierbij gaat het zowel om de impact van
Vitaal en Kwetsbaar’, concept eindrapport 14 november 2013).             klimaatverandering op het huidige ruimtegebruik als ook op de
In de haven van Rotterdam bevinden zich veel bedrijven met ge-           ruimtelijke ontwikkelingen die nu in voorbereiding zijn, bijvoor-
vaarlijke stoffen. Risico’s op vervuiling door chemische stoffen door    beeld de Randstad Urgent-projecten Westflank Haarlemmermeer,
grote chemische bedrijven in het algemeen worden meegenomen              ACT, A4-Schiphol, en eventueel ook de projecten Schipholdriehoek
binnen het onderdeel chemie (sector chemisch en nucleair).               (Driehoek A4-A5-A9) en Greenport Aalsmeer.
De haven Rotterdam beschikt over een beveiligingsplan, een ‘Port
Security Plan’, zoals vereist door de Europese Richtlijn Havenbevei-     Voor deze verkennende studie wordt gebruik gemaakt van de Kli-
liging.                                                                  maatscan die zijn oorsprong kent bij de Provincie Zuid-Holland en
13. Instellingen met niet zelfredzame personen                           verder is ontwikkeld in het klimaateffectatlas project (DHV, Alterra
Instellingen met niet zelfredzame personen, zoals crèches, scholen,      en KNMI) in het kader van het Klimaat voor Ruimte. Aangezien het
dagverblijven, verpleegtehuizen en bejaardentehuizen zijn kwetsbaar voor hier om landelijke kaarten gaat die in een quickscan zijn gecom-
een overstroming en hebben potentieel hogere slachtofferrisico’s.        bineerd, heeft de studie vooral een verkennend en signalerend
Hiervoor geldt hetzelfde als onder 4 staat genoemd voor penitenti-       karakter. De resultaten van de quickscan moeten vooral leiden tot
aire inrichtingen.                                                       bewustwording: de scan presenteert op een heldere en overzichte-
                                                                         lijke wijze de opgaven die van belang zijn. De verkennende studie
                                                                         geeft aan welke adaptatievraagstukken in de Schipholregio het
                                                                         meest urgent zijn en geeft daarbij aanbevelingen voor vervolgon-
84 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                                                                       kort en verzilting en wateroverlast. Voor het logistieke deel is een
                                                                       goede ontsluiting van belang. Deze zijn plaatselijk gevoelig voor de
                                                                       effecten van wateroverlast en temperatuur.
                                                                       5. In de Schipholdriehoek zullen een mogelijke tweede termi-
                                                                       nal, omlegging van de A9 en een mogelijke doortrekking van de
                                                                       Noord-Zuidlijn naar verwachting leiden tot een waterbergingsop-
                                                                       gave. Oplossingen hiervoor kunnen gezocht worden in combinatie
                                                                       met de groenopgave.
                                                                       6. Met name de glastuinbouwgebieden zijn kwetsbaar voor de
                                                                       effecten van wateroverlast, watertekort en verzilting. Oplossingen
                                                                       hiervoor moeten gezocht worden in de reeds ingezette ontwikke-
                                                                       ling naar een zelfvoorzienend glastuinbouw. Dergelijk maatrege-
                                                                       len kosten wel geld en ruimte. Speciale aandacht gaat uit naar de
                                                                       gebieden die in als prioritair in het provinciaal landbouw beleid zij
                                                                       benoemd, te weten Rijssenhout /Primaviera en het bollenteeltge-
                                                                       bied Bollen zijn zeer gevoelig voor de effecten van verzilting.
derzoek.
In de scan worden primaire effecten van klimaatverandering ver-        7. Wateroverlast vormt een beperkte opgave voor een aantal
taald naar gebiedsspecifieke gevolgen, de zogenaamde secundaire        recreatieterreinen. De mate waarin dit als overlast wordt ervaren is
effecten. Wanneer deze geconfronteerd worden met het in het ge-        afhankelijk van de inrichting van het terrein. Oplossingen kunnen
bied aanwezige landgebruik ontstaat inzicht in consequenties voor      gezocht worden in waterbergingsvijvers die ook voor recreatieve
de verschillende functies, de tertiaire effecten. Op basis van effect- doeleinden gebruikt kunnen worden. De recreatieterrein bieden
en gevoeligheidsindicatoren kan zo gebiedspecifiek een uitspraak       vooral veel kansen. Door een stijging van de temperatuur zal de
gedaan worden over de klimaatrobuustheid van bepaalde functies.        behoefte aan recreatie en plekken voor verkoeling toenemen.
Hieruit kunnen de klimaatsignalen en -opgaven worden afgeleid.         Met name in het park van de 21e eeuw waar een combinatie met
De uitkomsten van de verkennende quickscan geven inzicht in de         een woonopgave wordt gezocht, kan goed ingespeeld worden op
prioritaire thema’s waarop kennisverdieping nodig is. Dit vormt        deze behoefte. Zwemwater is in verband met de ontwikkeling van
de zogenaamde klimaatagenda die aan de provincie en betrokken          blauwalg gevoelig voor effecten van temperatuur en kwel.
stakeholders is voorgesteld:
                                                                       8. Aanvullende data ten aanzien van wateroverlast in het stedelijke
1. Op basis van de uitgevoerde scan vormt watertekort in ver-          gebied zijn essentieel om de wateropgave aldaar te kunnen bepalen.
band met de doorspoelbehoefte de belangrijkste opgave voor de
Haarlemmermeer. Het laten verbrakken van bepaalde gebieden zal         9. Verder uitwerking op het niveau van de deelgebieden is nodig om
hierbij mogelijk noodzakelijk zijn. Het verdient de aanbeveling te     de kansrijkheid van de adaptatiemogelijkheden te verkennen.
onderzoeken welke gebieden hiervoor in aanmerking komen en
welke nieuwe kansen dit biedt.                                         10. De klimaateffecten voor tunnels en ICT infrastructuur dienen
                                                                       aanvullend in beeld te worden gebracht. Het eindrapport van dit
2. Voor de westflank van de Haarlemmermeer blijkt uit de kli-          project is beschikbaar.
maatscan dat met name het stedelijk gebied gevoelig is voor het
optreden van wateroverlast. De landbouw daarentegen is gevoelig
voor de effecten van watertekort en verzilting. Het biedt een interes-
sant perspectief om te kijken in welke mate de benodigde piekber-
ging voor het stedelijke gebied gecombineerd kan worden met de
voorraadberging voor de landbouw.
3. ACT is op basis van de scan robuust voor de effecten van overstro-
ming van primaire waterkeringen. Effecten van overstroming van
de boezemkade vormen wel een aandachtspunt. Mede gezien de
grote investering zullen de gevolgen van een overstroming groot
zijn. Maatregelen ten aanzien van dit effect kunnen wellicht goed
gecombineerd worden met de nieuwe planontwikkeling.
4. De greenport Aalsmeer is gevoelig voor de effecten van waterte-
                                                                                                                            Synthesedocument 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>12. Bijlage: Acties Manifest Klimaatbestendige stad
In onderstaande tabel zijn de acties uit het Manifest Klimaatbestendige stad opgenomen, onder vermelding van de coalitie(s) waar de actie
haar oorsprong vindt, van de belangrijkste geadresseerde(n), alsmede van de periode waarin de actie naar het oordeel van de coalities zou
dienen te worden uitgevoerd. DPNH heeft daar voor dit synthesedocument aan toegevoegd in welk kader de actie wordt uitgevoerd, dan
wel kan of naar verwachting zal worden uitgevoerd.
DBRA    deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
SPRA		  Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie
IVRA		  Intentieverklaring ruimtelijke adaptatie
NAS		   Nationale adaptatiestrategie
  Actie 1          Klimaat stresstest
  Wat              Voer als gemeenten met andere overheden samen een lokale klimaat-stresstest uit. Hiervoor maken zij op basis van
                   het W+-klimaatscenario concrete stressscenario’s voor onder andere hemelwater, hitte, grondwater. Waterschappen
                   doen dit voor de regionale keringen, oppervlaktewatersystemen, grondwatersystemen en waterkwaliteit. Trek hierbij
                   lering uit eerdere situaties waarin storm, overstroming en hittegolven schade hebben veroorzaakt. Maak gebruik van
                   hiervoor ontwikkelde instrumenten zoals serious gaming.
                   Het resultaat van deze test is dat partijen bekend zijn met de risico’s (direct en, voor zover mogelijk, indirect) en kansen
                   van veranderend klimaat voor veiligheid, gezondheid, ecologie, economie en leefomgevingskwaliteit. De stresstest
                   geeft ook inzicht in concrete handelingsperspectieven op korte, middellange en lange termijn. Deze kennis is de basis
                   voor lokale afwegingen over klimaatbestendig handelen.
                   Rijk en provincies ondersteunen gemeenten en waterschappen hierin met tools en een stimuleringsprogramma.
                   Per provincie wordt een adviesteam ingesteld dat reflecteert op de uitkomsten van de stresstest.
  Wie              Gemeente, waterschap, provincie, Rijk en andere partners ieder in eigen rol
  Actie 2          Lokale adaptatiestrategieën
  Wat              Formuleer als gemeenten en waterschap met relevante partijen gezamenlijk een klimaatadaptatiestrategie met lokale
                   doelen voor wateroverlast, effecten van droogte en hitte op basis van de uitkomsten uit de klimaat-stresstest. Let
                   hierbij op de relatie met hoogwaterbescherming (meerlaagse veiligheid). Hierin staat wat de partijen op korte en
                   middellange termijn voornemens zijn te doen om de klimaatopgaven aan te pakken. De betrokken partijen formuleren
                   concrete doelen waaruit blijkt in hoeverre risico’s op overlast, waterkwaliteit en schade omlaag gebracht worden of
                   dienen te worden geaccepteerd.
                   De betrokken overheden vertalen de strategie naar de omgevingsvisies, naar concrete afspraken over de uitvoering
                   door de verschillende eigen diensten, gewenste inspanningen door private partijen en naar eventuele lokale subsidie-
                   regelingen voor derden en andere faciliterende maatregelen.
                   Burgers en bedrijven participeren in het opstellen van de strategie. Het resultaat wordt actief breed naar bedrijven en
                   burgers gecommuniceerd. Wanneer er in een gemeente een concrete gebiedsontwikkeling start is het aan de gemeen-
                   te om het ambitieniveau voor klimaatadaptatie op die locatie in te brengen en heldere doelcriteria te stellen
  Wie              Gemeente, waterschap met relevante overheden en maatschappelijke partijen
86 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Actie 3 Klimaatadaptatie in ruimtelijke visies
Wat     Maak als provincie en gemeente een omgevingsvisie die lokale adaptatiestrategieën vertaalt naar beleid voor de
        inrichting van gebieden. Deze visies omvatten ook de relatie stad en platteland en een ambitie voor de stedelijke
        waterbalans (per gebied).
        Stem als waterschappen de volgende generatie waterbeheerplannen af op de omgevingsvisie. Breng in deze wa-
        terbeheerplannen samenhang in de wijze van omgaan met hemel-, oppervlakte-, grond-, en afvalwater vanuit een
        langetermijnperspectief.
        Vertaal als gemeenten en waterschappen de omgevingsvisie concreet naar lokale normen, richtlijnen en perspectieven
        voor water en groen in omgevingsplannen en projectbesluiten.
Wie     Gemeenten, waterschappen, provincies
Actie 4 Klimaatscenario’s
Wat     Ontwikkel landelijke scenario’s voor klimaatadaptatie die inhoudelijk houvast bieden aan gemeenten, waterschap-
        pen en koepels van private partijen bij het opstellen van een lokale adaptatiestrategie. Dat wil zeggen scenario’s voor
        veranderingen in het stedelijk klimaat en luchtkwaliteit, gekoppeld aan de KNMInext klimaatscenario’s met indicato-
        ren voor relevante veranderingen in de stedelijke omgeving (zoals overschrijding comfortindex of luchtkwaliteitsindi-
        catoren). De scenario’s kunnen als kaart in beeld worden gebracht. Doelgroep: beleidsmedewerkers van gemeenten,
        waterschappen, adviesbureau’s.
Wie     Rijk
Actie 5 Positionering Risicoreductie Klimaatadaptatie
Wat     Maak een vergelijking van de kosteneffectiviteit van risicobeleid over de verschillende ruimtelijke beleidsterreinen
        heen. Laat zien hoe investeringen in klimaatadaptatie scoren ten opzichte van andere beleidsterreinen als bijvoorbeeld
        transport gevaarlijke stoffen of verkeer. Kapitaliseer risico op slachtoffers zoals dit in de gezondheidszorg gebeurt.
        Benader maatschappelijke ontwrichting vanuit het perspectief dat één gebeurtenis met honderd slachtoffers in totaal
        minder ontwrichtend werkt dan honderd gebeurtenissen met telkens één slachtoffer.
Wie     Rijk
Actie 6 Investeringsbudget
Wat     Start als Rijk, provincie een investeringsbudget om als baathebbers te investeren in relevante maatschappelijke initi-
        atieven, privaat, van gemeenten en van waterschappen, die klimaatadaptatie aantoonbaar bevorderen. Het budget
        wordt gevuld met bestaande financiële middelen die gereserveerd zijn voor bovenlokale doelen die door het initiatief
        mede worden gerealiseerd.
Wie     Rijk en provincies
                                                                                                                  Synthesedocument 87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre> Actie 7         Financiering stedelijk groen
 Wat             Geef als overheden samen een impuls aan succesvol gebleken nieuwe financieringsmodellen voor regionaal en stede-
                 lijk groen dat klimaatadaptatie aantoonbaar bevordert en maak hierbij gebruik van de sturingsmogelijkheden die de
                 OZB kan bieden, zodat de investerende partijen ook baathebbers kunnen worden. (Voorbeeld: terugsluizen van extra
                 OZB-inkomsten door verhoging leefomgevingskwaliteit naar gebiedsfonds.)
 Wie             Rijk (OZB, gemeentefonds), provincies, gemeenten
 Actie 8         Risicocommunicatie
 Wat             Communiceer als gemeenten en waterschappen actief met eigenaren, maatschappelijke organisaties en gebruikers
                 over lokale (gezondheids)risico’s rond water en hitte en over praktische en aantrekkelijke oplossingen op het niveau
                 van huis, straat of wijk. Benadruk hierbij de meerwaarde de oplossingen voor de directe woon- en leefomgeving.
 Wie             Gemeenten verantwoordelijk, samen met waterschappen en woningbouwcorporaties, hoveniers, etc.
 Actie 9         Publiekscampagne klimaatadaptatie
 Wat             Informeer bedrijfsleven, particulieren en bestaande collectieven en communities over:
                     • klimaatverandering, lokale effecten;
                     • effecten van het eigen handelen (verharden, etcetra);
                     • mogelijke eigen rol particulier bij het verwerken van piekbuien;
                     • rollen van gemeente, waterschap, professionals;
                     • concrete handelingsperspectieven, onder eer op basis van de Green Deal Levende Duurzame
                        Buitenruimtes / principes ‘De Levende Tuin’.
                 Bind collectieven en communities aan klimaatadaptatie door het maken van afspraken over inspanningen op dit gebied.
 Wie             Gemeenten
 Actie 10        Gemeentelijk beleid verharding
 Wat             Formuleer als gemeenten concrete beleidsdoelen voor verharding en houdt bij dimensionering van ruimtelijke ingre-
                 pen hiermee rekening. Zet hierbij bijvoorbeeld regelgeving in (hemel- en grondwaterverordening), of voorlichting, of
                 financiële prikkels. Waterschappen kunnen dit ook doen (keur).
 Wie             Gemeenten en waterschappen
88 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Actie 11 Klimaattoetsproces
Wat      Zorg ervoor dat in de Omgevingswet wordt verankerd dat de initiatiefnemer het overleg in het kader van de watertoets
         snel opstart indien klimaatadaptatie noodzakelijk of kansrijk is en dat het proces stuurt op het verbinden van waterop-
         gaven (kwaliteit en kwantiteit) met andere opgaven, niet alleen de huidige, maar ook de toekomstige.
Wie      Rijk
Actie 12 Klimaatadaptatie in richtlijnen en convenanten
Wat      Laat als gezamenlijke overheden klimaatadaptatie opnemen in de producten van CROW (zoals RAW, de Kwaliteits-
         catalogus openbare ruimte (inclusief consequenties van een wijziging van kwaliteitsniveau), de richtlijnen voor
         wegontwerp, etcetera), in de anterieure overeenkomsten, grondexploitatieplannen en –overeenkomsten. Neem als
         waterschappen klimaatadaptatie op in de handreiking watertoets. Laat als overheden klimaatadaptatie opnemen in
         convenanten met het bedrijfsleven.
Wie      Rijk, waterschap, gemeente, CROW
Actie 13 Vroegtijdig klimaatadaptief plannen
Wat      Breng als Rijk klimaatadaptatie in de Handreiking planobjectivering om een vroege beoordeling van de mate van
         klimaatbestendigheid van inrichtingsvarianten mogelijk te maken.
Wie      Rijk
Actie 14 Omgevingswet
Wat      Borg dat overheden en initiatiefnemers met de Omgevingswet en uitvoeringsregelgeving uitvoering kunnen geven aan
         de ambities van de klimaatbestendige stad.
Wie      Rijk
Actie 15 Grondwaterstreefpeil
Wat      Neem als gemeente/waterschap in het gemeentelijk rioleringsplan of in het peilbesluit grondwaterstreefpeilen op voor
         risicogebieden waarvoor een eenduidig wenspeil doelmatig is en per bouwblok is te formuleren.
Wie      Gemeente/waterschap
                                                                                                                 Synthesedocument 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre> Actie 16        Grondwaterzorgplicht
 Wat             Scherp de gemeentelijke grondwaterzorgwaterplicht aan: de gemeente moet in beeld brengen waar de grondwa-
                 teraandachtsgebieden liggen en met bewoners om tafel gaan om opties te verkennen waarbij beide partijen een
                 inspanning leveren.
 Wie             Rijk en gemeenten
 Actie 17        Organisatie grondwaterpeilbeheer
 Wat             Bezie als overheden op welke wijze grondwaterpeilbeheer in samenhang met oppervlaktewaterpeilbeheer kan worden
                 belegd. Stem af met de Structuurvisie ondergrond.
 Wie             Rijk, waterschappen, provincies, gemeenten
 Actie 18        Begrenzen overlast
 Wat             Verbind je als gemeente en waterschap aan een eigen prestatienorm voor maximale overlast van water, droogte en
                 hitte, gebaseerd op de lokale adaptatiestrategie, voor zover er geen norm gesteld wordt door een provinciale verorde-
                 ning.
 Wie             Gemeente en waterschappen
 Actie 19        Draagvlak grondwaterpeilbeheer
 Wat             Organiseer een traject voor het gezamenlijk formuleren van een gedragen en effectieve aanpak voor preventie van
                 toekomstige funderingsschade.
 Wie             Water Governance Center
 Actie 20        Prikkel Goed Huisvaderschap Water
 Wat             Beloon als gemeente of waterschap prestaties die leiden tot vermindering van problemen met water op kavel-, straat-,
                 wijk- of postcodeniveau met lagere aansluitkosten of heffingen van gemeente en/of waterschap (zie onder andere
                 Duitsland waar belasting wordt geheven op basis van de hoeveelheid verharding van de kavel(s)).
 Wie             Waterschappen en gemeenten
90 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Actie 21 Icoonprojecten klimaatadaptief bouwen
Wat      Ga concreet aan de slag met klimaatadaptief, bouwen/herstructureren en beheren op een aantal locaties in Nederland.
         In grote en kleine projecten die internationaal de kennis van Nederland op het gebied van klimaatbestendige ruimtelij-
         ke ontwikkeling etaleren. Dit verbinden aan het topsectorenbeleid.
Wie      Overheden, kennisinstellingen en marktpartijen
Actie 22 Waterschap direct in contact met de bouwwereld
Wat      Leg als waterschap en bouwwereld direct contact vanaf de start van een gebiedsontwikkeling. Alleen dan kunnen de
         wateropgaven en kansen voor doelmatig beheer goed meegenomen worden. Het waterschap krijgt daarvoor de ruim-
         te en stapt daar actief in. Hier zijn goede voorbeelden van, maar dit gebeurt nog lang niet overal.
Wie      Waterschappen, gemeenten en marktpartijen stimuleren dit.
Actie 23 Bouwsector in beweging brengen
Wat      Breng de bouwsector in beweging door het verspreiden van kennis over schades als gevolg van klimaatverandering en
         maatregelen hiertegen en over de bijdrage die klimaatbestendige inrichting kan leveren aan de aantrekkelijkheid van
         de woon- en werkomgeving. Plus kennis, methodieken en ervaringen over samenwerkingsvormen, belonings-, nieuwe
         verdienmodellen en verrekensystemen voor integrale gebiedsontwikkeling.
Wie      Rijk, kennisinstellingen, koepelorganisaties, bouwsector
Actie 24 Eigenaren/gebruikers in beweging brengen door kennisoverdracht (B)
Wat      Informeer bedrijven en particulieren actief over de uitkomsten van de klimaat stresstest, de lokale adaptatiestrategie-
         ën en over wat zij zelf op hun eigen kavel kunnen doen om een bijdrage te leveren en de opgaven te verkleinen.
Wie      Gemeente, waterschap, marktpartijen (tuincentra, bouwmarkten)
Actie 25 Hitte-normen voor huisvesting kwetsbare groepen
Wat      Onderzoek hoe hitte als thema meegenomen kan worden in normen voor gebouwen voor kwetsbare groepen,
         inclusief een toename van het probleem als gevolg van klimaatverandering. Leg hierbij de link in maatregelen tussen
         mitigatie (energiebesparing, duurzame energie) en adaptatie. Het Nationaal Hitteplan geeft hiertoe een aanzet.
Wie      Rijk
                                                                                                                Synthesedocument 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre> Actie 26        Informatie-uitwisseling door netbeheerders onderling
 Wat             Deel als netbeheerders onderling informatie over gevoeligheden van hun netwerk voor de gevolgen van klimaatveran-
                 dering (onderlopen van schakelkasten en dergelijke door water op straat, oververhitting van onderdelen, etcetera).
 Wie             Netbeheerders
 Actie 27        Verbeterd inzicht in wederzijdse afhankelijkheden van netwerken
 Wat             Breng als netbeheerders en overheden als onderdeel van de stresstest gezamenlijk de samenhang, de wederzijdse be-
                 ïnvloeding en afhankelijkheid van netwerken in kaart met het oog op inzicht in de ketenafhankelijkheid, op de moge-
                 lijkheden tot koppeling van onderhoudsinvesteringen en op de mogelijkheden om hun netwerken robuuster te maken.
 Wie             Netbeheerders, rijk, provincies, gemeenten
 Actie 28        Verdere verbetering afwegingsinstrumenten
 Wat             Wissel als netbeheerders ervaring uit over de toepasbaarheid van instrumenten voor het afwegen van klimaat en
                 duurzaamheid. Het gaat hierbij onder andere over de instrumenten Omgevingswijzer, Ambitieweb, BREEAM-Nieuw-
                 bouw, -Gebiedsontwikkeling, -Infra, Duurzaamheidheidsprofiel van een Locatie (DPL). Doel is het geven van impulsen
                 aan verdere verbetering van deze instrumenten.
 Wie             Netbeheerders
 Actie 29        Kennisvergroting en kennisverspreiding
 Wat             Ken als onderzoeks- en kennisinstituten in de onderzoek- en onderwijsprogrammering een bijzondere plek toe aan
                 kennisontwikkeling op het gebied van klimaatadaptatie in de stad (onder meer ten aanzien van gezondheid) en schenk
                 daarbij aandacht aan innovaties, vernieuwingen en kansrijke technieken.
                 Deel als overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen informatie en kennis over klimaatadaptatie, waaronder
                 kaartmateriaal; communiceer successen op het gebied van klimaatadaptatie, waaronder kansrijke verdienmodellen.
                 Ontwikkel curricula , stimuleer gebruik van serious games, zorg voor stageplekken
 Wie             Overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen
 Wanneer         Vanaf 2014. Kader: SPRA, IVRA
 Actie 30        Digitaal kennisportaal klimaatadaptatie
 Wat             Maak bestaande kennis en informatie over klimaatadaptatie digitaal beschikbaar. Sluit aan op portalen die al veel
                 gebruikt worden (zoals Klimaateffectatlas en sectorale portalen).
 Wie             Overheden, bedrijfsleven, kennisinstellingen, ngo’s en communities
92 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>13. Bijlage: Uitkomsten consultatieronden
Reacties 1e informatie en consultatieronde DP2015 december 2013 – maart 2014
Gemeenten
                      Opmerkingen                                           Reactie deelprogramma Nieuwbouw
                                                                            en Herstructurering
 Drechtsteden        Aandacht wordt gevraagd voor de vitale en              In de DBRA wordt op twee manieren de veiligheid van
                     kwetsbare functies bij normverlaging. Hoe              vitale en kwetsbare functies verbeterd. De waterro-
                     wordt het goed functioneren ervan geborgd?             buuste inrichting van vitale en kwetsbare functies van
                                                                            nationaal belang wordt bereikt via convenanten en
                                                                            eventueel via wetgeving op nationaal niveau per sector.
                                                                            Waterrobuuste inrichting van vitale en kwetsbare
                                                                            functies op regionaal en lokaal niveau wordt bereikt via
                                                                            de ruimtelijke afweging op regionaal en lokaal niveau,
                                                                            waarbij de ambitie is dat waterveiligheid en klimaat-
                                                                            bestendigheid gericht worden meegewogen bij alle
                                                                            ruimtelijke (her)ontwikkelingen.
 Intergemeentelijk   ISMH ziet “verbinding met DPNH” als het                Deze verbinding kan tot stand komen middels pilots
 Samenwerkingsorgaan gaat om het vinden van “een nieuwe rolver-             voor de Krimpenerwaard en de Alblasserwaard-Vijf-
 Midden-Holland      deling tussen de verschillende overheden” bij          heerenland, die DPNH mede ondersteunt (Stimule-
                     het oplossen van de “diverse vraagstukken              ringsprogramma ruimtelijke adaptatie).
                     rond ruimtelijke ontwikkeling, waterbeheer
                     en financiering.” Met name de dijken langs
                     de Hollandse IJssel en de Lek worden hierbij
                     genoemd.
 Gemeente Staphorst  “We onderkennen het belang van een klimaatbesten-      Het in beeld brengen van de opgaven op het gebied van
                     dig en waterrobuust bebouwd gebied. We kennen          water en klimaat is de eerste stap in de afweging die
                     echter op dit moment de opgave in onze gemeente        gemaakt moet worden. De stappen ten behoeve van
                     niet. Daarmee ook niet wat hier nodig is aan landelijk een waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting zijn:
                     of regionaal afwegingskader of maatregelen. We         Weten: waterrobuustheid en klimaatbestendigheid van
                     kunnen ons daarom nu niet uitspreken over de aan-      het (plan)gebied en voorziene functies analyseren.
                     gegeven ambitie van Ruimtelijke Adaptatie. Wij plei-   Willen: uitkomsten hiervan (dreiging en kansen) verta-
                     ten voor een sterkere agendering in de regio, waarbij  len naar een gedragen ambitie en strategie.
                     de opgaven in beeld worden gebracht. Pas daarna is     Werken: aangeven hoe deze ambitie doorwerkt in
                     het zinvol te bepalen welk afwegingskader gewenst is   ruimtelijk en sectoraal beleid en uitvoering.
                     en welk commitment van welke partijen nodig is.”       In het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie zal
                                                                            veel aandacht zijn voor een sterke regionale agendering
                                                                            van klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting,
                                                                            waarbij de bewustwording en de kennis over alsmede
                                                                            het helpen met de te nemen stappen centraal staan.
                                                                                                                    Synthesedocument 93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Gemeente Meppel                 De ambities uit de DBRA worden door Meppel             Het in beeld brengen van de opgaven op het gebied van
                                onderschreven. “Op dit moment hebben wij echter        water en klimaat is de eerste stap in de afweging die
                                geen beeld wat de mogelijk opgave voor de toekomst     gemaakt moet worden. De stappen ten behoeve van
                                is. Daarmee weten we ook niet welke maatregelen        een waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting zijn:
                                nodig zijn en of de ambitie voor 2050 haalbaar is. Wij Weten: waterrobuustheid en klimaatbestendigheid van
                                kunnen ons op dit moment dus niet uitspreken over      het (plan)gebied en voorziene functies analyseren.
                                de gestelde ambitie.”[…] “Wij pleiten echter voor een  Willen: uitkomsten hiervan (dreiging en kansen) verta-
                                sterkere agendering in de regio,waarbij allereerst de  len naar een gedragen ambitie en strategie.
                                opgaven in beeld worden gebracht Pas daarna is het     Werken: aangeven hoe deze ambitie doorwerkt in
                                zinvol te bepalen welk afwegingskader gewenst is en    ruimtelijk en sectoraal beleid en uitvoering.
                                welk commitment van welke partijen nodig is.”          In het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie zal
                                                                                       veel aandacht zijn voor een sterke regionale agendering
                                                                                       van klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting,
                                                                                       waarbij de bewustwording en de kennis over alsmede
                                                                                       het helpen met de te nemen stappen centraal staan.
Gemeente Steenwijker-           Letterlijk dezelfde reactie als Meppel en Stap-        Zie reactie Meppel en Staphorst!
land                            horst!
Gemeente Zwolle                 Onderschrijft de DBRA. Is ook actief partici-          Steun voor DBRA, waarvan acte.
                                pant geweest.
                                “We verzoeken u wel inzicht te verschaffen in          In de Handreiking ruimtelijke adaptatie wordt een
                                de kosten-batenanalyse van maatregelen                 tool hiervoor ontwikkeld. Daarbij zal Zwolle worden
                                op lange termijn en de mogelijkheden voor              betrokken.
                                financiering van eventuele ‘plus’kosten.”
Gastvrije Randmeren             “Wij onderschrijven de deltabeslissing Ruimtelijke     Steun voor DBRA, waarvan acte.
                                adaptatie. Zoals hierboven reeds vermeld zien wij      Aanvullende RO-regelgeving ten aanzien van de flexi-
                                voor ons als randmeergemeenten met name een taak,      bilisering van het peilbeheer wordt vanuit de DBRA niet
                                waar flexibilisering van het peilbeheer zal leiden tot voorzien. Wel kunnen op lokaal niveau in overleg tus-
                                aanvullende RO-regelgeving.”                           sen de lokale overheid en het waterschap voorwaarden
                                                                                       worden opgenomen ten aanzien van ontwikkelingen
                                                                                       in die gebieden waar dat flexibele peilbeheer op van
                                                                                       invloed is.
Gemeente Súdwest-               ”Wij onderschrijven de gezamenlijke ambitie en de      Steun voor DBRA, waarvan acte.
Fryslân                         geschetste aanpak (het opstellen van een afwegings-    Op ambtelijk niveau is reeds contact opgenomen met
                                kader). Wij willen meedenken in het te ontwikkelen     de gemeente teneinde invulling te geven aan de wens
                                model afwegingskader.                                  tot meedenken met de handreiking ruimtelijke adapta-
                                                                                       tie (voorheen genoemd: model afwegingskader).
94 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>Gemeente           “De gemeente Amsterdam onderschrijft de ambitie       Steun voor DBRA, waarvan acte.
Amsterdam          en vervolgstappen voor de deltabeslissing Ruimtelijke
                   adaptatie.”
                   ”Het vergroten van de klimaatbestendigheid van        DPNH onderschrijft volledig dat de klimaatbestendig-
                   stedelijke gebieden vraagt een ontwikkeltraject van   heid van stedelijke gebieden een traject van meer-
                   meerdere jaren met ruimte voor experimenteren en      dere jaren vraagt, met ruimte voor experimenten en
                   ervarend leren. De regio zet het werk voort aan een   ervarend leren. We zien dit zelfs als de essentie van de
                   ontwikkeltraject om tot                               DBRA en zullen in de implementatie en in het Stimule-
                   klimaatbestendige steden te komen. Het Deltapro-      ringsprogramma nadruk leggen op proeftuinen, experi-
                   gramma wordt gevraagd bestuurlijke aandacht te        menteerruimte, het wegnemen van belemmeringen en
                   genereren voor klimaatbestendige steden, daar waar    het stimuleren van initiatieven in de regio.
                   nodig belemmerende regelgeving aan te passen en
                   met proeftuinen en
                   experimenteerruimte de initiatieven in de regio te
                   stimuleren.”
                   “De gemeente Amsterdam wil samen met Rijk,            Initiatief en regio liggen bij de regio, maar er wordt
                   regio en sectoren de verkregen inzichten in de pilots onderzocht of dit middels het Stimuleringsprogramma
                   meerlaagsveiligheid De Waterbestendige Stad en        ruimtelijke adaptatie kan worden ondersteund.
                   Waterbestendig Westpoort uitwerken met als doel
                   het beschermen van vitale infrastructuur (onder ande-
                   re drinkwatervoorziening, energievoorziening, data
                   centra) tegen overstromingen en het voorkomen van
                   ingrijpende keteneffecten.”
                   “De gemeente Amsterdam onderschrijft de betrok-       De aanpak van vitale en kwetsbare functies zal in-
                   kenheid van de sectorministeries                      derdaad, zoals Amsterdam wenst, gebeuren met de
                   bij de uitwerking van de deltabeslissingen met        sectorministeries die verantwoordelijk zijn voor de
                   betrekking tot vitale en kwetsbare                    veiligheid van betreffende functies. Initiatief en regie
                   functies. De gemeente pleit ervoor dat het Deltapro-  liggen daarmee ook bij de verschillende ministeries,
                   gramma regie en coördinatie op zich neemt en de       maar rapportage, evaluatie en eventueel een op basis
                   afstemming met de regionale partijen (gemeenten, de   daarvan te maken advies over de inzet van steviger
                   provincie en veiligheidsregio) verzorgt. De verant-   instrumenten blijft de verantwoordelijkheid van het
                   woordelijkheden ten aanzien van. de vitale            Deltaprogramma.
                   functies zijn verdeeld, maar geografische ligging en
                   onderlinge afhankelijkheden vragen vaak om samen-
                   hang in de aanpak.”
De Friese Meren    “Het opstellen van een afwegingskader om geza-        Steun voor DBRA, waarvan acte.
                   menlijk te zorgen dat waterveiligheid en klimaat-
                   bestendigheid zorgvuldig in de ruimtelijke ordening
                   worden meegenomen vinden wij een goede zaak. Wij
                   onderschrijven dan ook de deltabeslissing Ruimtelijke
                   adaptatie.”
Gemeente Heerhugo- Onderschrijven de deltabeslissing Ruimtelijke         Steun voor DBRA, waarvan acte.
waard              adaptatie “zoals verwoord in het informatiebulle-
                   tin”.
                                                                                                                   Synthesedocument 95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre> Westfriese gemeenten            “Wij onderschrijven nut en noodzaak om via het              Ondersteuning van de DBRA. Watertoets staat ook in
                                 ruimtelijke ordeningsinstrumentarium Nederland te           de DBRA centraal en de ruimtelijke afweging kan op
                                 wapenen tegen de klimaatverandering. Zoals door             lokaal niveau vorm worden gegeven, hetgeen de regel-
                                 u wordt aangegeven wordt het verplicht om de water-         druk tot een minimum beperkt.
                                 robuustheid te borgen bij vitale c.q. kwetsbare func-
                                 ties. In de beschikbare informatie wordt aangegeven
                                 dat het afwegingskader door de afzonderlijke over-
                                 heden zal worden door vertaald in eigen omgevings-
                                 visies, -plannen en verordeningen. Wat ons betreft
                                 is de watertoets het meest geëigende instrument om
                                 water robuust inrichten op gemeentelijk niveau vorm
                                 te geven. Daarnaast hopen wij dat het
                                 afwegingskader niet zal leiden tot een bovenmatige
                                 toename van de regeldruk en administratieve lasten
                                 voor bedrijven en particulieren.”
Waterschappen
                   Opmerkingen                                                               Reactie deelprogramma
 Waterschap Vallei en            Onderkenning van “het brede belang van een water-           Steun voor DBRA. DPNH ervaart de reactie van Vallei
 Veluwe                          robuuste en klimaatbestendige inrichting van de ruimte,     en Veluwe als een goed begrepen steun voor de met de
                                 inclusief het benutten van kansen in de 2de en 3de laag van DBRA te besluiten combinatie van watertoets (wettelij-
                                 meerlaagsveiligheid. Wij volgen hier de lijn van de Unie    ke verplichting, ‘stok achter de deur’) en de te maken
                                 van Waterschappen.                                          bestuurlijke afspraken over het lokaal en regionaal
                                 De vrijwilligheid van het afwegingskader biedt ruimte       afwegen van waterveiligheid en klimaatbestendigheid
                                 voor regionaal maatwerk, terwijl de versterking van de      (ruimte voor regionaal maatwerk, vrijwillig maar niet
                                 watertoets bijdraagt aan de totstandkoming van een          vrijblijvend).
                                 klimaatrobuuste inrichting.”
96 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>Hoogheemraadschap Hol- “Wel kunnen wij ons voorstellen dat een bestuursover-     De keuze voor een bestuurlijke afspraak is juist ingegeven
lands Noorderkwartier  eenkomst op dit gebied voor gemeenten en provincies       door onze wens om niet – of in elk geval niet nú al - in te
                       als te veel bindend wordt ervaren. Daarom zetten wij in   zetten op ‘bindende’ regelgeving, maar tegelijkertijd niet
                       op samenwerking. Het is deze reden dat wij gezamenlijk    te blijven hangen in vrijblijvendheid. Aan samenwerking
                       met onze ruimtelijke partners tot een waterbestendig      hoeft wat DPNH betreft inderdaad geen wettelijk instru-
                       Noord-Holland in de verdere uitwerking van onze regi-     ment ten grondslag te liggen; de bestuurlijke overeen-
                       onale Deltavisie komen. Aan samenwerking hoeft geen       komst die we wél willen, markeert precies de door HHN
                       wettelijk of bindend instrument ten grondslag te liggen.” én DPNH gewenste mate van vrijwilligheid in combina-
                                                                                 tie met het zelfbindend vermogen van de afspraak zelf.
                       “Wij ondersteunen de benadering waarbij klimaatbe-        Steun voor DBRA. Waarvan acte.
                       stendig en waterrobuust inrichten rekening houdt met
                       het gehele fysieke systeem van ondergrond, watersys-
                       teem, landschap/openbare ruimte, netwerken en
                       ruimtegebruik. De ruimtelijke partij heeft het primaat en
                       is als eerste aan zet.”
                       “Wij ondersteunen de lijn van de deltabeslissing Ruimte-  Steun voor DBRA. Waarvan acte.
                       lijke adaptatie dat de watertoets één van de belangrijke
                       instrumenten is om waterrobuust en klimaatbestendig
                       ontwikkelen te bevorderen.”
                       Waterbelang in MIRT                                       Het is de bedoeling dat het waterbelang ook in het MIRT
                                                                                 een stevige positie krijgt, onder andere door te organi-
                                                                                 seren dat het Rijk zelf zorgt voor een goede ruimtelijke
                                                                                 afweging in de eigen (MIRT) projecten.
Wetterskip Fryslân     “Wetterskip Fryslân onderschrijft de aanpak die opgeno-   Steun voor DBRA, waarvan acte.
                       men is in de concept deltabeslissing Ruimtelijke adapta-
                       tie. Het bij locatiekeuzen meer expliciet afwegen van de
                       risico’s van een overstroming en daarbij waar mogelijk
                       waterrobuust ontwerpen en aanleggen, zorgt er voor dat
                       op de lange termijn de gevolgen van een overstroming
                       niet onevenredig toenemen.”
                                                                                                                          Synthesedocument 97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre> Hoogheemraadschap               “Waterschap Amstel, Gooi en Vecht onderschrijft de    Steun voor DBRA. Waarvan acte.
 Amstel, Gooi en Vecht           ambitie en vervolgstappen voor de deltabeslissing
                                 Ruimtelijke adaptatie, waaronder de versterking van
                                 de watertoets.”
                                 DPNH wordt gevraagd bestuurlijke aandacht te          Steun voor DBRA. Middels het Stimuleringsprogramma
                                 genereren voor klimaatbestendige steden, belemme-     wordt de gevraagde aandacht gegenereerd.
                                 rende regelgeving aan te passen en met proeftuinen
                                 en experimenteerruimte de initiatieven in de regio
                                 te stimuleren. De regio zet het werk voort aan een
                                 ontwikkeltraject om tot klimaatbestendige steden te
                                 komen.
                                 “De verkregen inzichten in de pilots meerlaagsveilig- Steun voor DBRA. Amsterdam Westpoort wordt opge-
                                 heid Amsterdam Waterbestendig en Waterbestendig       nomen als pilotproject in het Stimuleringsprogramma
                                 Westpoort worden door de regio uitgewerkt met         bij de DBRA.
                                 als doel een begin te maken met het daadwerkelijk
                                 beschermen van vitale infrastructuur, onder andere.
                                 data centra, rwzi’s envoorzieningen met de meest
                                 ingrijpende keteneffecten. De Regio Amsterdam stelt
                                 voor dit in samenwerking te doen met het Deltapro-
                                 gramma, bijvoorbeeld door er een ‘icoon-project’ van
                                 te maken.”
 Waterschap Zuiderzeeland “De deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie sluit aan          Steun voor DBRA. Waarvan acte.
                                 bij de ambitie van Waterschap Zuiderzeeland om als
                                 waterschap zo vroeg mogelijk bij ruimtelijke
                                 ontwikkelingen betrokken te zijn.”
98 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Hoogheemraadschap    “Wij verzoeken u in de deltabeslissing Ruimtelijke     Samen met het hoogheemraadschap worden moge-
Delfland             adaptatie specifieke aandacht te besteden aan          lijkheden verkend om de opgave in deze gebieden te
                     gebieden met een lastig realiseerbare klimaatopga-     realiseren (St. Waterbuffer)
                     ve, waarbij water in de vorm van wateroverlast en of
                     droogte een belangrijke rol speelt.”
                     “Wel zien wij daarbij graag meer aandacht voor         De Handreiking ruimtelijke adaptatie en bijbehorende
                     verantwoordelijkheid en betrokkenheid van burgers,     uitgangspunten, het Kennisportaal en het Stimulerings-
                     bedrijven en maatschappelijke organisaties. Wij zijn   programma ruimtelijke adaptatie zijn faciliteiten om
                     daarbij van mening dat de gezamenlijke overheden       bewustwording van nut en noodzaak van klimaatadap-
                     een taak hebben bij de bewustwording van deze          tatie bij zowel burgers, bedrijven, maatschappelijke
                     groeperingen door zowel effectieve communicatie als    organisaties als overheden komende jaren te vergroten
                     het innemen van duidelijke beleidsuitgangspunten.”     en deze partijen een handelingsperspectief te bieden.
                     “Ook is Delfland van mening dat de ambities in de      De ambities van de DBRA reiken inderdaad tot 2050.
                     deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie (te) veriIn de   Echter, de gewenste transitie en het bijhorende hande-
                     toekomst worden gelegd, waardoor het risico bestaat    lingsperspectief wordt met de beslissing zelf reeds in
                     dat het momentum wordt gemist en de urgentie           gang gezet en in de jaren tot 2017 gemonitord, waarna
                     onvoldoende wordt onderkend.”                          de evaluatie in dat jaar kan leiden tot het inzetten van
                                                                            nieuw instrumentarium. Bij dit alles dient wel te worden
                                                                            bedacht dat het handelingsperspectief van de goede
                                                                            ruimtelijke afweging (weten, willen en werken) pas
                                                                            plaats kan vinden bij concrete initiatieven of investe-
                                                                            ringsbeslissingen in het ruimtelijke domein. Dat maakt
                                                                            de ambitie per definitie iets van de lange adem.
                     “Delfland is van mening dat de watertoets een be-      Het procesinstrument watertoets zorgt voor het mee-
                     langrijk instrument is om dat doel te bereiken.”       wegen van klimaatbestendig en waterrobuust inrichten
                                                                            bij ruimtelijke ontwikkelingen. In het Bestuursakkoord
                                                                            Water hebben de partijen afgesproken de watertoets al
                                                                            in de fase van structuurvisies te benutten. De Handrei-
                                                                            king ruimtelijke adaptatie draagt bij aan een inhoudelij-
                                                                            ke versterking van het watertoetsproces.
Waterschap Hollandse Het instrument van de watertoets geeft het water-      Het procesinstrument watertoets zorgt ervoor dat
Delta                schap een formele adviseursrol in het voorbereiden     klimaatbestendig en waterrobuust inrichten meewegen
                     van ruimtelijke plannen. Het verdient aanbeveling om   bij ruimtelijke ontwikkelingen. In het Bestuursakkoord
                     enerzijds dit instrument wettelijk te verankeren in de Water hebben de partijen afgesproken de watertoets al
                     nieuwe Omgevingswet en anderzijds landelijke richt-    in de fase van structuurvisies te benutten. De Handrei-
                     lijnen te ontwikkelen voor de toepassing daarvan.      king ruimtelijke adaptatie draagt bij aan een inhoudelij-
                                                                            ke versterking van het watertoetsproces.
                     “Ten aanzien van de meerlaagsveiligheid dienen de      DPNH heeft divers onderzoek uitgezet naar de gover-
                     verschillende governancevraagstukken (wie is waar-     nance aspecten van meerlaagsveiligheid. Nadere uit-
                     voor verantwoordelijk en wie neemt welke beslissin-    werking van de ingewonnen adviezen vindt momenteel
                     gen) nog nader uitgewerkt te worden.”                  plaats in divers pilots.
                                                                                                                     Synthesedocument 99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre> Provincies
                               Opmerkingen                                            Reactie deelprogramma
  Provincie Zuid-Holland Waterrobuust inrichten met ruimtelijke maat-                 De reactie van Zuid-Holland ervaart DPNH als steun voor
                               regelen gericht op het beperken van de gevolg-         de DBRA. Onderkend wordt dat waterrobuust inrichten
                               schade en de hersteltijd na een overstroming,          het ontstaan van nieuwe veiligheidsopgaven beperkt. En
                               beperkt het ontstaan van nieuwe waterveilig-           ondersteund wordt de lijn in de DBRA dat waterrobuuste
                               heidsopgaven. Waterrobuust (en klimaatbe-              inrichting een verantwoordelijkheid is van provincies en
                               stendig) ruimtelijk inrichten is primair een rol       gemeenten. Derhalve ontwikkelt DPNH ook géén gene-
                               en verantwoordelijkheid van de provincies en           riek toe te passen afwegingskader.
                               gemeenten, in overleg met de waterbeheerders
                               en maatschappelijke partijen. Het afwegingsmo-         De Handreiking ruimtelijke adaptatie (voorheen
                               del zoals dat ontwikkeld wordt binnen DPNH, ziet       genoemd model afwegingskader) zoals dat wordt ont-
                               ZH als een hulpmiddel dat kan worden benut bij         wikkeld, is inderdaad bedoeld als een hulpmiddel voor
                               de regionale en lokale beleidsuitwerking.              een goede ruimtelijke afweging bij regionale en lokale
                               Er is geen behoefte aan een generiek toe te pas-       beleidsuitwerkingen.
                               sen afwegingskader.
  Provincie Overijssel         Kan DBRA nog niet ten volle ondersteunen om-           De provincie Overijssel is koploper als het gaat om
                               dat de inhoud nog te weinig bekend is. “Wij willen     ruimtelijke adaptatie en is in die zin inderdaad al verge-
                               hier wel opmerken dat in de Omgevingsvisie Overijssel  vorderd met de implementatie van wat wij met de DBRA
                               reeds is voorzien in bedoeld instrumentarium en dat    beogen.
                               wij er van uitgaan hiermee reeds klaar te zijn voor de
                               implementatie van deze Deltabeslissing.”
100 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>Provincie Utrecht Doordat het model afwegingskader meerdere                Feitelijk is dit niet een reactie op het document dat
                  doelen beoogt, “wordt het model afwegingskader           DPNH heeft voorgelegd ter consultatie, maar een reactie
                  volgens ons te complex en is het voor geen enkele van    op het lopende proces richting de DBRA, waarbij in vier
                  deze vraagstukken goed toepasbaar. Wij adviseren om      interbestuurlijk samengestelde werkgroepen (waar
                  voor de te onderscheiden vraagstukken aparte adviezen    Utrecht deel van uitmaakt) wordt gewerkt aan de Hand-
                  en hulpmiddelen te ontwikkelen. Sinds een jaar hebben    reiking ruimtelijke adaptatie (voorheen genoemd het
                  wij in onze provinciale ruimtelijke structuurvisie en    model afwegingskader). Waken voor te grote complexi-
                  provinciale ruimtelijke verordening overigens            teit is daarbij een groot aandachtspunt.
                  bepalingen ten aanzien van overstromingsrobuust          De provincie Utrecht is overigens een van de koplopers
                  bouwen opgenomen.”                                       als het gaat om ruimtelijke adaptatie en is in die zin al
                                                                           vergevorderd met de implementatie van wat met de
                                                                           DBRA wordt beoogd.
                  “Speciale aandacht vragen de vitale objecten van natio-  Feitelijk is dit niet een reactie op het document dat
                  naal belang. Met de vitale sectoren worden afzonderlijke DPNH heeft voorgelegd ter consultatie, maar een reactie
                  afspraken gemaakt en geopperd wordt om deze buiten       op het lopende proces richting de DBRA, waarbij een
                  het provinciale beleid te laten. Over deze nog te maken  onderscheid wordt gemaakt tussen een aanpak via het
                  afspraken is nog veel onduidelijkheid. Zaak is het dat   ruimtelijke domein voor sectoren van lokaal en regionaal
                  de provincies in hun beleid ook deze vitale objecten van belang en een (sectorale) nationale aanpak voor secto-
                  nationaal belang meenemen, tenminste totdat voldoen-     ren met een nationaal belang. Bij de landelijke aanpak
                  de harde afspraken zijn gemaakt met de vitale sectoren.  wordt per sector bezien wat de specifieke situatie,
                  Onze wens is dat het provinciale beleid ook dan blijft   kwetsbaarheden en afhankelijkheden zijn en hoe beleid,
                  bestaan naast de convenanten met de vitale sectoren,     maatregelen en toezicht zijn geregeld. Een landelijke
                  omdat de borging in planprocessen een hele andere is     sectorale aanpak verdient de voorkeur wanneer sprake is
                  dan de borging middels convenanten en dus geen           van een sector met een of meerdere duidelijke aan-
                  dubbeling is maar een aanvulling.”                       spreekpunten met doorzettingsmacht bij de realisatie
                                                                           van de afspraken en/of een sector waar het streven naar
                                                                           waterrobuust (her)ontwikkelen in bestaande regelgeving
                                                                           kan worden ingepast. Bijkomende argumenten zijn of
                                                                           de realisatie van de doelen onafhankelijk kan plaatsvin-
                                                                           den van andere sectoren en het ruimtelijk domein en of
                                                                           noodzaak en behoefte aanwezig zijn voor een landelijk
                                                                           eenduidige aanpak (geen regionaal gedifferentieerd
                                                                           beleid). Voorkomen moet worden dat dubbele sturing
                                                                           (vanuit Rijk en regio) tot onduidelijkheden en daarmee
                                                                           kwaliteitsverlies leidt.
                                                                           Bij dit alles wordt echter niet geopperd om beide sporen
                                                                           geheel van elkaar te scheiden, integendeel: veel natio-
                                                                           nale afspraken zullen uiteindelijk ook in een ruimtelijke
                                                                           plan moeten worden geborgd. Hierbij is wel van belang
                                                                           dat deze twee processen goed op elkaar worden afge-
                                                                           stemd.
                                                                                                                      Synthesedocument 101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>  Provincie Noord-Hol-         “Om waterrobuust inrichten succesvol te laten zijn, is     Volledige ondersteuning van redeneerlijn DBRA. Waar-
  land                         het nodig dat partijen samenwerken en beleid opstellen     van acte.
                               en uitvoeren dat bij hun taak past. De provincie ziet
                               het nut van een nationaal model afwegingskader. Zij
                               is voornemens dit kader verder uit te werken en de
                               resultaten daarvan vast te leggen in de Omgevingsvisie,
                               via een vorm van risicozonering. Het is vervolgens aan
                               gemeenten om in overleg met de waterschappen het
                               lokale maatwerk te doen. Zij kunnen de uitkomst vervol-
                               gens vastleggen in gemeentelijke Omgevingsplannen en
                               de bijbehorende verordeningen. Wij zijn geen voorstan-
                               der van rijkssturing of een strikt afwegingskader met
                               wettelijke beperkingen. Wij vinden de watertoets, zeker
                               wanneer die wordt uitgebreid met waterveiligheid en
                               vroeg in het planproces wordt ingezet, een goed instru-
                               ment om waterrobuust inrichten op gemeentelijk niveau
                               vorm te geven. De gemeente is uiteindelijk de partij die
                               de omgevingsvergunning afgeeft.”
  Provincie Friesland          Onderschrijven denklijnen en ambities DBRA,                Het is de bedoeling dat de DBRA regionaal en lokaal
                               maar Friesland wil wel voorkomen dat gebieden              maatwerk mogelijk maakt.
                               op slot komen te zitten. Maatwerk mogelijk
                               maken.
  Provincie Groningen          Groningen vraagt meer aandacht in regionale                Deze reactie sluit heel mooi aan bij de gewenste richting
                               plannen voor mogelijke overstromingen, ook                 van de DBRA, namelijk dat Rijk, provincies en gemeen-
                               vanuit regionale systeem. Provincie pleit voor             ten afspreken dat zij waterveiligheid en klimaatbesten-
                               een brede aanpak waarbij voor lange termijn                digheid zorgvuldig meewegen bij alle ruimtelijke (her)
                               afwegingen gemaakt worden zonder gebieden op               ontwikkelingen en investeringen in beheer en onder-
                               slot te zetten of als onveilig bestempeld worden.          houd. En dat het handelingsperspectief hierbij is dat Rijk,
                                                                                          provincies en gemeenten lokaal en regionaal de drie
                                                                                          stappen ‘weten’ (analyse), ‘willen’ (ambitie) en ‘werken’
                                                                                          (doorwerking) doorlopen. Dit alles geldt ook voor de
                                                                                          overstromingsrisico’s vanuit het regionale watersys-
                                                                                          teem.
  Provincie Flevoland          “Het belang van het meenemen van waterveiligheid bij       Deze reactie sluit mooi aan bij wat DPNH met de Hand-
                               ruimtelijke vraagstukken onderschrijven wij. Klimaat-      reiking ruimtelijke adaptatie wil ondersteunen. DPNH
                               bestendigheid is immers een belangrijke vestigingsvoor-    ziet net als Flevoland de handreiking als een hulpmiddel
                               waarde. De afwegingen die hiermee gepaard gaan zijn        dat de regio zelf verder inzet en invult.
                               veelal zeer regiospecifiek. Vandaar dat wij het nationale
                               afwegingskader dat Nieuwbouw en Herstructurering op-
                               stelt, zien als een procesmiddel dat door de regio ingezet
                               en inhoudelijk ingevuld kan worden. Hierdoor blijft de
                               verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke ordening bij
                               gemeenten en provincies.”
102 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre> Provincie Noord-       “Met het oog op het beperken van de gevolgen van een    Deze reactie is een bevestiging van de richting van de
 Brabant                mogelijke overstroming is het gewenst om vitale net-    deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie.
                        werken en/of voorzieningen in ons land te beschermen
                        zodat ze blijven functioneren tijdens een overstroming.
                        Een dergelijke keuze dient op nationaal niveau gemaakt
                        te worden.”
                        “Bij (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen is het goed    Deze reactie is een ondersteuning van de deltabeslissing
                        om een eventueel overstromingsrisico nadrukkelijker te  Ruimtelijke adaptatie.
                        betrekken bij de afwegingen van locaties en inrichting.
                        Hierdoor kunnen op kostenneutrale wijze wellicht toch
                        risicoreducties bereikt worden. Dit aspect willen GS
                        meenemen in komende afwegingen van het ruimtelijk en
                        waterbeleid.”
 Rijkswaterstaat Mid-   RWS Midden-Nederland vraagt aandacht voor de             In de DBRA worden de bestaande verantwoordelijkhe-
 den-Nederland          eigen verantwoordelijkheid van initiatiefnemers          den voor buitendijks gebied herbevestigd. Dit betekent
                        van ontwikkelingen in buitendijks gebied                 inderdaad dat initiatiefnemers in buitendijks gebied zelf
                                                                                 verantwoordelijk zijn en blijven voor het voorkomen
                                                                                 van schade ten gevolge van bijvoorbeeld peilstijgingen.
Reacties 2e informatie en consultatieronde DP2015 april 2014 – mei 2014
Gemeenten
                Opmerkingen                                                     Reactie deelprogramma Nieuwbouw
                                                                                en Herstructurering
 Amsterdam               Onderschrijft de DBRA. Vraagt wel steviger             Partijen kunnen samen aan de slag met wat hen middels
                         formulering van de gewenste coördinatie van            de Handreiking ruimtelijke adaptatie wordt aangeboden,
                         de aanpak van nationale vitale en kwetsbare            ook op dit specifieke thema van funderingsschade.
                         functies. Iets wat inderdaad door ons is opge-
                         pakt door nu expliciet in de DBRA op te nemen
                         dat IenM die coördinerende rol heeft. Amster-
                         dam wil ook graag verder met Westpoort, welk
                         project dan ook is opgenomen in het Deltaplan
                         Waterveiligheid als ‘gebiedsuitwerking’. Tot
                         slot ziet Amsterdam – ondanks dat dit thema is
                         afgevallen – toch graag een coördinerende rol
                         van het Rijk in de “ontwikkeling van een landelijk
                         innovatieprogramma en financiële arrangementen” ten
                         behoeve van de aanpak van funderingsschade.
 Den Haag                Onderschrijft de DBRA en ziet het als een “beves-      (-)
                         tiging van de gekozen koers.”
 Noordwijk               Volledige steun voor de DBRA. Zijn ook blij met        (-)
                         de beschikbaar te stellen hulpmiddelen en met
                         de afspraak dat ieder zijn eigen verantwoorde-
                         lijkheid gaat nemen.
                                                                                                                         Synthesedocument 103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>  Katwijk                       Zelfde reactie als Noordwijk.                         (-)
  Vereniging van Zeeuw-         Over buitendijks gebieden: ”Het uitgangspunt van      Het uitgangspunt van het Rijk en van het Deltaprogram-
  se Gemeenten                  het Rijk is dat de veiligheid ook voor deze gebieden  ma is niet dat de veiligheid van buitendijkse gebieden
                                gewaarborgd moet worden. Daarom verzoeken wij u       gewaarborgd moet worden. Het uitgangspunt is daar-
                                ook voor deze gebieden te onderzoeken welke mate van  entegen juist dat de bestaande rollen en verantwoorde-
                                bescherming er is en welke maatregelen er getroffen   lijkheden gehandhaafd kunnen blijven en dat de verant-
                                moeten worden. Er moet inzicht komen in de veiligheid woordelijkheid voor het nemen van maatregelen bij de
                                in de buitendijkse gebieden.                          gebruiker/bewoner zelf ligt. De gemeenten zijn verant-
                                                                                      woordelijk voor het beoordelen van de veiligheidssituatie
                                                                                      en het afwegen van eventuele maatregelen.
                                                                                      Het inzicht in de veiligheid van buitendijkse gebieden is
                                                                                      wél te geven, middels kaarten en overstromingsrisicozo-
                                                                                      nering. Deze zijn opgenomen in de Handreiking ruim-
                                                                                      telijke adaptatie die met de deltabeslissing Ruimtelijke
                                                                                      adaptatie het licht ziet. Inzicht in welke maatregelen getroffen
                                                                                      moeten worden, kan niet in generieke zin gegeven worden,
                                                                                      maar blijft lokaal maatwerk. De genoemde handreiking
                                                                                      kan ook daar behulpzaam in zijn.
                                Over vitale en kwetsbare functies: Gemeenten          Op zich klopt dit. De waterrobuuste inrichting van lokale
                                “hebben eigen verantwoordelijkheden op de door hun    vitale en kwetsbare functies is een verantwoordelijkheid
                                zelf vastgestelde beleidskaders.”                     die ligt bij de individuele gemeenten. Echter waar het
                                                                                      gaat om nationale vitale en kwetsbare functies, wordt
                                                                                      enerzijds overwogen het belang mee te wegen bij het
                                                                                      zwaarder inzetten op preventie (de waterkering) en an-
                                                                                      derzijds een nationale sectorale aanpak voorgesteld voor
                                                                                      waterrobuuste inrichting.
                                De Vereniging stelt een ‘licht instrumentarium’       Dit is ook expliciet de bedoeling van de deltabeslissing
                                voor voor waterrobuust bouwen, waarbij de             Ruimtelijke adaptatie. Er komt geen landelijke wetgeving
                                verantwoordelijkheid bij de lokale overheden          noch een landelijke ‘regeling’ voor waterrobuust bouwen.
                                blijft liggen.                                        Wél bevat de deltabeslissing bestuurlijke afspraken tussen
                                                                                      de overheden om waterrobuust bouwen in de toekomst
                                                                                      volwaardig mee te wegen in ruimtelijke plannen. Daarbij
                                                                                      worden hulpmiddelen ingezet zoals de bestaande water-
                                                                                      toets, het Stimuleringsprogramma ruimtelijke adaptatie
                                                                                      en de gelijknamige Handreiking.
 Waterschappen
                  Opmerkingen                                                         Reactie deelprogramma
  HH Rijnland                   Geeft in brief volledige steun aan de aanpak          (-)
                                in de DBRA. Zien de stappen weten, willen,
                                werken als een verrijking en de watertoets als
                                een belangrijke randvoorwaarde. Ook geeft HHR
                                aan er al meteen mee aan de slag te gaan door
                                met gemeenten samen in de (eigen) “strategische
                                agenda’s en in de uitwerking van het Waterbeheerplan5
                                (periode 2016-2021) klimaatbestendig en waterrobuust
                                inrichten [te] verankeren”.
104 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre> HH Schieland en de     Onderschrijven de DBRA en zijn blij met de               Deze coördinatie, die bij IenM ligt, zal in de definitieve
 Krimpenerwaard         interdepartementale aanpak van nationale vitale tekst explicieter worden opgeschreven.
                        en kwetsbare functies. Vinden evenwel dat de
                        coördinatie van dit laatste nog onvoldoende is
                        belegd.
 Waterschap AGV         Zelfde reactie als Noord-Holland (zie hieronder).
Provincies
 Opmerkingen                                                                     Reactie deelprogramma
 Provincie Zuid-Holland onderschrijven de DBRA. Vinden echter de                 De interdepartementaal afgestemde voorstellen zijn
                        voorstellen rond nationale vitale en kwetsbare           gericht op een hoge inhoudelijke ambitie die wordt
                        functies, met een planning gericht op 2020 en            gekoppeld aan de beleidscycli en investeringscycli van de
                        2050, te weinig ambitieus.                               departementen en sectoren. De jaren 2020 en 2050 zijn
                                                                                 daarbij maatgevend, maar daarmee is niet gezegd dat
                                                                                 alle sectoren pas in die jaren klaar zijn met hun respectie-
                                                                                 velijke strategie en maatregelen. Sommige sectoren zijn
                                                                                 eerder gereed. Een overzicht van de interdepartementale
                                                                                 afspraken zal als bijlage bij de DBRA worden gepubli-
                                                                                 ceerd.
 Provincie Noord-Hol-   Onderschrijven de DBRA. Hechten veel waar-               (-)
 land                   de aan klimaatbestendige en waterrobuuste
                        inrichting en het daarbij gehanteerde ambitie-
                        niveau. Zijn ook blij dat het geen resultaatver-
                        plichting betreft en willen graag bij het vervolg
                        betrokken worden, met name als het gaat om de
                        aanpak van vitale en kwetsbare functies.
 Provincie Noord-Bra-   Onderschrijven het belang, maar hechten eraan            De essentie van de aanpak bij thema’s uit de DBRA is
 bant                   vast te stellen dat “in plaats van nationale richtlijnen regionaal maatwerk. Dit is terecht ingebracht door de
                        en verplichtingen, achten wij regionaal maatwerk op      (vele) provincies die bij de totstandkoming van de DBRA
                        deze thema’s van belang”.                                betrokken zijn geweest.
                        Vinden de aanname in de DBRA niet reëel dat              De essentie van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
                        met waterrobuuste inrichting “toekomstige aanpas-        op dit punt is dat “nieuwe ontwikkelingen, herontwikkeling
                        sing van waterveiligheidsnormen zou kunnen worden        en beheer en onderhoud zo weinig als redelijkerwijs haalbaar
                        voorkomen of vertraagd”.                                 tot extra risico op schade of slachtoffers [leiden] door hittestress,
                                                                                 wateroverlast, droogte en overstromingen.” Deze aanname is
                                                                                 geenszins irreëel, maar maatregelen en effect zijn wel
                                                                                 altijd gebiedsgebonden. Daarom gaat de aanpak ook uit
                                                                                 van maatwerk.
                                                                                 Met dit alles wordt óók (maar dus niet alléén) een
                                                                                 toekomstige aanscherping van de normen voorkomen
                                                                                 of vertraagd. Ook dat effect zal niet overal hetzelfde
                                                                                 uitpakken, maar dat is geen reden om niets te doen,
                                                                                 integendeel.
                                                                                                                                 Synthesedocument 105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>  Provincie Overijssel          Onderschrijven de DBRA. “Sterk vinden wij de grond- (-)
                                gedachte dat het ruimtegebruik werkenderwijs meer
                                waterrobuust en klimaatbestendig moet worden.”
  Provincie Zeeland             Onderschrijven de DBRA.                             (-)
106 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>14. Bijlage: Kennisagenda DPNH
Ten behoeve van Nationaal Kennis- en Inno-
vatieprogramma Water en Klimaat
In de komende periode staat voor de uitvoering van de deltabeslis-    Thema: Watersystemen
sing Ruimtelijke adaptatie de verbinding tussen praktijk en theorie   • Stedelijk watersysteem: landelijk beeld doorvertaalbaar maken
centraal. Het is belangrijk om aandacht te besteden aan hoe kan          naar lokaal.
worden omgegaan met kennis in transitieprocessen. De bestaande
kennis kan via kennisportaal en andere middelen door de partijen      Thema: Waterveilig en waterrobuust (meerlaagsveiligheid)
in de praktijk gebruikt worden om het bebouwd gebied waterro-         • Hoe kunnen we “ex durante, lerend evalueren” van de pilots en
buust en klimaatbestendig in te richten. DPNH stelt deze kennis,         tussen de pilots ten behoeve van de doorontwikkeling ruimtelijke
samen met Kennis voor Klimaat, ook beschikbaar via een kennis-           adaptatiestrategie.
portaal. Aan de andere kant zullen er dus door deze toepassing in     • Hoe verloopt regionale samenwerking, wat betekent dit voor
de praktijk ook weer nieuwe onderzoeksvragen ontstaan. Dit levert        huidige rollen van de betrokken partijen.
waarschijnlijk veel vragen over governance en kosten en baten op.     • Aandacht voor cultuurverschillen tussen waterdomein (top
Verder is er ook zeker grote behoefte aan ontwerpend onderzoek.          down, sturen op regels, geld) en ruimtelijk domein (bottom-up,
Op de nieuwere thema’s zoals hitte, droogte en vitaal en kwetsbaar       sturen op samenwerking) en hoe te verbinden tot één hande-
is nog meer verdiepend onderzoek nodig maar ook governance on-           lingsperspectief ‘beste van 2 werelden’.
derzoek. Belangrijk is dit stadium is om ook ruimte te houden in de   • Hoe verder verbinden HWBP en MIRT?
programmering van het Nationaal kennis- en innovatieprogramma
om toekomstige vragen uit de praktijk te kunnen oppakken.             Thema: Vitaal en Kwetsbaar
In de programmering van het Nationaal Kennis en innovatiepro-         • Kennis over ketenafhankelijkheden binnen en tussen vitale en
gramma moet ook ruimte gemaakt worden om de onderzoeksge-                kwetsbare functies en hoe je daar het beste mee om kunt gaan.
gevens snel ter beschikking te stellen aan de praktijk. Dit zou onder • Vragen over samenhang met klimaatbestendige stad en waterro-
andere kunnen via het Kennisportaal ruimtelijke adaptatie.               buuste inrichting.
Op dit moment zijn er vanuit DPNH en Delta-atelier de volgende        • (Inter)nationale kennis en ervaring over waterrobuust maken van
kennisvragen:                                                            vitale en kwetsbare functies.
                                                                      • Kennis over behoeften van de rampenbeheersingsorganisaties
Thema:      Algemeen                                                     ten opzicht van vitale en kwetsbare functies (“noodfuncties”).
• Ruimte voor onderzoeksvragen uit de praktijk in de komende drie     • Toegankelijke informatie over overstromingsrisico’s ten behoeve
   jaar.                                                                 van de verantwoordelijke vakministeries.
• Gebiedsgerichte bouwregelgeving voor kwetsbare gebieden.            • Ev. vervolgvragen die voortkomen uit de lopende processen.
• Klimaatadaptatie in gebiedsagenda’s.
• Smart doelstellingen KA 2020.                                       Thema: Ontwerpend onderzoek (vanuit Delta-atelier)
• Handreiking meegroeiconcepten.                                      Bij deze en andere onderzoeksvragen de vraag stellen te worden of
• Archief Beeld en Geluid ontsluiten ten behoeve van het inventari-   ontwerpexpertise gewenst is. Ontwerp schept kansen voor meer-
   seren van gebeurtenissen met betrekking tot extreem weer.          waarde en innovatie op raakvlak van klimaat, water en ruimte.
• Mogelijkheden kwaliteitsborging uitvoering Deltaprogramma:
   Q-teams, planvormen, etcetera.                                     • Ontwerpend Onderzoek klimaat en Ruimte: onderzoek ruimtelij-
                                                                         ke kwaliteit cf de AAARO.
Thema: Droogte in stedelijk gebied                                    • Mogelijkheden landgebruik, wonen en werken bij klimaatextre-
Subthema:         Grondwateronderlast/actief grondwaterpeilbeheer        men (nat, zilt, peil, droog).
• Onderzoek naar kansrijkheid van maatregelen om grondwateron-        • Mogelijkheden kwaliteitsborging uitvoering Deltaprogramma:
   derlast te voorkomen (water vasthouden, water aanvoeren).             Q-teams, planvormen, etcetera (nb in kader p.v.a. Kwaliteisbor-
• Waar in Nederland en in welke omvang is actief grondwaterpeil-         ging uitvoering DP nader uit te werken in samenwerking met
   beheer bestuurlijk, technisch en financieel kansrijk?                 CRA, SDC, RvR, etcetera.
• Onderzoek naar goede voorbeelden van actief grondwaterpeilbe-       • Onderzoek naar inrichtings- en ordeningsprincipes principes
   heer in stedelijk gebied.                                             water/ruimte Omgevingsvisie.
• Onderzoek naar ‘slechte’ voorbeelden van actief grondwaterpeil-     • Erfgoed, water en Ruimte: gezamenlijk onderzoek en cofinancie-
   beheer in stedelijk gebied: welke lessen leren we daaruit?            ring Kennisagenda/VER
• Uitvoeren van pilots actief grondwaterpeilbeheer in stedelijk       • Building with nature: waar kan het echt zoals de natuur het bedoeld
   gebied en inventarisatie ervaringen met grondwaterpeilbeïnvloe-       heeft, kosten/baten.
   ding.                                                              • Aansluiten bij kennisvragen voorkeursstrategieën (concept tekst
                                                                         6 april 2014):
                                                                                                                          Synthesedocument 107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>   ȞȞ DPIJ: waterrobuuste inrichting vitale/kwetsbare infrastructuur
      Westpoort Amsterdam
   ȞȞ DPIJ: pilots toepassing ‘slimme combinaties’ waterveiligheid
      Marken & IJssel-Vechtdelta
   ȞȞ DPIJ: integrale studie waterveiligheid + waterberging IJssel-
      meer/Markermeer/Afsluitdijk
   ȞȞ DPRD: op zoek naar een meer flexibele financieringsstrategie:
      pilot Krimpenerwaard
   ȞȞ DPZWD: onderzoek plaatontwikkeling Oosterschelde en ont-
      wikkeling van de Voordelta
   ȞȞ DPW: suppletiebeheer Wadden
   ȞȞ DPK: mogelijke combinatie vormen van zandsuppletie met
      recreatie, natuur , visserij
 • Grensoverschrijdend onderzoek, in aansluiting op de doelstelling
    van Atelier Lage Landen.
108 Deltaprogramma | deelprogramma Nieuwbouw en Herstructurering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>Colofon
Dit is een uitgave van:
Deltaprogramma | Nieuwbouw en Herstructurering
Contact
Garmt Arbouw, garmt.arbouw@minienm.nl
Jasper Groos, jasper.groos@minienm.nl
Claudia Veltrop, claudia.veltrop@minienm.nl
Kijk voor meer informatie op
www.ruimtelijkeadaptatie.nl
www.deltacommissaris.nl
Juli 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>Deltaprogramma
Het Deltaprogramma is een nationaal programma.
Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen
werken hierin samen met inbreng van de maatschappelijke
organisaties en het bedrijfsleven. Het doel is om Nederland
ook voor de volgende generaties te beschermen tegen
hoogwater en te zorgen voor voldoende zoetwater.
De deltacommissaris bevordert de totstandkoming en
de uitvoering van het Deltaprogramma. Hij doet jaarlijks
een voorstel voor het Deltaprogramma aan de Ministers
van IenM en EZ. Dit voorstel bevat maatregelen en
­voorzieningen ter beperking van overstromingen en
 ­waterschaarste. Het Deltaprogramma wordt ieder jaar
  op Prinsjesdag aan de Staten-Generaal aangeboden.
  Het Deltaprogramma kent negen deelprogramma’s:
  • Veiligheid
  • Zoetwater
  • Nieuwbouw en Herstructurering
  • Rijnmond-Drechtsteden
  • Zuidwestelijke Delta
  • IJsselmeergebied
  • Rivieren
  • Kust
  • Waddengebied
  www.rijksoverheid.nl/deltaprogramma
  www.deltacommissaris.nl
  Dit is een uitgave van:
  Ministerie van Infrastructuur en Milieu
  Ministerie van Economische Zaken
  September 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>