<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
                                                                                                Onderzoeksrapportage
                                                                                                Het ontwikkelproces naar Zelfsturing
                                                                                                in Gulpen-Wittem                       Mei 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>2</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                          Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Inhoudsopgave
1.      Inleiding                                    5
1.1     Achtergrond                                  5
1.2     Nadere oriëntatie op het onderzoeksverzoek   5
1.3     Centrale onderzoeksvraagstelling             6
1.4     Onderzoekskader                              6
1.5     Concrete onderzoeksvragen                    7
1.6     Onderzoeksaanpak                             8
1.6.1   Documentanalyse                              8
1.6.2   Interviews                                   8
1.7     Scope van het onderzoek                      9
2.      Zelfsturing in Gulpen-Wittem                 10
2.1     Beleid participatie en zelfsturing           10
2.1.1   Achtergrond                                  10
2.1.2   Doelstellingen                               11
2.1.3   Zelfsturing: de participerende burger        12
2.1.4   Zelfsturing: de regievoerende gemeente       12
2.1.5   Zelfsturing: de Kernoverleggen               13
2.1.6   Zelfsturing: de beleidsvelden                13
2.2     Ontwikkelproces                              14
2.2.1   Achtergrond                                  14
2.2.2   Faciliteren en kaders sturen                 15
2.2.3   Communicatie                                 16
2.2.4   Risico’s, evaluatiemomenten en rapportage    16
2.3     Concrete doelstellingen                      17
2.3.1   Het coalitieprogramma 2014-2018              17
2.3.2   Opstart eerste kernoverleggen                17
3.      Bevindingen                                  19
3.1     De kernoverleggen                            19
3.1.1   Algemeen                                     19
3.1.2   Kernoverleg Ingber                           22
3.1.3   Kernoverleg Parij-Wittem                     23
3.1.4   Kernoverleg Nijswiller                       23
3.1.5   Kernoverleg Slenaken                         24
                                                     3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>3.1.6     Kernoverleg Reijmerstok                                          26
3.1.7     Tot slot                                                         27
3.2       De gemeente Gulpen-Wittem                                        28
3.2.1     De Gemeenteraad                                                  28
3.2.2     De wethouders                                                    30
3.2.3     Het ambtelijk apparaat                                           31
3.3       Sturing en ondersteuning van het ontwikkelproces                 33
3.3.1     De regiegroep                                                    33
3.3.2     In- en externe ondersteuning                                     33
3.3.3     Kaders en sturing                                                34
4.        Constateringen in de voortgang van het ontwikkelproces           37
4.1       Kernelementen in een ontwikkelproces                             37
4.2       Visie en structuur (‘Intent’)                                    39
4.2.1     Het ontbreken van inrichtingskaders                              39
4.2.2     Sturing en regievoering                                          40
4.2.3     Effecten                                                         41
4.3       Basisopvatting en Mensen (‘People’)                              42
4.3.1     Betrokkenheid in kerkdorpen                                      42
4.3.2     Rolinvulling vanuit de gemeente                                  42
4.3.3     Effecten                                                         43
4.4       Middelen en Resultaten (‘Delivery’)                              44
4.4.1     Voorzieningen voor kernoverleggen                                44
4.4.2     Een open einde proces?                                           45
4.4.3     Effecten                                                         45
5         Conclusies en Aanbevelingen                                      47
5.1       Inleiding                                                        47
5.2       Conclusies                                                       47
5.3       Opmaat voor de aanbevelingen                                     49
5.4       Aanbevelingen                                                    51
Bijlagen:
1         Concrete onderzoeksvragen en verwijzing naar hoofdstuk/paragraaf 55
2         Lijst van geïnterviewde personen                                 57
3         Lijst van geraadpleegde literatuur                               58
4         De rekenkamercommissie                                           59
                                                                            4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
1         Inleiding
1.1       Achtergrond
De vraag voor dit rekenkameronderzoek is afkomstig van het fractievoorzittersoverleg. Op 18 september
2014 diende dit overleg, via de griffie, haar verzoek bij de rekenkamercommissie (hierna: de Commissie) in.
Hierbij werd het volgende aangegeven:
“Al enige jaren is burgerparticipatie een belangrijke pijler in de communicatie van de gemeente Gulpen-
Wittem met haar bewoners en instellingen. Meer en meer wordt eraan gewerkt om deze communicatie naar
de hoogste trap op de participatieladder te brengen en te kiezen voor zelfsturing. In het coalitieprogramma
wordt als doel opgenomen dat over vier jaar in tenminste elk kerkdorp een vorm van zelfsturing aanwezig is.
Met het oog op het bereiken van dit doel wordt door de rekenkamercommissie onderzoek gedaan naar de
effectiviteit en efficiëntie ten aanzien van de werkwijze en inhoud van zelfsturingsprojecten”.
In dit schriftelijke verzoek werden naar aanleiding van het bovengenoemde de volgende deelvragen gesteld:
         Hoe komen initiatieven van burgers tot stand?
         Hoe pakt de gemeente Gulpen-Wittem deze initiatieven op?
         Op welke wijze worden t.a.v. actuele (of reeds gelopen) casussen taken, bevoegdheden en
          verantwoordelijkheden door organisatie, college én door de gemeenteraad ingevuld ten aanzien van
          zelfsturing?
         In hoeverre kan aan de hand van deze casussen lering worden getrokken uit de opgedane kennis en
          wat loopt al goed en waarop is bijsturing nodig; oftewel in hoeverre sluit de huidige werkwijze aan
          bij de meest optimale vorm van begeleiding (ondersteunend, faciliterend en/of enthousiasmerend)
          van zelfsturingsprojecten of zijn er nog verbeterpunten en waarin liggen die dan?
1.2       Nadere oriëntatie op het onderzoeksverzoek
Ter nadere oriëntatie op dit verzoek, heeft de Commissie op 3 november 2014 met de coördinator Leefbaar-
heid gesproken. Uit deze bespreking bleek dat gemeente Gulpen-Wittem reeds een aantal stappen op het
terrein van zelfsturing heeft gezet. Meer concreet waren de volgende introductiebijeenkomsten voor
inwoners op dat moment reeds gehouden:
         Ingber: start 2012
         Nijswiller: start 2012
         Slenaken: start 2013
         Reijmerstok: start 2013
         Wahlwiller: start 2013
         Partij-Wittem: start 2014
         Epen: start 2014.
Uit de bespreking, heeft de Commissie afgeleid dat de progressie die tot dan toe per kerkdorp was geboekt,
nog erg verschilt per dorp. Daarnaast werd duidelijk dat een aantal Kernoverleggen nog pas langzaamaan
aan de opstart bezig waren.
                                                                                                             5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Dit heeft bij de coördinator Leefbaarheid ook tot de vraag geleid of het onderzoek naar Zelfsturing niet veel
te vroeg kwam. De Commissie zal hier in de aanbevelingen op terugkomen.
1.3       Centrale onderzoeksvraagstelling
De centrale vraag is in het overleg met de fractievoorzitters op 11 december 2014 besproken en vastgesteld.
Deze luidt als volgt:
Op welke wijze heeft de gemeente Gulpen-Wittem zelfsturing tot op heden vormgegeven en in hoeverre
hebben de acties gericht op zelfsturing bijgedragen aan de hiermee te bereiken doelstellingen?
De centrale vraagstelling concentreert zich daarmee vooral op de wijze waarop de gemeente Gulpen-Wittem
het proces van zelfsturing binnen de kerkdorpen faciliteert en ondersteunt en de wijze waarop het
implementatieproces1 is vormgegeven.
1.4       Onderzoekskader
In verband met de hierboven genoemde centrale vraagstelling, hanteert de Commissie een denkmodel 2,
waarmee een ontwikkelproces kan worden beschouwd. De essentie van dit denkmodel is gelegen in de
gedachte van het ontwikkelproces naar Zelfsturing als de uitvoering van een strategie. Bij strategie-
uitvoering zijn volgens dit denkmodel een aantal elementen van doorslaggevende betekenis.
Figuur: kernelementen in een ontwikkelproces
1 Het implementatieproces wordt in de nota ‘Ik ben omdat wij zijn’ het ontwikkelproces naar Zelfsturing genoemd. De
Commissie zal deze terminologie aanhouden in deze onderzoeksrapportage.
2 Gebaseerd op Daryl R. Conner:, ‘managing at the speed of change’, .
                                                                                                                    6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
1.    ‘Intent’. Bij Intent gaat het om de bedoeling, de (ontwikkeling van) gemeenschappelijke beleving daarbij
      en om het duidelijk maken van de bedoeling bij iedereen die betrokken is in het ontwikkelproces. Als
      het gaat om het duidelijk maken van de bedoeling is sturing een onmisbare schakel. In wezen vormt de
      sturing de verbinding tussen een gemeenschappelijke beleving bij de visie en de uitwerking van de visie
      naar een tastbare structuur, processen en handelingen.
2.    ‘People’. Bij People gaat het om de menskant in een ontwikkelproces. Het gaat om de vraag of de
      basishouding van mensen overeenstemt met de bedoeling van het ontwikkelproces. Het gaat ook over of
      de menselijke capaciteit in het ontwikkelproces in voldoende mate geëquipeerd is op de bedoeling van
      het ontwikkelproces. Bij het laatste gaat het vooral om rolopvattingen en competenties. Daarnaast gaat
      het ook om betrokkenheid van relevante partijen bij de strategieformulering naar Zelfsturing om zo te
      streven naar een maximaal mogelijke acceptatie.
3.    ‘Delivery’. Bij Delivery gaat het om de planmatige kant in een ontwikkelproces. Daarbij staat een plan
      van aanpak centraal. Dat betekent een soort van routekaart, met behulp waarvan de bedoeling van het
      ontwikkelproces in van te voren afgesproken stappen zal worden gerealiseerd. Daarbij wordt eveneens
      rekening gehouden met middelen die moeten worden ingezet om de resultaten, deelresultaten of
      piketpalen te bereiken.
In de aansturing van het ontwikkelproces toont zich de rol van de sponsor van de ontwikkeling naar
Zelfsturing. Een fundamentele rol in een ontwikkelproces. De sponsor maakt het ontwikkelproces naar
Zelfsturing belangrijk door:
         continu te wijzen op het belang en de doelstelling van Zelfsturing (‘Intent’);
         met betrokken partijen daarover in dialoog te blijven en hen te wijzen op hun rol in het
          ontwikkelproces (‘People’);
         te sturen op de resultaten en de daarmee gemoeide middelen, die in een plan van aanpak zijn
          vastgesteld (‘Delivery’).
De rol van de sponsor in een ontwikkelproces is onmiskenbaar. Dat wil zeggen dat bij het ontbreken van
prominent aanwezige sponsorschap, de betrokken partijen in het ontwikkelproces zich, waarschijnlijk zullen
afvragen of de doelstelling, die met het ontwikkelproces wordt beoogd, wel echt zo belangrijk wordt
gevonden.
1.5       Concrete onderzoeksvragen
De Commissie heeft de centrale vraagstelling, zoals opgenomen in paragraaf 1.3, op basis van het
onderzoekskader, zoals neergelegd in paragraaf 1.4, geconcretiseerd in 36 onderzoeksvragen. De
onderzoeksvragen zijn weergegeven in bijlage één.
Met het fractievoorzittersoverleg is op 11 december 2014 afgesproken dat de Commissie in eerste aanleg een
onderzoeksrapportage oplevert, met een platte beantwoording van deze onderzoeksvragen.
Gedurende het onderzoek heeft de Commissie gekozen voor een meer beschrijvende rapportage. Een
rapportage die parallel loopt met de gehouden interviews. Dit, omdat een aantal onderzoeksvragen op die
manier beter in de context van betrokken partijen kunnen worden geplaatst.
                                                                                                               7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Dit ook, omdat een aantal onderzoeksvragen op die manier meer genuanceerd naar voren kunnen komen.
En als laatste ook, omdat een aantal onderzoeksvragen gedurende het onderzoek minder relevant bleken,
gelet op het ontwikkelstadium naar Zelfsturing in Gulpen-Wittem op dit moment.
In bijlage één, waarin de onderzoeksvragen zijn weergegeven, heeft de Commissie aangegeven in welke
paragrafen betreffende onderzoeksvragen worden beantwoord. Daarmee is er verbinding gelegd tussen
onderzoeksvragen en de rapportage.
1.6      Onderzoeksaanpak
In de aanpak van onderzoek heeft de Commissie zich gericht op de bestudering van een aantal
(beleids)documenten en vooral op interviews met de betrokken partijen.
1.6.1    Documentanalyse
Als het gaat om de analyse van beleidsdocumenten noemt de Commissie hier de volgende documenten:
        De Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’. 6 oktober 2011
        Het begeleidende raadsvoorstel bij de aanbieding van deze nota. 6 oktober 2011
        De ideologie ‘Proeftuin leefbaarheid en Zelfsturing in Limburg’. Mei 2012
        Het collegeprogramma 2014-2018. 15 april 2014
        Twee raadsinformatiebrieven. 4 juni 2012 en 23 januari 2013
        Het B&W voorstel 19 februari 2013
        Mail-wisseling secretaris Nijswiller en coördinator Leefbaarheid. November 2014
        Evaluatie Kernoverleg Reijmerstok. September 2014.
1.6.2    Interviews
De Commissie heeft zich in het onderzoek gericht op interviews met vijf bij het ontwikkelproces betrokken
partijen.
1. De Raadsfracties.
2. De Wethouders.
3. De ambtelijke organisatie3.
4. De procesondersteuning in het ontwikkelproces.
5. Vijf Kernoverleggen.
3 De gemeentesecretaris is vanwege afwezigheid door ziekte niet geïnterviewd.
                                                                                                          8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                   Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
De reden voor vijf Kernoverleggen is gelegen in het feit dat een aantal Kernoverleggen pas sinds kort zijn
opgestart. Een interview over de voortgang in het ontwikkelproces naar Zelfsturing leek daarmee niet
opportuun4. Een vertegenwoordiging (van 2 á 3 personen) van de volgende Kernoverleggen zijn
geïnterviewd:
         Kernoverleg Ingber
         Kernoverleg Slenaken
         Kernoverleg Reijmerstok
         Kernoverleg Partij-Wittem
         Kernoverleg Nijswiller5.
Vanwege soortgelijke redenen, namelijk het stadium waarin Zelfsturing zich op dit moment in
Gulpen-Wittem bevindt, zijn er geen interviews gehouden met de maatschappelijke organisaties.
In de bijlage zijn exacte data en namen van de geïnterviewde personen opgenomen.
1.7       Scope van het onderzoek
De commissie wijst erop dat dossiers met betrekking tot de casussen van projecten van Kernoverleggen of
door de gemeente opgestarte projecten niet zijn geraadpleegd.
De informatie omtrent onderzoeken naar casussen blijven beperkt tot interviews met (afvaardigingen van)
de kernoverleggen en de ambtelijke organisatie. De, in dit onderzoek door geïnterviewden genoemde
casussen (met betrekking tot pleinen, parkeerplaatsen, gebouwen, etc.) zijn aldus door de Commissie niet
inhoudelijk onderzocht.
De casussen komen in dit onderzoek echter wel expliciet aan bod, zuiver om de beleving van deze casussen
(door met name de Kernoverleggen) in relatie tot Zelfsturing te kunnen duiden. De Commissie doet
daarmee géén uitspraken over de vraag of de inhoudelijke gang van zaken rond deze casussen al dan niet
adequaat is geweest. De Commissie doet dus geen uitspraken over de vraag: ‘wie heet er gelijk?’.
4 Het Kernoverleg Wahlwiller heeft zich vanwege deze reden teruggetrokken van een interview. Het Kernoverleg Epen is
vanwege deze reden niet benaderd voor een interview. Het Kernoverleg Partij-Wittem heeft zich wel bereid gevonden voor een
interview.
5 De secretaris van het Kernoverleg Nijswiller heeft zich, wegens verhindering, afgemeld van het interview op 24 maart 2015.
Voor wat betreft de informatie over dit Kernoverleg, baseert de Commissie heeft de Commissie zich gebaseerd op een aantal
documenten en interviews met een Raadslid, de ambtelijke organisatie, de wethouders.
                                                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre> 2       Zelfsturing in Gulpen-Wittem
2.1      Beleid Participatie en Zelfsturing
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 10 en 12.
De beschrijving van het beleid omtrent Zelfsturing in Gulpen-Wittem heeft de Commissie bemachtigd uit de
Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’, en het begeleidend raadsvoorstel bij de vaststelling van deze Nota. Nota en
begeleidend Raadsvoorstel zijn vastgesteld in de Gemeenteraad op 6 oktober 2011.
2.1.1    Achtergrond
De gemeente Gulpen-Wittem heeft achtergrond, richting, doelstellingen en globale vormgeving met
betrekking tot zelfsturing omschreven in de Nota: ‘Ik ben omdat wij zijn’.
De Nota toont dat de kracht van de gemeente Gulpen-Wittem onder meer zit in haar kernen. De Nota zegt
hierover het volgende: “De kernen kennen allen een hoge mate van sociale cohesie. Iedere kern heeft een
eigen identiteit, die vaak wordt gekoesterd. Verder is er sprake van een rijk verenigingsleven, met tal van
sociale en culturele activiteiten. Er zijn veel vrijwilligers actief en geregeld ontvangt de gemeente aanvragen
voor samenwerking van initiatieven die door de samenleving worden geïnitieerd”.
Voorts vermeldt de nota, dat er in de periode tot augustus 2011 verschillende vrijwilligersinitiatieven aan de
gemeente zijn voorgelegd, waarin de vrijwilligers zelf de regie willen nemen. Zij hebben, zoals gezegd, eigen
ideeën over de invulling van de openbare ruimte, en de ontwikkelingen op sociaal-maatschappelijk en
cultureel gebied. De nota geeft te kennen dat de gemeente Gulpen-Wittem tot dan toe geen beleid heeft
geformuleerd over hoe om te gaan met dergelijke burgerinitiatieven.
De nota duidt vervolgens dat Gulpen-Wittem wel de ambitie heeft om kracht en dynamiek van de kernen te
optimaliseren en dat de gemeente een rol voor zichzelf ziet weggelegd als het gaat om het duurzaam
versterken van de leefbaarheid in de kernen, zodat iedere burger naar wens en vermogen kan participeren.
De ambitie is volgens de nota vastgelegd in een drietal documenten:
1. De Strategische Visie ‘Duurzaam versterken en ontwikkelen’. Deze visie vormt de basis voor het op te
    stellen beleid over burgerparticipatie. Daarin is gekozen voor gezamenlijk beheer van de kernen. De
    hierbij behorende basiskeuzes zijn gedefinieerd als:
            de gemeente deelt de verantwoordelijkheid voor de versterking van de leefbaarheid in de
             kernen met de lokale gemeenschappen;
            de gemeente kiest voor uitbesteding van eenvoudige beheerstaken aan lokale gemeenschappen.
             De lokale gemeenschappen krijgen daarbij inventariserende, adviserende en uitvoerende taken
             en een daarbij behorend budget toegekend.
2.  Het coalitieakkoord 2010-2014. In het coalitieakkoord is benoemd dat er in deze periode wordt gewerkt
    aan diverse overlegplatforms om het overleg met diverse maatschappelijke organisaties en burgers te
    versterken.
                                                                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
3.   Het beleidsplan Wmo 2008-2011. Hier heeft Gulpen-Wittem als doel gesteld dat er in 2011 een
     meerjarig kernenbeleid is geformuleerd. In het vierjaren beleidsplan Wmo 2012-2015 richt
     prestatieveld 1 zich op gemeenschapsontwikkeling. Deze kan zich voltrekken door daarvoor de
     methodiek van zelfsturing te hanteren.
In het begeleidend Raadsvoorstel bij de Nota Ík ben omdat wij zijn’ wordt verwezen naar eerdere
besluitvorming en bijeenkomsten met betrekking tot Zelfsturing in de gemeente Gulpen-Wittem. Daarbij
komt het volgende aan de orde:
        Raadsbesluit 9 juli 2009. Vaststelling van de startnotitie ‘Samen Sterk’ waarin onder meer is
         opgenomen: het activeren van het zelforganiserend en zelfbeschikkend vermogen van de inwoners
         van de kernen gericht op versterken van de leefbaarheid en de vitaliteit van de kernen.
        Raadsbesluit februari 2010. Instemming met de start van drie pilots. Eén daarvan is de pilot
         ‘Leefbaarheid /kernenbeleid/ burgerparticipatie’ op basis van een voorgelegde startnotitie. De
         opdracht luidt om het onderdeel kernenbeleid/burgerparticipatie tot in detail uit te werken richting
         een algemeen overkoepelend beleidskader met ruimte voor diversiteit per kern in specifiek beleid
         en uitvoering, waarbij gebruik wordt gemaakt van elkaars kennis en personele inzet.
        Raadsbesluit 20 december 2010. Het Raadsvoorstel met betrekking tot de besturings- en
         dienstverleningsfilosofie wordt unaniem aangenomen. Aangaande de besturingsfilosofie is onder
         meer als één van de drie kernkwaliteiten ‘Participatie en Zelfsturing’ benoemd. Als bijlage is de
         Nota Burgerparticipatie bijgevoegd. In deze Nota is geadviseerd om de ideologie van de ‘Proeftuin
         leefbaarheid en zelfsturing in Limburg’ als gezamenlijk beleidskader vast te stellen en vervolgens te
         implementeren.
        Raadsconferentie 14 maart 2011. Dit betreft een raadsconferentie te samen met de gemeenteraden
         van Vaals en Valkenburg vanuit de beoogde samenwerking op het gebied van Zelfsturing. Uit
         interviews blijkt dat de samenwerking vrij snel is losgelaten, omdat de gemeente Valkenburg al in
         een verder gevorderd stadium bezig was met Zelfsturing.
2.1.2    Doelstellingen
Op grond van de gestelde ambities kan volgens de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’ worden gesteld kan dat
Gulpen-Wittem een goede basis kent voor het opzetten van zelfsturende vorm van burgerparticipatie; een
meer eigentijdse invulling van een wijze om met onze burgers te gaan samenwerken. Dit, om de leefbaar-
heid en vitaliteit in de kernen te verhogen.
Volgens de nota zijn de beoogde effecten daarbij:
        Het verhogen van de kwaliteit van de leefomgeving.
        Het creëren en behouden van vitale voorzieningen per kern.
        Het bevorderen van de sociale samenhang met als uitgangspunt, dat de burger zelf weet welke
         knelpunten er spelen in zijn omgeving en deze, samen met de gemeente, kan oplossen.
Volgens de Nota zullen de gemeente, het maatschappelijk middenveld en de burgers de handen ineen
moeten slaan om dit te kunnen verwezenlijken. De burgers moeten in staat worden gesteld om vanuit hun
aanwezige capaciteit en potenties het voortouw te kunnen nemen. Het is aan de gemeente en het
maatschappelijk middenveld om burgers hiervoor het vertrouwen, de ruimte en zo nodig de handvatten aan
te reiken om deze taak optimaal te kunnen vervullen.
                                                                                                            11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>De Nota zegt daarover het volgende: “Wij achten het van groot belang dat in ons beleid de samenleving
voldoende ruimte en faciliteiten geboden wordt om zelf na te denken over de eigen verantwoordelijkheden
en benodigde kwaliteiten met het doel zelf te kunnen organiseren. De burger moet deze eigen
verantwoordelijkheid ook kunnen en willen nemen. Niet alleen voor zichzelf maar ook voor zijn eigen
leefomgeving. De gemeente zal een stapje terug moeten doen om ruimte te maken voor eigen initiatieven
van burgers”.
2.1.3     Zelfsturing: de participerende burger
Door de burger meer verantwoordelijkheid te geven, trekt de overheid zich in meer of mindere mate terug
uit het openbare domein. Het beleid van de gemeente richt zich op burgers die bereid en in staat zijn
vanwege hun eigen competenties mee te denken en mee te werken aan het leven in hun eigen kern.
Wanneer deze burger niet in staat is om hier zelf inhoud aan te geven, zal de gemeente hem handvatten
geven om toch mee te doen aan deze zelfsturende samenleving. Dat betekent dus faciliteren in plaats van
regelen en voorschrijven, en ondersteunen en enthousiasmeren in plaats van pamperen.
Daar staat tegenover dat burgers zich op de hoogte stellen van gebeurtenissen in de samenleving, dat ze
open staan voor ontwikkelingen en dat ze zich open opstellen naar de medeburgers. Met andere woorden
individuele burgers worden uitgedaagd om zich in het collectief te verdiepen. Verantwoordelijkheid in
collectieve zin veronderstelt dat maatschappelijke organisaties bereid en in staat zijn op nieuwe
ontwikkelingen in te spelen, uitdagingen op te pakken en individuele burgers daarin mee te nemen.
In dit kader spreekt de nota over twee belangrijke randvoorwaarden.
1.   Dialoog met burgers en gezamenlijke visievorming met maatschappelijke organisaties zijn essentiële
     voorwaarden bij zelfsturing. Dat vraagt permanente inzet van de gemeente, maar ook van de burger en
     organisaties. Louter inspraak is onvoldoende. Het gaat er ook om dat verantwoordelijkheden worden
     overgedragen of opgepakt. Bovendien is een open en gelijkwaardige dialoog van belang om grenzen van
     de individuele en collectieve verantwoordelijkheid in beeld te brengen en te houden. Er kunnen zich
     problemen voordoen die de mogelijkheden van individuen, groepen of gemeenschappen te boven gaan.
     Dan kan overheidsingrijpen noodzakelijk zijn. Dat kan ook nodig zijn indien het taken betreft die zich
     niet lenen voor zelfsturing. Het is goed dat tijdig en in gezamenlijk overleg te onderkennen.
2.   Zelfsturing kan niet worden gerealiseerd als gemeente, burgers en maatschappelijke organisaties geen
     vertrouwen hebben in elkaar. Dat wil zeggen dat de gemeente het vertrouwen moet geven aan personen
     en organisaties om zaken te regelen. Dat wil niet zeggen dat de gemeente zich afzijdig houdt, want als
     het om publieke zaken gaat, kan de gemeente altijd door burgers en organisaties worden aangesproken.
     Het principe van de zelfsturende burger en de zelfsturende samenleving kan goed samengaan met de
     opdracht voor de gemeente om de regie te voeren over maatschappelijke ontwikkelingen ten einde
     integrale samenhang en goede kwaliteit te garanderen.
2.1.4     Zelfsturing: de regievoerende gemeente
De Nota gaat ook in op de regievoerende rol van de gemeente Gulpen-Wittem. Daarbij staat de nota
allereerst stil bij wat regievoering niet is: “Regievoering wil niet zeggen dat degene die de regie voert de baas
is.
                                                                                                               12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Integendeel, de gemeente maakt deel uit van een proces om te komen tot één en hetzelfde doel, voert over
dat proces de regie, zonder daarbij het heft in eigen handen te nemen. Regie voeren betekent in die zin het
samenbrengen van netwerkpartners ten einde een vergaande samenwerking tussen deze partners te
bewerkstelligen.”
Volgens de Nota vormt het samen ontwikkelen en vasthouden van een gedeelde visie, een belangrijk
element van de regievoering. Daarbij staan onder meer de volgende vragen centraal:
       Hoe wordt een probleem, een ontwikkeling of maatschappelijke kans gedefinieerd?
       Welke doelen hebben de verschillende partijen daarbij voor ogen?
       In hoeverre worden deze doelen goed geformuleerd en gemeenschappelijk gedeeld?
       Via welke wegen worden die doelen nagestreefd?
       En wat is ieders taak in het nastreven van die doelen?
In het stellen van deze vragen, in het samen vinden, vasthouden, evalueren en ontwikkelen van antwoorden
op deze vragen ligt de regierol van de gemeente. Het is de kunst die zo in te vullen dat de partners er
inspiratie en energie uit putten om hun eigen steentje bij te dragen aan het geheel.
2.1.5   Zelfsturing: de Kernoverleggen
Elementair in de vormgeving van zelfsturing in Gulpen-Wittem zijn de kernoverleggen. De nota zegt
daarover het volgende.
“Het streven is om in alle kernen één kernoverleg te realiseren. De rol van deze kernoverleggen is primair
communicatief en naar buiten gericht op processen die zich in de kernen afspelen. Daarnaast zijn zij gericht
op het enthousiasmeren, stimuleren en ondersteunen van initiatieven van inwoners. Zij stimuleren en
faciliteren de ‘zelfsturende burger’ die zelf keuzes kan maken en zijn eigen verantwoordelijkheid neemt bij
het reilen en zeilen in zijn eigen kern. Het kernoverleg zorgt er voor dat de verschillende initiatieven in de
kern regelmatig met elkaar worden afgestemd, maar neemt in principe geen initiatieven en
verantwoordelijkheid over. De kern zelf weegt af of een initiatief wordt doorgeleid naar de gemeente. Het
kernoverleg kan hierin een ondersteunende rol vervullen.”
“Binnen of vanuit de kernoverleggen ontstaan werkgroepen. Deze ontstaan naar gelang de aard van het
probleem of het idee dat van onderop door de kern wordt aangegeven. Het kernoverleg inventariseert en
helpt met het opstarten van een werkgroep, de facilitering van de werkgroep en zorgt voor onderlinge
integrale afstemming met andere werkgroepen.”
2.1.6   Zelfsturing: de beleidsvelden
De Nota spreekt zich niet kraakhelder uit over de verdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen
gemeente en de Kernoverleggen. In het algemeen wordt gesteld dat het Kernoverleg gaat het over thema’s
die een relatie hebben met de leefbaarheid.
                                                                                                            13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>In de Nota wordt dan ook een relatie gelegd tussen leefbaarheid en de verschillende gemeentelijke be-
leidsterreinen:
         Bestaanszekerheid (werk en inkomen) en het beleidsterrein maatschappelijke ondersteuning.
         Woonklimaat (waardering woning en woonomgeving) en de beleidsterreinen ruimtelijke ordening,
          veiligheid, groenvoorziening, inrichting openbare ruimte,maatschappelijke ondersteuning.
         Sociaal klimaat (waardering sociale contacten) en het beleidsterrein maatschappelijke
          ondersteuning.
         Verzorgingssituatie (aard en peil aanwezige voorzieningen) en de beleidsterreinen
          maatschappelijke ondersteuning, ruimtelijke ordening, economie.
         Bereikbaarheid(bereikbaarheid van werk en voorzieningen elders en bereikbaarheid van buitenaf)
          en de beleidsterreinen maatschappelijke ondersteuning, verkeer en vervoer, infrastructuur.
         Bestuur en organisatie (betrokkenheid inwoners bij lokale besluitvorming) en het beleidsterrein
          maatschappelijke ondersteuning.
De Nota spreekt vervolgens over de integrale benadering van deze beleidsvelden en dat een integrale
benadering van deze beleidsvelden een versterkend effect kunnen hebben op het thema leefbaarheid binnen
de kernen. Dat betekent dat de verschillende gemeentelijke afdelingen ook oog moeten hebben voor het
effect van hun beleidsveld op de andere beleidsvelden.
Als het gaat om de taak- en verantwoordelijkheidsverdeling tussen Kernoverleggen en de gemeente zelf,
geeft de Nota overigens aan dat het niet de bedoeling is dat de gemeente geen ‘eigen’ projecten meer
uitvoert. Wettelijke regelingen verplichten de gemeente om zaken op te pakken betreffende openbare orde
en veiligheid, verkeer(sveiligheid), onderwijs, sport, welzijn, bouwen en wonen, preventieve
(jeugd)gezondheidszorg etc. Volgens de Nota is het in dat geval van belang om dit voortijdig met de burgers
in een open debat te bespreken.
2.2       Ontwikkelproces
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 35 en 36.
2.2.1     Achtergrond
De Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’ gaat ook in op de implementatie van Zelfsturing in de gemeente Gulpen-
Wittem. De Nota zegt daarover het volgende.
“Het proces van zelfsturing is geen spontaan proces. Burgers en maatschappelijke organisaties zullen
hiertoe moeten worden ondersteund en gefaciliteerd door de gemeente. In dit ontwikkelproces zullen de in
te stellen kernoverleggen een belangrijke rol spelen. Deze dienen dan ook in hun rol nadrukkelijk te worden
ondersteund. Daarnaast is het proces van zelfsturing een lang proces. Dit zal niet van vandaag op morgen
een feit zijn. Met vallen en opstaan zullen wij in gezamenlijkheid (lees: de gemeentelijke organisatie) met
burgers en maatschappelijke organisaties het proces handen en voeten moeten gaan geven. De in deze Nota
geformuleerde kaders, zullen hierbij een leidraad zijn. De tijd en voortschrijdend inzicht zullen leren hoe de
uitwerking van deze kaders gestalte zullen krijgen.
                                                                                                             14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Het gaat tenslotte om een veranderingsproces dat een verschuiving van resultaatdenken naar procesdenken
laat zien, van een zij-denken naar een wij-denken, van sectoraal naar integraal, van kant en klare
oplossingen naar ondersteuning bij zelfwerkzaamheid, van inspraak naar afspraak en van gehoord worden
naar meebepalen en meedoen.”
De Nota geeft daarbij aan dat de gemeente zelf optreedt als faciliterende en kadersturende instantie in dit
ontwikkelproces.
2.2.2   Faciliteren en kaders sturen
Als het gaat om het faciliteren en ondersteunen van dit ontwikkelproces, geeft de Nota aan dat er wordt
gekozen voor een interne aanpak en een externe aanpak.
Faciliteren
De interne aanpak gaat met name over het coördineren van Zelfsturing binnen de gemeentelijke organisatie.
De Nota geeft aan dat er een coördinator Leefbaarheid worden aangesteld. De taak van deze coördinator is
het coördineren van alle (benodigde) acties die ter bevordering van de leefbaarheid in gang gezet zijn of die
naar het oordeel van de burgers of gemeente in gang gezet zouden moeten worden. Het principe van
integraal werken dat verankerd ligt in het besturingsmodel van de gemeente Gulpen-Wittem en op basis
waarvan de organisatie ook reeds werkt, past geheel in het proces van Zelfsturing. De coördinator zal hierop
moeten blijven toezien.
De functie van coördinator Leefbaarheid maakt het mogelijk om, dwars door de gemeentelijke organisatie,
contacten tussen ambtenaren onderling en tussen ambtenaren en maatschappelijke instellingen te leggen,
beleidsprocessen te coördineren en op gang te houden. Hij brengt actuele onderwerpen met elkaar in
verband en stelt verschillende agenda’s op elkaar af. Kortom, hij levert een belangrijke bijdrage aan het
proces van integraal werken in de organisatie.
De externe aanpak betreft het ondersteunen en faciliteren van de Kernoverleggen. Vanuit het welzijnswerk
zal een welzijnswerker worden ingesteld die de kernoverleggen ondersteunt in de ontwikkeling naar
zelfsturing. Hij levert als zodanig maatwerk. De ene kern is immers de andere niet. Deze welzijnswerker zal
zich moeten richten op het proces, niet op het resultaat. Daarnaast zal hij in de kernen inwoners ervan
proberen te overtuigen om een kernoverleg op te richten analoog aan het principe vanuit de
zelfsturingsgedachte.
Kaders sturen
Als het gaat om de kaders van Zelfsturing, gaat de Nota in op de regiegroep Leefbaarheid. De
regiegroepgroep Leefbaarheid heeft de volgende taken: controle op de uitvoering van de kaderstelling en de
bewaking en begeleiding respectievelijk advisering van het proces. De regiegroep bestaat uit de algemeen
directeur/gemeentesecretaris, de portefeuillehouder Leefbaarheid en Burgerparticipatie, de interne en de
externe coördinator leefbaarheid, en zo mogelijk de kartrekker van de Proeftuin leefbaarheid van de
provincie Limburg.
                                                                                                              15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Procesbeschrijving
In het begeleidend Raadsvoorstel bij de Nota wordt gesteld dat het introduceren van de begrippen
leefbaarheid en zelfsturing bij de Kernoverleggen van groot belang is voor het welslagen van het
ontwikkelproces. In dit verband wordt gesproken over een procesbeschrijving. Deze beschrijving moet
gezien worden als een beschrijving van de stappen, die door het kernoverleg moeten worden doorlopen in
hun route naar Zelfsturing.
2.2.3     Communicatie
De Nota geeft aan dat communicatie cruciaal is bij de introductie en implementatie van zelfsturing. Het
proces van zelfsturing is een continu proces. Dat betekent dat de communicatie hierop afgestemd moet zijn.
De boodschap moet vóór alles door de gemeenteraad en door het College van burgemeester en wethouders
uniform uitgedragen worden.
Als het gaat om communicatie geeft de Nota het volgende aan: “Aan het begin van het proces zal er een
communicatieplan worden opgesteld. Ook hierin moet de boodschap, het waarom, de doelstelling voor alle
doelgroepen duidelijk en overtuigend voor het voetlicht worden gebracht. In het plan zal ook rekening
worden gehouden met de tweewekelijkse persconferenties, de media-uitingen van onze gemeente en met de
communicatie richting onze burgers rond het thema zelfsturing.”
2.2.4     Risico’s, evaluatiemomenten en rapportage
In het begeleidend Raadsvoorstel bij de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’, wordt uitgebreid stilgestaan bij de
risico’s van dit ontwikkelproces.
De notitie zegt hierover het volgende: “De argumentatie om individuele inwoners te mobiliseren om deel te
nemen aan beleidsvorming en/of uitvoering moet goed in elkaar zitten. Burgerparticipatie is geen zaak van
‘baat-het-niet-dan-schaadt-het-niet’. Als het niet juist wordt ingezet of slecht wordt uitgevoerd, werkt het
contraproductief en leidt het tot ongewenste effecten.
Daarom dient (de implementatie van) burgerparticipatie aan een aantal randvoorwaarden te voldoen,
ongeacht voor welk scenario uiteindelijk gekozen wordt”.
Het begeleidend Raadsvoorstel stelt vervolgens een aantal risico’s in dit kader vast:
         Openheid, transparantie en communicatie. Dit risico gaat in op het belang van legitimatie van het
          ontwikkelproces naar zelfsturing door het bestuur via regelmatige terugkoppeling over de
          resultaten ervan en het uitdragen van commitment door het bestuur. Daarbij is ook het continu
          duidelijk zijn over rollen en verwachtingen naar elkaar toe aan de orde.
         Het beschikbaar stellen van tijd/capaciteit/budget. Burgerparticipatie is arbeidsintensief en neemt,
          in ieder geval in het voortraject van beleidsvorming, tijd in beslag. Ambtelijke tijd en budget moet
          verzekerd zijn.
         Duidelijkheid over de ruimte van beïnvloeding door kernoverleg of inwoners. Bij elk onderwerp
          moet worden nagedacht over de mate van interactiviteit in de beleidsvorming, en de wijze waarop
          participatie van inwoners of kernoverleg moet worden vormgegeven.
                                                                                                             16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
In het kader van deze risico’s wijst het begeleidend Raadsvoorstel wijst in ook op het belang van
evaluatiemomenten en rapportages. In dat verband wordt het volgende gesteld: “Zeker gedurende de
aanvang zal zeer frequent moeten worden geëvalueerd aan de hand van op te stellen voortgangsrapportages;
één maal per drie maanden”.
2.3         Concrete doelstellingen
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 12 en 19.
2.3.1       Het coalitieprogramma 2014-2018
De concrete doelstellingen als het gaat om de introductie en implementatie zelfsturing in de kerkdorpen van
Gulpen-Wittem, zijn terug te vinden in het coalitieprogramma 2014-2018.
Het programma vermeldt daarover het volgende: “De gemeente communiceert veelvuldig met haar
inwoners via allerlei middelen. De gemeente kiest het communicatiemiddel dat het beste bij de situatie en
de zorgvuldigheid past”.
In de verdere uitduiding van de wijze van communiceren met de burger en het betrekken van burgers bij het
gemeentelijk beleid, worden in het coalitieprogramma grofweg vijf vormen onderscheiden. Deze vormen
lopen parallel met de zogenaamde participatieladder en kenschetsen een oplopende mate van
betrokkenheid6 van burgers bij het gemeentelijke beleid. De vormen zijn:
1. Informatie aan burgers
2. Consultatie van burgers
3. Inspraak voor/door burgers
4. Samenwerking met burgers als medebelanghebbende
5. Samenwerking met burgers als opdrachtgever
Over deze vormen van interactie met de burger, stelt het coalitieprogramma het volgende:
“De laatste vorm (niveau 5) is hetgeen wij onder zelfsturing verstaan. Het doel is dat over vier jaar in
tenminste elk kerkdorp deze vorm van zelfsturing aanwezig is. Verder krijgt de burger bij concrete projecten
van de gemeente een zo actief mogelijke rol, hetgeen aansluit bij niveau 3 en 4. Denk aan wegen, scholen
e.d. waarbij de burger een duidelijk belang heeft. Deze nieuwe aanpak vraagt om een omslag in denken en
handelen van de burgers, hun maatschappelijke verbanden en zeker ook van de gemeentelijke organisatie.
Het is niet meer alleen consumeren maar je ook beschikbaar stellen om ons verworven niveau van welvaart
in stand te houden. De organisatie dient toegerust te worden op deze nieuwe taak”.
2.3.2       Opstart eerste kernoverleggen.
Uit de raadsinformatiebrieven7 blijkt dat na vaststelling van het raadsvoorstel op 6 oktober 2011 en na een
periode van het instellen van de regiegroep en het organiseren van de in- en externe facilitering voor de
Kernoverleggen, vanaf de tweede helft van 2012 wordt gestart met de opstart van de Kernoverleggen.
6   Van een passieve tot een actieve rol.
7   Raadsinformatiebrieven 04-06-2012 en 23-01-2013.
                                                                                                            17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Uit de documentatie van de coördinator Leefbaarheid, wordt de volgende fasering van de opstart van
Kernoverleggen duidelijk.
                                          informatiebijeenkomst                            Formele oprichting Kernoverleg8
                                                           06-2012                                                    12-2013
Kernoverleg Ingber
Kernoverleg Nijswiller                                     08-2012                                                    12-2013
Kernoverleg Slenaken                                       03-2013                                                    12-2013
Kernoverleg Reijmerstok                                   05- 2013                                                    12-2013
Kernoverleg Partij-Wittem                     11-2013 en 09-2014                     In oprichting. 1 bijeenkomst: 01-2015
                                                                                                      e
Kernoverleg Wahlwiller                                      11-2013                  In oprichting. 1e bijeenkomst: 01-2015
Kernoverleg Epen                                           09-2014                                              In oprichting.
8 Met de formele oprichting van het Kernoverleg wordt bedoeld dat de destijds reeds bestaande kernoverleggen formeel-
juridisch werden gegoten in de vorm van een stichting.
                                                                                                                         18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                               Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
3         Bevindingen
3.1       De Kernoverleggen
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 1-7, 13, 17, 20-25, 33 en 35.
De commissie heeft interviews gehouden met een vertegenwoordiging van de volgende kernoverleggen:
         Kernoverleg Ingber (23 maart 2015)
         Kernoverleg Partij-Wittem (23 maart 2015)
         Kernoverleg Slenaken (27 maart 2015)
         Kernoverleg Reijmerstok (27 maart 2015).
De secretaris van het Kernoverleg Nijswiller heeft zich, wegens verhindering, afgemeld van het interview op
24 maart 2015. Voor wat betreft de informatie over dit Kernoverleg, baseert de Commissie zich op een
aantal documenten en interviews met een Raadslid, de ambtelijke organisatie en wethouders.
3.1.1     Algemeen
De Kernoverleggen geven unaniem aan dat zij achter de doelstelling staan die de gemeente Gulpen-Wittem
met het project Zelfsturing voor ogen heeft. Op hoofdlijn is er dus sprake van een breed gedragen
commitment bij de beleidsdoelstelling van Zelfsturing in de Kernoverleggen.
Dat wil overigens niet zeggen dat de Kernoverleggen het eens zijn met de wijze waarop gewerkt wordt aan
deze doelstellingen. Uit de interviews komt naar voren dat een aantal Kernoverleggen zorgpunten hebben
ten aanzien van opstart, het verloop en de voortgang van het ontwikkelproces naar Zelfsturing. De
Commissie zal in de hiernavolgende paragrafen per Kernoverleg de concrete zorgpunten aangeven.
Daarnaast geven alle Kernoverleggen in de interviews terug dat het ontwikkelproces een pittige opgave is.
Een proces van vallen en opstaan. Een ontwikkelproces dat niet alleen bij de Kernoverleggen ligt, maar ook -
en misschien wel vooral- bij het gemeentebestuur en het apparaat zelf. Daarbij wijzen de Kernoverleggen op
een minder betrouwbaar imago van de gemeente, dat vanuit het verleden is opgebouwd. Het imago brengt
‘koud water vrees’ met zich mee in de kerkdorpen als het gaat om het ontwikkelproces naar Zelfsturing.
“..Eerst zien en dan geloven..”, is een uitspraak die tijdens de interviews met de Kernoverleggen meerdere
malen naar voren komt.
In verband met ‘vallen en opstaan’ in het ontwikkelproces, benoemen alle Kernoverleggen casuïstiek,
waarvan de vertegenwoordigers van de Kernoverleggen niet begrijpen hoe deze kan corresponderen met de
doelstellingen die de gemeente voorheeft met Zelfsturing.
De Commissie zal een aantal van deze casussen plaatsen in een breder strategisch perspectief als het gaat
om communicatie in een verander/ontwikkelproces.
Uit de interviews blijkt dat de Kernoverleggen in het algemeen bezig zijn met het ontwerpen van een soort
visie op het kerkdorp. Soms wordt dit aangeduid met “..het A4tje..” in andere gevallen met het
Dorpontwikkelingsplan (DOP).
                                                                                                          19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Het proces van werken aan het DOP kent verschillen tussen de Kernoverleggen. De pas opgestarte
Kernoverleggen zijn er direct mee aan de slag gegaan. De eerder opgestarte Kernoverleggen hebben zich er
pas in een later stadium over gebogen.
Alle Kernoverleggen leggen contact met de bevolking in het kerkdorp om een inventarisatie te maken van
projecten die opgepakt kunnen worden. Dit lukt in meer of mindere mate. Sommige Kernoverleggen geven
aan tevreden te zijn over de opkomst. Anderen zijn daarover juist minder tevreden. Het enthousiasme
vanuit de bevolking om deel te nemen verschilt per kerkdorp. Eerder genoemd imago van de gemeente
werkt daarin nadelig.
De methode waarmee de Kernoverleggen de inventarisatie van thema’s in hun kerkdorp doen, loopt over het
algemeen gelijk. Een aantal Kernoverleggen hanteren de methode van een enquête, alvorens een
informatiebijeenkomst voor het kerkdorp te organiseren. Andere Kernoverleggen hanteren alleen de
methode van bijeenkomsten met het kerkdorp. In alle gevallen wordt, voor zover mogelijk, regelmatig
teruggekoppeld met de inwoners over de voortgang.
In het inventariseren van projecten, ligt in eerste aanleg het accent op het ruimtelijk fysieke vlak. In de
meeste gevallen gaat het om de speeltuin, de verkeersveiligheid, het dorpsplein, het voetbalveld of een
gebouw. Dat wil echter niet zeggen dat Kernoverleggen geen oog hebben voor de sociale component, zoals
bijvoorbeeld de eenzaamheid van ouderen en de ondersteuning van zwakkere groepen in het kerkdorp. In
het bespreken van onderwerpen met inwoners van het kerkdorp gaat echter in eerste aanleg de voorkeur uit
naar de meer tastbare zaken.
Alle Kernoverleggen zijn opgestart met een introductiebijeenkomst over Zelfsturing. De bijeenkomst werd
verzorgd door de kartrekker van de Proeftuin leefbaarheid van de provincie Limburg. In de introductiebij-
eenkomst worden onder meer voorbeelden gegeven van Zelfsturing in de gemeente Peel en Maas9. In het
algemeen wordt de introductiebijeenkomst als verhelderend ervaren, maar niet direct toepasbaar op de
situatie in het eigen kerkdorp.
Het merendeel van de geïnterviewde Kernoverleggen geeft direct dan wel indirect aan nog te zoeken naar de
exacte rolinvulling van het Kernoverleg en de werkzaamheden die daaruit voortvloeien. Er zijn nog veel
onduidelijkheden. In het algemeen spitsen de onduidelijkheden zich toe op de volgende gebieden:
          De precieze doelstelling, het belang en de invulling van een DOP. In het algemeen ervaren de Kern-
           overleggen nog veel onduidelijkheid als het gaat om het opmaken van een DOP. Er zijn wel een
           aantal voorbeelden verstrekt10, maar deze zijn niet direct toepasbaar in de specifieke situatie van de
           kerkdorpen. Daarnaast vragen een aantal kernoverleggen zich af of het werken aan een dorpsvisie
           nu wel zo past bij de aard van de bevolking in het kerkdorp. Treffend daarbij is de uitspraak:
           “..Wellicht is het beter om gewoon aan te sluiten bij concrete in het oog springende projecten, in
           plaats van ambtelijke visies te maken..”
9 De gemeente waarvan de voormalige gemeente Helden onderdeel is.
10 Bijvoorbeeld het DOP van Vilt, Landgraaf-Brunsum, Helden.
                                                                                                               20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
         Het creëren van betrokkenheid van de inwoners van het kerkdorp bij het proces. Overwegend geven
          alle geïnterviewde Kernoverleggen aan hiermee te ‘worstelen’. Alhoewel de Kernoverleggen in een
          aantal gevallen tevreden zijn over de opkomst bij bijeenkomsten, geven zij aan bezorgd te zijn over
          de blijvende betrokkenheid bij Zelfsturing. Soms betreft dit de betrokkenheid van inwoners in het
          algemeen, soms betreft dit specifieke doelgroepen van inwoners en met name de jongeren. In een
          aantal gevallen wordt geduid op een grote diversiteit van inwonersgroepen in het kerkdorp en als
          gevolg daarvan het gebrek aan een ‘natuurlijke’ cohesie.
         De invulling van werkzaamheden van het Kernoverleg door vrijwilligers. In alle gevallen geven de
          Kernoverleggen aan dat de invulling van de werkzaamheden van het Kernoverleg door vrijwilligers
          lastig is. Een ieder heeft een gezin en een eigen baan. Dit leidt tot gebrek aan menskracht en maakt
          het zo nu en dan lastig elkaar aan te spreken op het functioneren van en in het Kernoverleg.
          Daarnaast geven een aantal Kernoverleggen aan zich zorgen te maken op het beroep dat de
          gemeente gaat doen op vrijwilligers bij de uitvoering van projecten, wanneer deze zijn
          geïnventariseerd via het opmaken van het DOP. De vraag hoe de gemeente de vrijwilligers gaat
          ondersteunen bij de uitvoering is daarbij aan de orde.
         De rol en opstelling van de gemeente. Alle geïnterviewde Kernoverleggen komen met casuïstiek,
          waaruit blijkt dat zij rol en opstelling van de gemeente, afgezet tegen de doelstelling van Zelfsturing
          niet goed begrijpen. In een aantal gevallen gaat het om grotere projecten, waarbij het Kernoverleg
          door de gemeente gepasseerd wordt. Soms gaat het om kleinere activiteiten, waarbij de gemeente
          onduidelijk communiceert. In een aantal gevallen gaat het om zaken waarbij het in de kern
          onduidelijk is waar de grenzen liggen in het verantwoordelijkheidsdomein tussen gemeente en
          Kernoverleg of welk beleid prevaleert11.
Met betrekking tot deze onduidelijkheden geeft het merendeel van de geïnterviewde kernoverleggen12 aan
dat de procesbegeleiding zeker in de opastartfase meer sturend mag optreden. De achterliggende gedachte
dat Zelfsturing zoveel mogelijk een leerproces van de Kernoverleggen zelf moet zijn, wordt weliswaar
begrepen, maar niet geheel onderschreven. Het ontwikkelproces naar Zelfsturing is geen gebaande weg en
de deelnemers aan het Kernoverleg zijn beperkt in hun inzetbare menskracht. De zoektocht kan in dat geval
een ‘worsteling’ worden.
Daarbij is het lastig de afzonderlijke leden van het Kernoverleg aan te spreken, vanuit de gedachte dat een
ieder dit doet op vrijwillige basis. Zonder een stuwende procesbegeleiding, kan het hele ontwikkelproces
naar zelfsturing te vrijblijvend worden opgevat. Directe resultaten blijven dan achter, hetgeen niet
motiverend werkt voor het Kernoverleg zelf én niet tegemoet komt aan het wegnemen van de weifelende
houding over Zelfsturing in de kerkdorpen.
In verband met het bovenstaande geven de Kernoverleggen aan dat er weinig reflectie en dialoog is
georganiseerd tussen partijen over de opgedane leerervaringen. Niet tussen Kernoverleggen onderling en
ook niet tussen de gemeente en de Kernoverleggen. De Kernoverleggen geven daarbij aan of het organiseren
van zo’n dialoog niet ook een onderwerp van de procesbegeleiding zou moeten zijn. Ten aanzien van de
procesbegeleiding door Traject13, geeft het merendeel van de kernoverleggen aan dat dit nauwelijks
toegevoegde waarde heeft gehad.
11 Bijvoorbeeld het zelfsturingsbeleid of het accommodatiebeleid.
12 Een uitzondering hierop is het Kernoverleg Slenaken.
13 De Commissie komt hierop terug in paragraaf 3.3.2.
                                                                                                              21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Over het stadium waarin de Kernoverleggen zich thans bevinden, is moeilijk iets eenduidigs te melden.
Duidelijk is dat het Kernoverleg Slenaken in een ver gevorderd stadium is met een DOP. Dit gold ook voor
het Kernoverleg Nijswiller. Een aantal Kernoverleggen zijn nog zoekende naar hun rol met betrekking tot
het opmaken van een DOP. Dit heeft niet alleen te maken met het Kernoverleg zelf, de competenties en
inzetbare menskracht daarvoor, maar ook met twijfel of het opmaken van een abstract DOP past bij hun
kerkdorp.
3.1.2    Kernoverleg Ingber
Het Kernoverleg Ingber heeft na de startbijeenkomst in juni 2012 een enquête gehouden onder de
bevolking. Het onderwerp verkeersveiligheid is van daaruit als project opgepakt. Dit project is in
samenwerking met de ambtenaren van de gemeente goed verlopen. Er is onderzoek gedaan (via
snelheidsmetingen) en gezamenlijk met ambtenaren en afvaardiging van het kerkdorp naar oplossingen
gezocht.
Momenteel nemen vier mensen deel aan het kernoverleg. Het Kernoverleg is gestart met zes mensen.
Echter, een aantal mensen propageerden te zeer hun eigen belang. Dat heeft geleid tot fricties in het Kern-
overleg, waardoor twee mensen uiteindelijk hebben bedankt.
De vertegenwoordigers van het Kernoverleg geven aan dat het lastig is nieuwe mensen te vinden voor het
Kernoverleg.
Het Kernoverleg Ingber wijst op de bevolkingssamenstelling in hun kerkdorp. Er zijn veel boeren, maar ook
een aantal hoog opgeleide, vaak gepensioneerde mensen met hoge inkomens. Daarnaast hebben zich drie
Engelstalige families in Ingber gevestigd. Dit maakt het dorp heterogeen van samenstelling met veel
tegengestelde belangen en erg op zichzelf gericht. Ingber is daarnaast een dorp met weinig collectieve
voorzieningen. Er is geen kerk en geen school. Daardoor ontstaat er ook weinig binding op een natuurlijke
wijze.
Als het gaat om het slagen van Zelfsturing en het Kernoverleg, zitten de zorgpunten van het Kernoverleg
Ingber vooral in de volgende factoren:
1.  Duidelijke structuur. Met name als het gaat om het opmaken van een DOP voor Ingber wijst het
    Kernoverleg op een achterblijvende proactie vanuit de gemeente. Er mag meer instructie vanuit de
    gemeente zijn. Er wordt veel geïnformeerd over mogelijke voorbeelden, maar te weinig
    gecommuniceerd over het belang, de precieze invulling en het proces van totstandkoming van een DOP.
2.  Democratisch gehalte. De samenstelling van het Kernoverleg moet niet bestaan uit mensen die hun
    deelbelangen nastreven, maar een goede vertegenwoordiging van het dorp die het collectieve belang van
    het dorp bewaakt. Gelet op de heterogeniteit in Ingber is dit moeilijk vorm te geven.
3.  Stuwende kracht vanuit de gemeente. Het ontwikkelproces naar zelfsturing kan te vrijblijvend en te
    traag van aard worden, gelet op het feit dat het Kernoverleg louter bestaat uit vrijwilligers. Er mogen
    concrete doelstellingen worden gesteld en meer vanuit de gemeente worden gestuurd op die
    doelstellingen. In deze sturing zou de gemeente dan ook meer kunnen ondersteunen vanuit het
    ambtelijk apparaat.
Met betrekking tot het laatste zorgpunt wijst de vertegenwoordiging van het Kernoverleg Ingber op een
afwachtende houding vanuit de gemeente. Veel initiatief moet vanuit de Kernoverleggen zelf komen.
                                                                                                            22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Er is weinig politieke aandacht, gegeven het feit dat er maar weinig gecommuniceerd wordt via het
gemeenteblad over de voortgang van Zelfsturing in de kerkdorpen. Dit leidt bij het Kernoverleg Ingber tot
de vraag of de gemeente het allemaal wel zo belangrijk vindt.
3.1.3   Kernoverleg Partij-Wittem
Het Kernoverleg Partij-Wittem is vanaf Januari 2015 actief. Er zijn tot op heden drie vergaderingen geweest.
Momenteel is er een enquête uitgedaan en wacht men op de respons uit het dorp. De uitkomsten van de
enquête moet de basis vormen voor het opmaken van een DOP voor het kerkdorp.
Overigens is het de vraag van het Kernoverleg Partij-Wittem of de activiteiten van het Kernoverleg beperkt
moeten blijven tot zuiver het opmaken van een DOP. Er bestaat een negatieve houding in het dorp als het
gaat om Zelfsturing. Een aantal concrete, positieve resultaten zouden meer vertrouwen kunnen geven.
In verband met bovenstaand gevoelen wijst het Kernoverleg op een aantal issues, die spelen in het kerkdorp,
zoals het plein, de verlichting, de speeltuin en berging van het gemeenschapshuis. Met name het laatste
onderwerp vormt voor het Kernoverleg Partij-Wittem een testcase over hoe de gemeente wil omgaan met
Zelfsturing en de wensen vanuit het kerkdorp. De berging heeft in het verleden tot veel discussies geleid. De
berging is te klein en moet worden uitgebreid. Er liggen nu concrete wensen vanuit het kerkdorp. De
gemeente heeft aangegeven dat er allereerst een financieel plaatje zou moeten worden opgesteld.
Over zorgpunten kan het Kernoverleg Partij-Wittem nog niet veel zeggen. Wel wordt aangegeven dat de
communicatie tussen gemeente en Kernoverleg een aandachtpunt is. Deze verloopt volgens het Kernoverleg
slordig.
Het Kernoverleg noemt daarbij een aantal voorbeelden, waarvan de volgende in het oog springt. Via de
coördinator Zelfsturing is de vraag aan het Kernoverleg gesteld waar de plantenbakken in het dorp moesten
worden neergezet. Het Kernoverleg heeft daarbij aangegeven wat hun wens was. Vervolgens zijn de
plantenbakken op een andere plaats neergezet, met de mededeling dat de door het Kernoverleg aangegeven
plaatsen niet aansluiten bij de toeristische routes in de gemeente Gulpen-Wittem.
3.1.4   Kernoverleg Nijswiller
Het Kernoverleg Nijswiller was in eerste instantie gefocust op het achterstallig wegen- en groenonderhoud
in de kern, en in het bijzonder op de renovatie van het dorpsplein. Voor de renovatie daarvan is door het
kernoverleg een tekening aangeleverd. De gemeente heeft in overleg met het Kernoverleg renovatie van het
dorpsplein uitgesteld in afwachting van de resultaten van een rioleringsonderzoek.
Uit het onderzoek is gebleken dat er geen rioleringswerkzaamheden noodzakelijk waren. De renovatie van
het dorpsplein is door de gemeente echter niet ‘naar voren’ gehaald, mede omdat er geen of onvoldoende
geld voor beschikbaar was. Dit is tegen het zere been van het Kernoverleg Nijswiller geweest. Het
Kernoverleg heeft het vertrouwen in de gemeente opgezegd en zichzelf in december 2014 opgeheven.
Interviews met ambtenaren en bestuur wijzen op een negatieve houding van het Kernoverleg Nijswiller,
waaruit blijkt dat Nijswiller vooral gericht was op het realiseren en voorleggen van lijstjes aan wensen en
eisen.
                                                                                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>De Commissie constateert echter ook uit de mailwisseling tussen de secretaris van het Kernoverleg Nijs-
willer en de coördinator Zelfsturing aangaande de opheffing van het Kernoverleg, dat het Kernoverleg Nijs-
willer wel reeds in een vergevorderd stadium was met het opmaken van een DOP voor het kerkdorp.
Uit de interviews met Raadsleden maakt de Commissie op dat het handelen van het Kernoverleg Nijswiller
in een bredere historische context moet worden geplaatst. Uit interviews blijkt dat in Nijswiller reeds langer
het gevoel leeft dat het kerkdorp bij de gemeente op de laatste plaats komt. De investeringen, die onlangs
door de gemeente in het kerkdorp Wahlwiller14 zijn gedaan, hebben dit gevoel versterkt.
Uit de interviews komt tevens casuïstiek naar voren, waarbij de vraag kan worden gesteld of de zelfsturende
initiatieven van een kerkdorp Nijswiller niet belemmerd zijn geworden door een bureaucratische attitude in
het handelen van de gemeente zelf.
Een meest in het oog springend voorbeeld daarvan is dat de bewoners van Nijswiller het initiatief hadden
opgepakt om tuinen van oude van dagen te onderhouden. De kosten voor het tuinmateriaal mochten van de
gemeente echter niet afgeboekt worden op het budget voor vergader- en kopieerkosten. Een ander budget
was niet beschikbaar.
De Commissie merkt hier op dat dit slechts een klein voorbeeld lijkt, maar dat het in het geloof en
vertrouwen van kerkdorpen in het ontwikkelproces naar Zelfsturing, gelet op de relatie tussen gemeente en
inwoners vanuit het verleden, een grote impact heeft.
3.1.5      Kernoverleg Slenaken
Het Kernoverleg Slenaken heeft vanaf het begin de stelling ingenomen dat het bij Zelfsturing van het
kerkdorp niet moet gaan over adhoc issues maar over duurzame kwesties. Er moet sprake zijn van een
perspectief naar de toekomst. Het Kernoverleg heeft zich dientengevolge vooral gericht op de ontwikkeling
van een DOP.
De samenstelling van het Kernoverleg heeft gewisseld gedurende de periode tussen de opstart tot op heden.
Er zijn afvallers geweest. Als oorzaak daarvoor wijzen de vertegenwoordigers van dit Kernoverleg op de
spanning tussen korte termijn resultaten en een langere termijn ambitie. De keuze voor een langere termijn
ambitie heeft geleid tot afvallers, die in een aantal gevallen ook een eigen belang nastreefden.
Voor het opmaken van het DOP, heeft het Kernoverleg een aantal informatiebijeenkomsten met het
kerkdorp belegd. De opkomst bij deze bijeenkomsten was hoog15. Op basis van deze bijeenkomsten heeft het
kernoverleg de verkregen informatie uit het kerkdorp met behulp van werkgroepen verder uitgewerkt in een
eerste DOP.
Het Kernoverleg heeft geen instructie gehad over de wijze waarop een DOP moest worden opgemaakt. In de
uitwerking naar een DOP heeft het Kernoverleg gebruik gemaakt van voorbeelden van Vilt en van Landgraaf
en Brunssum. Deze voorbeelden zijn vervolgens toegesneden op de specifieke situatie van Slenaken. Een
simpel en compact boekwerk.
14 En ook in andere kerkdorpen.
15 Een opkomstpercentage van ongeveer 10% van het kerkdorp.
                                                                                                            24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Het resultaat is een DOP met ongeveer 90 projectinitiatieven verdeeld over het fysieke domein, het sociale
domein en het mentale domein16. Het concept-DOP werd in een bijeenkomst met het kerkdorp op 13 april
2015 gepresenteerd. In deze bijeenkomst was het vervolgens de bedoeling te focussen op een aantal
projecten die op korte termijn kunnen worden opgepakt. Daarbij werd allereerst gekeken naar het
laaghangend fruit.
Hoe de projecten uit het DOP na de vaststelling ervan moeten worden opgepakt en in welke samenwerking
met de gemeente, is voor het Kernoverleg nog geheel onduidelijk. Er zijn geen afspraken tussen gemeente en
Kernoverleg als het gaat om de financiering van projecten noch als het gaat om ondersteuning bij de
projectuitvoering door het apparaat noch als het gaat om de vraag of de gedefinieerde DOP-projecten
überhaupt wel tot het bevoegdheidsdomein behoren van het Kernoverleg.
Opvallend in rol en attitude van dit Kernoverleg is de wijze waarop het de gevestigde gedragspatronen bij
het verenigingsleven ter discussie stelt. Het kernoverleg brengt daarmee de bewustwording op gang over
samenwerking tussen verengingen in het kerkdorp zelf, maar ook met verenigingen van andere kerkdorpen.
In dit verband wordt onder meer geduid op de mogelijke samenwerking tussen ‘zonnebloem’ en ‘samen
onderweg’. Beide verenigingen zijn gericht op ouderen. Ook met de fanfare wordt van gedachten gewisseld
over het gebruik van het gebouw, dat de fanfare zelf in eigendom heeft, voor andere doelstellingen.
Over de procesbegeleiding door de coördinator Zelfsturing, zijn de leden van dit Kernoverleg positief. De
coördinator toont zich betrokken, maar geeft wel de vrije hand. De geboden ruimte past goed bij dit
Kernoverleg. De eerdere facilitering door Traject wordt bestempeld als zonde van het geld. Voor het Kern-
overleg Slenaken had deze begeleiding geen enkele toegevoegde waarde.
Als het gaat om het slagen van Zelfsturing en het Kernoverleg, zitten de zorgpunten van het Kernoverleg
Slenaken vooral in de volgende factoren.
1.   Ankerplaats. Ankerplaats is een parkeerplaats in het kerkdorp Slenaken. Via de coördinator zelfsturing
     is het Kernoverleg er bij toeval achter gekomen dat de gemeente deze parkeerplaats wil herinrichten.
     Dit feit ‘an sich’ verontrust het Kernoverleg in de houding van de gemeente17 als het gaat om Zelfsturing.
     Vervolgens heeft het kernoverleg gezorgd voor een soort van programma van wensen voor de
     herinrichting van deze parkeerplaats. Dit programma is per februari 2015 aangeboden aan het College.
     Het College heeft aangegeven dat het programma van wensen ambitieus is. Het Kernoverleg bekijkt nu
     samen met een extern bureau de verdere uitwerking van het programma van wensen. Voor het Kern-
     overleg is de herinrichting van de Ankerplaats een testcase als het gaat om de mate waarin de gemeente
     Zelfsturing serieus neemt.
2.   Kaders. In vooruitloop van de uitwerking van het DOP Slenaken naar een groot aantal op te pakken
     projecten, geeft het Kernoverleg aan zorgpunten te hebben over de kaders waarbinnen deze projecten
     daadwerkelijk kunnen worden opgepakt. Het kernoverleg geeft aan dat er op een aantal punten geen
     afspraken zijn gemaakt met de gemeente. De zorgpunten rondom onduidelijke kaders zitten met name
     in:
16 Het fysieke domein richt zich daarbij op de openbare ruimte, het sociale domein op de sociaal-maatschappelijke
aangelegenheden en het mentale domein op de bewustwording van belangen en cohesie in het kerkdorp.
17 De Commissie heeft hierbij niet kunnen achterhalen of het passeren van het Kernoverleg met betrekking tot de herinrichting
van deze parkeerplaats met of zonder de wetenschap van het College is geweest.
                                                                                                                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>      a. De financiering van de projecten en de vraag in welke mate het Kernoverleg Slenaken er vanuit kan
            gaan dat de gemeente deze projecten ook daadwerkelijk kan en gaat financieren.
      b. De aard van de projecten in relatie tot het bevoegdheidsdomein van het Kernoverleg. Daarbij rijst
            de vraag, in welk mate het Kernoverleg Slenaken er vanuit kan gaan dat de geformuleerde
            projecten ook daadwerkelijk behoren tot de bevoegdheid van het Kernoverleg. Ook hierover zijn
            met de gemeente geen afspraken vooraf gemaakt. In dat verband wijst het kernoverleg op de
            sluiting van de basisschool op basis van het vastgestelde accommodatiebeleid en de vraag van het
            Kernoverleg welke inmenging zij daarin kan en mag hebben.
      c. Vrijwilligers. Het Kernoverleg wijst op het gemak waarmee wordt omgesprongen met de rol van
            vrijwilliger. De vraag bij het oppakken van concrete projecten wordt, hoe deze bemenst moeten
            worden en hoe de gemeente daarin gaat ondersteunen. Hierover is nog niets afgesproken met de
            gemeente.
3.   Betrokkenheid van het dorp. Het kernoverleg wijst in verband met het gestelde onder 2c. op een
     gaandeweg verminderende belangstelling voor Zelfsturing in het kerkdorp. Alhoewel samenwerking bij
     het kerkdorp Slenaken hoog in het vaandel staat, is betrokkenheid bij Zelfsturing een punt van continue
     aandacht. Het Kernoverleg constateert dat zij jongeren daarin slechts moeizaam kan bereiken en stelt
     de vraag of communicatie vanuit de gemeente de betrokkenheid van (doelgroepen van) inwoners bij
     Zelfsturing niet verder kan intensiveren.
3.1.6      Kernoverleg Reijmerstok
Het Kernoverleg Reijmerstok geeft aan moeite te hebben met het vinden van een juiste rolinvulling. Bij het
Kernoverleg leeft de opvatting dat Zelfsturing is begonnen met de nodige wolligheid: “..De kaders waren
niet duidelijk en dat zijn ze eigenlijk nog steeds niet..”. De begeleiding vanuit de gemeente heeft dit
Kernoverleg vooral in de opstartfase als onvoldoende instructief ervaren, met een zoekende instelling bij het
Kernoverleg tot gevolg.
In deze zoektocht heeft het Kernoverleg in eerste instantie veel zelf opgepakt. Gaandeweg is het besef
gekomen dat het Kernoverleg meer als katalysator zou moeten optreden, waarbij belanghebbende partijen
met elkaar in contact zouden moeten worden gebracht op relevante thema’s. Kortheidshalve de beperking
tot de rol van intermediair. Het Kernoverleg geeft daarbij aan hier nog wel wat ondersteuning in te kunnen
gebruiken.
Ondanks deze zoektocht heeft het Kernoverleg Reijmerstok nogal wat in gang gezet. Daarvan zijn de volgen-
de voorbeelden aan te geven:
          Er is een Jaarplan voor het kerkdorp opgezet.
          De denktank basisschool heeft aan de hand van een onderzoek van adviesbureau Lijnspel18 een
            zinvolle discussie aangewakkerd over de toekomst van basisscholen met schoolbesturen, de
            gemeenten Gulpen-Wittem en Eijsden-Margraten.
          Men heeft zich beziggehouden met wegwerkzaamheden en verkeersproblematiek in Reijmerstok.
          Voor de cohesie in het kerkdorp is een paaswandeling georganiseerd.
          Met betrekking tot de ‘Duvelkes’ speeltuin zijn een aantal initiatieven genomen.
18 Gefaciliteerd door de gemeente.
                                                                                                            26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
       In het dorp is de discussie aangewakkerd over de toekomstige invulling van het voetbalveld aan de
        hand van een ronde tafel bijeenkomst. De opkomst was hoog. Er zijn pakweg tien ideeën
        aangedragen.
Opvallend bij dit Kernoverleg is dat zij hun eigen rol op een open manier hebben geëvalueerd. De evaluatie
is besproken met de coördinator Leefbaarheid. Uit deze evaluatie komen eveneens zorgpunten als het gaat
om het verloop van het ontwikkelproces zelfsturing. Deze zorgpunten zijn in het interview met dit
Kernoverleg bevestigd.
1. Onduidelijke kaders. Het kernoverleg begrijpt goed dat Zelfsturing door het kerkdorp zelf gemaakt
     moeten worden. Daarbij is het vanzelfsprekend dat dit ontstaat vanuit de identiteit en de eigenheid van
     het dorp zelf. Zelfsturing en leefbaarheid zal vanuit een eigen drive en kracht moeten ontstaan. Het
     Kernoverleg geeft daarbij wel aan dat dit een leerproces moet zijn. Een leerproces dat begint met een
     vastomlijnd kader en waarbij gaandeweg het Kernoverleg wordt losgelaten. De gemeente zou hierin een
     grotere ondersteunende rol moeten nemen. Bijvoorbeeld door een basisstructuur te bieden. Dit
     vanwege redenen, die niet direct met de inhoud samenhangen maar meer met resultaatbeleving en de
     motivatie bij het Kernoverleg, die daaruit voortvloeien. Onduidelijke kaders leiden tot een
     stroperigheid, die mede gelet op de rol van de vrijwilliger met een beperkte inzet van tijd, tot
     demotivatie kunnen leiden. De energie raakt eruit.
2. Interesse voor Zelfsturing in het dorp. Het Kernoverleg geeft aan dat het moeilijk blijkt het kerkdorp te
     prikkelen om proactief te komen met belangvolle thema’s voor het dorp. En ook om het kerkdorp met
     suggesties aan de slag te krijgen. Het communicatieproces tussen het Kernoverleg en het kerkdorp is
     nog onvoldoende op gang gekomen. Bij velen in het kerkdorp is daardoor nog onduidelijk wat het doel
     is van Zelfsturing en de rol van het Kernoverleg daarin. In dat verband twijfelt het Kernoverleg ook over
     het opmaken van een DOP. De vraag is of dit past bij de eigenheid van het kerkdorp en of het niet beter
     is om gewoon aan te sluiten bij actuele en urgente problemen van het kerkdorp. Dat maakt wel dat het
     Kernoverleg zich meer bezighoudt met adhoc zaken, waardoor een vastomlijnd strategisch kader
     achterblijft.
3. Communicatie met de gemeente. Uit het interview met het Kernoverleg blijkt een moeizame
     communicatie met de gemeente. Het Kernoverleg wijst in dat verband op de verbetering van de wegen
     in Reijmerstok. In de voorfase is geen overleg geweest tussen gemeente en Kernoverleg over suggesties
     vanuit het Kerkdorp. Het Kernoverleg heeft de verkeersveiligheid nog als thema ingebracht. Echter,
     daarmee is in de beleving van het Kernoverleg nauwelijks rekening gehouden. Ook de plotselinge
     benadering van het sociaal team, dat actief is in Vaals en Gulpen-Wittem, is een voorbeeld van
     onduidelijke communicatie. Het ontbreekt het Kernoverleg aan instructieve kaders over hoe om te gaan
     met het sociaal team.
4. Samenstelling van het Kernoverleg. Het kernoverleg Reijmerstok wijst op haar samenstelling en de
     vraag of dit een goede afspiegeling is van het kerkdorp. Met name de 65plus groep en jongeren
     ontbreken in het Kernoverleg.
3.1.7   Tot slot
Met betrekking tot de samenstelling en omvang van de Kernoverleggen constateert de Commissie dat in
meerdere Kernoverleggen sprake is van wisseling van deelnemers. Er vallen mensen af en er komen weer
mensen bij.
                                                                                                           27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Daarbij dient te worden opgemerkt dat het merendeel van de Kernoverleggen aangeeft dat het werven van
mensen voor deelname aan het Kernoverleg niet eenvoudig is. Als achterliggende reden daarvan wordt
gewezen op de rol van vrijwilliger met een dienstbetrekking en de belangstelling voor Zelfsturing.
Uit de interviews blijkt het kernoverleg Slenaken als ‘good practice’. Als succesfactoren wordt gewezen op
een sterke cohesie in het kerkdorp met als gevolg een zeker animo voor Zelfsturing. Daarnaast geldt als
succesfactor de inzetbare menskracht in het Kernoverleg in kwantitatief en kwalitatief opzicht.
3.2        De gemeente Gulpen-Wittem
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 16, 26-28 en 33.
3.2.1      de Gemeenteraad
De vraag of de Raad tevreden is met de voortgang in het ontwikkelproces naar Zelfsturing, wordt noch
ontkennend noch bevestigend beantwoord. Alle fracties geven aan weinig idee te hebben van de voortgang
in dit proces. Er leeft wat dat betreft grote onduidelijkheid. Vragen als: Wat wordt nu precies besproken in
de Kernoverleggen?, Waar lopen ze tegenaan?, Wat houdt hen bezig?, Hoe organiseert het ambtelijk
apparaat het proces naar Zelfsturing?, Is er een duidelijke strategie? En hoe steunt het College daarin?,
komen tijdens de interviews met de Raadsfracties regelmatig naar voren.
Uit de interviews blijkt dat het merendeel van de Raadsfracties er vanuit is gegaan dat College en ambtelijke
organisatie de beleidsvisie, zoals vastgesteld in oktober 2011, op een goede manier weten om te zetten naar
de praktijk.
Alle Raadfracties geven daarbij aan zich niet te willen bemoeien met de inhoud, maar zijn wel van mening
dat zij op de hoogte zouden moeten blijven over de voortgang van het proces. In een aantal gevallen steekt
de Raad daarbij de hand in eigen boezem: “..Wij hebben er ook onvoldoende naar gevraagd..”.
De Commissie constateert uit het bovenstaande dat de voortgangsrapportages, die volgens het vastgestelde
beleid19 om de drie maanden zouden worden opgeleverd, niet zijn aangeleverd.
De twee raadsinformatiebrieven20 hebben bij het merendeel van de Raadsfracties geen duidelijk gebracht.
Eén fractie heeft een gesprek gehad met de coördinator Leefbaarheid over de voortgang van het
ontwikkelproces. Dat gesprek heeft weinig meerwaarde gehad.
Tegelijkertijd beluisteren Raadsleden vanuit de Kernoverleggen commotie als het gaat om de voortgang van
Zelfsturing21. De ophef rondom het Kernoverleg Nijswiller is daarvan een voorbeeld. Voor een aantal Raads-
fracties is de combinatie van achterblijvende informatievoorziening en voorvallen zoals die in Nijswiller,
aanleiding geweest voor een onderzoek door de Rekenkamercommissie.
In de interviews met de Raadsleden wordt stilgestaan bij de doelstelling die de Raad destijds met Zelfsturing
voor ogen stond. Daarbij geven een aantal Raadsfracties aan dat het begrippenkader van zelfsturing en
burgerparticipatie door elkaar loopt.
19 Zie daarvoor het raadsvoorstel BP/199 Burgerparticipatie/zelfsturing pagina 6 of dit onderzoeksrapport paragraaf 2.2.4.
20 Raadsinformatiebrieven 04-06-2012 en 23-01-2013
21 Dit heeft op 30 oktober en 6 november 2014, bij de behandeling van de begroting ook geleid tot amendement I.14.06508 van
Balans en Groen-Links.
                                                                                                                           28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Destijds is bedoeld dat bij zelfsturing het initiatief vanuit de Kernoverleggen zelf komt. Bij burgerpartici-
patie neemt de gemeente initiatief en organiseert daarbij de discussie over ideeën, wensen en behoeften van
de omwonenden. De verwarring in het hanteren van deze begrippen is volgens een aantal Raadsfracties
maatgevend voor de verschillen in perceptie over de doelstelling van Zelfsturing op verschillende geledingen
in de organisatie.
In dat verband geeft het merendeel van de Raadsfracties aan dat het verstandig lijkt met de Raad van
gedachten te wisselen over de doelstelling van Zelfsturing en de verdere inkadering daarvan in Gulpen-
Wittem via bijvoorbeeld een raadsconferentie. Opvallend daarbij is de uitspraak: “..zo’n raadsconferentie
had er al lang moeten zijn geweest..”.
Het moment voor een Raadsconferentie is volgens een aantal Raadsfracties ook geschikt. Dit, gegeven het
feit dat er binnen afzienbare tijd moet worden nagedacht over de vormgeving van Kernoverleggen voor de
grotere kernen als Gulpen, Wittem en Wylre.
Met inkadering wordt door de Raadsfracties bedoeld een nadere concretisering van onderwerpen in de vast-
gestelde beleidsvisie van oktober 2011. Een van de raadsfracties noemt dit: “..terug naar de tekentafel..”.
In de beantwoording van de vraag welke onderwerpen daarbij aan de orde zouden moeten komen, valt op
dat de verschillende Raadfracties los van elkaar veel dezelfde onderwerpen benoemen. Onderwerpen,
waarin zich tussen de Raadsfracties, in meer of mindere mate verschillen in opvatting aftekenen.
De onderwerpen zijn:
        De vraag voor welk probleem Zelfsturing nu daadwerkelijk een oplossing is.
        Het toewerken naar een DOP per kerkdorp of adhoc projecten voor urgente thema’s.
        De deelname van Raadsleden22 aan Kernoverleggen.
        Het democratische gehalte van Kernoverleggen.
        De middelen die de Kernoverleggen voor Zelfsturing ter beschikking staan.
        De aard en hoeveelheid van ondersteuning voor Kernoverleggen.
        Het afstemmen van Zelfsturing op het soort kerkdorp (maatwerk).
        Zelfsturing in de grotere Kerkdorpen.
        De ambities met betrekking tot Zelfsturing in het Collegeprogramma.
        De rol van de Raad met betrekking tot Zelfsturing.
        De balans tussen infrastructurele en sociaal maatschappelijke thema’s in de Zelfsturing.
Een raadsconferentie over doelstelling en inkadering van Zelfsturing in Gulpen-Wittem, zou volgens één
van de Raadsfracties wel moeten voldoen aan een aantal randvoorwaarden. De traditionele vergadercultuur
en -procedure zou in dat geval moeten worden losgelaten.
Er zou met ‘open-mind’ moeten kunnen worden gediscussieerd, waarbij men ook in de spiegel durft te
kijken: “..We moeten op open en eerlijke wijze dit onderwerp tegemoet kunnen treden, waarbij reflectie op
eigen handelen ook mogelijk moet zijn..”.
Eén Raadfractie geeft aan dat het proces naar Zelfsturing er reeds toe heeft geleid dat de afstand tussen
gemeente en burgers is verkleind: “..burgers weten makkelijker de weg naar ons te vinden..”.
22De Commissie heeft hierbij niet kunnen achterhalen of de Raadsfracties hiermee ook bedoelen: Raadscommissieleden en
leden van politieke partijen.
                                                                                                                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Een andere Raadsfractie geeft in dat verband aan dat er slechts weinig daadwerkelijk wordt gedaan met het
oppakken van concrete burgerinitiatieven en het stimuleren ervan: “..het lijkt wel alsof de gemeente Gulpen-
Wittem bang is voor vragen van burgers..”.
De Commissie leidt uit de laatste terugkoppeling af dat de gevestigde handelwijzen in veel geledingen van de
organisatie nog niet gelijk lopen met de geest, die Zelfsturing in zich draagt.
3.2.2      De Wethouders
Uit de interviews met twee Wethouders blijkt een oprechte zorg als het gaat om het ontwikkelproces naar
Zelfsturing. Uit de interviews komt naar voren te komen dat ‘de angel’ in deze zorg met name zit in de
experimentele fase, waarin Zelfsturing in Gulpen-Wittem zich tot op heden nog bevindt en het meer
professionele stadium van Zelfsturing, dat vanuit externe ontwikkelingen van de kant van Rijk en Provincie
reeds wordt verwacht.
Allereerst speelt daarbij het belang van het realiseren van een DOP per kerkdorp. De Wethouders geven aan
dat in steeds meer subsidiebepalingen van Rijk en Provincie de eis van Zelfsturing, burgerparticipatie en
draagvlakvorming bij inwoners23 als voorwaarde wordt gesteld. Ergo, geen DOP geen externe financiering.
Daarenboven spelen er landelijke ontwikkelingen als de drie decentralisaties en de participatiewet, waarin
de gemeente naar oplossingen dicht bij de burger moet zoeken. Ook hierin speelt een visie per kerkdorp,
gedragen door de inwoners, een fundamentele rol.
Met deze nijpende ontwikkelingen in het achterhoofd wordt in het College regelmatig gesproken over de
voortgang van Zelfsturing in de kerkdorpen en het realiseren van DOP’s. In dat verband wordt bij de opstart
van nieuwe Kernoverleggen door de portefeuillehouder Leefbaarheid ook meer met nadruk gewezen op het
belang van het DOP en de decentralisaties.
Vanuit de urgentie van deze ontwikkelingen kwalificeert de portefeuillehouder Leefbaarheid het
ontwikkelproces naar Zelfsturing als relatief langzaam. In dat verband wijst de portefeuillehouder op een
wat vrijblijvend proces. Het proces heeft weliswaar een strategie, maar toewerkend naar een DOP zouden
meer ‘piketpaaltjes’ kunnen worden gehanteerd om sneller tot een afsluitend plan (DOP) te kunnen komen:
“..Willen we Zelfsturing een echte kans geven, dan moet we sneller door discussies en administratieve
handelingen om DOP’s te realiseren..”.
In de ideale situatie staat de portefeuillehouder Leefbaarheid daarbij een ontwikkelproces voor ogen,
waarbij Kernoverleggen meer tegelijkertijd worden opgestart in tegenstelling tot de situatie tot op heden,
waarbij de kernoverleggen meer volgtijdelijk worden opgestart.
Na een duidelijke uiteenzetting van de bedoeling en een periode van inventarisatie, waarbij met voldoende
ambtelijke ondersteuning relevante thema’s voor het kerkdorp worden geïnventariseerd en ook ambtelijk
worden vertaald, moet het mogelijk zijn binnen een jaar per kerkdorp een DOP te kunnen opmaken.
23 Oók in de vorm van een DOP.
                                                                                                           30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                                Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Als het gaat om de urgentie vanuit genoemde externe ontwikkelingen en de ruimte die Kernoverleggen
moeten hebben voor het laten ontspruiten van ideeën en het oppakken van eigen initiatieven, lijken de
Wethouders een sturingsdilemma te ervaren. Een spanningsveld in het balanceren tussen aan de ene kant
het geven van ruimte aan Kernoverleggen en aan de andere kant het uitspreken van verwachtingen.
De erkenning dat de Kernoverleggen bestaan uit vrijwilligers die enthousiast moeten worden gehouden,
versterkt dit spanningsveld. In dat verband verschillen de Wethouders onderling licht van opvatting in de
benadering van Kernoverleggen en in het meebewegen met de situatie per kerkdorp.
De Wethouders geven beide aan dat het begrip Zelfsturing in Gulpen-Wittem nog abstract is. Dat maakt de
verwachtingen tussen belangrijke partijen als Kernoverleg, College en ambtelijke organisatie over en weer
nog onduidelijk.
In het kader van onduidelijke verwachtingen is met één van de Wethouders in het interview gereflecteerd op
een aantal casussen, zoals die uit de interviews met de Kernoverleggen naar voren komt.
In de casus van de sluiting van de school in Slenaken gaat het dan met name over de vraag wat de grenzen
zijn in de ruimte van het Kernoverleg, of het vastgestelde accommodatiebeleid voor het Kernoverleg een
kader vormt en of dit soort kaders niet voorafgaand aan het opmaken van een DOP voor het Kernoverleg
duidelijk moeten zijn.
Met betrekking tot dit voorbeeld wordt erkend dat de gemeente gebonden is aan wettelijke kaders en
regelgeving en dat de ruimte van Kernoverleggen dientengevolge ook restricties kent. Als het gaat om
duidelijkheid daarover voorafgaand aan het opstarten van Zelfsturing door Kernoverleggen, wordt het
ontbreken van spelregels onderkend, als gevolg van de abstractie die Zelfsturing in Gulpen-Wittem nog
karakteriseert.
Daarbij wordt ook aangegeven dat de ambtelijke organisatie de grenzen van de mogelijkheden daarin moet
opzoeken. Over deze omslag in denken in de ambtelijke organisatie is bij de start van Zelfsturing veel
gesproken. In essentie is daarvoor nog niets georganiseerd.
3.2.3        het Ambtelijke apparaat
In de interviews met de ambtelijke organisatie worden veel projecten benoemd, waarbij contact is met de
Kernoverleggen, vanuit door de gemeente zelf geïnitieerde projecten. De coördinator Leefbaarheid vormt de
‘linking pin’ in het contact tussen het ambtelijk apparaat en de Kernoverleggen.
De ambtelijke organisatie is in die zin dus niet direct betrokken bij de ontwikkeling van zelfsturing in de
Kernoverleggen, maar heeft contact met Kernoverleg en andere inwoners op het moment dat de gemeente
voornemens is een project in een kerkdorp op te starten24. Daarbij moet gedacht worden aan
verkeersprojecten, revitalisering van parkeerplaatsen, groenonderhoud of projecten van een sociaal-
maatschappelijke kleur.
In veel interviews komt naar voren dat de wensen van de inwoners van kerkdorpen mee worden genomen,
maar altijd binnen de grenzen. Als grenzen worden benoemd of de wensen van de inwoners inpasbaar zijn
binnen de vastgestelde beleidskaders, de wettelijke kaders of de financiële beleidskaders.
24   In essentie is dat dus burgerparticipatie.
                                                                                                           31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Als het gaat om de vastgestelde beleidskaders geven een aantal ambtenaren aan dat er geen richtlijnen zijn,
waaruit blijkt dat het vastgestelde zelfsturingsbeleid zou moeten prevaleren boven andere vastgestelde
beleidskaders. In die zin is het niet duidelijk in welke mate de wensen vanuit de Kernoverleggen over
bijvoorbeeld accommodaties in hun kerkdorp belangrijker zijn dan het vastgestelde accommodatiebeleid 25.
In één van de interviews met het ambtelijk apparaat komt naar voren dat Zelfsturing van het ambtelijk
apparaat verlangt, dat er meer integraal wordt gewerkt. Bij zelfsturing gaat het om een integraal beeld van
een kerkdorp, waarbij meerdere beleidsterreinen elkaar raken. In het interview wordt aangegeven dat
integraal denken en werken binnen het apparaat nog een spanningsveld is.
In dat verband wordt in de interviews met het ambtelijk apparaat gewezen op de voordelen van het werken
met een DOP per kerkdorp. Het biedt de mogelijkheid om per kerkdorp diensten te verlenen op een minder
versnipperde wijze. Zo’n gedragen plan voor de toekomst maakt het mogelijk om op basis van wensen van
het kerkdorp meerjarig te bezien wat haalbaar en financierbaar is.
In een aantal interviews wordt een DOP per kerkdorp dan ook benoemd als: “..een must have..”. De
dorpsvisies kunnen de vragen vanuit de kerkdorpen confronteren met de jaarlijks teruglopende financiële
middelen. DOP’s per kerkdorp maken het mogelijk om vragen vanuit de bevolking te filteren en bieden in
die zin een legitimiteit voor de dienstverlening van de gemeente Gulpen-Wittem aan de inwoners. Deze
betekenis van DOP’s wordt versterkt door de landelijke ontwikkelingen op het gebied van de
decentralisaties.
Met het oog op bovengenoemde betekenis van het DOP, komt uit de interviews met het ambtelijk apparaat
naar voren dat het ontwikkelproces naar Zelfsturing in kerkdorpen gerichter zou moeten worden opgepakt.
Het is nog te zeer een open proces met een open einde. De aanpak onderstreept de noodzaak van het DOP
niet.
In dat verband wordt gewezen op de solitaire positie van het project Zelfsturing binnen de afdeling Beleid &
Projecten in het algemeen en bij de coördinator Leefbaarheid in het bijzonder. Daarbij wordt in interviews
de vraag gesteld of het project Zelfsturing niet veel meer in de lijn zou moeten worden georganiseerd,
waarbij Zelfsturing ook meer in het DNA van de organisatie terecht kan komen. De coördinator als ‘linking
pin’ tussen het ambtelijk apparaat en de Kernoverleggen is daarvoor te informeel georganiseerd en te
kwetsbaar van aard.
Als het gaat om het internaliseren van Zelfsturing in het DNA van het ambtelijk apparaat, wijze interviews
uit dat er, afgezien van de introductiedag Zelfsturing, geen bijeenkomsten zijn gehouden over de rol van het
ambtelijke apparaat in het samenspel van Zelfsturing.
25 In dat verband wordt in een interview gekscherend de vraag gesteld: “wat doen we nu indien de inwoners van een kerkdorp
alle bomen willen kappen?”.
                                                                                                                           32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
3.3      Sturing en ondersteuning van het ontwikkelproces
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 5, 35 en 36.
3.3.1    De regiegroep
Volgens de beleidsnota ‘Ik ben omdat wij zijn’, is de regiegroep verantwoordelijk voor de controle op de uit-
voering van de kaderstelling en de bewaking en begeleiding respectievelijk advisering van het proces.
De regiegroep bestaat uit de algemeen directeur/gemeentesecretaris, de portefeuillehouder Leefbaarheid en
Burgerparticipatie, de interne en de externe coördinator leefbaarheid, en zo mogelijk de kartrekker van de
Proeftuin leefbaarheid van de provincie Limburg.
Uit de interviews constateert de Commissie dat de regiegroep tot op heden één keer bij elkaar is geweest
gedurende de periode vanaf de vaststelling van de Nota in oktober 2011.
3.3.2     In- en externe ondersteuning
Als het gaat om de ondersteuning en facilitering van Zelfsturing in het ambtelijk apparaat en naar de
Kernoverleggen, maakt de beleidsnota ‘Ik ben omdat wij zijn’ onderscheid in een in- en een externe
aanpak26.
De externe aanpak is gericht op de ondersteuning van de Kernoverleggen in hun zoektocht naar de gewenste
kwaliteit van de eigen leefomgeving en de communicatie hierover met de gemeente en maatschappelijke
partners. Met respect voor de eigenheid en identiteit van het kerkdorp zou de externe ondersteuning het
zelfoplossend vermogen van het kerkdorp via het Kernoverleg moeten activeren en stimuleren. Deze externe
ondersteuning is door de gemeente Gulpen-Wittem destijds ingehuurd bij Traject welzijnswerk in
Maastricht.
Uit interviews blijkt dat de geleverde diensten van Traject weinig toegevoegde waarde hebben gehad. Als
gevolg van wisselingen van procesbegeleiders27 is de continuïteit van de procesbegeleiding niet afdoende
geweest. Ook werd getwijfeld aan de inhoudelijke kwaliteit van de geleverde diensten.
Dit heeft er uiteindelijk toe geleid dat het contract voor de inhuur van een extern coördinator bij Traject is
opgezegd en dat de werkzaamheden van de externe coördinator zijn verenigd met het takenpakket van de
interne coördinator Leefbaarheid.
Voor de facilitering en ondersteuning van de Kernoverleggen is vanaf 2011 tot en met 2015 een totaalbedrag
van € 254.321 begroot. Op dit begroot bedrag is in dezelfde periode een totale kostenpost van € 93.068
afgeboekt. Deze kostenpost betreft materiële uitgaven. De gerealiseerde uren van het ambtelijk apparaat en
van de coördinator Leefbaarheid zijn niet doorbelast naar deze begrotingspost.
26Zie daarvoor paragraaf 2.2.2
27De eerste externe coördinator is na een jaar bij de gemeente Maastricht gaan werken en de tweede externe coördinator is na
ongeveer één jaar bij de gemeente Meerssen gaan werken.
                                                                                                                           33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>3.3.3      Kaders en sturing
In de interviews met de coördinator leefbaarheid en de kartrekker van de Proeftuin leefbaarheid van de
provincie Limburg wordt, in overeenstemming met andere interviews, gewezen op het ontbreken van
belangrijke kaders voor de inrichting van Zelfsturing in de gemeente Gulpen-Wittem.
De beleidsvisie als richting is duidelijk. De uitwerking van deze visie in een aantal heldere afspraken voor de
organisatorische inrichting van Zelfsturing in Gulpen-Wittem blijft achter. Daarmee is er ook geen een-
duidige strategie voor het ontwikkelproces naar Zelfsturing. Simpelweg, omdat het nog niet geheel duidelijk
is waar naartoe gewerkt moet worden. Een plan van aanpak in de zin van een routekaart als referentiekader
voor het ontwikkelproces naar Zelfsturing stagneert daarmee.
In de interviews wordt geduid op het ontbreken van een aantal bouwstenen, waardoor de vraag rijst of de
politieke ambitie, zoals vastgesteld in de beleidsnota van oktober 2011 en het Collegeprogramma 2014-2018
wel voldoende doorleefd en ingedaald is.
De bouwstenen zijn:
1. Rollen van alle partijen
     De essentie bij Zelfsturing is gelegen in de gedachte van een ‘partneropstelling’. Daarbij speelt de vraag:
     wat kunnen inwoners, ambtelijk apparaat, bestuur en maatschappelijke organisatie voor elkaar
     betekenen? De daadwerkelijke keuze voor Zelfsturing gaat dus ook over de debat over de rolinvulling
     van alle partijen in dit samenspel. Aan de hand van dit debat en de uitkomsten daaruit kan Zelfsturing
     ook specifiek voor Gulpen-Wittem worden ingekleurd.
     Uit meerdere interviews met de Raad, de Wethouders, de ambtelijke organisatie en de Kernoverleggen
     komt naar voren dat deze verdiepingsslag nog niet heeft plaatsgevonden. Er is nauwelijks gereflecteerd
     op de verschillende rollen in het samenspel van Zelfsturing en wat een ieder van elkaar mag en kan
     verwachten. In wezen is er nog slechts eenzijdig gericht op de rol van het Kernoverleg.
2.   Verantwoordelijkheden en bevoegdheden
     Enigszins samenhangend met bovenstaande wijst het interview met de coördinator Leefbaarheid en de
     kartrekker van de Proeftuin leefbaarheid van de provincie Limburg uit dat de taak- en
     verantwoordelijkheidsverdeling tussen gemeente en Kernoverleggen nog niet helder geregeld is.
     In dat verband wordt in het interview gewezen op de ervaringen uit de proeftuin Zelfsturing, zoals neer-
     gelegd in het boek ‘Zelfsturende vitale gemeenschappen’ 28 en meer concreet daarin het onderscheid in
     een viertal typen processen in de samenleving.
28 Custers, J. en Schmitz G. (red.), Zelfsturende vitale gemeenschappen, Eburon, 2012
                                                                                                              34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                                          Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Type 1 processen omvatten daarbij de processen en ontwikkelingen waarin het Kernoverleg leidend is.
Bij deze processen hebben overheid en maatschappelijke organisaties geen rol. Denk aan de buurt-
barbecue, het straatfeest, burenhulp, informele zorg enzovoort.
Bij type 2 processen is eveneens het Kernoverleg aan zet, maar spelen overheid en maatschappelijke or-
ganisaties een ondersteunende rol. Hier kan gedacht worden aan bijvoorbeeld het opzetten van
dagvoorzieningen, eetpunten, de ontwikkeling van een huis van de wijk (als huis van de gemeenschap
van burgers), verduurzaming van de omgeving, enz.
Typen 1 en 2 vormen samen het openbare domein. Alle processen in typen 1 en 2 spelen zich af in de
leefwereld van de burgers die met elkaar een gemeenschap vormen. Dit is het openbare domein in de
samenleving. De zelfsturing is communicatief van aard, vindt plaats tussen burgers onderling, eventueel
ondersteund door overheid of maatschappelijke organisaties, en is gericht op overeenstemming.
Type 3 omvat processen en ontwikkelingen waarvoor de overheid de verantwoordelijkheid draagt en
waar burgers via interactief beleidsvorming worden betrokken bij vormgeving van de inhoud
(burgerparticipatie). Denk aan ruimtelijke ordening, stadsontwikkeling enzovoort. Communicatie met
burgers is gericht op resultaat. Type 4 omvat processen waar de overheid exclusief verantwoordelijk
voor is. En waar zelfs sprake is van gelegitimeerd autoritair handelen door de overheid. Hierbij kan
gedacht worden aan diverse wet- en regelgeving en de handhaving daarvan (veiligheid).
Typen 3 en 4 vormen samen het publieke domein. Processen spelen zich af in de systeem-
wereld van de overheid, waar door middel van interactief beleidsvorming de burger wordt betrokken bij
het overheidshandelen.
Deze bouwsteen komt ook terug in meerdere interviews met het ambtelijk apparaat, met de Kern-
overleggen en met de Wethouders. Daarbij wordt in alle gevallen aangegeven dat er geen eenduidige
afspraken zijn over kaders in de bevoegd- en verantwoordelijkheden van het Kernoverleg.
                                                                                                    35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>      Dit met name ook in relatie tot reeds vastgestelde beleidskaders29. Daarmee is het in Gulpen-Wittem,
      gelet op bovenstaande figuur, nog niet duidelijk wat nu exact de grens is tussen het openbare domein en
      het publieke domein.
3.    Vrijheid en gebondenheid in het ontwikkelproces
      Tegen de achtergrond van het bovenstaande is het antwoord op de vraag: wat nu precies van een
      Kernoverleg mag worden verwacht, twijfelachtig. Een aantal fundamentele inrichtingsprincipes
      daarvoor zijn in Gulpen-Wittem nog onbepaald.
      Uit interviews met een aantal Kernoverleggen komt deze onbestemdheid in het ontwikkelproces ook
      naar voren. De interviews met de ambtelijke organisatie en met de Wethouders wijzen op
      vrijblijvendheid in het ontwikkelproces, als gevolg van een te open proces.
Deze nog betrekkelijke onduidelijke organisatorische inrichting van Zelfsturing in Gulpen-Wittem brengt
afbreukrisico’s met zich mee in de voortgang van het ontwikkelproces. De Commissie zal dit nader duiden in
het volgende hoofdstuk.
29 In dit verband bijvoorbeeld het zelfsturingsbeleid, de inmenging van het Kernoverleg met betrekking tot accommodaties en
het vastgestelde accommodatiebeleid.
                                                                                                                            36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
4           Constateringen in de voortgang van het ontwikkelproces
4.1         Kernelementen in een ontwikkelproces
In paragraaf 1.4 heeft de Commissie een denkmodel gepresenteerd, waarmee een ontwikkelproces kan
worden beschouwd.
Figuur: kernelementen in een ontwikkelproces
De essentie van dit denkmodel is gelegen in de gedachte dat het ontwikkelproces naar Zelfsturing opgevat
kan worden als de uitvoering van strategie. Bij strategie-uitvoering zijn volgens dit denkmodel een aantal
kernelementen te onderscheiden. De Commissie volstaat hier met een korte recapitulatie van de
kernelementen en verwijst voor een verdere uiteenzetting terug naar paragraaf 1.4.
1.     Bij Intent gaat het om de bedoeling, de gemeenschappelijke beleving bij de bedoeling en de
       concretisering van de bedoeling in structuur, organisatie en processen. Sturing vormt daarbij een
       onmisbare schakel.
2.     Bij People gaat het om mensen, om de basishouding, de cultuur van mensen en of deze overeenstemt
       met de bedoeling van het ontwikkelproces. Daarbij gaat het ook om rolopvattingen en competenties van
       betrokkenen in het ontwikkelproces.
3.     Bij Delivery gaat het om de planmatige kant in een ontwikkelproces, een plan van aanpak en/of een
       routekaart. In het plan van aanpak worden middelen en resultaten opgenomen, die met het
       ontwikkelproces Zelfsturing tot doel worden gesteld.
Om meer houvast te krijgen bij dit denkmodel, heeft de Commissie het verder gespecificeerd in bijgaande
schema30.
Naast een verdere omschrijving van twee bestanddelen per bovengenoemd kernelement, gaat het schema in
op de effecten, die kunnen optreden, wanneer een aantal bestanddelen in het ontwikkelproces achterblijven.
De effecten zijn weergegeven in de meest rechterkolom van het schema. De Commissie doet dit met het oog
op het duiden van de mogelijke afbreukrisico’s in het ontwikkelproces van Zelfsturing in Gulpen-Wittem.
30   Gebaseerd op Knoster, T. (1991), Presentation at Task Conference, Washington D.C.
                                                                                                             37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                      Intent                                        People                                        Delivery
                                                                                                                                                  Effecten
          Visie                  Structuur         Basisopvatting                Mensen           Middelen                    Resultaten
 gemeenschappelijke          sturing, strategie, waarden, intenties,          rolopvatting,   geld, faciliteiten,          plan van aanpak,        Groei
 visie over richting en   organisatie, processen  geloof en eerdere        rolverwachting en personele capaciteit             mijlpalen,        Ontwikkeling
    hoofdinrichting            en informatie          ervaring               competenties                                   deelresultaten
                                 Structuur         Basisopvatting                Mensen           Middelen                    Resultaten
        Afwezig              sturing, strategie, waarden, intenties,          rolopvatting,   geld, faciliteiten,          plan van aanpak,      Verwarring
                          organisatie, processen  geloof en eerdere        rolverwachting en personele capaciteit             mijlpalen,     Geen samenhang
                               en informatie          ervaring               competenties                                   deelresultaten
          Visie                                    Basisopvatting                Mensen           Middelen                    Resultaten
 gemeenschappelijke               Afwezig        waarden, intenties,          rolopvatting,   geld, faciliteiten,          plan van aanpak,   Onduidelijkheid
 visie over richting en                           geloof en eerdere        rolverwachting en personele capaciteit             mijlpalen,      Geen besturing
    hoofdinrichting                                   ervaring               competenties                                   deelresultaten
          Visie                  Structuur                                       Mensen           Middelen                    Resultaten
 gemeenschappelijke          sturing, strategie,      Afwezig                 rolopvatting,   geld, faciliteiten,          plan van aanpak,     Geen binding
 visie over richting en   organisatie, processen                           rolverwachting en personele capaciteit             mijlpalen,     Onbetrokkenheid
    hoofdinrichting            en informatie                                 competenties                                   deelresultaten
          Visie                  Structuur         Basisopvatting                                 Middelen                    Resultaten       Ongerustheid
 gemeenschappelijke          sturing, strategie, waarden, intenties,             Afwezig      geld, faciliteiten,          plan van aanpak,     onduidelijke
 visie over richting en   organisatie, processen  geloof en eerdere                          personele capaciteit             mijlpalen,       verwachtingen
    hoofdinrichting            en informatie          ervaring                                                              deelresultaten
          Visie                  Structuur         Basisopvatting                Mensen                                       Resultaten
 gemeenschappelijke          sturing, strategie, waarden, intenties,          rolopvatting,       Afwezig                  plan van aanpak,      Frustratie
 visie over richting en   organisatie, processen  geloof en eerdere        rolverwachting en                                  mijlpalen,    Geen voorzieningen
    hoofdinrichting            en informatie          ervaring               competenties                                   deelresultaten
          Visie                  Structuur         Basisopvatting                Mensen           Middelen
 gemeenschappelijke          sturing, strategie, waarden, intenties,          rolopvatting,   geld, faciliteiten,              Afwezig        Vrijblijvendheid
 visie over richting en   organisatie, processen  geloof en eerdere        rolverwachting en personele capaciteit                            Geen meerwaarde
    hoofdinrichting            en informatie          ervaring               competenties
Figuur: nadere omschrijving van kernelementen naar bestanddelen in een ontwikkelproces
                                                                                                                                                               38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                                                              Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Het schema geeft in de eerste rij bijvoorbeeld aan dat het effect positief is, wanneer aan alle bestanddelen
van het ontwikkelproces is voldaan. Het ontwikkelproces leidt in dat geval tot groei en ontwikkeling.
Wanneer niet is voldaan aan het bestanddeel Visie (afwezig), geeft de meest rechtse kolo van de tweede rij
van het schema aan dat dit waarschijnlijk tot verwarring bij betrokkenen zal leiden.
Het schema is daarmee een nadere concretisering van het denkmodel zoals gepresenteerd in paragraaf 1.4
en hierboven in paragraaf 4.1.
Terugkijkend naar de bevindingen vanuit de interviews, zoals neergelegd in hoofdstuk 3, doet de
Commissie aan de hand van het bovenstaande schema, de volgende constateringen.
4.2       Visie en Structuur (‘Intent’)
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 12, 13, 29-32 en
35-36.
4.2.1     Het ontbreken van inrichtingskaders
Uit hoofdstuk 3 komt het beeld naar voren dat de ‘stip op de horizon’ als het gaat om Zelfsturing in Gulpen-
Wittem is gezet. De richting is helder en wordt breed gedragen.
Daarentegen komt ook het beeld naar voren:
         dat de organisatorische inrichting voor Zelfsturing nog een aantal belangrijke zaken openlaat (zoals
           hieronder is weergegeven);
         dat dit leidt tot de nodige onduidelijkheid en verschillen in percepties bij meerdere betrokken
           partijen in het ontwikkelproces;
         dat, gegeven het verschil in perceptie, tussen partijen nader moet worden afgestemd en, op basis
           van het debat erover, inrichtingsafspraken moeten worden vastgelegd.
Als het gaat om het gemis aan inrichtingskaders, constateert de Commissie uit de bevindingen in van
hoofdstuk 3, dat deze grofweg in drie categorieën zijn op te delen. De Commissie benadrukt daarbij dat dit
inrichtingskaders betreft, zoals deze voortkomen uit interviews. Daarmee kan de Commissie niet in staan
voor de volledigheid van onderstaande opsomming.
1.    Kaders over samenstelling, middelen, uniformiteit en bevoegdheidsdomein van het Kernoverleg. Gelet
      op de interviewresultaten zouden er spelregels/inrichtingskaders moeten worden afgestemd en
      afgesproken over:
      a) Het democratisch gehalte van het kernoverleg.
      b) De deelname van Raadsleden31 in Kernoverleggen.
      c) Het bevoegdheidsdomein van het Kernoverleg.
      d) De begrenzing van de openbare en publieke ruimte en de typering van processen32.
      e) De middelen in de zin van capaciteit gelet op de rol van de vrijwilliger.
      f) Een uniforme of een maatwerkvorm van Zelfsturing per kerkdorp.
      g) De grootte van de kernen.
31 De Commissie heeft hierbij niet kunnen achterhalen of de Raadsfracties hiermee ook bedoelen: Raadscommissieleden en
leden van politieke partijen.
32 Zie daarvoor paragraaf 3.3.3.
                                                                                                                         39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>2.   Kaders over de strategie in het ontwikkelproces en de concrete resultaten daarin. Gelet op de
     interviewresultaten zouden er spelregels/inrichtingskaders moeten worden afgestemd en afgesproken
     over:
     a) Het open plan en open einde in het ontwikkelproces.
     b) Het belang van het DOP.
     c) Het toewerken naar een DOP per kerkdorp of louter aansluiten bij urgente thema’s.
     d) De onderwerpen in het DOP gelet op het bevoegdheidsdomein van het Kernoverleg.
     e) De balans tussen ruimtelijk fysieke en sociaal maatschappelijke thema’s in het DOP.
     f) De, waar nodig, stuwende meer instructieve procesbegeleiding.
     g) De volgtijdelijkheid of juist gelijktijdigheid in de opstart van Kernoverleggen.
     h) De ambtelijke ondersteuning bij gelijktijdige opstart van Kernoverleggen.
     i) De financiering van DOP-projecten.
     j) Communicatie over Zelfsturing in verband met de betrokkenheid van inwoners.
3.   Kaders over de rollen van andere partijen voor zover van belang voor de rolinvulling van de
     Kernoverleggen op dit moment. Gelet op de interviewresultaten zouden er spelregels/inrichtingskaders
     moeten worden afgestemd en afgesproken over:
     a) Communicatie met Kernoverleggen over door de gemeente geïnitieerde projecten.
     b) De solitaire positie van het project Zelfsturing in de ambtelijke organisatie.
     c) De linkin-pin constructie tussen gemeente en Kernoverleggen.
     d) De rolinvulling van Raad , College en maatschappelijke organisaties, voor zover dit de ontwikkeling
           van kernoverleggen raakt.
4.2.2      Sturing en regievoering
In verband met het ontbreken van inrichtingskaders wijst de Commissie op het vastgestelde beleid zoals
neergelegd in de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’. In deze Nota wordt gewezen op de regievoerende rol van de
gemeente en de rol van de Regiegroep Leefbaarheid in het bewaken van de kaders in het ontwikkelproces.
In paragraaf 3.3.1 constateert de Commissie dat de Regiegroep in de periode vanaf oktober 2011 tot op
heden één keer bij elkaar is geweest. Daarmee constateert de Commissie dat een belangrijke sturende -en
ook in het beleid beoogde- schakel in het ontwikkelproces naar Zelfsturing tot op heden is uitgebleven.
Gelet op de definitie over regievoering van Gulpen-Wittem33, zoals vastgesteld in paragraaf 2.1.4, is het van
belang vast te stellen dat de rol van de Regiegroep in de ontwikkeling van deze inrichtingskaders vooral
gericht zou moeten zijn op het bij elkaar brengen van partijen om samen een gemeenschappelijke visie te
formuleren en daaraan vast te houden.
33 Volgens de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’ vormt het samen ontwikkelen en vasthouden van een gedeelde visie, een belangrijk
element van de regievoering. Daarbij staan onder meer de volgende vragen centraal:
1. Hoe wordt een probleem, een ontwikkeling of maatschappelijke kans gedefinieerd?
2. Welke doelen hebben de verschillende partijen daarbij voor ogen?
3. In hoeverre worden deze doelen goed geformuleerd en gemeenschappelijk gedeeld?
4. Via welke wegen worden die doelen nagestreefd?
5. En wat is ieders taak in het nastreven van die doelen?
In het stellen van deze vragen, in het samen vinden, vasthouden, evalueren en ontwikkelen van antwoorden op deze vragen ligt
de regierol van de gemeente. Het is de kunst die zo in te vullen dat de partners er inspiratie en energie uit putten om hun eigen
steentje bij te dragen aan het geheel.
                                                                                                                                40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Uit alle interviews komt naar voren dat het debat over Zelfsturing, de lessen die daar met de ervaringen tot
nog toe uit getrokken kunnen worden en de conclusies die daaraan verbonden kunnen worden in de vorm
van in inrichtingsafspraken, is uitgebleven.
4.2.3     Effecten
Het ontbreken van een gemeenschappelijke beleving bij essentiële vragen rondom inrichting van het
Kernoverleg, de strategie van het ontwikkelproces en de rolinvulling van andere partijen voor zover dit de
ontwikkeling van de Kernoverleggen raakt, brengt verwarring en onduidelijk met zich mee.
De verwarring en onduidelijkheid is terug te vinden in de interviews met de Raadsfracties34 als het gaat om
het achterblijven van de informatievoorziening over de voortgang van het ontwikkelproces. Het stagneren
van informatieverstrekking aan de Raad, als belangrijke partij in het ontwikkelproces, wijst op gemis aan
sturing, structuur en organisatie van het ontwikkelproces.
De verwarring en onduidelijkheid is ook bij de Kernoverleggen35 terug te vinden. Daarbij gaat het vooral om
de wens naar een meer sturende, instructieve rol van de procesbegeleiding.
Een aantal Kernoverleggen geven in dat verband aan dat de achterliggende gedachte van Zelfsturing als
leerproces van de Kernoverleggen zelf, weliswaar wordt begrepen, maar niet wordt onderschreven. Het ont-
wikkelproces naar Zelfsturing is geen gebaande weg en de deelnemers aan het Kernoverleg zijn beperkt in
hun inzetbare menskracht. De zoektocht kan daardoor een ‘worsteling’ worden.
Hierbij past de nuancering dat de procesbegeleiding geen duidelijkheid kan geven omtrent kaders over
structuur en inrichting, zoals weergegeven in paragraaf 4.2.1, op het moment dat deze achterblijven. De
Regiegroep gaat volgens het vastgesteld beleid over kadervorming en kadersturing en heeft wat dat betreft
een initiërende rol in de totstandbrenging daarvan. De rol van de procesbegeleiding ligt zuiver in de
ondersteuning van de Kernoverleggen binnen de vastgestelde inrichtingskaders.
In verband met structuur en organisatie van de procesbegeleiding heeft de Commissie de beoogde
procesbeschrijving36, die volgens het begeleidend raadsvoorstel bij de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’ de
basisstructuur voor Kernoverleggen zou moeten bieden in het doorlopen van een aantal introductiestappen
naar Zelfsturing, niet aangetroffen.
34 Zie daarvoor paragraaf 3.2.1
35 Zie daarvoor 3.1.1 Algemeen, 3.1.2 Kernoverleg Ingber, 3.1.6 Kernoverleg Reijmerstok.
36 Zie daarvoor paragraaf 2.2.2.
                                                                                                             41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>4.3        Basisopvatting en Mensen (‘People’)
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 14-15, 17-18 en
33-36.
4.3.1      Betrokkenheid in kerkdorpen
De hoofddoelstelling van Zelfsturing in het beleid van Gulpen-Wittem is de participerende burger37. Als
stimulerende, ondersteunende hulpconstructie daarbij is gekozen voor de vormgeving van Kernoverleggen.
Uit interviews met Kernoverleggen blijkt een zorg als het gaat om de betrokkenheid van de inwoners38 uit de
kerkdorpen met Zelfsturing. Daarbij wordt gewezen op de koud water vrees over Zelfsturing in de
kerkdorpen (“..eerst zien, dan geloven..”) en het negatieve imago van de gemeente vanuit het verleden.
In dat verband duiden de Kernoverleggen op de rol van de gemeente in het uitdragen van de boodschap over
Zelfsturing en op het positieve effect dat dit kan hebben op de binding van inwoners in Gulpen-Wittem met
Zelfsturing. De Kernoverleggen wijzen daarbij op het achterblijven van communicatieve aandacht over de
voortgang van Zelfsturing in de kerkdorpen via communicatie in het gemeenteblad en andere
communicatiemiddelen.
In het begeleidend Raadsvoorstel39 bij de vaststelling van de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’, is het belang van
communicatie onderstreept. Openheid, transparantie en communicatie wordt daarbij aangemerkt als één
van de risico’s in het project van Zelfsturing.
In dat verband duidt het begeleidend Raadvoorstel bij de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’ op een
communicatieplan, dat zal worden opgesteld. De Commissie heeft dit communicatieplan niet
aangetroffen40.
4.3.2      Rolinvulling vanuit de gemeente
Uit de interviews met het merendeel van de Kernoverleggen constateert de Commissie een aantal
zorgpunten als het gaat om de bejegening van de Kernoverleggen door de gemeente.
Daarbij gaat het in de meeste gevallen om casuïstiek41, die betrekking heeft op het handelen van de
gemeente en de beleving, die daar vanuit ontstaat bij de Kernoverleggen. Het laatste, afgezet tegen de
indruk die bij de Kernoverleggen leeft, als het gaat om de doelstelling van Zelfsturing.
37 Zie daarvoor paragraaf 2.1.3
38 Zie daarvoor paragraaf 3.1.1 Algemeen, 3.1.2 Kernoverleg Ingber, 3.1.5 Kernoverleg Slenaken, 3.1.6 Kernoverleg Reijmerstok.
39 Zie daarvoor paragraaf 2.2.3
40 Dit plan zou worden opgemaakt door Traject, waarmee de gemeente Gulpen-Wittem het contract heeft opgezegd.
41
   Zie daarvoor paragraaf 3.1.1 Algemeen, 3.1.3 Kernoverleg Partij-Wittem, 3.1.4 Kernoverleg Nijswiller, 3.1.5
Kernoverleg Slenaken, 3.1.6 Kernoverleg Reijmerstok.
                                                                                                                            42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                  Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
De casuïstiek toont voorvallen42 waarbij kernoverleggen worden gepasseerd als het gaat om grotere door de
gemeente zelf geïnitieerde projecten43, voorvallen waarbij een bureaucratische houding vanuit de gemeente
zelfsturende initiatieven vanuit de inwoners belemmert44 en voorvallen van onduidelijke communicatie
vanuit de gemeente45.
Als het gaat om het gemeentelijk handelen naar Kernoverleggen, wijzen ambtelijke interviews46 op de
solitaire en kwetsbare inrichting van de ‘linkin pin’ constructie tussen Kernoverleggen en de gemeente in de
ambtelijke organisatie en op het uitblijven van richtlijnen over het omgaan met vastgestelde beleidskaders,
op het moment dat deze niet in overeenstemming zijn met de wensen vanuit het Kernoverleg.
Interviews met de Collegeleden47 geven aan dat in opstelling en handelen van het apparaat ook de grenzen
mogen worden opgezocht. Dat daarover bij start van het ontwikkelproces naar Zelfsturing veel over is
gesproken, maar dat daarvoor nog niets is georganiseerd.
4.3.3     Effecten
In verband met bovengenoemde bejegening van de gemeente naar Kernoverleggen, constateert de Commis-
sie, op basis van de voorvallen die in de interviews naar voren worden gebracht, een zekere ongerustheid bij
de Kernoverleggen.
De ongerustheid lijkt voort te vloeien uit de vraag of de gemeente, Zelfsturing wel echt zo belangrijk vindt.
Daarmee lijkt de geloofwaardigheid van de gemeente als sponsor van het ontwikkelproces in het geding.
In dat verband wijst de Commissie hier terug naar het kernelement ‘Intent’ in het denkmodel over
ontwikkelprocessen en de rol van de gemeente daarin48. De gemeente wordt gezien als sponsor van het
ontwikkelproces en zal die hoedanigheid als voorbeeldfunctie in haar handelen moeten tonen. Daarbij gaat
het om het continu communiceren over belang en doelstelling van de ontwikkeling naar Zelfsturing. Maar
ook, -en dat is cruciaal voor het slagen van een ontwikkelproces- dienovereenkomstig daar naar handelen.
De voorvallen, die kernoverleggen in de interviews naar voren brengen, lijken wellicht inhoudelijk wat
onbeduidend, maar hebben een grote impact als het gaat om het vertrouwen in en de geloofwaardigheid van
de boodschap, die door de gemeente wordt uitgedragen. Daarbij geldt in sterke mate: ‘Vertrouwen komt te
voet komt en gaat te paard’.
42 Met betrekking tot deze voorvallen verwijst de Commissie hier naar het gestelde in paragraaf 1.7. De voorvallen komen in dit
onderzoek expliciet aan bod, zuiver om de beleving van deze casussen door de Kernoverleggen in relatie tot Zelfsturing te
kunnen duiden.
43 Slenaken: Ankerplaats, Reijmerstok: verkeersproject.
44 Nijswiller: tuinmateriaal, voor het onderhoud van tuinen van ouderen kan niet worden afgeboekt van het budget voor
Kernoverleggen. Idem voor benzinekosten voor het strooien van zout, geïnitieerd door een agrariër voor de wegen die niet voor
strooien in aanmerking komen.
45 Partij-Wittem: het plaatsen van plantenbakken, waarvoor richtlijnen aan het Kernoverleg worden gevraagd, maar die
vervolgens ergens anders worden neergezet omdat de aangegeven plaatsen zich niet bevinden op een toeristische route.
46 Zie daarvoor paragraaf 3.2.3.
47 Zie daarvoor paragraaf 3.2.2.
48 Zie daarvoor paragraaf 1.3.
                                                                                                                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Het uitdragen van een uniforme boodschap49 wordt dan ook onderstreept in de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’.
Dit ook hier, vanuit de fundamentele gedachte dat de gemeente een voorbeeldfunctie heeft en dat vanuit die
hoedanigheid het gemeentelijk handelen onder het vergrootglas ligt. Het laatste vanuit het adagium:
‘Practice what you preach’.
In dat verband wijst de Commissie hier terug naar de interviews met Kernoverleggen, waarin de letterlijke
bewoording ‘testcase’50 wordt gehanteerd als het gaat om hun interactie met de gemeente en de opstelling
van de gemeente daarin.
Gelet op genoemde voorvallen, stelt de Commissie vast dat de inrichting van Zelfsturing in de ambtelijke
organisatie en van daaruit het gemeentelijk handelen naar Kernoverleggen toe, nog meer in
overeenstemming moet worden gebracht met in ieder geval het belang van Zelfsturing.
4.4        Middelen en Resultaten (‘Delivery’)
In deze paragraaf geeft de Commissie antwoord op de onderzoeksvragen: 31 en 35-36.
4.4.1      Voorzieningen voor kernoverleggen
Vanuit de interviews met alle kernoverleggen komt de kwetsbare rol51 van vrijwilligers naar voren. Deze
kwetsbare rol komt ook terug in interviews met Raadsfracties, Wethouders, en ambtelijke organisatie.
Daarbij geven meerdere Kernoverleggen terug dat het niet eenvoudig is vrijwilligers te vinden voor
deelname aan het Kernoverleg of aan werkgroepen. Voor één van de Kernoverleggen52 vormt de personele
bezetting voor de projectuitvoering een serieus zorgpunt, omdat onlangs het DOP met zo’n negentig
projecten gereed is gekomen.
In dat verband wijzen een aantal Kernoverleggen op het belang van communicatie vanuit de gemeente naar
de kerkdorpen en de mogelijkheid om daarmee inwoners en/of doelgroepen van inwoners 53 te
enthousiasmeren voor de leefbaarheid in hun eigen kerkdorp.
Als het gaat om financiële middelen heeft de gemeente Gulpen-Wittem een aantal spelregels vastgesteld.
Volgens het Collegebesluit van 22 januari 2013 wordt aan ieder Kernoverleg een vast jaarlijks bedrag 54
toegekend als tegemoetkoming voor de te maken vergader-, administratie-, en communicatiekosten.
Gelet op de financiering van geïnventariseerde DOP-projecten geeft één van de Kernoverleggen aan dat
daarover met de gemeente nog niets is afgesproken. Dit vormt nog een onduidelijkheid. De Commissie heeft
dit in paragraaf 4.2.1 dan ook aangeduid als één van de te maken inrichtingsafspraken.
Over de procesbegeleiding en -ondersteuning als voorziening voor de Kernoverleggen in het
ontwikkelproces, komt vanuit de Kernoverleggen een wisselend beeld naar voren.
49 Zie daarvoor paragraaf 2.2.3.
50 Zie daarvoor 3.1.5: Kernoverleg Slenaken, Ankerplaats, en 3.1.3: Kernoverleg Partij-Wittem, berging gemeenschapshuis.
51 Zie daarvoor 3.1.1
52 Zie daarvoor Kernoverleg Slenaken: paragraaf 3.1.5 zorgpunt 2c.
53 Over algemeen jongeren en 65plussers.
54 Collegebesluit G.13.00085 beslispunt 2. Jaarlijks toe te kennen bedrag per Kernoverleg € 1.250.
                                                                                                                         44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Een aantal Kernoverleggen55 geeft aan dat de procesbegeleiding instructiever van aard mag zijn. Eén van de
Kernoverleggen56 geeft aan dat de ruimte die de procesbegeleiding hanteert, passend is voor de aard en de
werkwijze van hun Kernoverleg.
Uit het interview met de procesbegeleiding zelf komt de overtuiging naar voren dat Zelfsturing en
leefbaarheid vanuit een eigen drive en kracht van het kernoverleg moeten ontstaan en dat dit gebaseerd
moet zijn op de eigenheid van het kerkdorp zelf. Vanuit die overtuiging hanteert de procesbegeleiding een
ruimtegevende werkwijze.
De Commissie constateert hiermee dat een open en ruimtegevende benadering in de procesbegeleiding
wordt toegepast, maar stelt zich de vraag of dit niet ook afhankelijk zou moeten worden gesteld van de
concrete resultaten, die aan het ontwikkelproces van de Kernoverleggen naar Zelfsturing zijn verbonden.
4.4.2     Een open einde proces?
Uit de interviews met de ambtelijke organisatie komt het beeld naar voren dat het ontwikkelproces naar
Zelfsturing een open proces met een open einde is57. Het interviews met de wethouders bevestigen dit
beeld58 en wijzen op het urgente belang van het tot stand komen van DOP’s per kerkdorp.
In dat verband geven beide partijen aan dat het ontwikkelproces naar zelfsturing niet in de pas loopt met de
vereisten die daaraan op grond van de landelijke ontwikkelingen moeten worden gesteld.
Als het gaat om het vaststellen van een DOP per kerkdorp als resultaat in het ontwikkelproces naar
Zelfsturing en de rol die het Kernoverleg daarin moet nemen, stelt de Commissie vast uit de bevindingen,
dat daarover nog veel verschillende percepties zijn. De Commissie heeft dit in paragraaf 4.2.1 dan ook
opgenomen als één van de inrichtingskaders waarover afstemming zou moeten plaatsvinden en afspraken
zouden moeten worden gemaakt.
4.4.3     Effecten
Naast de ambtelijke organisatie en de Wethouders, wijzen ook een aantal Kernoverleggen59 op het mogelijk
risico van vrijblijvendheid in het ontwikkelproces, als gevolg van het ontbreken van concreet vastgestelde
resultaten.
Daarbij duiden deze Kernoverleggen op achterliggende redenen, die meer samenhangen met een re-
sultaatbeleving bij henzelf en de motivatie, die daaruit voortvloeit. Onduidelijkheid over na te streven re-
sultaten kan leiden tot een stroperigheid, die mede gelet op de rol van de vrijwilliger met een beperkte inzet
van tijd, tot demotivatie kunnen leiden. Daarmee lijkt het stellen van resultaten met voldoende
ondersteuning vanuit het apparaat ook procesmatig bezien, namelijk vanuit de gedachte van stimulans in
het leerproces, wenselijk te zijn.
55 Zie daarvoor paragraaf 3.1.2: Kernoverleg Ingber en paragraaf 3.1.6: Kernoverleg Reijmerstok.
56 Zie daarvoor paragraaf 3.1.5: Kernoverleg Slenaken.
57 Zie daarvoor paragraaf 3.2.3.
58 Zie daarvoor paragraaf 3.2.2.
59 Zie daarvoor paragraaf 3.1.2: Kernoverleg Ingber en 3.1.6: Kernoverleg Reijmerstok.
                                                                                                            45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Als het gaat om eventueel achterblijvende voorzieningen in de zin van personele capaciteit en financiële
middelen, wijst de Commissie op een mogelijk afbreukrisico van frustratie bij Kernoverleggen op het
moment dat de geïnventariseerde DOP-projecten uitgevoerd moeten gaan worden.
Eén van de kernoverleggen60 benoemt dit reeds als zorgpunt en de ervaringen met het Kernoverleg
Nijswiller wijzen eveneens op een frustratie als gevolg daarvan.
60 Zie daarvoor paragraaf 3.1.5: Kernoverleg Slenaken.
                                                                                                         46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
5        Conclusies en Aanbevelingen
5.1      Inleiding
Bij het komen tot conclusies over de voortgang in het ontwikkelproces naar Zelfsturing, wijst de Commissie
allereerst terug naar de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’. Ten aanzien van het ontwikkelproces staat daarin het
volgende vermeld.
“Het ontwikkelproces van zelfsturing is een lang proces. Dit zal niet van vandaag op morgen een feit zijn.
Met vallen en opstaan zullen wij in gezamenlijkheid (lees: de gemeentelijke organisatie) met burgers en
maatschappelijke organisaties het proces handen en voeten moeten gaan geven. De in deze Nota
geformuleerde kaders, zullen hierbij een leidraad zijn. De tijd en voortschrijdend inzicht zullen leren hoe de
uitwerking van deze kaders gestalte zullen krijgen. Het gaat tenslotte om een veranderingsproces dat een
verschuiving van resultaatdenken naar procesdenken laat zien, van een zij-denken naar een wij-denken, van
sectoraal naar integraal, van kant en klare oplossingen naar ondersteuning bij zelfwerkzaamheid, van
inspraak naar afspraak en van gehoord worden naar meebepalen en meedoen.”
Met deze passage wil de Commissie aangeven dat het hier gaat om een veranderingsproces, waarin tot dan
toe gangbare rollen en gebruikelijke werkwijzen ter discussie worden gesteld. In het algemeen wordt een
dusdanige veranderopgave in de managementliteratuur61 aangemerkt als een vernieuwing62, waarmee
eveneens wordt aangegeven dat er een stevig beroep wordt gedaan op de organisatie, de structuur en de
aansturing van het veranderproces.
De commissie benadrukt hierbij dat het moet gaan om de organisatie, structuur en aansturing van het
veranderproces. Beleidsinhoudelijk zullen de initiatieven vanuit de kerkdorpen zelf moeten komen.
Immers, de ontwikkeling van Zelfsturing en leefbaarheid ontstaat inhoudelijk vanuit de identiteit en de
eigenheid van het dorp zelf. Een goed georganiseerd en aangestuurd proces kan deze ontwikkeling verder
ondersteunen.
5.2      Conclusies
Uit de constateringen van hoofdstuk vier, stelt de Commissie vast dat deze in essentie zijn terug te voeren op
een achterblijvende sturing, organisatie en structuur van het ontwikkelproces naar Zelfsturing63.
Onderstaande conclusies en toelichting daarbij, vormen de achterliggende motivering van deze vaststelling
Conclusie 1:      De organisatie en aansturing van het ontwikkelproces stagneert.
De Commissie concludeert, dat door een stagnerende aansturing en organisatie, een ontwikkelproces in
gang is gezet dat, scherp geformuleerd, kan worden aangeduid als ‘een spel zonder spelregels’. De
stagnerende organisatie en aansturing manifesteren zich in de kern op de volgende punten.
61 Zie daarvoor J. Boonstra: “Lopen over water; over dynamiek van organiseren, vernieuwen en leren”, Vossiuspers AUP,
Amsterdam, 2000.
62 De commissie zal nog nader ingaan op deze kwestie in paragraaf 5.3.
63 Het bestanddeel, zoals opgenomen in het schema van paragraaf 4.1.
                                                                                                                        47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>1.1 Er zijn nog onduidelijke inrichtingskaders, waardoor tussen betrokken partijen als de Raad, het College,
      de ambtelijke organisatie en de Kernoverleggen verschillende percepties bestaan over de precieze
      invulling van Zelfsturing, het ontwikkelproces naar Zelfsturing, en de verwachtingen over elkaars
      rolinvulling in het samenspel hierin. Dit leidt tot verwarring en onduidelijkheid in het ontwikkelproces.
      De Commissie heeft een opsomming opgenomen van de onduidelijke inrichtingskaders, zoals deze uit
      de interviews komen, in paragraaf 4.2.1.
1.2 Er is tot op heden geen debat/dialoog georganiseerd om de ontbrekende inrichtingskaders met be-
      trokken partijen af te stemmen en daarover inrichtingsafspraken te maken. Op grond van het
      vastgesteld beleid64 en de definitie over regievoering daarin, berust de verantwoordelijkheid hiervoor bij
      de Regiegroep Leefbaarheid.
1.3 Er bestaat nog een betrekkelijk onscherp samenspel tussen Kernoverleg en ambtelijk apparaat als
      gevolg van een solitaire positionering van Zelfsturing in de ambtelijke organisatie. De ‘linkin-pin’
      constructie tussen Kernoverleggen en ambtelijke apparaat is kwetsbaar en informeel65 georganiseerd,
      met als gevolg dat de rolontwikkeling van het ambtelijke apparaat in het samenspel met kernoverleggen
      niet goed van de grond kan komen.
1.4 Het ontwikkelproces binnen de Kernoverleggen kent tot op heden nog een open proces en open einde
      karakter. Een duidelijk omlijnde structuur, vormt voor een aantal Kernoverleggen een ontbrekende
      schakel voor een stimulerend leerproces, waardoor vrijblijvendheid kan ontstaan. Andere partijen
      wijzen op eenzelfde vrijblijvendheid in de organisatie van het ontwikkelproces, maar dan vanuit de
      gedachte van het ontbreken van sturing op een concreet resultaat.
      Ook dit element is opgenomen als één van de inrichtingskaders waarover inhoudelijk66 tussen partijen
      moet worden afgestemd en afspraken moeten worden gemaakt.
Conclusie 2:         De ontwikkeling naar Zelfsturing kent een onduidelijk sponsorschap.
De achterblijvende structuur, organisatie en aansturing van het ontwikkelproces, heeft eveneens een effect
op de organisatie en inrichting van het communicatiebeleid. Dit uit zich in de volgende punten.
2.1 Een achterblijvende informatieverstrekking over de voortgang van het ontwikkelproces naar alle
      betrokken partijen67.
2.2 Het ontbreken van gestructureerde communicatie over zelfsturing naar de kerkdorpen, waardoor de
      mogelijkheid op het bereiken en enthousiasmeren van potentiële vrijwilligers verloren gaat. Bij uitstek
      een doelgroep, die in het proces naar Zelfsturing een aanzwengelend effect kan hebben.
64 Zie daarvoor: paragraaf 2.1.4: de regievoerende gemeente en paragraaf 2.2.2: kaders sturen in het ontwikkelproces.
65 Zonder sturende bevoegdheden.
66 Met als belangrijk onderwerp het tot stand komen van DOP’s per kerkdorp.
67 Daarbij noemt de Commissie hier bij uitstek de Raad als belangrijke ‘stakeholder’ in dit ontwikkelproces .
                                                                                                                      48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
2.3 Het handelen van het ambtelijk apparaat dat, als gevolg van het ontbreken van belangrijke
    inrichtingskaders, zoals het bevoegdheidsdomein van de Kernoverleggen en de relatie tussen
    zelfsturingsbeleid en andere beleidskaders, in enkele gevallen nog niet in staat wordt gesteld in overeen-
    stemming te zijn met het doel van Zelfsturing.
In dit verband, wijst de Commissie terug naar paragraaf 4.3.3, waarin voorvallen worden benoemd die
duiden op een twijfelachtige rol van de gemeente, als sponsor van het ontwikkelproces.
De geloofwaardigheid die de buitenwacht toekent aan nut en noodzaak van het ontwikkelproces vereist
daarentegen wel een onomstotelijk handelen van de gemeente in het verlengde van doel en belang van
Zelfsturing in Gulpen-Wittem.
Conclusie 3:    Er is onvoldoende rekening gehouden met de benoemde risico’s in het vastgesteld beleid.
In verband met deze conclusie wijst de Commissie hier terug naar paragraaf 2.2.4 en het begeleidend
Raadsvoorstel bij de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’, waarin uitgebreid wordt stilgestaan bij de risico’s van dit
ontwikkelproces.
De notitie zegt hierover het volgende: “De argumentatie om individuele inwoners te mobiliseren om deel te
nemen aan beleidsvorming en/of uitvoering moet goed in elkaar zitten. Burgerparticipatie is geen zaak van
‘baat-het-niet-dan-schaadt-het-niet’. Als het niet juist wordt ingezet of slecht wordt uitgevoerd, werkt het
contraproductief en leidt het tot ongewenste effecten.”
De Commissie stelt op basis het gestelde in de conclusies één en twee vast dat bovengenoemd risico in on-
voldoende mate serieus is genomen.
Conclusie 4:        Betrokken partijen geven blijk van enthousiasme en betrokkenheid.
In het algemeen constateert de Commissie een groot commitment bij de hoofddoelstelling van Zelfsturing
bij alle partijen. In alle interviews heeft de Commissie een groot enthousiasme ontmoet, als het gaat om het
werken aan Zelfsturing in Gulpen-Wittem en de betrokkenheid die daarvan uitgaat.
De ‘stip op de horizon’ kent daarmee een bijzondere lokale kracht, die een behoorlijk ontwikkelpotentieel in
zich draagt.
5.3       Opmaat voor de aanbevelingen
In verband met de aard van de ontwikkelopgave en de aanpak van het ontwikkelproces naar Zelfsturing,
wijst de Commissie op onderstaande model68: het aansturen van veranderingen.
Het model toont twee soorten verandervraagstukken met ieder zijn eigen veranderaanpak.
Het ‘blauw gekleurde’ verandervraagstuk, waarbij:
         de veranderopgave gericht is op de verbetering van het bestaande;
         de veranderproblematiek gericht is op een eenduidig probleem en een eenduidige oplossing;
         de veranderaspecten gericht zijn op instrumentele, tastbare zaken;
         de aanpak gericht is op een projectmatige gesloten benadering.
68Naar: J. Boonstra: “Lopen over water; over dynamiek van organiseren, vernieuwen en leren”, Vossiuspers AUP, Amsterdam,
2000.
                                                                                                                      49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Het ‘groen gekleurde’ verandervraagstuk, waarbij:
        de veranderopgave is gericht op een vernieuwing (lees: het onbekende);
        de veranderproblematiek vanuit verschillende oogpunten kan worden bezien en dus meerzinnig is
         voor wat betreft probleem en oplossing;
        de veranderaspecten zich naast tastbare zaken ook richten op sociaal-politieke belangen;
        de aanpak gericht is op een open procesbenadering met veel dialoog tussen betrokken partijen.
Figuur: verandervraagstuk en -aanpak
Op basis van de aard van het ontwikkelvraagstuk naar Zelfsturing in Gulpen-Wittem, zoals beschreven in
paragraaf 5.1, stelt de Commissie vast dat het hier handelt om een ‘groen’ vernieuwingsvraagstuk.
In overeenstemming met het hierboven gepresenteerde model, zou de aanpak daarbij vooral de volgende
insteek moeten kennen.
1. Het stimuleren en organiseren van het open debat tussen betrokken partijen over de uitwerking en
    inrichting van Zelfsturing in Gulpen-Wittem binnen de kaders van de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’.
2. De verdere concretisering van de uitkomsten van het debat onder punt één in de werkwijzen en
    inrichting van de uitvoeringsorganisaties69, waarbij vooral de lijnsturing in de staande organisatie in
    stelling wordt gebracht.
69
   De Commissie bedoeld hier met uitvoeringsorganisaties: de ambtelijke organisatie en (in de toekomst) de
maatschappelijke organisaties.
                                                                                                            50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
5.4         Aanbevelingen
Voorafgaand aan het doen van de aanbevelingen, staat de Commissie stil bij paragraaf 1.2, waarbij de vraag
is opgeroepen of het onderzoek naar het ontwikkelproces naar Zelfsturing niet veel te vroeg is gekomen.
De Commissie wijst in dit verband terug naar de constateringen in hoofdstuk vier, die in hoofdzaak duiden
op veel onduidelijkheid en verwarring, op conclusie twee dat dit vooral is terug te voeren op de
tekortkoming van organisatie en aansturing van het ontwikkelproces en op conclusie vier dat het
ontwikkelproces weliswaar enthousiasme en betrokkenheid kent, maar wel haarscheuren begint te
vertonen70.
De Commissie wil hiermee in antwoord op de vraag, zoals gesteld in paragraaf 1.2, aangeven dat de
onderzoekresultaten wijzen op bevindingen en constateringen, die vooral de urgentie van onderstaande
aanbevelingen stipuleren.
Aanbeveling 1:          Organiseer op korte termijn het dialoogproces tussen betrokken partijen.
Uw ontwikkelproces kent nog verschillende percepties op een aantal cruciale inrichtingsvragen. De
ontbrekende inrichtingskaders staan vermeld in paragraaf 4.2.1. Organiseer een dialoogproces waarlangs
deze inrichtingsvragen worden besproken, worden afgestemd en waarbij inrichtingsafspraken worden
vastgesteld.
Voor het organiseren van dit dialoogproces staan een aantal mogelijkheden open. De Commissie noemt hier
de volgende.
1.1 Organiseer één of enkele conferenties, waarbij alle betrokken partijen, of een afvaardiging daarvan met
    elkaar in debat gaan over deze onderwerpen en daarover afspraken maken.
1.2 Organiseer allereerst één conferentie per betrokken partij (raad, college, ambtelijke organisatie,
    kernoverleggen) en organiseer vervolgens één conferentie waarbij een afvaardiging van deze partijen bij
    elkaar komt om afspraken te maken.
1.3 Bezie bovenstaande onder 1.1 en 1.2 niet als eenmalige acties, maar organiseer dialoog tussen partijen,
    daar waar nodig gedurende het vervolg van dit ontwikkelproces.
    Organiseer in dit verband in ieder geval:
           regelmatige intervisie tussen Kernoverleggen, zodat zij van elkaar kunnen leren en informatie
            kunnen uitwisselen;
           een leer- en/of intervisietraject in de ambtelijke organisatie, zodat Zelfsturing in de ambtelijke
            organisatie verder kan beklijven door het uitwisselen van ervaringen.
1.4 Overweeg in alle gevallen hiervoor externe procesbegeleiding om zo tegemoet te komen aan de
    voorwaarden die een dusdanig proces stelt aan openheid ervan.
70   De Commissie bedoelt hier de beëindiging van het Kernoverleg Nijswiller.
                                                                                                                 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>1.5 Voor het inhoudelijk debat over een uniforme of een maatwerkvorm van Zelfsturing per kerkdorp (zie
      paragraaf 4.2.1/1f.), geeft de Commissie ter overweging mee, of zelfsturing niet daar moet worden
      georganiseerd, waar sprake is van urgentie in verband met financiering en waar sprake is van een eigen
      drive in het kerkdorp. Dat betekent een meer gerichte implementatie71 van Kernoverleggen op basis van
      behoefte en kracht.
Aanbeveling 2 :              Herstel de aansturing van het ontwikkelproces naar Zelfsturing.
Uw ontwikkelproces kent een twijfelachtige aansturing. Een aansturing die niet passend is bij de aard van
het verandervraagstuk en de eisen die daaraan voor wat betreft de aansturing ervan worden gesteld. Het
laatste ook in verband met de invulling van adequaat sponsorschap door de gemeente.
Herstel uw aansturing in het ontwikkelproces naar Zelfsturing op de volgende punten.
2.1 Realiseer een meer nadrukkelijk rol van de regiegroep in de aansturing van het ontwikkelproces. Dit is
      wel verondersteld in uw vastgesteld beleid, maar is tot op heden niet tot uiting gekomen in de praktijk.
      Overweeg hierbij ook of het voorzitterschap van een dusdanige regiegroep, vanuit de hoedanigheid van
      politieke onafhankelijkheid en het ‘boven de partijen staan’, niet thuishoort bij de Burgemeester.
2.2 Versterk de aansturing van het ontwikkelproces in de ambtelijke uitvoeringorganisatie.
      De solitaire positionering van Zelfsturing als project bij de afdeling Beleid & Projecten is fragiel van
      karakter, waardoor de ‘linking pin’ constructie tussen Zelfsturing en de ambtelijke organisatie af-
      breukrisico’s toont, met als gevolg dat de rol van de gemeente als sponsor van het ontwikkelproces naar
      Zelfsturing in het geding kan komen.
      Breng de aansturing van het ontwikkelproces in de ambtelijke organisatie meer naar de staande
      organisatie in de lijn. Op die wijze kan Zelfsturing in werkwijzen van de ambtelijke organisatie, meer
      direct en duurzaam bestendigen, namelijk via aansturing van medewerkers volgens de gangbare
      bedrijfsvoeringsprocessen72.
      Overweeg in dit verband, mede ook vanuit de gedachte van de olievlekwerking in de ambtelijke
      organisatie, of de ondersteuning van de Kernoverleggen niet in de vorm van een samenstelling van een
      ondersteuningsteam van ambtenaren tot stand kan komen.
2.3 Verstrek meer informatie over de voortgang van het proces aan uw Raad.
      Zorg ervoor dat betrokken partijen en met name de Raad regelmatig op de hoogte worden gesteld over
      de voortgang van het ontwikkelproces. Informeren realiseert betrokkenheid en eigenaarschap. Dit is bij
      een belangrijke succesfactor voor het slagen van het ontwikkelproces.
71 Met een meer geconcentreerde begeleiding en facilitering.
72 Via onder meer: werkoverleg, billateralen, HRM-cyclus tussen management en medewerkers.
                                                                                                               52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                  Rekenkamercommissie Beek Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Meerssen Nuth Valkenburg aan de Geul
Aanbeveling 3 :           Werk aan concrete korte termijn resultaten met een zeker effect.
Een verandering krijgt meer kracht, naarmate er korte termijn resultaten worden geboekt met een zekere
impact naar partijen, die bij de verandering betrokken zijn. De Commissie noemt hier de volgende zaken.
3.1 Zet op korte termijn acties in gang om te komen tot een professionele communicatiestrategie en een
    communicatieplan, waarmee de inwoners in de kerkdorpen kunnen worden bereikt.
3.2 Stel afzonderlijke budgetten voor Kernoverleggen beschikbaar waarmee zij kleine burgerinitiatieven
    direct, zonder tussenkomst van de gemeente, kunnen financieren.
3.3 Werk op de bestuurlijke voorbladen bij B&W voorstellen en Raadsvoorstellen met een signalering73, die
    aangeeft dat het voorstel implicaties heeft voor Zelfsturing of daarop betrekking heeft.
73Zoals nu ook bij het bestaande B&W voorblad ook wordt gehanteerd als het gaat om ‘actieve communicatie’, ‘OR’, ‘RTG’, of
advies van team financiën, P&O, JZ en/of overig.
                                                                                                                             53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Bijlagen
         54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Bijlage 1     Concrete onderzoeksvragen en verwijzing naar hoofdstuk/paragraaf
Thema   Onderzoeksvraag                                                                                                                                             Paragraaf
Stand   1.  In welk ontwikkelstadium bevinden de verschillende kernen zich thans bij de invoering van zelfsturing?                                                  3.1
van     2.  Waar gaan de overleggen over?                                                                                                                           3.1
zaken   3.  Welke resultaten zijn bereikt? Welke projecten zijn afgerond?                                                                                           3.1
        4.  Hoe komen initiatieven van burgers tot stand? Wie neemt het initiatief tot de overleggen c.q. hoe komen overlegonderwerpen tot stand?                   3.1,
        5.  Liggen de grenzen aan het overleg voldoende vast?                                                                                                       3.1, 3.3.3
        6.  Welke (soorten) overlegstructuren zijn er?                                                                                                              3.1
        7.  Is er sprake van verschillen tussen de kernoverleggen? zo ja, wat zijn de hoofdoorzaken van de verschillen?                                             3.1
        8.  Zijn er naast het kernenoverleg ook nog andere vormen van participatie (bijv. WMO-raad ed.)?                                                            -
        9.  Is er dan geen sprake van overlap c.q. bijt dit mekaar niet?                                                                                            -
Intent  10. Hoe ziet het beleid van Gulpen-Wittem m.b.t. zelfsturing er uit?                                                                                        2.1
        11. Zijn de kernoverleggen betrokken geweest bij de beleidsformulering? Is er commitment op het beleid vanuit de kerkdorpen?                                2.3.2
        12. Welke doelstellingen moeten met zelfsturing worden bereikt? Is er een strategie? Of een plan van aanpak waarlangs dat bereikt moet worden?              2., 4.2
        13. Zijn de percepties over de kernoverleggen bij iedereen (raad en overleggen) hetzelfde?                                                                  2., 3., 4.2
        14. Treedt de raad/college/burgemeester op als sponsor van de zelfsturing in de kerkdorpen, kortom wie is boegbeeld voor deze ontwikkeling? Wie vindt het   4.3.3
            belangrijk?                                                                                                                                             4.3
        15. Hoe wordt gecommuniceerd over de strategie?                                                                                                             3.2.1, 4.2.1
        16. (Op welke wijze) zijn individuele raadsleden betrokken bij de kernoverleggen?                                                                           3.1, 4.3.3
                                                                                                                                                                    4.3.3
        17. Wordt de zelfsturing in de kernoverleggen doorgezet op het moment dat dit consequenties heeft voor de eigen organisatie van Gulpen-Wittem?
        18. Wordt zelfsturing door college/raad/organisatie van Gulpen-Wittem echt belangrijk gevonden? Extra: waaruit blijkt dat dan?
People  19. Zijn de overleggen betrokken bij de strategie?                                                                                                          2.3.2
        20. Zijn de kernoverleggen tevreden over de gevolgde processen/trajecten en over de resultaten?                                                             3.1
        21. Is er sprake van overeenstemming over de ambities? (tussen kernoverleggen onderling en tussen gemeente enerzijds versus kernen anderzijds)?             3.1.1
        22. Hoe is het gesteld met de tevredenheid van burgers/kernoverleggen over de invulling van organisatie, college en gemeenteraad                            3.1
        23. (Hoe) wordt geborgd dat de kernoverleggen een afspiegeling zijn van de gemeenschap c.q. de mening van deze gemeenschap vertegenwoordigen en vertolken?  3.1
        24. (Hoe) wordt geborgd dat de kernoverleggen voldoen aan de wensen van de burgers in de kern?                                                              3.1
        25. (Hoe) wordt door de kernoverleggen bepaald/vastgesteld/gemonitord dat de bewoners van de kernen daadwerkelijk tevreden zijn met de bereikte resultaten? 3.1
                                                                                                                                                                    3.2.1, 3.2.2
        26. Hoe is het gesteld met de tevredenheid van burgers, college en gemeenteraad met betrekking tot de tot dusver bereikte resultaten?
                                                                                                                                                                    3.2.1
        27. Is de raad tevreden over het kernenoverleg?
                                                                                                                                                                    3.2.1
        28. Wordt dit regelmatig ‘gemeten’?
                                                                                                                                                                            55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Delivery 29. Is er een plan van aanpak? Of een spoorboekje voor de invoering van zelfsturing? Bijvoorbeeld de opmaak van een DOP per kern?                           4.2
         30. Wordt over het Plan van Aanpak gerapporteerd?                                                                                                           4.2
         31. Is er maatwerk per kernoverleg? Wordt rekening gehouden met de specifieke situatie per kernoverleg?                                                     4.2, 4.4
         32. Hoe worden t.a.v. actuele (of gelopen) casussen taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden door organisatie, college én raad ingevuld ten aanzien van 4.2
             zelfsturing?                                                                                                                                            3.1, 3.2, 4.3
         33. Hoe is het gesteld met de rolopvatting en het niveau van functioneren bij de ambtelijke organisatie?                                                    4.3
         34. Voldoet onder dit onder 32. en 33. aan de visie en uitgangspunten? Is er sprake van verschillen en zo ja, wat zijn de hoofdoorzaken van de verschillen? 2.2, 3., 4.
         35. Op welke wijze vindt ondersteuning, facilitering en communicatie (vanuit de gemeente) plaats?                                                           2.2, 3., 4.
         36. Wie stuurt het groeiproces zelfsturing? Zijn daar verantwoordelijken voor aangewezen?
                                                                                                                                                                            56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Bijlage 2       Lijst van geïnterviewde personen
 Datum             Naam                                   Instantie /functie
 Ambtelijke organisatie
 9-2-2015          L. Keulemans, W. van der Coelen        Intern coördinator Leefbaarheid, Kartrekker proeftuin
                                                          leefbaarheid provincie Limburg
 23-2-2015         L. Keulemans                           Intern coördinator Leefbaarheid
 23-2-2015         W. Dumoulin                            Beleidsmedewerker
 23-2-2015         L. Kramer                              Beleidsmedewerker
 23-2-2015         M. Doveren                             Beleidsmedewerker Welzijn
 Wethouders
 23-2-2015         P. Laheij                              Wethouder
 31-3-2015         P. Franssen                            Wethouder
 Raadsfracties
 4-3-2015          R. Ronken, R. Dautzenberg              Fractie Franssen
 4-3-2015          M. v.d Kleij en, E. van Houtem         Fractie GroenLinks
 5-3-2015          J. Hendriks                            Fractie CDA
 5-3-2015          I. Leurs, W. Hendriks                  Fractie Balans
 Kernoverleggen
 23-3-2015         C. Joiris, J. Brouwers                 Kernoverleg Ingber
 23-3-2015         M. Saive, G. Rompen,G. Francot         Kernoverleg Partij-Wittem
 27-3-2015         R. Sangers,J. van Hoften, H. van Empel Kernoverleg Slenaken
 27-3-2015         J. van Soolingen, F. Lacroix           Kernoverleg Reijmerstok
                                                                                             57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Bijlage 3       lijst van geraadpleegde literatuur
Interne documenten
      Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’, 16 augustus 2011, vastgesteld door gemeenteraad d.d.
       6 oktober 2011.
      Begeleidend raadsvoorstel bij de vaststelling van de Nota ‘Ik ben omdat wij zijn’, vastgesteld door
       gemeenteraad d.d. 6 oktober 2011.
      Raadsinformatiebrieven d.d. 04-06-2012 en 23-01-2013.
      Het collegeprogramma 2014-2018 vastgesteld d.d. 15 april 2014.
      Het B&W voorstel, regeling financiële tegemoetkoming Kernoverleggen, vastgesteld d.d. 26 februari
       2013.
      Mail-wisseling secretaris Nijswiller en coördinator Leefbaarheid. November 2014.
      Evaluatie Kernoverleg Reijmerstok. September 2014.
Literatuur
      Daryl R. Conner:, ‘managing at the speed of change’, 1992.
      Knoster, T., Presentation at Task Conference, Washington D.C, 1991.
      Boonstra, J, Lopen over water; over dynamiek van organiseren, vernieuwen en leren, Vossiuspers
       AUP, Amsterdam, 2000.
      Custers, J. en Schmitz G. (red.), Zelfsturende vitale gemeenschappen, Eburon, 2012 .
                                                                                                           58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Bijlage 4         De rekenkamercommissie
De rekenkamercommissie bestaat uit:
drs. W.J.H.S. (Wil) Lindelauf RA RO                 : voorzitter
drs. G. (Jurrien) Biessen                           : lid
mr. L.M.C. (Loek) Cloodt MBA                        : lid
M.G.A. (Maurice) Cobben                             : secretaris
Alle leden maken op persoonlijke titel deel uit van de rekenkamercommissie. De in de
rekenkamercommissie werkzame registeraccountant treedt niet in die hoedanigheid op.
Website           :       www.rekenkamercie-zl.nl
Postadres         :       Postbus 998,
                          6300 AZ Valkenburg aan de Geul
Telefoon          :       06 – 215 337 83
Emailadres        :       info@rekenkamercie-zl.nl
                                                                                     59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>