<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Agenda Kantoren 2015-2025
Een gezonde kantorenmarkt met
sterke vestigingsmilieus
Vastgesteld d.d. 17 november 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                    Investeringsklimaat
  Agenda Kantoren MRDH 2015-2025
   Een gezonde kantorenmarkt met sterke
                          vestigingsmilieus
              Aantrekkelijk vestigingsklimaat voor consumenten en bedrijven
VERSIE 17 november 2015
                                                                            1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Context en opgave                                         3
1.1   Twee subregio’s en stappenplan                                  3
1.2   Metropoolregio van start                                        4
1.3   Beleidsdoelen                                                   6
1.4   Speelveld                                                       6
1.5   Provinciaal kader                                               6
1.6   Gezamenlijke uitgangspunten                                     7
1.7   Specifieke omstandigheden binnen de MRDH                        8
1.8   Inzicht in de vraag                                             8
1.9   Hoe werken deze doelstellingen en uitgangspunten door in beleid 8
1.10 Waarom is er naast de bestaande leegstand nog nieuwbouw nodig    10
Hoofdstuk 2 Kantorenprogramma voormalige regio Haaglanden             12
2.1   Inleiding                                                       12
2.2   Informatie per kantorenlocatie inclusief programmering          12
Hoofdstuk 3 Kantorenprogramma voormalige regio Rotterdam              28
3.1   Inleiding                                                       28
3.2   Informatie per locatietype inclusief programmering              29
Hoofdstuk 4 Bespreekpunten met de provincie Zuid-Holland              36
Hoofdstuk 5 Conclusie                                                 37
                                                                         2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1 Context en Opgave
De kantorenmarkt is nog altijd volop in het nieuws. De toekomstige ontwikkeling is
onvoorspelbaar. Zal economisch herstel tot een toename van de marktvraag leiden en zal de
geringe productie van nieuwbouw weer tot schaarste van toplocaties leiden? Of zet de
toename van kantorenleegstand door, totdat transformatie en tijdelijk gebruik in omvang de
krimp van het ruimtegebruik overtreffen? En zal de toekomst een verdere concentratie op
toplocaties laten zien, of blijft er sprake van een spreiding van locaties?
Voor de periode tot 2020 zal gelden dat de verhouding tussen vraag en aanbod op de
kantorenmarkt uit balans is. Er is daardoor sprake van een grote kantorenleegstand in de
Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH). Het is echter de vraag in hoeverre het
bestaande aanbod geschikt kan worden gemaakt voor de veranderde marktvraag. Niet
alleen zijn locatie- en pandvoorkeuren van kantoorgebruikers veranderd, ook stoten
beleggers kantoren af die niet rendabel zijn te verduurzamen. Hierdoor is vanuit de
marktvraag en vanuit investeringsperspectief een forse categorie kansarme en op termijn
zelfs kansloze kantoren ontstaan (zie ook paragraaf 1.10).
Vanwege de kwantitatieve overmaat van kantorenaanbod en tegelijkertijd de verwachte
kwalitatieve mismatch vergt de toevoeging van nieuwbouw een zorgvuldige en op regionaal
niveau te maken afweging. Resultaat is dat nieuwbouw alleen aan de orde is als de
bestaande voorraad vanwege locatiekwaliteit en/of ontoereikend vastgoed naar verwachting
op termijn niet aan de totale gebruikersvraag voldoet. Deze afweging staat bekend als de
“ladder voor duurzame verstedelijking” en is ook door de provincie Zuid-Holland als
voorwaarde opgenomen in de Verordening Ruimte en onderdeel van de Visie Ruimte en
Mobiliteit (VRM).
De huidige kantorenmarkt vraagt om een integrale aanpak in de Metropoolregio, die inspeelt
op actuele ontwikkelingen. De kantorenstrategie richt zich daarmee niet alleen op de omvang
en temporisering van de planvoorraad, maar ook op sturing op de bestaande voorraad met
transformatie, het aantrekkelijker maken en, verduurzamen van kantoorgebieden en
gebouwen, zodat de gebruiker optimaal wordt bediend. De kantorenstrategie levert een
bijdrage aan versterking en het ontstaan van interessante stedelijke interactiemilieus. De
focus op onderscheidendheid in de stedelijke interactiemilieus draagt bij aan de
aantrekkelijkheid van de MRDH als geheel en van de subregio’s als vestigingslocatie voor
bedrijven en (internationale) instellingen. Op deze wijze wordt gewerkt aan een
toekomstbestendige en competitieve MRDH. Deze eerste MRDH-kantorenagenda is
daarnaast een uiting van de krachtenbundeling van de Rotterdamse en Haaglandse regio’s.
1.1 Twee subregio’s en een gezamenlijk stappenplan
Er ligt op dit moment een Kantorenstrategie Haaglanden en een Kantorenprogramma 2013-
2014 voor de regio Rotterdam. Beide strategieën zijn van recente datum en hebben na de
VRM een specifiek ‘commentaar’ van de provincie ontvangen. Deze Agenda is een update
van beide strategieën en gaat in op het commentaar van de provincie. Hiermee wordt deels
afgemaakt waar de voormalige regio’s mee bezig waren en wordt ook duidelijkheid aan
marktpartijen gegeven. Er is sprake van complementaire deelmarkten die alleen op het
hoogste niveau en op de grensgebieden concurreren maar anderszins als deels locale en
deels elkaar versterkende deelmarkten kunnen worden gezien.
Daarom is er nu voor gekozen om uit te gaan van een MRDH-kopverhaal (hoofdstuk 1) met
een aantal gezamenlijke uitgangspunten en daarnaast twee hoofdstukken over de
voormalige regio’s (hoofdstukken 2 en 3). Met de hoofdstukken 2 en 3 wordt
tegemoetgekomen aan het provinciale kader (zie paragraaf 1.5).
Ook is er gekozen voor een stappenplan om te komen tot een verdere uitwerking van deze
Agenda:
                                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Stap 1: Nader in kaart brengen van de economische clusters, de vestigingslocaties en een
kwalitatieve concurrentieanalyse (2015-begin 2016);
Stap 2: Opstelling en toetsing van locatiestrategieën in afstemming met de clusteraanpak
(eind 2016);
Stap 3: Formuleren van een brede aanpak conform de ladder voor duurzame verstedelijking:
goed beheer bestaande voorraad, transformatie, herontwikkelingen/vernieuwbouw en
nieuwbouw (eind 2016). 1
Hiermee geeft de Agenda Kantoren duidelijkheid voor de korte termijn en richting aan
verdere afstemming en uitwerking in het perspectief van de Metropoolregio. Deze Agenda
betekent een akkoord op koers en hoofdlijnen van de nieuwe visie, met herkenbare
onderdelen uit de bestaande regionale kantorenstrategieën en een plan van aanpak. Met dit
product wordt voldaan aan de opdracht van de provincie en kiezen de gemeenten in de
MRDH er zelf voor om in de toekomst de relatie met de economische clusters te leggen.
Daardoor wordt ook de afstemming met de bedrijventerreinen- en winkelprogrammering
noodzakelijk en is de ambitie om een visie werklocaties te ontwikkelen verklaard.
Het doorlopen van het stappenplan na realisering van deze Agenda leidt ongetwijfeld tot
voortschrijdend inzicht in de kantorenprogrammering. Daarom zal de uitwerking van het
stappenplan in afstemming met de provincie worden opgepakt.
1.2 Metropoolregio van start
De MRDH is op 1 januari 2015 van start gegaan. De MRDH omvat het gebied van 23
gemeenten. 2 Deze gemeenten bundelen hun krachten om het gebied beter bereikbaar te
maken en het economisch vestigingsklimaat te versterken. Deze Kantorenstrategie valt
binnen het werkveld Werklocaties onder het onderdeel Economisch Vestigingsklimaat. Het
Werkprogramma Economisch Vestigingsklimaat ziet er schematisch als volgt uit:
1
  NB: bij elke stap zal er aandacht zijn voor de Ladder voor Duurzame Verstedelijking.
2
  De gemeenten zijn: Albrandswaard, Barendrecht, Brielle, Capelle aan den IJssel, Delft, Den Haag,
Hellevoetsluis, Krimpen aan den IJssel, Lansingerland, Leidschendam-Voorburg, Maassluis, Midden-Delfland,
Nissewaard, Pijnacker-Nootdorp, Ridderkerk, Rijswijk, Rotterdam, Schiedam, Vlaardingen, Wassenaar, Westland,
Westvoorne en Zoetermeer.
                                                                                                          4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                    Hogere doelen                      Hoofddoelstellingen:
                        en missie                Meer werkgelegenheid, hogere
                                                   economische groei, sterkere
                                                       concurrentiepositie
  Trends/ Strategische            Strategie: inzet op USP’s van MRDH als sterk verstedelijkte
                                deltaregio; oplossingen voor vraagstukken op mondiale markten
         thema’s
                                m.b.t. logistieke, energie-, voedsel- en veiligheidsvraagstukken
        1. Metropool-            2. Kennis-               3. Innovatieve          4. Ecologisering       5. Aantrekkelijke
           vorming                economie               maakindustrie            van de economie         metropoolregio
     Werkvelden
                                                                                                   Onder-
                       Smart
        Werk-                                         Bereik-        Cluster-         Finan-       wijs en       Landelijk
                     infrastruc      Branding
       locaties                                      baarheid        vorming          ciering      arbeids-       gebied
                        ture
                                                                                                    markt
In het Werkprogramma staan ook enkele strategische opdrachten voor het Werkveld
Werklocaties. De strategische opdrachten die betrekking hebben op kantoren zijn de
volgende:
    1. Metropoolvorming: Aandacht voor het realiseren van de juiste hoeveelheid en
         kwaliteit (ha, m2) vestigingsmogelijkheden op de juiste plaats – geredeneerd vanuit
         de vestigingseisen van bedrijven – op de schaal van de MRDH als geheel.
    2. Kenniseconomie: Versterken en onderling verbinden van locaties op en rond de
         Kennis-as (campussen, innovation districts, proeftuinen), gekoppeld aan een bredere
         aanpak voor het verbeteren van vestigingscondities voor kennisinstellingen en
         kennisintensieve bedrijven.
    3. Innovatieve maakindustrie: Aandacht voor de specifieke vestigingscondities voor
         bedrijven in de innovatieve maakindustrie, zowel binnen het stedelijk gebied in
         gemengde stedelijke milieus als op bedrijventerreinen.
Het onderwerp Kantoren valt onder het werkveld Werklocaties, maar heeft ook raakvlakken
met de werkvelden Bereikbaarheid en Clustervorming. In het werkveld Bereikbaarheid is er
aandacht voor mobiliteitsmanagement bij economische hotspots. Wat betreft de ontwikkeling
van clusters is het vooral zaak dat deze worden gefaciliteerd en niet worden beperkt door
beleid. Hieronder staat een overzicht van de belangrijkste clusters in de MRDH:
                                                                                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1.3 Beleidsdoelen
Vanwege de trends op de kantorenmarkt is een goed ruimtelijk-economisch beleid
essentieel. Door afstemming van vastgoed, gebieden en economie zijn onderscheidende en
sterke vestigingsmilieus te realiseren, in balans met de capaciteit van verkeer en vervoer en
de ruimtelijke voorwaarden van andere sectoren (bijvoorbeeld wonen) in de Metropool.
Sterke vestigingsmilieus met onderscheidende kwaliteit, prijs en kwaliteit zullen meer (en
groeiende) bedrijven trekken en daardoor leiden tot meer werkgelegenheid. Naast een
kwantitatieve benadering, gericht op de passende omvang van vraag, (plan)aanbod en
voorraad is dan ook kwalitatieve benadering op zijn plaats. Hiermee kan invulling gegeven
worden aan een aantrekkelijke stedelijke kantoorontwikkeling die zowel lokaal kwaliteit van
leven oplevert (dus in relatie tot wonen en recreatief verblijf), als ook een bijdrage levert aan
het regionaal onderscheidende en concurrerende vestigingsaanbod. Door de aandacht voor
complementariteit en duurzaamheid zal de krachtenbundeling van de regio’s Haaglanden en
Rotterdam leiden tot een toekomstbestendige kantorenmarkt.
Het beleidsdoel voor de kantorenstrategie is daarmee in lijn met de strategische opdracht
voor metropoolvorming:
“het voorzien in de ruimtebehoefte van (potentiële) kantoorgebruikers op de schaal van de
MRDH als geheel, door het realiseren van de juiste hoeveelheid en kwaliteit op de juiste
plaats”.
1.4 Speelveld
Het zwaartepunt van de beleidsuitvoering blijft liggen bij de gemeenten. De gemeente heeft
het directe contact met de markt en is bijvoorbeeld voor de openbare ruimte een directe
speler. De kantorenstrategie zorgt dan ook in hoofdzaak voor een (doorlopende) afstemming
tussen de gemeenten. Het biedt primair een afsprakenkader voor het planaanbod met
betrekking tot ruimtelijke ordening. Hiermee wordt tevens voor duidelijkheid en visie (en
daarmee voor perspectief) gezorgd naar marktpartijen.
1.5 Provinciaal kader
De doelstelling van de provincie Zuid-Holland verschilt niet van die van de MRDH: de
provincie vindt een evenwichtig, goed en gevarieerd aanbod van kantoren belangrijk. De
provincie constateert dat de leegstand van kantoren groeit en wil samen met de in regionaal
verband samenwerkende gemeenten de plancapaciteit reduceren. Daarnaast werkt de
provincie actief mee aan de ontwikkeling van een nationale strategie voor transformatie en
sloop van incourante kantoren.
                                                                                                  6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De provincie vraagt alle regio’s in Zuid-Holland een aangepaste kantorenvisie aan te leveren
ter aanvaarding door Gedeputeerde Staten. De provincie wil in de regionale visies de
volgende elementen terugzien:
    1. Hantering van de door de provincie vastgestelde randtotalen, die zijn afgeleid van de
        landelijke EIB-prognoses;
    2. Een kwantitatieve en kwalitatieve vraag-aanbod analyse. Ingaan op het (her)gebruik
        van het bestaande, beschikbare aanbod kantoren. Door zuinig te zijn met het
        toevoegen van nieuwbouw wordt voorkomen dat de bestaande voorraad verder
        leegloopt en wordt de kans vergroot dat delen van de bestaande voorraad worden
        verduurzaamd en weer geschikt worden gemaakt voor (her)gebruik;
    3. Borging van de afstemming tussen de gemeenten en procesregie op de
        totstandkoming van transformatieprofielen van een aantal grote kantoorlocaties.
        Daarnaast een indicatie van de onttrekkingen tot 2020;
    4. Uitgaan van benutting van de harde plancapaciteit op de concentratielocaties. De
        provincie biedt ruimte om een resterend deel van de nieuwbouwbehoefte te
        realiseren door het omzetten van zachte naar harde plancapaciteit op de
        concentratielocaties of door handhaving van (een deel van) de harde plancapaciteit
        op andere locaties, waar die al bestemd is.
Kern van het provinciale kader is dat nieuwbouw wordt gericht op de concentratiegebieden
en op scienceparken. In deze kantorenstrategie wordt duidelijk dat deze gebieden ook in de
MRDH de belangrijkste kantorenlocaties vormen. Daarnaast wordt per regio een toelichting
gegeven op locaties buiten de concentratiegebieden. Vaak is hier de nieuwbouw al gestart.
Als dat niet het geval is zal onderzocht worden of deze locaties specifieke doelgroepen
bedienen die niet in concentratiegebieden of via de bestaande voorraad kunnen worden
bediend.
1.6 Gezamenlijke uitgangspunten
Deze Agenda Kantoren MRDH is opgesteld op basis van een aantal gedeelde
uitgangspunten:
    1. De centrale doelstelling van deze Agenda is het voorzien in de aanwezigheid van
        voldoende aantrekkelijke, duurzame kantoorlocaties in de metropoolregio. Voor
        bedrijven geldt dat zij optimale vestigingsmogelijkheden moeten kunnen vinden in de
        MRDH. Deze Agenda identificeert globaal de belangrijkste bestaande en toekomstige
        interactiemilieus.
    2. Het terugdringen van de leegstand van kantoren draagt bij aan de realisatie van een
        gezonde kantorenmarkt, maar is niet de centrale doelstelling van de agenda. De
        huidige mismatch tussen vraag en aanbod, en de daarmee gepaard gaande
        leegstand, is in de eerste plaats een probleem dat opgelost moet worden doordat
        marktpartijen (financiers, eigenaren, inclusief de overheid als eigenaar) de financieel
        noodzakelijke maatregelen nemen. Een visie op de rol van de (regionale) overheid is
        daarbij wel gewenst. Leegstand terugdringen is een middel om een gezonde
        kantorenmarkt te realiseren. Leegstand leidt tot kapitaalvernietiging en beperkt
        investeringen. Leegstand trekt leegstand aan en kan tot verpaupering van gebieden
        leiden. Op deze wijze kan leegstand ook een maatschappelijk probleem opleveren.
    3. De inzet op transformatie heeft een meervoudig positief effect. De kantorenvoorraad
        wordt gereduceerd en de schaarse ruimte wordt benut voor functies met een
        ruimtebehoefte. De uitstraling van gebieden wordt verbeterd en dit leidt ook tot een
        aantrekkelijker investeringsklimaat.
    4. De kantorenvoorraad in de metropoolregio is qua omvang ruim voldoende voor de
        kantorenvraag, maar zal door (ver)nieuwbouw kwalitatief op peil moeten blijven om
        de (inter)nationale concurrentie aan te kunnen.
                                                                                                7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>     5. Vernieuwing van de voorraad blijft ook op langere termijn noodzakelijk, in de eerste
          plaats via renovatie en verduurzaming en in de tweede plaats om via nieuwbouw te
          voldoen aan specifieke eisen van gebruikers.
     6. De gemeenten en de MRDH blijven zelf verantwoordelijk voor de onderlinge
          afstemming en de monitoring op de programmering van (ver)nieuwbouw, de
          totstandkoming van (onderscheidende) locatieprofielen en voor
          handelingsperspectieven voor de verschillende locaties.
1.7 Specifieke omstandigheden binnen de MRDH
De voormalige regio Haaglanden heeft te maken met een dominante rol van de
Rijksoverheid op de kantorenmarkt. Deze Rijksoverheid investeert meer in haar bestaande
kantoren dan eigenaren met kantoren met veel korte huurcontracten. De rijksoverheid kiest
daarbij ook scherp voor huisvesting op een beperkt aantal locaties. Daar komt bij dat de
kantoren in Haaglanden steeds meer gedomineerd worden door kleinere bedrijven in plaats
van door multinationals. De voormalige regio Rotterdam heeft te maken met een grotere
spreiding van locaties met name ten gevolge van historische locatiekeuzen door de
havengerelateerde bedrijvigheid.
1.8 Inzicht in de vraag
Om te komen tot voldoende aantrekkelijke duurzame kantoorlocaties in de metropoolregio is
meer inzicht nodig in de kwalitatieve economische ontwikkeling. Antwoord is gewenst op
vragen als welke clusters/branches zijn groeiend en hebben een onderscheidende
ruimtevraag, welke vernieuwende huisvestingsconcepten slaan aan bij de gebruikersmarkt,
wat zijn de vestigingsvoorwaarden van bedrijven voor de komende jaren, etc.
De uitkomsten hiervan worden gekoppeld aan de diverse locaties. Zo ontstaat een beeld in
hoeverre de locaties geschikt zijn voor de toekomstige economische ontwikkelingen. Daar
waar de locaties niet geschikt zijn, kan - indien er voldoende marktvraag is - bezien worden
of deze met reële kosten geschikt gemaakt kan worden. Zo niet, dan kunnen de
mogelijkheden naar ander gebruik starten.
1.9 Hoe werken deze doelstellingen en uitgangspunten door in beleid
Er zijn 3 knoppen waaraan kan worden gedraaid om de doelstellingen te bereiken:
     1. Plaats/locatie gaat over welke locaties prioriteit hebben en aansluiten op de wensen
          van bedrijven en daarmee een belangrijke onderdeel zijn van de strategie
     2. Hoeveelheid/kwantiteit gaat om de balans tussen nieuwbouw, transformatie, sloop
          en het terugdringen van structureel overaanbod
     3. Kwaliteit gaat over het creëren van de juiste vestigingsmilieus met voorzieningen en
          goede bereikbaarheid, of andere kenmerken die aansluiten op de wensen van
          bedrijven.
Daarnaast zijn er 4 typen locaties:
    a. Er zijn knooppuntlocaties met een interactiemilieu 3 dat aansluit op de behoeften van
         een brede doelgroep, waar de potenties voor het realiseren van kantoorruimte nog
         niet volledig zijn benut. Deze locaties worden gekenmerkt door een hoge mate van
         stedelijke interactie en goede bereikbaarheid. Stationsgebieden (intercity stations) zijn
         daar een goed voorbeeld van. Hiermee wordt aangesloten op de
         kantoorversterkingsgebieden in de kantorenstrategie Haaglanden en transit oriented
         development (TOD) in het kantorenprogramma van de regio Rotterdam. Door situering
         in zogeheten stedelijke interactiemilieus wordt monofunctionaliteit voorkomen. Met
         deze scherpe keuze wordt ingezet op een beperkt aantal knooppuntlocaties. Ook
3
  Interactiemilieus zijn een ruimtelijke omgeving met voorzieningen voor ontmoeting en voor uitwisseling van
personen, goederen, kapitaal of informatie.
                                                                                                             8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>        wordt aangesloten op de marktvraag, die bereikbaarheid per OV, voorzieningen en
        leefbaarheid belangrijk vinden.
    b. Er zijn locaties voor specifieke doelgroepen. Hierbij gaat het om:
         • Kennisintensieve bedrijven/kantoorachtige laboratoriums
         • Functiegebonden kantoren bij een luchthaven, een haven of een veiling
         • Creatieve sector/kantoorachtige maakindustrie/kunst in bestaande oud industrieel
             complexen
         • Internationale instellingen met een zeer hoog veiligheidsregime
         • Bedrijfsgebonden (max 50%) en kleinschalige kantoren (minder dan 1.000 m²)
    c. Er zijn overige formele kantoorlocaties (niet zijnde knooppuntlocaties), waar het
        kantorenmilieu niet (meer) voldoende aansluit op de behoeften van gebruikers en
        waar een overaanbod aan kantoorruimte is en maatregelen nodig zijn om vraag en
        aanbod kwalitatief en kwantitatief weer in evenwicht te brengen. De richting waarin de
        locaties zich ontwikkelingen kunnen hierbij divers zijn: functiemenging, verkleining van
        monofunctionele locatie, ontwikkeling richting specifieke doelgroep of aantrekkelijk
        interactiemilieu.
    d. Er zijn informele kantoorlocaties. Voor deze locaties is er fors ingezet om de
        leegstaande kantoren te transformeren.
De knoppen en locaties vormen samen een beleidsmatrix.
                                  Locaties             Kwaliteit      Kwantiteit (Nieuwbouw &
                                                                      transformatie)
Knooppuntlocaties
Locaties voor specifieke
doelgroep
Overige formele locaties
Informele locaties
In stap 2 en 3 van de uitwerking van deze Agenda worden aan de hand van bovenstaande
matrix de kansrijke maatregelen en oplossingsrichtingen gezamenlijk opgepakt. We zijn op
zoek naar een methodiek om het toekomstperspectief per locatie vast te stellen. Deze matrix
is hiervoor een voorstel.
Zowel voor nieuwbouw als bestaande bouw is de inzet gefocust op locaties, die gekenmerkt
worden en geschikt zijn voor een hoge mate van interactie en goede bereikbaarheid.
Stationsgebieden (intercity stations) zijn daar een goed voorbeeld van. Hiermee wordt
aangesloten op de kantoorversterkingsgebieden in de kantorenstrategie Haaglanden en
transit oriented development (TOD) in het kantorenprogramma van de regio Rotterdam. Door
situering in zogeheten interactiemilieus wordt monofunctionaliteit voorkomen, hoewel
sommige kantoorgebruikers nog wel de voorkeur geven aan een dergelijk milieu. Met deze
scherpe keuze wordt niet ingezet op monofunctionele kantoorlocaties, maar op een beperkt
aantal knooppuntlocaties. Ook wordt aangesloten op de marktvraag. Een groot deel van de
markt vindt bereikbaarheid per OV, voorzieningen en leefbaarheid van groot belang. Op
overige locaties moet het lokaal opererende bedrijfsleven kunnen worden gefaciliteerd.
Naast de beperkte inzet op een aantal nieuwbouwlocaties op goed bereikbare locaties is
voor reguliere kantoren de inzet om nieuwbouw mogelijk te maken voor een aantal tal type
kantoorgebruikers:
o Kennisintensieve bedrijven/kantoorachtige laboratoriums, zoals op Sciencepark Delft
o Functiegebonden kantoren bij een luchthaven, een haven of een veiling
o Creatieve sector/kantoorachtige maakindustrie/kunst in bestaande oud industrieel
     complexen
o Internationale instellingen met zeer hoog veiligheidsregime
o Bedrijfsgebonden (maximaal 50%) en kleinschalige kantoren (minder dan 1.000 m²
     worden gezien als een lokale aangelegenheid)
                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>o Kantoren gerelateerd aan de clusters
Voordat ingezet wordt op nieuwbouw is de inzet bij deze locaties om eerst te kijken of de
bestaande voorraad voldoet. De metrages van de categorieën hierboven tellen niet mee in
de EIB-randtotalen.
Overige punten
     • Voordat ingezet wordt op nieuwbouw is de attitude om eerst te kijken of de bestaande
        voorraad voldoet. Dit staat los van het feit dat nieuwbouwlocaties die passen binnen
        de behoefteraming voldoen aan de Ladder voor duurzame verstedelijking.
     • Kantoortransformatie wordt gestimuleerd en gefaciliteerd in de verschillende
        gemeenten en best practices worden door gemeenten onderling uitgewisseld. Voor
        de formele kantoorlocaties worden transformatieprofielen opgenomen in de
        locatiebeschrijving.
     • Niet alle kantoren lenen zich voor transformatie naar wonen en niet alle
        kantoorgebruikers zijn op de voor hen meest geschikte locatie gevestigd.
        Verhuisbewegingen van kantoorgebruikers waar dit een win-winsituatie oplevert,
        worden daarom gestimuleerd.
1.10 Waarom is er naast de bestaande leegstand nog nieuwbouw nodig?
In 2012 introduceerde DTZ Zadelhoff een driedeling in het landelijk aanbod op basis van de
kansen op het vinden van nieuwe gebruikers:
1. Kansrijk aanbod: circa 1 miljoen m², 18% van het totale aanbod
• In nabijheid van grote intercity-stations
• Aanwezigheid van voorzieningen
• Beperkt concurrerend aanbod
• Huurprijzen staan niet structureel onder druk
• Aantrekkelijke architectuur, allure
• Functie van kantoor complementair aan omgeving
• Adequate parkeernorm
Voorbeelden: Amsterdam Zuidas en Centrum, Utrecht stationsgebied, Den Bosch
Paleiskwartier, Groningen Centrumgebied.
2. Kanshebbend aanbod: circa 4 miljoen m², 54% van het totale aanbod
• Goede locaties binnen randgemeenten of secundaire locaties kernsteden
• Kantoren kennen concurrerend aanbod
• Huurprijzen staan onder druk
• Zichtbaarheid of status van ondergeschikt belang
• Fysieke eigenschappen bieden mogelijkheid alternatieve aanwendbaarheid
• Upgrade gebouw of goede prijs/kwaliteit-verhouding vergroot kans op gebruiker
Voorbeelden: Utrecht Rijnsweerd, Amsterdam Bijlmer ArenA, Rotterdam Brainpark,
Stadshart Zoetermeer, Utrechtseweg Zeist.
3. Kansarm aanbod: circa 2 miljoen m², 28% van het totale aanbod
• Structureel (drie jaar of langer) in aanbod
• Geen of minimaal onderscheidend vermogen
• Kantoren ontworpen vanuit standaardstramien
• Eenzijdige aanwendbaarheid locatie
• Veel kantoren uit bouwperiode 1980-2000
• Grote volumes
• Huurprijzen staan onder druk, huurverlaging leidt niet tot toename interesse gebruiker
Voorbeelden kansarm aanbod: Rivium Capelle ad IJssel, Paasheuvelweggebied Amsterdam
Zuidoost, Nieuwegein, Leidschendam-Voorburg, Zwolle Oosterenk.
                                                                                            10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Een jaar later rapporteerde DTZ dat het kansarme aanbod inmiddels 35 procent van het –in
een jaar tijd met 5% toegenomen- totale aanbod bedroeg. Het percentage kansarm vastgoed
neemt toe als de totale marktvraag beperkt is en het aanbod fysiek maar ook functioneel
veroudert. In de laatste 10 jaar is er voor wat betreft duurzaamheid een nieuwe generatie
kantoren ontstaan. Beleggers concentreren zich op deze categorie vastgoed en investeren
niet in verouderd vastgoed, dat in omvang jaarlijks groeit.
Ook geldt dat het ruimtegebruik is veranderd. Kantoorgebruikers huren in efficiënte kantoren
30 tot 50 procent minder ruimte per arbeidsplaats. Op basis hiervan stelde in 2015
adviesbureau Office Rank dat van de totale voorraad van 54 miljoen m² kantoorruimte in
Nederland ongeveer 17 miljoen m² (circa 31,5 procent) overbodig zou zijn.
Het ligt voor de hand dat in economisch betere tijden meer bedrijven verhuizen naar betere
locaties en daardoor zal de categorie kansarme/kansloze kantoren sneller groeien, terwijl er
druk ontstaat op kansrijke locaties. De vervangingsvraag bedroeg in het verleden vaak 5 tot
10 procent in de dienstverlenende sectoren. Daarnaast geldt dat veel productiebedrijven
steeds meer dienstverlenende activiteiten ontwikkelen. Kortom ook als de economie op
termijn per saldo niet groeit, kan dit tot een toename van de bedrijfsverplaatsingen leiden en
een vraag naar specifieke bedrijfsomgevingen.
Een kwalitatieve analyse zal duidelijk moeten maken in hoeverre kanshebbend aanbod
vervolgens voldoende vestigingsmogelijkheden biedt. Door diverse deskundigen worden
hierbij vraagtekens gezet, omdat niet alle locaties kwalitatief meekunnen en zeker het
bestaande aanbod beperkt is qua mogelijkheden tot upgrading en verduurzaming. Voor Zuid-
Holland betekent dit dat het economische ontwikkelingsperspectief duidelijk in beeld moet
worden gebracht, alvorens er beperkingen worden gesteld aan de kwantitatieve en
kwalitatieve ontwikkeling van locaties.
                                                                                             11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2            Kantorenprogramma voormalige regio Haaglanden
2.1 Inleiding
De kantorenmarkt binnen de voormalige Haagse regio is met de kantorenmonitor
Haaglanden en Kantorenstrategie Haaglanden volop geanalyseerd. De conclusies zijn voor
velen bekend: een regiobreed overaanbod van met name perifeer gelegen kantoren en
leegstand van grote kantoren op bedrijventerreinen. Ook de voorgenomen afstoot van
Rijkskantoren, het nieuwe werken, het toenemend belang van openbaar vervoer en
voorzieningen, onvoorspelbaarheid van de markt, afnemend transactievolume (bedrijven zijn
na verhuizing kleiner gehuisvest), duurzaamheid en clustervorming zijn hierop van grote
invloed. De cijfers van het aanbod in 2015 geven aan dat de markt niet ingrijpend is
gewijzigd ten opzichte van het in de kantorenstrategie Haaglanden geschetste beeld. Het
aanbod in de regio is van 2012 tot 2015 toegenomen van 15,7% naar 19,1%. Dit komt neer
op meer dan 1,3 miljoen m² kantoorruimte (zie voor regionale verdeling onderstaande
tabellen).
2.2 Informatie per kantorenlocatie inclusief programmering
De voormalige regio Haaglanden heeft een aantal kantorenlocaties. Van deze
kantorenlocaties staat hieronder de visie beschreven.
NB: de naam Nieuwe Veen/Heron is inmiddels veranderd in Heron
                                                                                        12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Den Haag – situatie aanbod 4 per 1 januari 2015
 Den Haag
 Beatrixkwartier                                                                    39.646
 Benoordenhout                                                                      32.482
 Binckhorst                                                                         93.471
 Binnenstad                                                                         43.530
 Forepark                                                                           12.152
 Laakhaven Centraal en west                                                         10.242
 Laakhaven HS                                                                       33.928
 Middenweg                                                                          21.753
 Nieuw Centraal Wijnhaven Utrechtse Baan                                            69.473
 Scheveningen Haven                                                                 5.739
 World Forum                                                                        19.756
 Bedrijventerreinen overig                                                          14.293
 Formele kantoorlocaties overig                                                     75.814
 Overige                                                                           221.345
 Totaal Den Haag                                                                   693.624
Internationale Zone Den Haag
In de internationale zone zijn een aantal clusters met kantoren waaronder Plesmanweg
(ministerie van Verkeer en Waterstaat, World Forum, Frederikskazerne en het ICC-TNO-
NATO cluster aan de Waalsdorperweg. De inzet is dat deze internationale zone zich verder
kan en moet blijven door ontwikkelen met internationale instellingen. Hiervoor is
uitgangspunt om eerst te kijken of herontwikkeling van bestaand kantoor haalbaar is. Eisen
van internationale instellingen (geen bomauto, veiligheidsafstand tot de weg, aparte
compartimentering) vragen echter sneller om nieuwbouw. Uitbouw van de bestaande
internationale instellingen in verband met groei, moet dan ook mogelijk zijn.
  Locatie                 Voor 2020       Na 2020        Opmerking
  Voormalig               10.000 m²                      Gaat om bestaand politiekantoor (Europol)
  Europol                                                met maatschappelijke doeleinden voor de
                                                         vestiging van een internationale instelling die
                                                         nog niet in Nederland is gevestigd.
  OPCW                                    10.000 m²      Potentiële uitbreidingscapaciteit in
                                                         bestemmingsplan voor lange termijn
  Europol                                 15.000 m²      Potentiële uitbreidingscapaciteit in
                                                         bestemmingsplan voor lange termijn
  ICC                                     28.000 m²      Potentiële uitbreidingscapaciteit in
                                                         bestemmingsplan voor lange termijn
  Frederikskazerne                        40.000 m²      Potentiele uitbreiding na 2020 voor
                                                         Internationale Instelling/Defensie nog niet
                                                         geheel in bestemmingsplan opgenomen
  NATO                    15.000 m²       10.000 m²      Uitbreidingsbehoefte NATO korte termijn
Benoordenhout Den Haag
In Benoordenhout staan veel grote kantoren verspreid. Deze lenen zich uitstekend voor een
woonfunctie. Hierdoor zal meer dan 50.000 m² kantoren transformeren naar wonen. Shell en
4
  De aanbodgegevens zijn afkomstig uit de database van Steenworp, het Bedrijfspanden Informatie Systeem
(BIS). Wat telt: beschikbare bedrijfs-onroerend goed op de commerciële markt dat binnen één jaar beschikbaar
komt en excl. zgn. planontwikkelingen. Aanbod is daarmee niet hetzelfde als leegstand, maar wel een indicatie
van de leegstand.
                                                                                                              13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>andere kantoren moeten zich wel kunnen ontwikkelen. Sloop- nieuwbouw zonder toevoeging
van metrage blijft daarom mogelijk.
Scheveningen Haven
In Scheveningen haven ontwikkelt zich een maritiem en creatief cluster dat ook een
kantoorcomponent heeft. Daarnaast zijn voor beach- en waterevenementen, bijvoorbeeld
Volvo Ocean Race, ook tijdelijk kantoren nodig. Inzet voor de doorontwikkeling van kantoren
is dat het alleen gebruikers zijn binnen het havengebonden cluster of sterk lokaal gebonden.
  Locatie            Voor 2020     Na 2020     Opmerking
  kantoor            2.200 m²                  Opgenomen in bestemmingsplan voor
  Havenmeester                                 concrete havengebonden kantoor
  Visafslagweg       2.400 m²                  In bestemmingsplan voor grootste gedeelte
                                               alleen havengebonden kantoor toegestaan
                                               met max 500 m².
  Hellingweg         2.400 m²                  In bestemmingsplan voor grootste gedeelte
                                               alleen havengebonden kantoor toegestaan
                                               met max 500 m².
                                   5.000 m²    Geen concrete plannen
Den Haag Centrum – Museumkwartier
Rondom Lange Voorhout zijn diverse leegstaande en leegkomende kantoorpanden. Bij het
Toernooiveld wordt een parkeergarage gerealiseerd. De inzet is om gebied verder te
ontwikkelen als museumkwartier middels kantoortransformatie. Het Toernooiveld kan een
centraal horecaplein worden. In het museumkwartier zijn reeds het Escher museum, het
Mauritshuis, Bredius en de Pulchri-studio gevestigd evenals de Gevangenpoort en het
Binnenhof. Kantoren om het museumkwartier heen (zoals Noordeinde, Haagse Passage,
Spui en Wijnhaven) kunnen getransformeerd worden naar hotel. Al met al worden hierdoor
meer dan 35.000 m² kantoren omgezet.
Den Haag – Beatrixkwartier Den Haag Nieuw Centraal
Het Beatrixkwartier vormt de tweede kantorenlocatie van Nederland. Deze krijgt een nieuwe
entree met het opknappen van station Laan van NOI en de komst en inzet van The Hague
Security Delta rondom het Ministerie van Sociale Zaken. Het Ministerie van Sociale Zaken
wordt mogelijk omgezet naar een mix van functies, waaronder ook kantoren. Uitbreiding van
dit versterkingsgebied moet mogelijk blijven. Hiervoor zijn Monarch-kavels, de
Conservatoriumlocatie en de KPN-kavel beschikbaar.
  Locatie            Voor 2020     Na 2020     Opmerking
  Monarch III en     40.000 m²                 Behoud bestemmingsplanruimte
  IV
  KPN kavel                        10.000 m²   Voorlopig behoud bestemmingsplanruimte,
  Beatrixkwartier                              inzet op woningbouw na 2020
  Conservatorium                   43.000 m²   Voorwaarde voor ontwikkeling is het
  locatie (inclusief                           schrappen van de kantoren op locatie KJ-
  overbouwing                                  plein
  Utrechtse
  Baan)
Den Haag – Nieuw Centrum Wijnhavenkwartier
Een deel van het Wijnhavenkwartier wordt getransformeerd naar woningen. Dit gaat om
meer dan 100.000 m². Een groot deel van de leegstand wordt door goede bereikbaarheid en
mix van voorzieningen aantrekkelijker gemaakt, onder meer door realisatie van het
Spuikwartier. Als onderdeel van het Spuikwartier is ook 12.500 m² kantoren/congresruimte
                                                                                          14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>mogelijk. De overige nieuwbouw-mogelijkheden worden geschrapt. Het ministerie van
Buitenlandse Zaken wordt geschikt gemaakt voor de tijdelijke huisvesting van de Tweede
Kamer. De Koninklijke Bibliotheek wordt herontwikkeld (inclusief de huidige 25.000 à 35.000
m² hieraan gelieerde kantoorruimte).
  Locatie            Voor 2020     Na      schrappen    Opmerking
                                   2020
  Wijnhavenkwarti    12.500 m²                          Mogelijk in bestemmingsplan (kan ook
  er                                                    gaan om herontwikkeling van
                                                        bestaande kantoor)
  Boven                                    40.000 m²    Geen realistisch te realiseren
  Busplatform                                           programma opgenomen in
  Den Haag                                              bestemmingsplan. Bij herijking
  Centraal                                              bestemmingsplan wordt plan
                                                        geschrapt. NB: feitelijk is de
                                                        bestemmingsplanruimte nog groter,
                                                        maar die is fysiek niet meer
                                                        realiseerbaar.
  KJ-plein                                 43.000 m²    Omzetting bestemmingsplan naar
                                                        wonen
  Grotiusplaats                            20.000 m²    Omzetting bestemmingsplan naar
                                                        wonen. Provincie wordt gevraagd
                                                        mee te werken met een
                                                        maatwerktraject zodat mogelijke
                                                        problemen met externe veiligheid
                                                        kunnen worden ondervangen
                                                        (eigendom grond gemeente)
Den Haag – Hofzichtpark Groene Schenk
Bij Station Laan van Noi en station Mariahoeve bestaan twee kantoorparken in een
parkachtige setting tegen het spoor. Inzet is behoud van deze kantoorlocaties.
Den Haag – Hollands Spoor Laak
Bij Hollands Spoor zullen conform huidige planvorming meer dan 50.000 m² kantoren
transformeren naar een mix van starterwoningen-, studentenhuisvesting, onderwijs en
andere functies. Ingezet wordt op een interactiemilieu met een grote onderwijs-component.
In Laakhaven-West kan daarbij in bescheiden mate kantoren worden ontwikkeld.
  Locatie           Voor        Na         schrappen Opmerking
                    2020        2020
  Laakhaven         1.000 m²                           in bestemmingsplan langs spoor tot
  West                                                 500 m² solitaire kantoorruimte
                                                       toegestaan, maar niet op begane
                                                       grond in de nog uit te geven kavels.
  Laakhaven                                20.000 m²   Kantoren planaanbod in huidige
  Hollands Spoor                                       bestemmingsplan wordt omgezet naar
  NS-kavel                                             wonen.
Binckhorst Den Haag/Station Voorburg
Verspreid in de Binckhorst zijn kantoren gevestigd en rondom KPN Maanplein/Binckhaven-
Station Voorburg. Hier zijn naast KPN ook gelieerde multinationals gevestigd als Huawei,
ZTE en Techmahindra. Voor het gedeelte gelegen bij de Caballero Fabriek is de visie een
inzet op creatieve stad/maakindustrie. Voor het gedeelte rondom Maanplein is de inzet een
functiemix met retail (2.500 m²), horeca, creatieve bedrijvigheid, ICT (KPN) en woonfuncties
                                                                                            15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>die aansluiten op het cluster. De mix is noodzakelijk om een dynamisch interactiemilieu te
realiseren dat de enorme leegstand oplost en zal gepaard gaan met verruiming van de
bestemmingen in omgevingsplan Binckhorst. De provincie wordt gevraagd aan deze mix
mee te werken.
 Locatie             Voor       Na         schrappen Opmerking
                     2020       2020
 Am-kavel                                  15.000 m²    Schrappen bij bestemmingsplan
 Binckhorstlaan                                         herziening (omgevingsplan) en
 (hoek                                                  voorzienbaarheidsbrief
 Jupiterkade)
 Ballast Nedam-                            10.000 m²    Schrappen bij bestemminsplan
 kavel (hoek                                            herziening (omgevingsplan) en
 Melkweg/                                               voorzienbaarheidsbrief
 Saturnusstraat)
 Ballast Nedam-      3.000 m²                           Minimaal 50% kantoorachtig
 kavel (hoek                                            (ontwerpbureaus, bureaugebonden
 Melkweg/                                               kunstenaars e.d.) en alleen door
 Saturnusstraat)                                        gebruik te maken van huidige
                                                        industriële panden.
Den Haag/Pijnacker-Nootdorp – snelwegknopen A4/A12 Forepark Oude Middenweg,
A12-zone Ypenburg Hoornwijck en Heron/Grote Driekhoek Nootdorp
In Den Haag en Pijnacker-Nootdorp zijn rondom de knooppunten A12 en A4 een aantal
kantoorclusters met een goede bereikbaarheid per OV met zichtlocatie. Het cluster Oude
Middenweg is hierbij het grootst en heeft een leegstandprobleem. Gelet op het overaanbod
zijn nieuwbouwplannen daarom niet ingepland. De locatie wordt niet gezien als een sterk
interactiemilieu. Transformatie naar functies die thuis horen op een modern bedrijventerrein
moet dan ook mogelijk zijn.
 Locatie             Voor 2020    Na 2020       schrappen    Opmerking
 Hoornwijck N-                                  70.000 m²    Schrappen, bestemmingsplan
 kavel                                                       herijking indien alternatief plan
                                                             voorhanden is (eerder niet gelet
                                                             op eigendom gemeente
                                                             DH/Rijswijk (IPP) is hiervoor
                                                             geen noodzaak)
 A12-zone                                       30.000 m²    Ambitie om bioscoopplannen te
 Ypenburg                                                    realiseren, bestemmingsplan
                                                             herijking indien alternatief plan
                                                             voorhanden is (eerder niet gelet
                                                             op eigendom gemeente is
                                                             hiervoor geen noodzaak)
 Leidschenveen                    3.000 m²      50.000 m²    Omzetten naar bedrijventerrein
                                                             met mogelijk nog wat
                                                             kleinschalige kantoren na 2020
 Heron/Grote         10.000 m²    10.000 m²                  De 10.000 m² voor 2020 is
 Driehoek                                                    gereserveerd in overeenkomsten.
 Nootdorp -          1.000 m²                                Onderhandelingen lopen.
 Hofweglocatie
Den Haag – transformatie
Niet alleen in de kantoorgebieden wordt getransformeerd, maar ook juist op locaties
daarbuiten, die niet meer geschikt zijn voor kantoren. Hiervoor wordt een lijst van
                                                                                               16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>leegstaande en leegkomende kantoorpanden gemonitord waar transformatie wordt
gefaciliteerd en gestimuleerd.
De afgelopen jaren zijn vergunningen aangevraagd conform onderstaande metrages:
2011        13.780 m²
2012        87.030 m²
2013        116.000 m²
2014        140.000 m²
2015        +/- 160.000 m²
Voorbeelden van transformatie die hebben plaats gevonden zijn onder meer:
- Ministerie van Binnenlandse Zaken (50.000 m²), CBI Lummus kantoor in Benoordenhout
(36.000 m²), transformatie van kantoren in Grote Marktstraat naar wonen boven
winkels (totaal 25.000 m²), Kortenearkade, Gemeente en Azivo kantoren
Loosduinseweg (20.000 m²), sloop kantoren voor Rotterdamse Baan (25.000 m²).
Op basis van deze lijst met zachte en harde plannen geldt de volgende planning qua
transformatieprojecten (inclusief sloopnieuwbouw van kantoormeters):
2016       183.259 m²
2017       119.860 m²
2018       125.567 m²
2019       70.790 m²
2020       100.840 m²
Verwachte transformaties komende jaren zijn onder meer:
Ministerie van Sociale Zaken voor de helft (30.000 m²), Ministerie van Justitie (50.000 m²), 3
kantoren aan Verhulstplein (25.000 m²), SDU Binckhorstlaan (16.000 m²), diverse grote
Rijkspanden (75.000 m²). Diverse transformaties naar musea en hotels in het centrum
(25.000 m²). Dit kunnen nog meer meters worden door schuifoperaties te stimuleren al dan
niet over gemeentegrenzen heen.
Leidschendam-Voorburg – situatie aanbod per 1 januari 2015
 Leidschendam-Voorburg
 Klein Plaspoelpolder                                                 15.421
 Overgoo                                                               5.195
 Sijtwende / Oosteinde                                                14.076
 Voorburg Station en centrum                                           8.494
 overig                                                               10.322
 Totaal Leidschendam-Voorburg                                         53.508
Leidschendam-Voorburg – Klein Plaspoelpolder en Overgoo
De locaties KPP en Overgoo hebben al enige jaren te maken met structurele leegstand. Voor
KPP is er inmiddels een transformatievisie geformuleerd om het gebied te herontwikkelen
naar een (stedelijk) gemengd woon-werkmilieu. Binnen Overgoo hebben de eigenaren
aangegeven dat een gefaseerde herontwikkeling een economisch duurzame oplossing is
voor het leegstandsvraagstuk. De eerste projecten zijn inmiddels gestart.
Leidschendam-Voorburg – transformatie
In de gemeentelijke structuurvisie “Ruimte voor Wensen 2040” staat de opgave geformuleerd
dat voor de grote monofunctionele kantoorlocaties met veel leegstand er een
                                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>transformatieopgave (functiewijziging) is. Sinds 2006 is er sprake van structurele leegstand
van voornamelijk grootschalige kantoren. Leidschendam-Voorburg wil transformatie van
deze leegstand faciliteren door ruimte te bieden voor passende nieuwe functies.
In Leidschendam-Voorburg gebeurt veel op het gebied van transformatie/sloop. Enkele jaren
geleden prijkte de gemeente bovenaan de lijst qua kantorenleegstand. Daar komt nu
verandering in. Voor kantorenlocatie Klein Plaspoelpolder is er inmiddels een
transformatievisie geformuleerd om het gebied te herontwikkelen naar een (stedelijk)
gemengd woon- en werkmilieu. Voor wat betreft de twee grootschalige kantoorpanden in dit
gebied (in totaal circa 30.000 m²) willen zowel gemeente als eigenaar sloop van deze
panden.
Het grootste leegstaande kantoorpand van Nederland, het voormalige CBS-gebouw (circa
60.000 m²), zal gesloopt gaan worden. De gemeente en de ontwikkelaar willen van de
werklocatie CBS-kantoor een bijzonder woongebied maken.
Unibail-Rodamco als grootste eigenaar van winkelcentrum Leidsenhage, werkt momenteel
aan de herontwikkeling van Leidsenhage, om de positie van het winkelcentrum in de regio te
versterken en te zorgen dat het klaar is voor de toekomst. Als onderdeel van de
herontwikkeling wordt circa 30.000 m² aan kantoren gesloopt.
Ook de eigenaar van het Zürich-gebouw, gelegen tussen de Veurse Achterweg en de
Noordsingel in Leidschendam, wil dit kantoorgebouw (circa 5.000 m²) slopen en hier
woningen bouwen.
In totaal gaat het in Leidschendam-Voorburg om circa 125.000 m² kantooroppervlak dat
onttrokken zal worden.
Rijswijk – situatie aanbod per 1 januari 2015
 Rijswijk
 Broekpolder                                                            8.145
 Hoornwijck Rijswijk - (K)                                              47.651
 In de Bogaard - (K)                                                    36.357
 OV knooppunt - (K)                                                     44.739
 Plaspoelpolder                                                        123.362
 Overig Rijswijk                                                        15.583
 Totaal Rijswijk                                                       275.837
Rijswijk – Hoornwijck en Broekpolder
Hoornwijck is een modern bedrijvenpark gelegen op de hoek van A4 en A13 met kleine en
grote kantoren. Broekpolder ligt er naast en heeft weinig problemen door beperkte leegstand.
Uitstraling doet ouder aan dan van Hoornwijck. Gelet op het overaanbod zijn
nieuwbouwplannen daarom niet ingepland. Transformatie naar wonen aan de randen van
Hoornwijck grenzend aan de westkant is een optie.
  Locatie             Voor    Na 2020     schrappen Opmerking
                      2020
  Kavel 15 Laan                           15.000 m²   De locatie is in particulier bezit.
  van Hoornwijck                                      Bestemmingsplanherijking vindt plaats
                                                      wanneer alternatief plan voor handen
                                                      is of anders binnen 5 jaar.
                                                                                            18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Rijswijk – Plaspoelpolder
Plaspoelpolder is een grote kantoorlocatie, die uiteenvalt in diverse deelgebieden. De
Plaspoelpolder kent een grote maar afnemende leegstand door veel bottum-up initiatieven
en diversiteit aan nieuwe functies. De ambitie is om het gebied te transformeren naar een
diversiteit aan werkfuncties en aan randen ook woningbouw toe te staan.
    - Havengebied/Entree Oost: de provincie is gevraagd mee te werken aan
        gebiedstransformatie waarbij een afwaardering van de milieucategorie en de
        watergebonden bedrijvigheid essentieel is om de gebiedstransformatie te laten
        slagen, een woonfunctie aan de oostelijke rand van de Plaspoelpolder in te passen
        en de leegstand in de omliggende kantoren effectief te kunnen bestrijden.
    - Randen/Entree Churchilllaan
    - Omgeving station Rijswijk. Behoud en versterken kantoorlocatie.
    - De TH-locatie is gelegen dichtbij station Rijswijk en direct gelegen aan een
        zichtlocatie aan de A4 en moet op termijn naar kantoren ontwikkeld kunnen worden.
 Locatie               Voor       Na 2020       schrappen   Opmerking
                       2020
 TH Locatie                       25.000 m²                 De locatie is opgenomen in het
                                                            bestemmingsplan en is in
                                                            eigendom van de gemeente
                                                            Rijswijk
 Landtong                                       pm
Rijswijk – transformatie
Rijswijk zet actief in op reductie van haar kantorenvoorraad. De gemeente Rijswijk heeft een
grote lokale kantorenvoorraad (900.000+ m²) en kent een dalende- maar nog immer forse
kantorenleegstand (275.000+ m²). De Plaspoelpolder is het grootste terrein met een
oppervlakte van circa 100 hectare. Vanaf 2012 heeft de gemeente Rijswijk een organische
gebiedstransformatie in gang gezet. Het gaat hierbij om een transformatie van
monofunctioneel bedrijventerrein naar een gemengd stedelijk werkgebied met een functiemix
van werken, wonen, ontwikkelen en ontspannen.
Eind 2015/begin 2016 wordt er in samenspraak met private partijen en regiopartners een
nieuwe gebiedsvisie opgesteld (later geformaliseerd in een omgevingsplan) waarin de
ontwikkelambities voor de middellange termijn worden gekenschetst. Hiermee wordt beoogd
de eerder ingezette organische gebiedstransformatie gericht te versnellen.
Rijswijkbreed worden verschillende transformatieplannen ontwikkeld en waar mogelijk door
de gemeente Rijswijk gefaciliteerd. Tegelijkertijd worden partijen met structurele leegstand
uitgenodigd om samen met de gemeente alternatieve scenario’s voor incourant commercieel
vastgoed te verkennen. Dit neemt niet weg dat voor een substantieel deel van het incourante
(kantoor)vastgoed de sloopkogel als enige reële remedie geldt.
Rijswijk ziet kansen voor kantoortransformaties naar o.a. woonfuncties voor internationale
studenten van de TU Delft en starters op de woningmarkt. Daarnaast positioneert Rijswijk
zich als overloopgebied voor groeiende startups die voortkomen uit incubators als Yes Delft,
Robovalley of HSD. Hiermee wordt kennis(kapitaal) en werkgelegenheid behouden binnen
de regio.
Transformatieprojecten 2010-2015
Project            Doelbestemming                                     Status
HBG-kantoor        Kantoor naar 168 tijdelijke studentenwoningen      gerealiseerd
Nassaukade 1 Kantoor naar 25 appartementen                            vergund
Jaagpad 1          Kantoor naar 80 studentenwoningen                  Aangevraagd, wordt
                                                                      vergund
                                                                                             19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Monkeytown -       Bedrijfsruimte naar indoor kinderspeelparadijs     vergund
Broodfabriek
Hofmeesters        Herontwikkeling kantoorlocatie naar 259            gerealiseerd
                   appartementen
TH Locatie         Sloop TH-locatie-realisatie tijdelijk AZC          Sloop gerealiseerd,
                                                                      AZC in voorbereiding
La Playa           Bedrijfsruimte naar indoor sportcentrum            gerealiseerd
Reptielenzoo       Bedrijfsruimte naar indoor reptielenzoo            gerealiseerd
Serpo
Haagse             Kantoor/bedrijfsruimte naar hotel en               planfase
Courant            congrescenter
Burgemeester       Kantoor naar 150 woningen                          planfase
Elsenlaan 325
Madame             Kantoor naar Zelfstandig behandelcentrum           gerealiseerd
Curielaan 8
Fleminglaan        Kantoor naar hotel                                 planfase
12
McDonald’s         Herontwikkeling kantoorlocatie naar McDonald’s     gerealiseerd
Polakweg
McWash             Sloop drie kantoorpanden, herontwikkeling naar     gerealiseerd
                   carwash
In totaal beslaan deze transformatieprojecten circa 70.000 m² aan kantoren/bedrijfsruimte.
De verwachting is dat met het nieuwe gebiedsprofiel voor de Plaspoelpolder de sloop-
/herontwikkeling-/transformatie-projecten zowel in aantal als omvang gaan toenemen. Het
stationsgebied zien we als meest kansrijke en strategisch belangrijke kantorengebied in
Rijswijk. Voor de overige terreinen en binnenstedelijke kantoorlocaties geldt dat we actief
inzetten op het faciliteren van transformatie en sloop i.c.m. herontwikkeling, zeker waar het
incourante kantoorpanden betreft. Vervangende functies zijn o.a. (studenten)woningen,
klinieken, hotels, leisure en labs.
Delft – situatie aanbod per 1 januari 2015
 Delft
 Delft Centrum                                                       11.102
 Delftechpark                                                        16.007
 Delftse Poort                                                        2.637
 Schieoevers Zuid                                                     1.785
 Tanthof Oost - (K)                                                  10.623
 Technopolis Innovation Park                                            -
 Overig                                                              16.751
 Totaal Delft                                                        58.905
Delft – Spoorzone
De inzet op Delft Spoorzone is een interactiemilieu waar ook kantoren deel van uitmaken. Dit
interactiemilieu is dat centraal is gelegen in de MRDH, met onderwijs en de oude binnenstad
in de directe omgeving.
 Locatie                Voor      Na 2020       schrappen    Opmerking
                        2020
 Spoorzone                        32.000 m²
                                                                                              20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Delft – Technopolis en Delftse Poort
Formeel gezien is Technopolis aan de A13 geen kantorenlocatie, maar binnen het
bestemmingsplan zijn wel kantoren en kantoorachtige bedrijven mogelijk. Gelet op de
technologische kracht van het milieu is de inzet om de locatie Technopolis verder te
ontwikkelen. Verder is aan de A13 Delfse Poort gelegen. Inzet is behoud van deze
kantoorlocatie.
  Locatie              Voor      Na         schrappen     Opmerking
                       2020      2020
  Technopolis                                             Alleen kantoorachtigen in
                                                          technologiecluster
  Delft Zuid                                37.500 m²     De kantoren van deze locatie zijn
                                                          inmiddels geschrapt uit het
                                                          bestemmingsplan
  Schieoevers                               120.000 m²    Schrappen kantoren uit
  Noord                                                   bestemmingsplan met
                                                          voorzienbaarheidsbrief
Delft – Transformatie
De transformatie van de bestaande kantorenvoorraad maakt een wezenlijk onderdeel uit
van de Delftse inzet gericht op het terugdringen van leegstand. Al in 2011 is het initiatief
genomen om vastgoedeigenaren van leegstaande kantoorpanden aan te schrijven om met
hen in gesprek te gaan over alternatieve aanwending van het leegstaande vastgoed.
Gesprekken met de vastgoedeigenaren hebben daaropvolgend echter niet geleid tot
succesvolle transformatietrajecten.
Dit betekent overigens niet dat er geen transformatie trajecten in de planning staan.
     - Het voormalige hoofdkantoor van Deltares aan de Stieltjesweg (15.000 m²) zal in de
         loop van 2016 getransformeerd worden naar studentenhuisvesting
     - De kantoren van de gemeente Delft aan de Martinus Nijhofflaan zullen met de
         ingebruikname van het stadskantoor in de spoorzone leeg komen te staan. De
         eigenaar heeft het voornemen om in de loop van 2016 de vrijkomende ruimten te
         transformeren naar appartementen. Het gaat daarbij om circa 10.000 m².
         Planologisch zal medewerking worden verleend om het totale pand de mogelijkheid
         te geven om ingevuld te worden met de functie wonen (totaal circa 20.000 m²)
     - Aan de Schoemakerstraat is (een deel van ) de kantoorruimte van TNO vrij
         gekomen. Ontwikkelaars hebben interesse getoond om dit vastgoed te transformeren
         naar studentenhuisvesting. In zijn maximale omvang zou het om circa 20.000 m²
         kunnen gaan.
Zoetermeer – situatie aanbod per 1 januari 2015
 Zoetermeer
 Afrikaweg - (K)                                                       61.324
 Brink-, rokke-, hoorner- en zoeterhage                                 7.918
 Lansinghage                                                            9.488
 Rokkeveen - (K)                                                       43.181
 Rokkeveen Oost                                                         6.012
 Stadscentrum - (K)                                                    19.420
 Overig Zoetermeer                                                     14.284
 Totaal Zoetermeer                                                    161.627
                                                                                             21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Zoetermeer – Afrikaweg/Boerhaavelaan/Bredewater
Voor het gebied tussen de Afrikaweg en Boerhaavelaan is recentelijk een nieuw
bestemmingsplan vastgesteld, waarmee een binnenstedelijke herontwikkeling van dit gebied
mogelijk wordt maakt. Het accent ligt daarbij op transformatie van een monofunctioneel
kantoorgebied naar een nieuw binnenstedelijk milieu met een gevarieerd programma van
woningen, voorzieningen en kantoren. Met dit nieuwe bestemmingsplan is een reductie van
de plancapaciteit aan kantoren in het gebied bewerkstelligd van minimaal 60.000m². In de
kantorenstrook langs het Bredewater wordt transformatie van de bestaande kantoren
bevorderd onder meer naar een woonfunctie. In het kader van de (in voorbereiding zijnde)
Omgevingsvisie Zoetermeer wordt opnieuw gekeken naar dit gebied. Daarbij is ook
nadrukkelijk aandacht voor de transformatieopgave voor kantoren en de bijdrage die dit
gebied daaraan kan leveren. Het is dus de ambitie om verder te reduceren en dit vervolgens
ook planologisch/bestemmingsplantechnisch te verankeren. Op dit moment moet dus
worden uitgegaan van de harde plancapaciteit van 25.000 m².
 Locatie             Voor 2020   Na 2020       Geschrapt    Opmerking
 Plan                10.000 m²   75.500 m²     Minimaal     Met het nieuwe
 Boerhaavelaan                                 60.000m²     bestemmingsplan voor de
                                                            Boerhaavelaan is de
                                                            plancapaciteit met 60.000 m²
                                                            gereduceerd. In het gebied is
                                                            nu een totaalprogramma
                                                            mogelijk van circa 137.000 m²
                                                            kantoren, waarvan circa 52.500
                                                            m² al is gebouwd (IBM-toren &
                                                            Terra Nova). Van het
                                                            nieuwbouwprogramma is zo’n
                                                            38.000 m² ook in te vullen als
                                                            voorzieningen en/of woningen.
 “Kop                25.000 m²                              Is vastgelegd in het vigerende
 Bredewater”                                                bestemmingsplan.
 (naast “FME –
 toren”)
Zoetermeer – Rokkeveen
De kantoorlocatie Rokkeveen ligt ten zuiden van de A12 en is grotendeels al ingevuld met
relatief jonge kantoorgebouwen. Vanwege de goede bereikbaarheid, een centrale ligging ten
opzichte van station Zoetermeer en de rijksweg A12 wordt ingezet op verdere ontwikkeling
en afronding van deze kantorenlocatie. Wel zal -waar mogelijk en in samenspraak met
betrokken vastgoedpartijen- bekeken worden of er een reductie van de plancapaciteit
mogelijk is.
 Locatie              Voor 2020    Na     schrappen Opmerking
                                   2020
 Sawa Ring en         11.500 m²
 Campus Uppsale
                                                                                           22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Zoetermeer – Stadscentrum
De afgelopen jaren zijn 4 kantoorgebouwen (totaal kleine 10.000 m²) in het Stadscentrum uit
de markt genomen. Verder heeft circa 12.000 m² een andere functie of bestemming
gekregen. In samenwerking met betrokken vastgoedpartijen in het Stadshart wordt ingezet
op het verder verminderen van de leegstand door transformatie of functieverbreding van de
bestaande kantoren. Daarvoor is momenteel een herziening van het bestemmingsplan in
voorbereiding. Daarin wordt onder meer ingezet op een reductie van 2.800 m² aan
bestaande kantoorruimte (wegbestemmen) en functieverruiming binnen circa 15.000 m²
bestaande kantoorruimten ten behoeve van andere functies. Verder wordt naar verwachting
in 2017 een deel van het Stadhuis van Zoetermeer afgestoten. Deze ruimte (circa 13.000 m²)
komt vervolgens in aanmerking voor transformatie naar andere functies. Een deel van de
kantoorruimte in het Stadshart blijft behouden voor alleen kantoren. Deze kantoorruimte is
van belang voor de diversiteit en werkgelegenheid binnen het stadscentrum als Zoetermeer.
Het draagt bij aan een goede mix en balans tussen wonen, werken en voorzieningen in het
centrumgebied. In het Stadshart worden geen nieuwe kantoorlocaties mogelijk gemaakt.
  Locatie             Voor     Na         Transformatie       Opmerking
                      2020     2020       en/of
                                          functieverruiming
  Stadshart           -        -           Ca. 30.000 m²
  Zoetermeer
Zoetermeer/Lansingerland – Bleizo
Bleizo is, gelegen in de gemeente Lansingerland, een gezamenlijke uitdaging van de
gemeenten Lansingerland en Zoetermeer, in samenwerking met de MRDH. De gemeenten
hebben voor de ontwikkeling van het gebied gezamenlijk de Gemeenschappelijke Regeling
Bleizo opgericht. Het project Bleizo bestaat uit de ontwikkeling van een regionaal en
multimodaal vervoersknooppunt en de gebiedsontwikkeling van circa 35 hectare rond het
knooppunt en onder de A12. De beoogde opening van het vervoersknooppunt is in 2018,
waarmee een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling van het gebied is ingevuld. De
gebiedsontwikkeling is onderscheidend van andere gebiedsontwikkelingen door de
combinatie van (grootschalige) leisure, onderwijs, voorzieningen, kantoren en
businesspark/bedrijventerrein. De plannen voor kantoorontwikkeling zijn in de afgelopen
jaren aanzienlijk bijgesteld. Waar enkele jaren geleden nog werd uitgegaan van meer dan
100.000 m² kantoren, is dit in verschillende stappen uiteindelijk teruggebracht tot 50.000 m².
Een deel hiervan is sterk gelieerd aan de greenport.
  Locatie               Voor     Na 2020      Opmerking
                        2020
  Bleizo                         50.000 m²    Na realisatie van station Bleizo
Zoetermeer – transformatie
De gemeente Zoetermeer is al vanaf 2008 actief bezig om het aanbod aan kantoren meer in
evenwicht te brengen met de vraag . Via het Uitvoeringsplan transformatie kantoorlocaties
Zoetermeer is inmiddels een aanzienlijke reductie van het kantoorareaal bewerkstelligd. Zo
is de afgelopen jaren via de herziening van bestemmingsplannen een groot aantal
kantorenlocaties geschrapt, waarmee zo’n 100.000 m² kantoren is wegbestemd. Ook is in
de afgelopen jaren op diverse plekken in het stadscentrum van Zoetermeer bestaande
kantoorruimten getransformeerd naar woonruimte of verruimd ten behoeve van andere
                                                                                            23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>stedelijke functies. Hiermee is een invulling gegeven aan de veelal moeilijk verhuurbare
vierkante meters op deze plekken.
Voor het gebied langs de Boerhaavelaan/Afrikaweg is het bestemmingsplan recent
vastgesteld, waarmee een binnenstedelijke herontwikkeling van dit gebied mogelijk wordt
gemaakt. Het accent ligt daarbij op transformatie van een monofunctioneel kantoorgebied
naar een nieuw binnenstedelijk milieu met een gevarieerd programma van woningen,
voorzieningen en kantoren. Dit nieuwe plan voorziet in een reductie van de plancapaciteit
aan kantoren in dit gebied van minimaal 60.000 m². Ook wordt in samenwerking met
betrokken vastgoedpartijen in het Stadshart en aan het Bredewater ingezet op het verder
verminderen van de leegstand door transformatie of functieverbreding van bestaande
kantoren.
Overzicht transformatie Zoetermeer afgelopen 5 jaar
2008- 2011               18.150 m²
2012                        650 m²
2013                     98.360 m²
2014                      3.100 m²
2015                      8.060 m²
Subtotaal               128.320 m²
Opties transformatie/herbestemming/planreductie Zoetermeer komende 5 jaar
2016                     74.595 m²
2017                     37.040 m²
2018                     11.380 m²
2019                     10.465 m²
2020                     13.300 m²
Subtotaal               146.780 m²
Totaal                  275.100 m²
Overige locaties in de voormalige regio Haaglanden – situatie aanbod per 1 januari
2015
Midden-Delfland Totaal                                              530
Pijnacker-Nootdorp Totaal                                          7.186
Wassenaar Totaal                                                   4.486
Westland
Honderdland                                                         385
Wateringse Veld                                                    7.072
Overig Westland                                                   20.963
Totaal Westland                                                   28.420
Overige locaties
De inzet is om kantoortransformatie op veel overige niet-kantoorlocaties te stimuleren.
Hieruit komt een groot deel van de transformatie van kantoren vandaan. In zijn totaliteit zal
de transformatie /inclusief sloopnieuwbouw voor de komende jaren ongeveer 100.000 m² in
de regio Haaglanden zijn.
Westland
Locatie              Voor 2020    Na schrappen Opmerking
                                 2020
TPW Venus             7.200 m²             2.400 m² Was 9.600 m², waarvan 2.400 m² geruild
                                                    met GHC
                                                                                              24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>GHC (op TPW           2.400 m²                      3 x 800 m² op Greenport Horti Campus,
Mars)                                               zie boven
Nieuw                11.600 m²                      Bestaande reservering
gemeentehuis
Uitbreiding          13.500 m²                      Bestaande reservering plan Hoogeland
kantorenlocatie
Tiendweg
ABC Westland          5.500 m²                      Vastgelegd in bestemmingsplan
Wateringse Veld       3.000 m²                      In bestemmingsplan, tramkeerlus tram 16
Op korte termijn wordt het nieuwe gemeentekantoor gebouwd op twee locaties in Naaldwijk.
Ook wordt de Greenport Horti Campus ontwikkeld met 3 kantoren van ieder 800 m². Dit
aanbod wordt onttrokken aan het planaanbod van het naastgelegen TPW Venus.
De gemeente streeft ernaar om ca 10.000 m² kantoor op de Tiendweg planologisch in te
ruilen voor 4 kleine kantoren van ieder maximaal 1.000 m² op Honderdland en een kantoor
van 750 m² in Elsenbosch waardoor het aanbod halveert. De Westlandse kantorenmarkt
functioneert, vanwege de aard van de bedrijvigheid in de gemeente, eigenstandig en
concurreert nauwelijks tot niet met andere gemeenten in de MRDH.
Transformatie
Het pand van woningcorporatie Arcade aan de Van de Horstweg 10 in `s-Gravenzande is
getransformeerd naar appartementen wat een onttrekking van ca. 2.500 m² kantoor is. Het
Rabobankfiliaal aan de Hoofdstraat 78 in De Lier is getransformeerd naar winkels en
appartementen wat een onttrekking van ca. 2.600 m² kantoor is.
Midden-Delfland – Harnaschpolder
De Harnaschpolder was tot voor kort een glastuinbouwgebied bestaande uit kassen en
verspreid liggende (woon)bebouwing langs de linten van de Woudselaan en de Harnaskade.
Voor het gehele gebied gelegen tussen de AWZI, snelweg A4, Lookwatering en
Woudseweg, is sinds enkele jaren een transformatieproces gaande. In het zuidelijk gelegen
gebied tussen de Woudseweg en Achterdijkshoorn is woningbouw ontwikkeld. In het
noordelijk van de Achterdijkshoorn gelegen gebied zijn de kassen reeds verdwenen en wordt
een nieuw bedrijventerrein ontwikkeld. Hierbij is een nieuwe gebiedsstructuur voorzien met
nieuwe ontsluitingswegen en verkaveling. Het bedrijventerrein wordt in de markt gezet als
gemengd terrein. Bij de aard van de activiteiten gaat het vooral om lichte vormen van
bedrijvigheid, in handel en transport, aangevuld met zakelijke dienstverlening.
 Locatie             Voor        Na       schrappen   Opmerking
                     2020        2020
 Post Kogeko         4.000 m²                         De eigenaar heeft nog steeds de wens
                                                      in de Harnaschpolder een
                                                      bedrijfsgebonden kantoor te
                                                      realiseren.
Aansluiting op EIB-raming.
Voor nieuwbouw in bestemmingsplannen is aangegeven dat het regionale totaal niet hoger
mag uitvallen dan de EIB-raming. Hierbij is door de provincie aangegeven dat er 50.000 m²
in mindering wordt gebracht in verband met een ontwikkeling in de voormalige Rotterdamse
regio (voor locatie Bleizo) en dat 50.000m² kan worden overgeheveld naar Holland Rijnland,
mits dat niet ten koste gaat van nieuwbouw etc. Dit betekent dat de volgende regionale
randtotalen gelden voor Haaglanden:
                             2015-2020                       2021-2030
 Totaal Vraag                526.000                         752.000
                                                                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> Haaglanden
De raming van EIB heeft betrekking op een periode vanaf 2013. Dit betekent dat ook de
gerealiseerde en in aanbouw zijnde nieuwbouw in de periode 2013, 2014 en 2015 moet
worden meegerekend en van de regionale randtotalen moet worden afgetrokken.
 Gerealiseerd of in aanbouw 2013, 2014, 2015
                        Locatie                                                  Metrage
 Den Haag               Beatrixkwartier, NW-kwadrant (Monarch, fase 2)            16.000
 Den Haag               Ypenburg, Deelplan 21, Laan van Waalhaven 440-480,
                        van Deelen Businesspark                                    5.053
 Den Haag               Andries Bickerweg 1, herontwikkeling Kerk                    495
 Den Haag               Tauber 52, Forepark (Van bedrijfsgebonden naar             3.400
                        solitair)
 Den Haag               Van Alkemadelaan, Internationaal strafhof (ICC)           46.000
 Den Haag               Korte Voorhout (Hoge Raad)                                15.000
 Den Haag               Omgeving World Forum Jan Willem Frisolaan                 18.900
                        (Eurojust)
 Den Haag               Atrium Residentie (ministerie VWS en OCW)                  1.500
 Delft                  Gemeentehuis, Delft                                       22.000
 Zoetermeer/            Prisma, Hoogvliet                                          6.000
 Lansingerland
 Rijswijk               EOB                                                       80.000
 Totaal                                                                          214.000
Dit zorgt voor de volgende raming:
                        2015-2020                            2021-2030
 Totaal Vraag           526.000 – 214.000 = 312.000          752.000
 Haaglanden
Opgemerkt kan worden dat EIB-raming geen behoefteraming is die aangeeft hoeveel
kantoorruimte er bij moet komen, maar hoeveel nieuwbouw kantoorruimte er nodig is om te
blijven voldoen aan de eisen van de tijd. Hierbij kan nieuwbouw ook gerealiseerd worden
door renovatie/verduurzaming van bestaande kantoren of door realisatie van
kantoorachtigen op sciencepark. In de regels van de provincie hoeft de vernieuwbouw en
kantoorachtigen niet meegerekend worden, maar in de EIB-methodiek is dit wel de
bedoeling. De vernieuwbouw en nieuwbouw van kantoorachtigen zijn hieronder
weergegeven.
Gerealiseerde in aanbouwzijnde en in planningzijnde vernieuwbouw 2013-2020
              Locatie                                                          Metrage
Den Haag      Bezuidenhoutseweg 30, Planbureaus, voormalige ministerie
              EZ                                                                 20.000
Den Haag      Noordeinde 44 (Paleishof, ver/nieuwbouw achter de gevel)            1.100
Den Haag      Residentie (ministerie VWS en OCW)                                 62.000
Den Haag      Koninklijke Bibliotheek (planning 2018, alleen de verbouw          25.000
              van de kantoorruimte)
Den Haag      Voormalige ministerie VROM, Rijnstraat 8 (deels ook met            80.000
              sloop nieuwbouw)
Zoetermeer Dunea, Plein van de Verenigde Naties (gereed 2013)                    10.000
Totaal                                                                          200.000
                                                                                         26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Gerealiseerd of in aanbouw
             Locatie                                                          Metrage
Delft        3M, technopolis/science park Delft                                  4.500
Delft        Applikon Biotechnology, technopolis/science park Delft              3.700
Delft        Hukseflux, technopolis/science park Delft                           1.250
Totaal                                                                           9.000
Dit zorgt voor de volgende raming zoals bedoeld is met de EIB-methodiek, waarbij overigens
geen schuifruimte is opgenomen:
                      2015-2020                          2021-2030
Totaal Vraag          526.000 – 214.000 = 312.000 –      752.000
Haaglanden            200.000 – 9.000 = 103.000
Samenvatting totalen
Programmering voor 2020      193.200 m²
Gerealiseerd/in aanbouw      223.000 m²
sinds 2013
Vernieuwbouw tot 2020        200.000 m²
Programmering na 2020        356.500 m²
Geschrapt                    532.900 m²
Aanbod                       1.284.123 m²
Transformatie                1.732.126 m²
(gerealiseerd en gepland)
De voormalige regio Haaglanden blijft binnen de EIB-randtotalen, zoals door de provincie
gehanteerd, dus exclusief de vernieuwbouw (526.000 tot 2020 en 752.000 voor de periode
2020-2030). Tot 2020 ziet de programmering er immers als volgt uit: 193.200 + 223.000 =
416.000 m². Tussen 2021 en 2030 gaat het om 356.500 m².
                                                                                         27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> Hoofdstuk 3 Kantorenprogrammering voormalige regio Rotterdam
 3.1 Inleiding
 Eind 2014 werd door de Provincie Zuid-Holland geconstateerd dat er in de Rotterdamse
 regio sprake was van een planaanbod dat de verwachte marktvraag (raming EIB)
 ruimschoots overtrof. Daarbij kwam een aanbod van ca. 1 miljoen m², waardoor de Provincie
 in een brief aandacht heeft gevraagd voor de programmeringsopgave in deze regio.
 In de nieuwe, onderliggende programmering is ruim 180.000 m² aan kantorenplannen
 geschrapt. Daarnaast geldt dat op een aantal regionale knooppuntlocaties nog een
 afstemming zal plaatsvinden nadat de ruimtevraag vanuit de speerpuntclusters (m.n.
 maritieme diensten) is vastgesteld. Het gevolg hiervan is waarschijnlijk ook een reductie met
 enkele tienduizenden meters. Als verruiming van bestemmingsplannen naar andere functies
 mogelijk is, zal dat ook leiden tot minder nieuwbouwplannen.
 In de afgelopen jaren is de vernieuwbouw, de herontwikkeling van verouderde kantoren, in
 een versnelling gekomen op de betere kantorenlocaties. Door makelaars wordt echter
 gewaarschuwd voor schaarste van A-kwaliteitspanden op de langere termijn op de betere
 locaties. Ook door de transformatie van verouderd aanbod (in de afgelopen jaren ruim
 50.000 m² per jaar) kan in bepaalde gebieden weer vraag ontstaan naar nieuwe kantoren.
 Door actieve inzet op transformatie van verouderd aanbod is in de periode 2011-2014 in
 Rotterdam ca. 197.000 m² aan kantoorruimte getransformeerd naar andere functies.
 Totaaloverzicht 1: te programmeren locaties
Locatie type                   Vervallen      2013 tot   2021-2030      Totaal
                                               2020*                 2013-2030
Concentratielocaties            158.000       143.000     183.000      326.000
 Regio-Knooppunten                5.000        65.000     210.000      275.000
Overige locaties                 18.000        67.000      44.000      111.000
Totaal Programma                181.000       275.000     437.000      712.000
Marktvraag (EIB)                              456.000     353.000      809.000
 *dit betreft de opgeleverde kantoren vanaf 2013 en de prognose vanaf 2015
 Uit bovenstaand overzicht blijkt dat het planaanbod op korte termijn (tot 2020) en op langere
 termijn (tot 2030) ruim binnen de zgn. randtotalen van de berekende marktvraag blijft. Zelfs
 als het gehele planaanbod wordt meegerekend dat buiten het bereik van deze agenda valt.
 Er kan niet worden uitgesloten dat een deel van de berekende marktvraag kan worden
 bediend door de zgn. buitencategorie. Het betreft hier de categorieën locaties die specifieke
 gebruikers bedienen. Locatie- en functiegebonden bedrijven kiezen in het algemeen niet
 voor de reguliere (te programmeren) locaties. In totaal bedraag het planaanbod (deels na
 2015) van deze buitencategorie ca. 205.000 m². Op de navolgende bladzijden wordt
 ingegaan op de looptijd 2015-2025. Daarbij wordt een doorkijk gegeven naar mogelijke
 locaties na 2025. Het benoemde programma in deze periode is vooralsnog strategische
 reserve waar nader onderzoek moet plaatsvinden naar daadwerkelijke programmering. Daar
 waar tegen die tijd kantoorfuncties gewenst zijn, zullen deze worden gehandhaafd. Zo niet,
 dan zal gezocht worden naar alternatieve invulling voor deze gebieden. De uitwerking van de
 visie, zoals geaccordeerd in de BCEV van september 2014, zal hiervoor meer handvatten
 bieden.
                                                                                             28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Totaaloverzicht 2: buitencategorie (uitzonderingen cf VRM)
                                           Totaal
 Buitencategorie                                      Opmerkingen
                                           plan
 Scienceparks                                 16.000  EUR-gerelateerd (Campus en Sciencetower e.o)
 Functiegerelateerd                         104.600   Bij haven en luchthaven
 Kleinschalig                                  6.000  Kleine paviljoens tot 1.000 m2
 Bedrijventerrein                             29.000  Onzelfstandig kantoor en kleine paviljoens
 Locaal gebonden                              37.500  Huisvesting gemeenten e.a. overheden
 Totaal uitzonderings-locaties              193.100
3.2 Informatie per locatietype inclusief programmering
1. Concentratielocaties
 Concentratielocaties (cf VRM)             Plan- Oud          2015-   2021-    Totaal   Planaanbod
                                           status Program 2020        2025     2015-     na 2025
                                                   ma (2013)                   2025     (reserve)
 Invloedsomgeving Rotterdam CS
 Centraal Station                          Zacht    240.000           50.000     50.000      50.000
 (Conradstraat/Delftseplein/Schiekadeblok)
 Weenapoint /First(2014/2015) fase 1 en 2  Hard      72.000   40.000             40.000       5.000
 Hofplein / Pompenburg                     Hard      20.000                                  20.000
 Kop van Zuid
 Baltimore                                 Hard     43.000                                   43.000
 IAlexandrium
 Alexandrium I, II, III, M. Meesweg        Hard      25.000   15.000             15.000      10.000
 Totaal Concentratielocaties                       357.000    55.000 50.000     105.000     128.000
Toelichting
Op de Rotterdamse concentratielocaties zijn de grootschalige kantoren van vaak meer dan
20.000 m² te vinden. Hier zijn veel hoofdkantoren te vinden van internationaal georiënteerde
bedrijven.
De nieuwbouwprogrammering op de Rotterdamse concentratielocaties is gefaseerd en –
inclusief studie en reservelocaties – heeft een halvering plaatsgevonden ten opzichte van de
inventarisatie in 2013 uitgevoerd door Stec in opdracht van de provincie (en bijgesloten bij de
brieven aan de regio’s).
Rotterdam CS e.o.
In 2015 is de ontwikkeling van het Schiekadeblok (135.000 m² in 2013) geschrapt. De
bestaande (creatieve) invulling wordt doorgeëxploiteerd. Ook het kantorenprogramma voor
Weenapoint/First is naar beneden bijgesteld. In plaats van kantoren wordt nu ingezet op
hotel en appartementen. Algemeen geldt dat er voor grootschalige nieuwbouwkantoren
weinig vraag te verwachten is, terwijl er bovendien in de upgrading van bestaand aanbod is
geïnvesteerd (bv. Delftse Poort/NN-gebouw aan het Weena). Op termijn – zeker na 2025 – is
ook door de vervangingsvraag en de ontwikkeling van nieuwe kantoorconcepten een
toevoeging van moderne kantoren te verwachten.
                                                                                                    29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Kop van Zuid en Alexandrium
Voor de Kop van Zuid en Alexandrium gezamenlijk geldt dat er nog 2 a 3 nieuwbouwplots
mogelijk zijn maar dat in eerste instantie geanticipeerd wordt op de bestaande
gebiedsontwikkeling. Het huidige aanbod volstaat in kwantitatief opzicht, maar m.n. in
Alexandrium zijn investeringen in herontwikkeling noodzakelijk. Op de Kop van Zuid is
Baltimore uitgesteld tot na 2025.
2. Regionale knooppuntlocaties
 Regionale Knooppunten (cf                Plan-  Oud         2015-    2021-    Totaal    Planaanbod
 Stadsregio-kantorenbeleid 2013)          status Programma   2020     2025     2015-     na 2025
                                                 (2013)                        2025      (reserve)
 Rotterdam
 Brainpark III Noord, Fascinatioboulevard Hard    40.000                                 40.000
 Brainpark 3 - kavel T3                   Hard    18.000     13.000            13.000
 Capelle
 Fascinatio                               Hard   30.000      15.000   15.000   30.000
 Schiedam
 Schieveste (Fase 2)                      Hard   65.000      30.000   35.000   65.000
 Schieveste (Fase 3)                      zacht   60.000               5.000    5.000    55.000
 Vlaardingen
 Park Vijfsluizen (Kesperweg)             Hard   80.000      20.000   20.000   40.000    40.000
 Totaal Regio-Knooppunten                         293.000    78.000   75.000   153.000   135.000
Toelichting
In het regionale kantorenprogramma 2013-2014 van de Stadsregio Rotterdam werd
gestuurd op regionale knooppunten: grotere kantorenconcentraties in de omgeving van
hoogwaardig openbaar vervoer. Na de afscheiding van de concentratielocaties betreft het
hier kantoorgebieden met middelgrote kantoren (voornamelijk 5.000-15.000 m²) die zich
onderscheiden door een uitstekende autobereikbaarheid. Een verschil met de centraal
stedelijke locaties is terug te zien in de typologie van de gevestigde bedrijven: het betreft hier
vaker b-to-b dienstverleners en het aandeel van de maritieme sector is hierbinnen groot.
De reductie van het nieuwbouwprogramma is ook voor deze locaties ingezet: een halvering
van het oude programma (Stec, 2013) ligt binnen bereik na afronding van de regionale visie.
Capelle a.d. IJssel
Het kantorenpark Fascinatio is ontwikkeld als de buitenring van de gelijknamige woonwijk en
als overloop voor en kwalitatieve aanvulling op Rivium. Rivium is de grootste snelweglocatie
van de regio Rotterdam en ondanks de aanzienlijke leegstand, is deze locatie qua
ruimtegebruik nog steeds een economisch belangrijk vestigingsgebied. De ligging tussen het
oostelijke maritieme achterland (scheepsbouw) en Rotterdam (university district) biedt
perspectief om in te spelen op diverse marktsegmenten. De oriëntatie op nieuwe
marktontwikkelingen en de sterke positie in de ICT bieden kansen om Rivium in afstemming
met Fascinatio en andere regionale locaties nieuwe impulsen te geven. In de afgelopen jaren
is duidelijk geworden dat Fascinatio ook een interessante locatie voor commerciële en
maatschappelijke voorzieningen. De herprogrammering van Fascinatio zal in deze context
vorm krijgen.
                                                                                                30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Rotterdam
In de plannen voor Brainpark is voor 2013 eerst 80.000 m² geschrapt. Brainpark 4 –ook
Brainpark Centrum genoemd- zou rond het inmiddels gerealiseerde transferium en tussen
Brainpark 1 en 2 de nieuwe toplocatie worden. Inmiddels is het oostelijk van de A16 gelegen
Brainpark 3 Noord gefaseerd na 2025. Dit deelgebied is optimaal gelegen ten opzichte van
de A16, maar het concept is gericht op kantoren van 10.000 m² en meer en de marktvraag is
met name op kleinere kantoren gericht. Met de T3 kavel op Brainpark3 kan worden voorzien
in een dergelijke vraag. Daarnaast is er veel en divers aanbod aan de A16-corridor. Voor
grootschalige kantoorgebruikers is bestaand (te herontwikkelen) vastgoed in Alexandrium
een alternatief.
Schiedam
Schieveste is een grote ontwikkelingslocatie in Schiedam, gelegen aan de westelijke grens
van Rotterdam. Voor wat betreft de ligging en OV-bereikbaarheid valt deze locatie feitelijk in
het verzorgingsgebied van Rotterdam Centraal District. Onderscheidende punten van de
Schieveste-locatie zijn de centrale ligging in de regio, directe beschikbaarheid voor
nieuwbouw en de optimale en multimodale bereikbaarheid. Gelegen aan het IC-, metro en
tramstation Schiedam Centrum, langs de A20 en nabij het stadscentrum van Schiedam is
Schieveste een (boven-)regionaal knooppunt met belangrijke functie voor het gehele
westelijke deel van de Rotterdamse regio. In de afgelopen jaren is veel geïnvesteerd in het
optimaliseren van de bereikbaarheid van Schieveste, onder meer door de aanleg van een
directe op/afrit van de A20 en een brug over de Schie. De aanleg van het A4-trace versterkt
de bereikbaarheid.
Schiedam ligt centraal in de Metropoolregio voor de havengerelateerde bedrijvigheid (HIC)
en de topsector Hightech systemen en materialen. Eerder was dit voor de Milieudienst
Rijnmond al doorslaggevend om voor Schieveste te kiezen. Schieveste is dus een
noodzakelijke locatie voor de maritieme sector en is eveneens geschikt als achtervang voor
kantoorgebruikers in het segment 5.000 tot 15.000 m² die niet in Central District kan worden
geaccommodeerd. Daarnaast blijkt dat Schieveste ook een interessante vestigingslocatie is
voor commerciële en maatschappelijke voorzieningen. In deze context moet de regionale
positionering en programmering voor de langere termijn worden herzien zodat onnodige
concurrentie met andere locaties in Vlaardingen, Delft, Rotterdam en Capelle aan den IJssel
kan worden voorkomen.
Vlaardingen
Eind 2012 is het bestemmingsplan voor het voormalige Shell-sportpark in Vlaardingen
Vijfsluizen vastgesteld. Het reeds in 2007 door eigenaar OVG ontwikkelde Gaia-
duurzaamheidsconcept voorziet in de ontwikkeling van max. 80.000 m² kantoren en 20.000
m² voorzieningen op Park Vijfsluizen. Door de ligging aan de A4 werd voor deze locatie ook
grootschalige detailhandel voorgesteld, maar na een reactieve aanwijzing van de Provincie is
deze invulling geschrapt. De locatieontwikkeling is daarmee afhankelijk geworden van de
kantoren marktvraag. Een nieuwe (aangepaste) programmering zal moeten worden bezien in
relatie tot reeds ontwikkelde locaties in Schiedam, Rotterdam, Delft en Capelle zodat een
beoordeling kan worden gemaakt van de meerwaarde voor het maritieme cluster van de
regio. Door de groene inrichting en de nabijheid tot de haven heeft Park Vijfsluizen
onderscheidend vermogen.
                                                                                             31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3. Overige locaties
Overige kantorenplannen              Plan-  Oud         2015 tot 2021-   Totaal   Planaanbod
                                     status Programma   2020     2025    2015-    na 2025
                                            (2013)                       2025     (reserve)
Rotterdam
Prinseland 2e fase                   Hard       2.000                                 2.000
Bedrijventerrein Spaanse Polder      Hard       4.500     4.500            4.500
Merwe-Vierhavensgebied (incl.-Kop                                 10.000  10.000      10.000
                                     Zacht
Vierhavenstrip)                                 20.000
Katendrecht - Bananenstraat          Hard       2.000     2.000            2.000      5.000
Katendrecht-Fenixloodsen             Hard       4.600     4.600            4.600
Katendrecht Pols: plot 7 en 8        Hard       21.200             9.000   9.000      4.000
Groene Hilledijk/Zuiderziekenhuis    Zacht      2.700              2.700   2.700
Sportcampus Varkenoord (bij
                                     Zacht
Stadionpark)                                    5.000              5.000   5.000
Seatlleweg                           Hard       6.400     6.400            6.400
Albrandswaard
Koperhoek Rhoonse Baan               Hard       5.000     5.000            5.000
Metrostation Rhoon                   Hard       3.500     3.500            3.500
Groene Kruisweg (nabij metrostation) Hard       8.000     8.000            8.000
Ridderkerk
Nabij Ridderpoort                    Hard       3.000     3.000            3.000
Nissewaard
Spijkenisse Centrum Noord-West       Hard       22.000    3.000    3.000   6.000
Totaal Overig                                  109.900   40.000   29.700  69.700      21.000
Toelichting
Bij de overige locaties gaat het grotendeels om het afmaken van reeds ingezette
gebiedsontwikkelingen. Zo is in Rotterdam de wijk Katendrecht grotendeels gerealiseerd en
worden nu commerciële en maatschappelijke voorzieningen ingepast om het rondje
Rijnhaven een aantrekkelijke invulling en toegevoegde waarde te geven in aanvulling op de
Kop van Zuid.
                                                                                          32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>4. Buitencategorie
                                          Plan- Totaal
 Buitencategorie                                            Opmerkingen
                                          status plan
 Sciencepark
 Uitbreiding EUR Woudestein               hard      16.000 Kenniscentrum
 Functiegerelateerd
 Brielle-Werfplein (Zwartewaal)           hard       3.500  Havengebonden
 Rotterdam-Airport Business Centre        hard      21.200  Luchthavengebonden
 Rotterdam Waalhaven Zz - Port City 4     hard       8.500  Havengebonden
 Rotterdam-Cofely Sluisjesdijk (fase II)  hard       7.000  Havengebonden
 Rotterdam-Kop Sluisjesdijk fase 1 en 2   hard      18.200  Havengebonden
 Rotterdam-Entree Sluisjesdijk/Bijlstraat hard      12.000  Havengebonden
 Rotterdam Waalhaven Oost Kop Pier 1      hard       4.000  Havengebonden
 Rotterdam-Waalhaven Z. (N-O hoek)        hard       8.000  Havengebonden
 Schiedam - J. Evertsenweg                hard      15.000  Havengebonden
 Rotterdam - Maasvlakte 2                 hard       4.700  Havengebonden
 Rotterdam - Maasvlakte 2                 hard       2.500  Havengebonden
 Kleinschalig
 Barendrecht-Station                      hard       6.000 Kleine paviljoens tot 1.000 m2
 Bedrijventerrein
 Krimpen aan den IJssel-IHC               zacht      5.000 Onzelfstandig kantoor bij 20.000 m2 productie
 Lansingerland-Oudeland (Laan v.Koot)     hard       6.000 Kleine paviljoens tot 1.000 m2
 Bedrijventerrein Nesselande              hard      18.000 Kleine paviljoens tot 1.000 m2
 Locaal gebonden
 Krimpen aan den IJssel-Raadhuisplein     hard       5.000 Gemeentelijke huisvesting
 Rotterdam-Stadskantoor Haagse Veer       hard      21.000 Gemeentelijke huisvesting
 Rotterdam-Uitbreiding Rechtbank          hard      11.500 Nodig bij samenvoeging met rechtbankDordrecht
 Totaal uitzonderings-locaties                     193.100
In de buitencategorie gaat het om locaties die specifieke kantoorontwikkeling mogelijk maken
ten dienste van andere (dominante) functies in het gebied.
Gerealiseerde planreductie in de periode 2011-2015
Sinds het vaststellen in 2009 van de Visie Werklocaties 2030 is in de gemeente Rotterdam
ingezet op het reduceren van de plancapaciteit voor kantorenontwikkeling. Business-
sciencepark Schieveen (60.000 m²) en Brainpark Centrum (80.000 m²) werden in 2010 al
geschrapt. In de daaropvolgende vier jaren volgden nog ruim 400.000 m² in de gemeente
Rotterdam. In de overige regiogemeenten is bij de update van bestemmingsplannen een
aantal kantorenplannen geschrapt, zoals Spijkenisse Centrum waar 16.000 m² kantoren
werd geschrapt.
   Gebied                 Locatie              Plan 2011                  Opmerking
 Binnenstad    Coolsingel 119                  15.000      Alleen behoud monumentale kantorendeel
               Schiekadeblok                   140.000     Doorexploitatie bestaand creatief gebruik
               Weena-Schaatsbaan               39.000      Plan vervangen voor woningbouw
               Zalmhaven-LSI                   30.000      Plan vervangen voor woningbouw
               Coolhaven/G.J. de Jongh         12.000      Omgezet naar medische voorziening
 Subtotaal     Binnenstad                      236.000
 Noord         Hoog Zestienhoven               20.000      Plan vervallen
               Contramal Schiebroek            17.500      Plan vervallen
                                                                                                    33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>             Kop Parkboulevard                   10.000                     Plan vervallen
             Terbregsehof                        4.000                      Plan vervallen
 Subtotaal   Noord                               51.500
 Zuid        Stadionpark                         29.000                     Plan vervallen
             Katendrecht-House of Design         25.000                     Plan vervallen
             Veranda                             3.500                      Plan vervallen
             Inspiratis 2 (Hart van Zuid)        19.000                     Plan vervangen door woningbouw
             Groene Hilledijk (Top Zuid)         14.000                     Plan vervallen
             Parkstad-blok 2                     9.000                      Plan vervangen voor woningbouw
             Centrumplan Keijzerswaard           12.500                     Was 15.500, 3.000 gerealiseerd
             Hoogvliet-Oudeland                  8.000                      Plan vervallen
 Subtotaal   Zuid                                120.000
  TOTAAL                                               407.500
Gerealiseerde transformatie
In de gemeente Rotterdam is in de periode 2011-2014 circa 200.000 m² getransformeerd. De
transformatie naar wonen bleef beperkt tot minder dan de helft van de totale transformatie,
ook omdat de woningbouwvraag was gedaald tot minder dan een derde van de verwachte
vraag. Bij de scholen was door concentratie van vestigingen juist een grote marktvraag.
                                                            Voorzieningen
                  Wonen    School   Hotel    Medisch                           TOTAAL
Binnenstad        19.000   30.500   11.500   7.000         9.000              77.000
Stadswijken       65.500   12.000   1.500                  1.000              80.000
Prins Alexander            6.500             10.000                           16.500
Overig Noord      1.500                      15.000        1.500              18.000
Zuid                                                       3.500              3.500
TOTAAL            86.000   49.000   13.000   32.000        15.000             195.000
In de regiogemeenten heeft transformatie nog geen grote omvang, maar vaak wel een
substantiële werking. Zo is in Vlaardingen besloten tot de transformatie van 11.000 m²
leegstand en op een totale voorraad van circa 100.000 m² heeft dat een fors effect.
Geplande transformatie
Alleen al in de gemeente Rotterdam staat tot 2020 circa 200.000 m² in de transformatie-
planning. Bij de transformatie van grootschalige kantoren blijft soms een deel
beschikbaar voor bestaande gebruikers. Per saldo leidt de transformatie echter tot een
onttrekking van incourante kantoren van tenminste 150.000 m². De transformatie naar
wonen in de binnenstad wordt gestimuleerd door de beleidsmatige inzet op een groei
van het aantal inwoners. In 2030 wordt gestreefd naar een toename van het aantal
woningen met 16.000 in het midden- en hogere segment. Een groot deel hiervan is
toebedeeld aan de binnenstad. Daarnaast geldt dat er een vervanging van een fors deel
van de bestaande voorraad woningen nodig is. Nu al zijn er 35.000 woningen in beeld
waarvoor een forse kwaliteitsverbetering nodig is. Een hogere kwaliteit betekent vaak dat
er op locaties een kleiner aantal, maar duurdere woningen terugkomt. Rond de
binnenstad komen meer grondgebonden woningen en dit betekent dus appartementen -
hoogbouw in het centrum. Deze ontwikkeling blijkt uit onderstaande tabel met 30 ‘harde’
plannen variërende van 500 m² tot 30.000 m². Een functiemix van wonen en
voorzieningen komt juist in de binnenstad vaker voor omdat ruimte hier schaars is en een
plintinvulling wenselijk is voor de uitstraling in het gebied.
                                                                                                             34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Onttrekking kantoren Wonen  Gemengd en Totaal
2015-2020 in m2 bvo         overig
Binnenstad           38.000 62.000     100.000
Stadwijken           36.000 3.000      39.000
Prins Alexander      11.000            11.000
Totaal               85.000 65.000     150.000
                                               35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4 Bespreekpunten met de provincie Zuid-Holland
Over enkele punten gaat de MRDH graag in gesprek met de provincie Zuid-Holland.
Uiteraard over de aangekondigde verdere uitwerking van deze Agenda, maar ook over
enkele specifieke punten, die naar voren zijn gekomen bij het opstellen van deze Agenda.
1. Den Haag - Nieuw Centrum Wijnhavenkwartier
Een deel van het Wijnhavenkwartier wordt getransformeerd naar woningen. Dit gaat om
meer dan 100.000 m². Bij de Grotiusplaats in dit gebied wordt 20.000 m² geschrapt. Verder
vindt een omzetting plaats in het bestemmingsplan, richting wonen. De provincie wordt
gevraagd mee te werken aan een maatwerktraject zodat mogelijke problemen met externe
veiligheid kunnen worden ondervangen (grond is eigendom van de gemeente).
2. Den Haag/Voorburg - Binckhorst/Station Voorburg
Verspreid in de Binckhorst zijn kantoren gevestigd en rondom KPN Maanplein/Binckhaven-
Station Voorburg. Hier zijn naast KPN ook gelieerde multinationals gevestigd als Huawei,
ZTE en Techmahindra, waarvan de laatste is gevestigd in Voorburg naast het hotel. Voor de
eerste groep is de visie een inzet op creatieve stad/maakindustrie. Voor de tweede locatie is
de inzet een functiemix met retail (2.500 m²), horeca, creatieve bedrijvigheid, ICT (KPN) en
woonfuncties die aansluiten op het cluster. De mix is noodzakelijk om een dynamisch
interactiemilieu te realiseren dat de enorme leegstand oplost en zal gepaard gaan met
verruiming van de bestemmingen in omgevingsplan Binckhorst. De provincie wordt gevraagd
aan deze mix mee te werken.
3. Rijswijk - Plaspoelpolder
Havengebied/Entree Oost: de provincie is gevraagd mee te werken aan een
gebiedstransformatie waarbij een afwaardering van de milieucategorie en de watergebonden
bedrijvigheid essentieel is om de gebiedstransformatie te laten slagen, een woonfunctie aan
de oostelijke rand van de Plaspoelpolder in te passen en de leegstand in de omliggende
kantoren effectief te kunnen bestrijden.
4. Rotterdam – Stadshavensgebied
In Rotterdam is een groot deel van het stedelijk havengebied in transitie. Vanwege de
nabijheid van de binnenstad en de lage huren in bestaand en veelal verouderd vastgoed
trekt dit gebied veel innovatieve en ruimte-extensieve bedrijvigheid. Het ruimtegebruik is in
toenemende mate kantoorachtig omdat veel ontwerp, research- en ontwikkelingsactiviteiten
via de computer verlopen. Er ontstaan clusters van kennisinstanties en nieuwe
maakindustrie en na de RDM-campus vindt nu een vergelijkbare ontwikkeling plaats in het
Merwe-Vierhavens gebied. Het is belangrijk gezamenlijk met de provincie een
maatwerktraject te ontwikkelen om initiatieven in de New Economy volop te faciliteren.
5. Rotterdam/Capelle/Schiedam/Vlaardingen – regionale knooppunten buiten
concentratiegebieden
De Stadsregio Rotterdam heeft de locaties Brainpark, Rivium, Schieveste en Vijfsluizen een
hoge prioriteit als kantorenlocatie gegeven, mede omdat hier fors in de OV-bereikbaarheid is
geïnvesteerd. In de nieuwe VRM-visie is dit belang niet bevestigd. In de nog op te stellen
visie wordt aandacht besteed aan de doelgroepen en de vestigingsvoorwaarden die daarbij
horen. Vooralsnog lijken dergelijke verkenningen te laten zien dat er vraag is buiten de
concentratiegebieden. Daar horen de regionale knooppunten dus ook bij. De omvang en
precieze situering in de regio is echter nog onduidelijk. De gezamenlijk op te stellen visie zal
daar in 2016 nader antwoord op gaan geven. De daarop volgende besluitvorming kan leiden
tot verdere aanscherping van de locatiekeuzes en –omvang.
                                                                                              36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre> Hoofdstuk 5 Conclusie
 Het voorliggende kantorenprogramma is, zoals gemeld in hoofdstuk 1, een tussenstap in een
 proces dat als doel heeft te komen tot een kantorenvisie voor de metropoolregio. Met deze
 Agenda wordt een basis gelegd voor de visie en wordt invulling gegeven aan het vigerende
 kader van de Provincie Zuid Holland.
 Met onderstaande tabellen wordt een korte samenvatting gegeven per subregio. Daaruit
 blijkt dat voor de korte termijn en de lange termijn de geplande opgaven liggen binnen de
 randtotalen zoals deze door EIB voor de specifieke subregio's zijn opgesteld. Daarbij zijn in
 de periode 2013 tot 2020 ook de opgeleverde kantoren meegeteld.
 Overzicht regio Rotterdam:
Locatie type                    Vervallen        2013 tot   2021-2030      Totaal
                                                  2020*                  2013-2030
Concentratielocaties             158.000         143.000      183.000     326.000
 Regio-Knooppunten                 5.000          65.000      210.000     275.000
Overige locaties                  18.000          67.000       44.000     111.000
Totaal Programma                 181.000         275.000      437.000     712.000
Marktvraag (EIB)                                 456.000      353.000     809.000
 *dit betreft de opgeleverde kantoren vanaf 2013 en de prognose vanaf 2015
 Overzicht regio Haaglanden 5:
 Locatie type                    Vervallen        2013 tot   2021-2030      Totaal
                                                    2020                  2013-2030
 Concentratielocaties             123.000         277.900      213.000     490.900
   Regio-Knooppunten              235.000          78.100      138.500     210.600
 Overige locaties                 174.900          60.000       5.000       65.000
 Totaal Programma                 532.900         416.000      356.500     772.500
 Marktvraag (EIB)                                 526.000      752.000    1.278.000
 Los van de inzet op nieuwbouw zal ingezet worden op economische versterking van de
 metropool. Dat daar de transformatieopgave kansrijk en noodzakelijk is, is overduidelijk. In
 de uitgewerkte visie zal verder worden ingegaan op de economische versterking via
 marktvraaganalyses waardoor vestigingseisen van (nieuw) kantoorgebruikers beter kunnen
 worden afgestemd op het kantorenareaal in de metropoolregio.
 5
   De voormalige regio Haaglanden had een andere indeling voor locatietypen, dan de hier gehanteerde
 driedeling. Voor de vergelijkbaarheid – en alleen voor dit document – is nu ook een driedeling gehanteerd. De
 volgende locaties zijn ingedeeld bij de concentratielocaties: Den Haag (Centrum, Internationale zone,
 Beatrixkwartier, Nieuw Centraal, Hollands Spoor), Delft (Spoorzone) en Rijswijk (station, Plaspoelpolder). Als
 regio-knooppunten zijn de volgende locaties te beschouwen: Den Haag (Binckhorst), Voorburg (station),
 Zoetermeer (Rokkeveen en Afrikaweg) en Den Haag/Pijnacker-Nootdorp/Midden-Delfland/Bleizo (A4/A12-zone).
 De rest is ingedeeld bij overige locaties. Bij de voormalige Haagse regio zijn alle kantoormetrages meegeteld in
 deze tabel, dus ook de categorieën die niet hoeven worden meegeteld bij de EIB-randtotalen (zie paragraaf 1.9).
 Tevens is te zien dat de looptijd van de programma’s verschillend is. Dat is nog een effect vanuit de voormalige
 regio’s. In de nieuwe versie zal hier eenduidigheid in komen.
                                                                                                                 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Colofon
Metropoolregio Rotterdam Den Haag
Postbus 66
2501 CB Den Haag
088 5445 100
informatie@mrdh.nl
www.mrdh.nl
Datum
november 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>