<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>           Introductie   Facts & Figures   Alle bronnen       Aandachtspunten                       Verdieping                                                                 1




                                            Nationaal Programma




                          Factsheet Elektriciteit
                                           Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron




Versie: 30 april 2020


                                                                       Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>              Introductie                      Facts & Figures                  Alle bronnen      Aandachtspunten                     Verdieping                           Ga terug                             2




                                                                           Inhoudsopgave




Proclaimer                                                                 1.       Introductie                                 3          Verdieping Energiebronnen                                                 9

De factsheets zijn opgesteld op basis van vragen uit de regio’s over                                                                       Windenergie                                                               10
de inzet van technologieën voor de RES-opgaves. CE Delft heeft             2.       Facts & Figures                            4           Zonne-energie                                                             13
in opdracht van NPRES op basis van de voornaamste objectieve                                                                               Biomassa                                                                  16
bronnen een overzicht gemaakt van criteria per technologie of bron.                                                                        Kernenergie                                                               18
NPRES heeft samen met CE Delft afgewogen keuzes gemaakt in het             3.       Overzicht Energiebronnen                   6           Waterkracht                                                               20
brongebruik op basis van RES relevante criteria. Voor warmte zijn de                                                                       Waterstof                                                                 22
factsheets van ECW leidend geweest. Waar aanvullende informatie
benodigd was zijn andere bronnen geraadpleegd. Alle bronnen zijn           4.       Inhoudelijke uitdagingen RES               8           Uitleg Criteria                                                          24
vermeld. In de huidige versie van de NPRES factsheets ‘Warmte’ en
‘Elektriciteit’ zijn opslag, conversie en flexibiliteit van energie niet
meegenomen. Gezien de taakstelling van de concept-RES wordt                                                                                Begrippenlijst                                                           25
voor nu beperkt tot opwekbronnen en -technologie. Informatie en
beeldmateriaal mogen vrij geciteerd en gebruikt worden mits duidelijke
bronverwijzing naar NPRES.


De factsheets zijn voorgelegd en afgestemd met Ministerie
van Economische zaken, Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, IPO, VNG, Unie van Waterschappen, NVDE
en Netbeheerders.




                                                                                                                                                                                             Begin met lezen




                                                                                                         Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>           Introductie                Facts & Figures              Alle bronnen                Aandachtspunten                          Verdieping                           Ga terug                             3




1. Introductie

Het Nationaal Programma Regionale Energie Strategieën            Uiteenzetting doelen Klimaatakkoord
(NP RES) ondersteunt de 30 RES-regio’s bij het maken van                                                                                           Energiebronnen in deze factsheet
de RES’en. Deze factsheets hebben als doel om de RES-            In het Klimaatakkoord is het doel opgenomen dat in 2030 de                        In deze factsheet kijken we naar de verschillende
regio’s objectieve informatie te verschaffen over de meest       CO2-uitstoot met 49% is afgenomen ten opzichte van de uitstoot                    energiebronnen oplossingen voor hernieuwbare
voorkomende energiebronnen waar in het RES-traject               in 1990. In 2050 moet de uitstoot met 95% verminderd zijn. Voor                   elektriciteit. Niet alle mogelijkheden dragen bij aan
over wordt gesproken.                                            de elektriciteitssector is hiervoor het doel gesteld dat de elektri-              de doelstelling van 35 TWh, dit wordt in deze factsheet
                                                                 citeitsproductie uit hernieuwbare bronnen wordt opgeschaald                       verder toegelicht.
Deze factsheet over elektriciteit is onderdeel van een set van   naar 70% van de totale opwek, ofwel 84 TWh in 2030. Van de
twee. Voor de factsheet over warmtebronnen, zie de website.      84 TWh aan grootschalige hernieuwbare elektriciteitsproductie
Beide factsheets hebben dezelfde indeling: allereerst gaan de    in 2030 wordt 49 TWh gerealiseerd door een uitbreiding van
factsheets in op de doelstelling van de RES en wordt de opgave   productie van windenergie op zee. Er is dus nog 35 TWh aan
toegelicht met een aantal voorbeelden. Vervolgens worden de      grootschalige hernieuwbare elektriciteitsproductie op land no-
verschillende energiebronnen voor elektriciteit of warmte met    dig. Hiervan wordt ingeschat dat 26 TWh wordt ingevuld met de
                                                                                                                                                                                                                      BIO
elkaar vergeleken. Per energiebron is tot slot een beknopte      realisatie van reeds geplande projecten. Bij de realisatie kunnen
weergave opgenomen van de belangrijkste cijfers, kansen en       nog projecten wegvallen. In de RES zoeken de regio’s naar loca-
aandachtspunten om deze beter te kunnen beoordelen.              ties voor de resterende grootschalige elektriciteitsopwekking op                   Windenergie                 Zonne-energie                    Biomassa
                                                                 land. Dit wordt nu ingeschat op circa 9 TWh.
De informatie in deze factsheets is beknopt, en daarmee niet
uitputtend. Per energiebron zijn links opgenomen naar rappor-    Grootschalige opwek is in het Klimaatakkoord gedefinieerd als
ten en websites met meer informatie.                             projecten die in aanmerking komen voor Rijkssubsidie. Dit zijn
                                                                 projecten met een vermogen van meer dan 15 kW. Het is de
                                                                 bedoeling dat de vergunningen voor deze projecten uiterlijk
                                                                 op 1 januari 2025 zijn afgegeven.
                                                                 Zie voor meer informatie de website van het NP RES.                                 Kernenergie                 Waterkracht                     Waterstof



                                                                                                                                                   Hoewel waterstof geen energiebron is, maar een energie-
    84 TWh                                                                         Res opgave is 35 TWh                                            drager, wordt in het document naar al deze bronnen en
      in 2030
                                                                                   9TWh moet nog worden gerealiseerd                               dragers verwezen als energiebron.



                              49 TWh wordt
                           gerealiseerd door                                       Doel is -49% CO2 uitstoot in 2030
                             een uitbreiding                           CO2         t.o.v. 1990
                            van wind-op-zee


                                                                                                           Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>            Introductie                  Facts & Figures                Alle bronnen                Aandachtspunten                         Verdieping                               Ga terug                            4




2. Facts & Figures

Om een goed beeld te kunnen vormen van de mogelijke                   Watt?
elektriciteitsbronnen geven wij allereerst beknopt uitleg
over veel voorkomende energiegrootheden.                              Watt (W) en wattuur (Wh) lijken op elkaar, maar zijn toch ver-
                                                                                                                                                                1 TWh                    =        285 MW
                                                                      schillend. Watt is het vermogen: dit is hoeveel energie een appa-                       (Te raWattuur)                         (Megawatt)
                                                                      raat nodig heeft om te werken per tijdseenheid. Wattuur staat
Eenheden                                                              voor het verbruik of opwek: dit is hoeveel energie er is verbruikt                       Opgeleverde                          Benodigd opgesteld
                                                                                                                                                            elektriciteit per jaar              vermogen bij 3500 vollasturen
                                                                      of opgewekt gedurende een periode.
Als je het over energie hebt, dan heb je het al snel over eenhe-      Hoeveel een apparaat verbruikt, hangt af van hoe lang het aan
den: de manier waarop energie gemeten wordt.                          staat. Een elektrische kachel met een vermogen van 1 kW die
De internationale standaard eenheid (SI) voor energie is joule.       een uur aan staat, heeft 1 kWh verbruikt.
Warmte wordt vaak uitgedrukt in joule (J), en elektriciteit vaak in
kilowattuur (kWh). Grote hoeveelheden energie worden bijvoor-
                                                                      Een windmolen van 5 MW produceert bij goede wind elk uur 5
                                                                      MWh.
                                                                                                                                                                                                         57
                                                                                                                                                                                             Windturbines van 5 MW
beeld uitgedrukt in megawattuur (MWh) of gigajoule (GJ). 1 MWh
is een miljoen Wh (en 1000 kWh) en 1 GJ is een miljard                Wat is 1 TWh
J. Joules en kilowattuur kunnen makkelijk onderling worden om-                                                                                                                                       5,7 ha
gerekend: 1 kWh is gelijk aan 3.600.000 J (oftewel 3,6 MJ).           1 TWh staat gelijk aan een miljard kWh (kilowattuur), ofwel aan                                                              Benodigde fysieke
                                                                      de opwek van 57 windmolens van 5 MW of 1000 hectare aan                                                                         oppervlakte
                                                                      zonnepark. Het is ongeveer 1% van de jaarlijkse elektriciteits-
                                                                      vraag in Nederland.


                                                                      Zie hier voor aanvullende informatie over veelvoorkomende
                                                                      termen en eenheden in deze factsheet.
                                                                                                                                                                1 TWh                    =      1053 MWp
                                                                                                                                                              (TeraWattuur)                       (Megawattpiek)

                                                                                                                                                               Opgeleverde                          Benodigd opgesteld
                                                                                                                                                            elektriciteit per jaar              vermogen bij 950 *vollasturen



                                                                                                                                                                                                  1000 ha
                                                                                                                                                                                                   (op dak of land)




                                                                                                               Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
                                                                                                                                                               SDE+
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>               Introductie                Facts & Figures                          Alle bronnen               Aandachtspunten                                Verdieping                          Ga terug                             5




Hoeveel verbruikt een huishouden?                                            Stijgend elektriciteits-gebruik

Om een beter beeld te krijgen bij de orde van grootte van 1 TWh,             De gegevens over elektriciteitsverbruik van huishoudens zijn het
maken we een vergelijking met de jaarlijkse elektriciteitsbehoef-            huidige verbruik. De warmtevoorziening is nu nog grotendeels
te van een gemiddeld huishouden in Nederland. Deze is 2.790                  gebaseerd op aardgas, maar om te verduurzamen zullen hier
kWh per jaar. 1 TWh staat daarmee gelijk aan de elektriciteits-              duurzame warmtebronnen voor gevonden moeten worden.
vraag van ongeveer 360 duizend huishoudens.                                  Sommige warmtetechnieken, zoals een warmtepomp, maken ge-
Het elektriciteitsverbruik van huishoudens in Nederland is een               bruik van een warmtebron die vervolgens ‘opgewaardeerd’ wordt
stuk lager dan het warmteverbruik. Een gemiddeld Nederlands                  met elektriciteit.
huishouden gebruikt jaarlijks 1270 m3 aardgas voor verwarming                Dit zal leiden tot een stijging van de vraag naar elektriciteit, en dus
en warm water. Omgerekend is dit 12.400 kWh.                                 ook tot meer gebruikt van het elektriciteitsnet. Om de klimaat-
                                                                             doelen te halen, zal deze elektriciteit (uiteindelijk) ook duurzaam
                                                                             opgewekt moeten worden.




                                                                                                                                                     1 PWh

                                                                                                            1 TWh


                                                                           1 GWh

                                   1MWh

         1KWh                                                                               Gemeente




                                                                                                                    Jaarverbruik
                                                                                                                    in Nederland

     1u stofzuigen                Jaarverbruik              Jaarverbruik                  Jaarverbruik     Jaarverbruik
                                    van een                    van een                       van een      van alle treinen
                                   huishouden                supermarkt                 kleine gemeente    in Nederland
                                                                                         <100.000 inw.




                                                                                                                               Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>          Introductie            Facts & Figures                    Alle bronnen                  Aandachtspunten                                Verdieping                          Ga terug                             6




3. Overzicht Energiebronnen

Om de doelstellingen van
de RES te halen, kunnen
verschillende energiebronnen                                                                                                                                                            BIO

worden ingezet. Er zijn grote
verschillen tussen deze
                                                                          Windenergie                                       Zonne-energie                                          Biomassa
bronnen. De tabel geeft
een beknopt overzicht van                                                 Windmolen van 5 MW                                Zonne-installatie op land of grote daken, met een      Back-up-centrale (100% biomassa)
                                                                                                                            minimaal vermogen van 15 kWp
een aantal criteria van de
zes energiebronnen in deze       Bijdrage aan 35 TWh doelstelling RES     Ja                                                Ja                                                     Nee
factsheet. Deze tabel gaat uit
                                      Bijdrage aan CO2-reductie 2050      Ja                                                Ja                                                     Ja
van de huidige kennis en stand
der techniek. Meer informatie     Maatschappelijke Aandachtspunten        Landschapsgebruik,                                Landschapsgebruik,                                     Duurzaamheid biomassa,
per energiebron kunt u hier                                               zichtbaarheid,                                    zichtbaarheid                                          beschikbaarheid,
                                                                                                                                                                                   luchtkwaliteit
terugvinden.                                                              overlast door geluid en slagschaduw               Extra kosten voor infrastructuur

                                      Technische realisatie voor 2030
                                                                          Niet te realiseren          Zeker te realiseren   Niet te realiseren               Zeker te realiseren   Niet te realiseren            Zeker te realiseren
                                                                                                                                                                                   Technische haarbaarheid is 100%, maar een
                                                                                                                                                                                   back-up centrale op biomassa is in 2030
                                                                                                                                                                                   wellicht nog niet nodig.

                                     Doorlooptijd projectontwikkeling     Gemiddeld 5,5 jaar                                2 tot 3 jaar                                           2 tot 3 jaar

                                                     Kosten (€/MWh)       60                                                80                                                     57-190

                                                   Ruimtelijke impact     Er is circa 450 ha nodig voor een windmolen-      Voor 1 MWp zon-PV is circa 0,95 ha nodig               Er is circa 6 ha nodig voor een centrale van
                                                                          park van 10 molens van elk 5,0 MW (totaal 50                                                             900 MW
                                                                          MW)

                                                       Mogelijkheid tot   Ja, onder meer landbouw, veeteelt,                Ja, vele mogelijkheden (kleinvee, natuur,              Nee
                                           meervoudig ruimtegebruik       zonne-energie, wegen en zelfs bos.                waterberging, windenergie, biomassateelt)




                                                                                                                 Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Introductie   Facts & Figures                    Alle bronnen                    Aandachtspunten                                   Verdieping                          Ga terug                               7




                                                       Kernenergie                                            Waterkracht                                            Waterstof
                                                       Splijtingsreactor                                      Waterkracht bij bestaande stuwen in rivieren en        Gasturbine op waterstof. NB: Waterstof is geen
                                                                                                              beken                                                  energiebron, maar een energiedrager.

              Bijdrage aan 35 TWh doelstelling RES     Nee                                                    Nee                                                    Nee

                   Bijdrage aan CO2-reductie 2050      Ja                                                     Ja                                                     Ja

               Maatschappelijke Aandachtspunten        Duurzaamheid,                                          Ecologische effecten,                                  Beschikbaarheid,
                                                       veiligheid,                                            kansrijkheid,                                          toekomstig kostprijs
                                                       afvalproblematiek                                      beperkt potentieel

                   Technische realisatie voor 2030
                                                       Niet te realiseren    Zeker te realiseren              Niet te realiseren               Zeker te realiseren   Niet te realiseren              Zeker te realiseren

                                                       Niet mogelijk: bouwtijd >10 jaar                                                                              Technisch haalbaar, maar waterstof is in 2030
                                                                                                                                                                     nog onvoldoende beschikbaar en te duur

                  Doorlooptijd projectontwikkeling     13 jaar                                                2 tot 5 jaar                                           2 tot 3 jaar

                                  Kosten (€/MWh)       90                                                     80-210                                                 Onbekend

                                Ruimtelijke impact     Er is circa 6 ha nodig voor een centrale van           Waterkracht bij bestaande stuwen kost geen             Er is circa 6 ha nodig voor een centrale van
                                                       1650 MW                                                extra ruimte                                           900 MW

                                    Mogelijkheid tot   Nee                                                    Bij bestaande stuw vindt dit al plaats                 Nee
                        meervoudig ruimtegebruik




                                                                                                   Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>            Introductie                  Facts & Figures                Alle bronnen               Aandachtspunten                         Verdieping                           Ga terug                             8




4. Inhoudelijke uitdagingen RES

In de concept-RES worden de zoekgebieden voor duurzame
opwekking van elektriciteit op land aangegeven. Nu ver-
schuift de discussie naar de vraag hoe richting gegeven kan
worden aan de wenselijke ontwikkeling van deze zoekge-
bieden. Hierin ziet het NP RES momenteel twee belangrijke
uitdagingen:



1)	In balans brengen van landschappelijke kwaliteit, draag-          2) Verankering zoekgebieden in ruimtelijk beleid
    vlak en maatschappelijke kosten
                                                                      De uitwerking van de zoekgebieden in de RES is vaak nog niet
De keuze voor type en locatie van duurzame opwekking wordt            verankerd in ruimtelijk beleid. Hierdoor is het nog lastig voor
bij voorkeur gemaakt in een goede balans tussen maatschappe-          decentrale overheden om te sturen op de wenselijke ontwikke-
lijk draagvlak, ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijke kosten      ling in de zoekgebieden. Om invulling te geven aan de inhoude-
van het energiesysteem. Wanneer er veel nieuwe infrastructuur         lijke randvoorwaarden van de zoekgebieden, is het nodig dat
moet worden gebouwd om zoekgebieden te kunnen ontsluiten,             decentrale overheden richting en versnelling kunnen geven aan
leidt dit tot extra kosten voor de energietransitie. Dit geldt voor   de benodigde investeringen van markt- en systeempartijen.
het ontsluiten van gebieden zonder bestaande infrastructuur,          Op deze manier kan geborgd worden dat gewenste locaties en
maar ook voor het aanleggen van zonneparken. Zonneparken              de gewenste verhouding tussen zon en wind kan plaatsvinden.
hebben in vergelijking met wind een kortere levensduur en             Ook kan er zo adequate ondersteuning geboden worden om
leveren relatief meer piekvermogen. Hierdoor hebben zon-              eventueel benodigde vergunningstrajecten voor installaties en
neparken twee tot drie keer meer infrastructuur nodig. De             infrastructuur te verkorten. De Omgevingswet biedt handvaten
netimpactanalyse van de regionale en landelijke netbeheerders         voor de verankering van zoekgebieden in ruimtelijk beleid.
biedt inzicht in de kosten en knelpunten van de zoekgebieden in
de concept-RES.




                                                                                                              Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>           Introductie                Facts & Figures              Alle bronnen    Aandachtspunten                     Verdieping                           Ga terug                             9




Verdieping Energiebronnen
De volgende pagina’s gaan dieper in op de zes energiebronnen.
We gaan in op de energiebron , de stand van zaken en
ontwikkelingen in de markt. Onder het kopje criteria geven we
een onderbouwing voor de hoofdtabel in deze factsheet.
Hier bespreken we de belangrijkste randvoorwaarden en criteria
die noodzakelijk zijn voor de realisatie van de energiebron. Tot
slot hebben we in de factsheets verwijzingen opgenomen naar
websites en rapportages waar meer informatie gevonden kan
worden over de specifieke energiebron.




                                                                          BIO




    Windenergie                        Zonne-energie                    Biomassa             Kernenergie                                  Waterkracht                                   Waterstof




                                                                                                                                                                              Energiebronnen




                                                                                          Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>           Introductie              Facts & Figures               Alle bronnen                    Aandachtspunten                                          Verdieping                                                       10



     Windenergie            Zonne-energie              Biomassa                   Kernenergie                        Waterkracht                              Waterstof




            Windenergie

Windturbines zetten energie uit wind om in elektriciteit.      Ontwikkelingen en relevantie
Windturbines kunnen zowel op land als op zee worden
geplaatst. Alleen ‘wind op land’ valt binnen de RES en zal     Sinds 2012 is het aantal windmolens op land met slechts                                        Er zijn ook kleinere typen windmolens:
daarom de focus zijn van deze factsheet. Windturbines op       100 molens gegroeid, maar het totaal vermogen en de                                            • Buurtmolens (<1 MW)
land bestaan in allerlei afmetingen en bijbehorende vermo-     elektriciteitsproductie zijn wel enorm toegenomen. Dit is                                         Dit is een kleinere lokale windmolen die ongeveer 10 keer
gens. De afgelopen jaren is de gemiddelde afmeting en het      het gevolg van het plaatsen van steeds grotere en hogere                                          minder stroom opwekt dan een molen van 5 MW. Deze kan
vermogen van windmolens steeds verder toegenomen. Eind         windturbines met meer vermogen en het uit gebruik nemen van                                       bijvoorbeeld op een boerenerf worden geplaatst of in een
2018 stond er in totaal in Nederland 3.400 MW vermogen         kleinere windturbines.                                                                            buurt worden gerealiseerd met behulp van een buurtcollec-
aan wind op land, gelijk aan een jaarlijkse opwek van 6.6                                                                                                        tief.
TWh. De doorlooptijd van initiatief tot het plaatsen van een
windmolen of windmolenpark kan lang duren, omdat er niet       Ontwikkeling windenergie op land                                                               • Mini-windturbines
altijd maatschappelijke acceptatie is.                         8000                                                                                             Mini-windturbines kunnen op daken van huizen worden
                                                               7000
                                                                                                                                                                geplaatst. De aanschafkosten zijn echter zo hoog dat de in-
                                                               6000
                                                               5000                                                                                             vestering zich vaak niet terugverdient. Daarnaast leveren mi-
                                                               4000                                                                                             ni-windturbines alleen op locaties waar het voldoende waait
                                                               3000
                                                               2000
                                                                                                                                                                meer energie dan ze hebben gekost bij de productie ervan. De
                                                               1000                                                                                             energieopbrengst is vaak groter wanneer wordt gekozen voor
                                                                  0
                                                                      2012         2013   2014        2015           2016          2017          2018
                                                                                                                                                                zonnepanelen in plaats van mini-windturbines.
                                                                      Aantal windmolens   Elektrisch vermogen (MW)     Elektriciteitsproductie (mln kWh)


                                                               Bron: CBS



                                                               Op dit moment staan er in Nederland voornamelijk molens
                                                               met een vermogen van 3 MW. De windsector geeft aan dat de
                                                               businesscase van windparkexploitanten met dergelijke turbines
                                                               tegenwoordig niet meer zal rondkomen. De standaard voor
                                                               nieuwe molens is 4 of 6 MW. Deze turbines hebben een veel
                                                               hogere opbrengst. De opbrengst van windenergie is namelijk
                                                               afhankelijk van de rotordiameter en de hoogte. Wanneer wieken
                                                               2x zo groot worden, verviervoudigt de opbrengst.




                                                                                                                     Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>           Introductie                 Facts & Figures               Alle bronnen              Aandachtspunten                         Verdieping                                                                11



     Windenergie              Zonne-energie               Biomassa               Kernenergie              Waterkracht                       Waterstof




Criteria

Criteria voor de plaatsing van windmolens van 5 MW:                • Interessante locaties:                                                    Meer lezen?
• Ruimtebeslag windmolenpark:                                        • Daar waar het ruimtelijk inpasbaar is, alle andere belangen
  • De optimale afstand tussen twee windturbines is ongeveer           in acht nemend                                                          Windenergie in de RES:
    5 keer de diameter van de rotor.                                 • Gebieden met lage grondprijs                                            Hernieuwbare energiebronnen op land in de regionale
  • Het ruimtegebruik op de grond is beperkt. Gebied onder           • Repoweren van oude windparken, door oude windturbines                   energiestrategie
    windmolens kan voor andere functies worden gebruikt,               te vervangen door een kleiner aantal grotere turbines. De
    zoals landbouw, veeteelt, wegen en zelfs bos.                      totale opbrengst is dan hoger.                                          Stand van zaken windenergie op land:
• Projectrealisatie duurt gemiddeld 5,5 jaar. Vergunning-          • Locatiebelemmeringen:                                                     Monitor Wind op Land 2018
  verlening en aansluiting op netinfrastructuur zijn hierin de       • Niet dicht bij bebouwing i.v.m. geluid en slagschaduw
  kritieke factoren. Ook is er soms maatschappelijke weerstand       • Er kunnen hoogtebeperkingen zijn door luchtvaart en radar               Algemene informatie van de branchevereniging van de
  tegen windmolens. Daarnaast is er op sommige locaties geen         • Er kunnen beperkingen zijn bij natuurgebieden door                      windsector: www.NWEA.nl
  capaciteit op het elektriciteitsnet beschikbaar. Netbeheerders       mogelijke effecten op vogels en vleermuizen.
  hebben congestiegebieden aangewezen waar de capaciteit             • Voor meer inzicht in locaties met (mogelijke)                           Algemene informatie windenergie:
  beperkt is.                                                          belemmeringen voor windturbines, zie NP RES viewer                      www.windenergie.nl
• Kostprijs van wind op land: 60 €/MWh (SDE-tarief)
• Opbrengst: 17,5 GWh per jaar                                                                                                                 Voorbeeldprojecten wind op land:
• Energiedichtheid (park van 10 molens met elk een vermogen                                                                                    www.windopland.info
  van 5 MW):
  • Bruto (contour): 450 ha/50 MW                                                                                                              Mogelijke locaties windmolens:
  • Netto (alleen voet windmolen): 1 ha/50 MW                                                                                                  NP RES viewer
• Levensduur turbine: gemiddeld 25 jaar




                                                                                                          Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>       Introductie               Facts & Figures                Alle bronnen                     Aandachtspunten                       Verdieping                                                                12



  Windenergie            Zonne-energie               Biomassa             Kernenergie                     Waterkracht                       Waterstof




Voorbeeld:
Windenergie




                                                                               Hoogte in meter


         54    108       126         127           190           230
                                                                                    350
                                                                                    300
                                                                                    250
                                                                                    200
                                                                                    150
                                                                                    100
                                                                                    50
                                                                                    0
       0,9 MW 2,3 MW    3,3 MW     7,58 MW        10 MW         15 MW




Kenmerken van verschillende typen windmolens                                                      Hoe groter de diameter van de wieken, hoe hoger de opbrengst.
Bron: Ruimtelijke verkenning energie en klimaat                                                   Bron: afbeelding: NVDE




                                                                                                          Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>           Introductie                 Facts & Figures                Alle bronnen                      Aandachtspunten                                Verdieping                           Ga terug                             13



      Windenergie              Zonne-energie               Biomassa                   Kernenergie                         Waterkracht                       Waterstof




             Zonne-energie

Zonnepanelen (ook wel fotovoltaïsche of PV-panelen)                 Ontwikkelingen                                                                          Criteria
zetten zonne-energie om in elektriciteit. Zonne-energie
kan ook worden gebruikt voor de opwek van warmte. Deze              De groei van grootschalige zon-PV gaat exponentieel, het totaal                         Criteria voor de plaatsing van zonne-installaties
factsheet richt zich op elektriciteitsopwekking uit zon, en         van zon op daken en velden is sinds 2012 vervijftienvoudigd van                         van meer dan 15 kWp.
specifiek op grootschalige opwek door installaties van meer         290 MWp naar 4.400 MWp, waarvan bijna 90% op daken.                                     • Ruimtebeslag installatie zon-PV van 15 kWp:
dan 15 kWp. Deze installaties vallen binnen de scope van                                                                                                      • 140 m2 (op dak of land)
de RES-doelstelling. Grootschalige opwek van elektriciteit          • Was er eind 2012 nog nagenoeg geen grootschalige zon-PV,                                • Zon op land kan worden gecombineerd met verschillende
uit zon vindt plaats via zonprojecten op grote daken of in            inmiddels is dit met 2.100 MWp bijna evenveel als kleinschalig                            functies, zie voorbeeld.
zogeheten zonneparken op land.                                        zon op dak.                                                                           • Doorlooptijd afhankelijk van vergunning en netaanslui-
Eind 2018 was er in Nederland 2.100 MWp aan zonnepane-              • Van deze 2.1000 MWp aan grootschalige zon-installaties, is                              ting:
len in grootschalige installaties operationeel, goed voor een         bijna 80% geplaatst op daken en ruim 20% op land.                                       • Zon op dak behoeft geen vergunning
jaarlijkse productie van 1,5 TWh. Dit is, ter vergelijking, bijna                                                                                             • Vergunningverlening zon op land duurt ongeveer 2-3 jaar.
net zoveel als de 2.300 MWp aan geïnstalleerd vermogen              Ontwikkeling energie uit zonnepanelen                                                     • Aansluiting op netinfrastructuur is een beperkende
van kleinschalig zon op dak voor dat jaar. De Rijksoverheid         5000                                                                                        factor voor zon op land. Op sommige locaties is er geen
                                                                    4500
heeft in haar zonneladder een voorkeursvolgorde voor de             4000                                                                                        extra capaciteit op het elektriciteitsnet beschikbaar.
                                                                    3500
opwek van zonne-energie uitgewerkt: de voorkeur gaat uit            3000                                                                                        Netbeheerders hebben congestiegebieden aangewezen
                                                                    2500
naar zon op daken en gevels, daarna op onbenutte terrei-            2000
                                                                                                                                                                waar de capaciteit beperkt is.
nen in bebouwd gebied en tot slot in landelijk gebied.              1500                                                                                    • Levensduur zonnepanelen: 25 jaar
                                                                    1000
                                                                     500                                                                                    • Kostprijs: 80 €/MWh
                                                                       0
                                                                           2012        2013     2014          2015          2016      2017      2018        • Energiedichtheid: voor 1 MWp zon-PV is 0,95 ha nodig.
                                                                           Vermogen (MW)      Elektriciteitsproductie (mln kWh)                             • Interessante locaties:
                                                                                                                                                              • Gebieden met lage grondprijs
                                                                    De efficiëntie van zonnepanelen kan worden uitgedrukt in ver-                             • Gebieden met zo min mogelijk schaduw
                                                                    mogensdichtheid. De ontwikkeling in vermogensdichtheid van                                • Door het volgen van de Gedragscode Zon op Land kunnen
                                                                    zonnepanelen van de afgelopen jaren en de verwachte ontwik-                                 gebieden met zon op land vergeleken met agrarisch
                                                                    keling naar 2030 toe is voor schuine daken met een optimale                                 grondgebruik een meerwaarde bieden op gebied van
                                                                    ligging:                                                                                    natuurontwikkeling.
                                                                    • 2015: 105 Wp/m2                                                                       • Locatiebelemmeringen:
                                                                    • 2020: 145 Wp/m2                                                                         • Niet in Nationale Parken en Natura2000 gebieden
                                                                    • 2030: 180 Wp/m2                                                                         • Niet in andere natuurgebieden, tenzij aantoonbare
                                                                                                                                                                meerwaarde voor gebied
                                                                    Voor zonneparken en platte daken ligt de vermogensdichtheid                             • Aandachtspunt:
                                                                    momenteel lager, maar naar verwachting zal deze in 2030 op het                            • Met zonneparken wordt vooral in de zomer veel elektriciteit
                                                                    niveau van zon op schuine daken liggen.                                                     opgewekt. In de overige seizoenen zijn ook andere
                                                                                                                                                                energiebronnen nodig.


                                                                                                                          Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>           Introductie                 Facts & Figures                 Alle bronnen               Aandachtspunten                         Verdieping                           Ga terug                             14



      Windenergie              Zonne-energie                Biomassa                Kernenergie              Waterkracht                       Waterstof




Innovaties

De volgende innovaties kunnen ook een bijdrage leveren
aan de RES. Het zijn nieuwe toepassingen die momenteel
in Nederland nog maar weinig geïnstalleerd vermogen
hebben vergeleken met zon op land en op daken.


Zon-PV op water                                                      Zon-PV in overige infra-werken, zoals geluidsschermen                     Zon-PV in gevels
• Zon-PV op water kan gemiddeld grootschaliger worden uitge-         • Met relatief beperkte meerkosten kan een geluidswerende                 • Potentieel van zon-PV in gevels is iets lager per m2 dan zon-PV
  voerd dan zon op land                                                constructie worden uitgebreid met de functie zonnestroom-                 op daken.
• Opbrengst van zon-PV op water kan iets hoger zijn dan op             opwekking                                                               • Uitdaging om de gevelelementen in allerlei verschillende vor-
  land, omdat het water voor koeling en voor reflectie van zon-      • De elektrische ontwerpaspecten zijn een uitdaging, omdat het              men en maten beschikbaar te maken, om aan te sluiten op de
  licht kan zorgen                                                     systeem bloot staat aan dynamische beschaduwing                           gewenste uitstraling
• In plaats van een fundering bij zon-PV op land, is een drijvende   BI-PV                                                                     • Dit is alleen interessant bij nieuwbouw of renovatie
  ondersteuning nodig                                                • Hierbij worden zonnepanelen geïntegreerd in de dakconstruc-             Bifaciale PV-panelen
Zon-PV in daken van kassen                                             tie                                                                     • Panelen die aan beide zijden van het paneel elektriciteit op-
• Uitdaging omdat zon-PV zonlicht wegneemt dat de gewassen           • Vooral esthetisch interessant, leidt niet tot hoger opwekver-             wekken
  nodig hebben                                                         mogen                                                                   • Volgens fabrikanten is een opbrengst van 25% hoger mogelijk
• Door verdere ontwikkeling van de PV-systemen kan dit pro-          • Voornamelijk interessant bij nieuwbouwwoningen                            per paneel t.o.v. standaard PV-panelen
  bleem in de toekomst mogelijk worden weggenomen                    • Er zijn in de afgelopen jaren in Nederland een aantal gevallen          • De configuratie is anders dan bij standaard PV-panelen, want
Zon-PV in wegdek                                                       bekend waarin BI-PV-systemen hebben geleid tot brand                      er moet ook licht van onder op kunnen vallen.
• Technische uitdaging om ervoor te zorgen dat het geen risico       PVT
  vormt voor weggebruikers, bijvoorbeeld door andere rolweer-        • Een PVT-paneel wekt zowel elektriciteit als warmte op.
  stand en wrijving                                                  • Het totale rendement is hoger dan bij zonnepanelen die alleen
• Levensduur en betrouwbaarheid zijn nog niet goed aange-              elektriciteit opwekken
  toond (invloed van slijtage en belasting op wegdek)                • Het nadeel is dat de prijs van een PVT-paneel hoger is dan een
                                                                       PV-paneel
                                                                     • PVT is alleen interessant als er voldoende warmtevraag is




                                                                                                             Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>        Introductie             Facts & Figures              Alle bronnen               Aandachtspunten                      Verdieping                           Ga terug                             15



   Windenergie           Zonne-energie            Biomassa                Kernenergie           Waterkracht                       Waterstof




Meer lezen?                                                  Voorbeeld:
                                                             Zonne-energie
Zonne-energie in de RES: Hernieuwbare energiebronnen
op land in de regionale energiestrategie                     Zonnepanelen kunnen met verschillende andere functies
                                                             worden gecombineerd. Zie afbeeldingen hieronder.
Algemene informatie over zonne-energie van branche-
vereniging: www.hollandsolar.nl                              In combinatie met groene daken kan
                                                             tot 6% meer elektriciteit worden opgewekt.
Informatie over zon op land: Gedragscode Zon op Land


Innovaties zon-PV:
                                                                         Zonneveld met            Zonneveld met                      Zonneveld                      Zonneveld
 Roadmap PV-systemen en toepassingen                                Schapen, kippen en eenden   natuurontwikkeling                    op water                    boven zachtfruit

Voorbeeldprojecten zon op daken:
www.grotedaken.nl


Beleid omtrent zon-PV: Beleidskaders zon-PV


Landelijke zonneladder


Meer informatie over congestiegebieden is
hier te vinden




                                                                    Zonneveld met biomassa        Zonneveld en
                                                                                                  windenergie




                                                                                                Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>           Introductie                Facts & Figures                Alle bronnen                Aandachtspunten                         Verdieping                           Ga terug                             16



      Windenergie             Zonne-energie               Biomassa                Kernenergie               Waterkracht                       Waterstof




    BIO
             Biomassa


Biomassa is organisch materiaal van planten en dieren.             Ontwikkelingen                                                             Duurzaamheid
Biomassa kan worden verbrand in centrales om elektriciteit
op te wekken. Als ook de vrijkomende warmte wordt benut,           De productie van hernieuwbare elektriciteit uit biomassa telt              Het Rijk stelt een integraal duurzaamheidskader biomassa vast
spreken we van warmtekrachtkoppeling (WKK). Ook kan                niet mee voor het RES-doel van 35 TWh in 2030, maar wel voor               in 2020, waarin de duurzaamheidseisen, maximale inzet en
biomassa omgezet worden in groengas en worden meever-              het doel van 70% hernieuwbare elektriciteitsopwekking in 2030.             toepassingen komen te staan voor verschillende biomassastro-
brand in een aardgascentrale. Er is een wijde variëteit aan                                                                                   men. Het streven is om biomassa zo hoogwaardig mogelijk in te
biogene reststromen: o.a. resten van landbouw en bosbouw           Duurzame biomassa is schaars en zal op lange termijn vooral                zetten. Meegestookte biomassa in kolencentrales moet voldoen
(plantenresten, mest, tak- en tophout), afvalstromen (GFT,         naar de industrie (als grondstof) en naar mobiliteit gaan.                 aan strenge duurzaamheidseisen.
rioolslib) en bermgras. Dit zijn duurzame maar beperkt be-         Bij- en meestook van biomassa in kolencentrales zal voor 2030              Biomassa wordt als CO2-neutraal beschouwd, maar dan moeten
schikbare stromen. Energiegewassen en algenteelt kunnen            stoppen. Back-up centrales op biomassa kunnen een belangrij-               er geen bossen verdwijnen. Het gebruik van energiegewassen
op de lange termijn een hogere potentie hebben, maar               ke rol gaan spelen bij de balancering van elektriciteitsvraag- en          kan indirect leiden tot boskap en hoge voedselprijzen. Boskap
de beschikbaarheid van duurzame biomassa zal beperkt               aanbod.                                                                    kan de biodiversiteit schaden. De verbranding van biomassa in
blijven.                                                                                                                                      centrales leidt tot fijnstofuitstoot, maar dit kan worden afgevan-
                                                                   Criteria                                                                   gen.
Energiegewassen op land concurreren namelijk met voedselpro-
ductie en algenteelt op zee zal niet overal rendabel zijn. Omdat   Criteria voor de plaatsing van een back-up-centrale (100%
biomassa ook voor andere toepassingen kan worden gebruikt, is      biomassa):
de beschikbaarheid voor elektriciteitsproductie nog beperkter.     • Schaalgrootte:
In 2018 werd 5 TWh aan elektriciteit opgewekt met biomassa,           nationaal (>500 MW), regionaal (5-500 MW), lokaal (<5 MW)
iets meer dan een kwart van de totale hernieuwbare opwek           • Ruimtebeslag:
(CBS-data). Naar verwachting zal biomassa in de toekomst al-         Er is ca. 6 ha nodig voor een centrale
leen in back-up centrales worden ingezet, ter ondersteuning van      van 900 MW
wind- en zonne-energie. De grondstofprijzen variëren sterk per     • Realisatietijd:
biomassastroom.                                                      2-3 jaar
                                                                   • Investeringskosten middelgrote centrale:
                                                                     2.000-4.000 €/kW
                                                                   • Productiekosten elektriciteit:
                                                                     57-190 €/MWh




                                                                                                            Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>        Introductie               Facts & Figures                 Alle bronnen            Aandachtspunten                     Verdieping                           Ga terug                             17



   Windenergie            Zonne-energie                Biomassa             Kernenergie           Waterkracht                      Waterstof




Meer lezen?                                                        Voorbeeld:
                                                                   Biomassa (Elektriciteit)
De rol en inzet van biomassa: Klimaatakkoord


Verwachting over gebruik van biomassa tot 2030:
Klimaat- en Energieverkenning 2019


Strategische visie over de rol en inzet van biomassa
richting 2030: Visie



                                                                                                           Elektriciteit




                                                                                                 Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>           Introductie                 Facts & Figures               Alle bronnen               Aandachtspunten                         Verdieping                           Ga terug                             18



     Windenergie              Zonne-energie               Biomassa                Kernenergie              Waterkracht                       Waterstof




             Kernenergie

Kernenergie levert elektriciteit door verrijkt uranium te splij-   Ontwikkelingen                                                            Criteria
ten in een kerncentrale. De warmte die bij de splijting vrij-
komt, wordt omgezet in elektriciteit. Het bouwen van een           De aangewezen zoeklocaties voor kernenergie zijn Maasvlakte II,           • Bouw enkel mogelijk op door het Rijk aangewezen zoekloca-
kerncentrale vergt een hoge investering. De operationele           Eemshaven, en Borssele. Er zijn geen marktpartijen die interes-             ties
kosten zijn echter relatief laag, wat betekent dat kerncen-        se hebben om een kerncentrale te bouwen.                                  • Vergunningstraject duurt meerdere jaren
trales veel draaiuren moeten maken om de kosten van de                                                                                       • Bouwtijd 8-16 jaar na vergunningverlening
bouw terug te verdienen. Kerncentrales zijn zogenaamde             Er zijn verschillende nieuwe typen reactoren in ontwikkeling. De          • Private partij nodig die de bouw financiert (ca. 7-10 miljard €/
must run installaties die niet (eenvoudig) uit te schakelen        ontwikkeling en goedkeuring van nieuwe types duurt jaren tot                GW).
zijn. Kernenergie is dus lastig te combineren met variabele        decennia, daarna komt de bouw nog.                                        • Een typische nieuwbouwcentrale is 1650 MW en heeft 7.800
elektriciteitsopwekking uit zon en wind. De voorraad urani-                                                                                    vollasturen per jaar (13 TWh/jaar) tegen 90 €/MWh.
um is eindig en een kerncentrale levert lastig verwerkbaar         Small Modular Reactors (SMR) beloven een kostenvoordeel door              • Er is ongeveer 6 ha nodig voor een kerncentrale. Na uitbedrijf-
hoogradioactief afval op. Om deze reden is kernenergie             serieproductie van kleinere reactoren die aan elkaar kunnen                 name duurt het nog meerdere decennia voordat een reactor
geen hernieuwbare energiebron. De opwekking van elektri-           worden aangesloten. Er zijn veel prototypes in ontwikkeling,                veilig afgebroken kan worden. De ruimte blijft dus langer
citeit uit kernenergie levert echter zeer weinig CO2-uitstoot      serieproductie is nog niet bereikt.                                         bezet dan de levensduur van de centrale.
op. Nederland heeft één kerncentrale van 485 MW voor                                                                                         • Er is veilige langetermijnopslag nodig voor het radioactief
elektriciteitsopwekking in Borssele en twee onderzoeksre-          De voordelen van thorium als brandstof zijn dat de voorraad                 afval.
actoren in Petten en Delft.                                        thorium groter is dan die van uranium, het veel minder radioac-
                                                                   tief afval produceert en het lastiger is om hiermee kernwapens
                                                                   te maken. Er is nog geen commercieel concept op de markt, dit
                                                                   wordt op zijn vroegst na 2030 in China verwacht. Zowel urani-
                                                                   um- als thoriumerts is niet aanwezig in Nederland en moet uit
                                                                   andere landen geïmporteerd worden.


                                                                   Kernfusie laat atomen fuseren in plaats van splijten. De brand-
                                                                   stof wordt uit zeewater gewonnen, dus de voorraad is bijna
                                                                   oneindig. De eerste demonstratiereactor die elektriciteit opwekt
                                                                   d.m.v. kernfusie wordt na 2040 verwacht.




                                                                                                           Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>        Introductie              Facts & Figures              Alle bronnen               Aandachtspunten                          Verdieping                           Ga terug                             19



   Windenergie           Zonne-energie             Biomassa                Kernenergie               Waterkracht                       Waterstof




Meer lezen?                                                   Voorbeeld:
                                                              Kernenergie
Vele studies over kernenergie zijn terug te vinden op
https://www.world-nuclear.org/information-library.aspx




                                                               Kerncentrale in Olkiluoto (Finland)
                                                               door Hannu Huovila / TVO.
                                                               Eenheid 3 is sinds 2005 in aanbouw
                                                               en zou in 2021 gereed moeten zijn.
                                                               De centrale van 1600 MW heeft naar
                                                               schatting 11 miljard euro gekost.




                                                                                                     Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>           Introductie                Facts & Figures               Alle bronnen               Aandachtspunten                          Verdieping                           Ga terug                             20



     Windenergie             Zonne-energie               Biomassa               Kernenergie                Waterkracht                       Waterstof




            Waterkracht

Waterkrachtcentrales zetten de beweging van water om in          Ontwikkelingen                                                              Criteria
elektriciteit. De energie kan geleverd worden door stroming
of verval van een rivier of beek, door golven, of door het       Naast waterkracht uit stuwen bij rivieren en beken zijn er diver-           Criteria voor waterkracht bij stuwen in rivieren en beken:
getijde. We beschouwen hier waterkracht bij bestaande            se andere technologieën:                                                    • Bestaande stuw nodig, anders niet rendabel.
stuwen in beken en rivieren, omdat deze variant het meest                                                                                    • Visveiligheid: nieuwe projecten mogen leiden tot maximaal
relevant is voor de RES-regio’s. Het potentieel voor dit soort   Getijdenenergie bij bestaande waterkeringen heeft een beperkt                 0,1% vissterfte.
waterkracht is in Nederland beperkt. Dit komt doordat            aantal geschikte locaties en kost >90 €/MWh, maar is technisch              • Een centrale in een rivier heeft een vermogen van circa 1-10
Nederland vrij vlak is. Toch is er nog een resterend poten-      al probleemloos toegepast.                                                    MW, een centrale in een beek 10-500 kW.
tieel van circa 0,3 TWh per jaar bij bestaande stuwen waar                                                                                   • De bouwtijd varieert van enkele weken voor de kleinste
elektriciteit opgewekt zou kunnen worden. Waterkracht            Blue energy wekt elektriciteit op uit verschillen in zoet en zout             centrales tot meerdere jaren voor grote centrales. De
heeft een groot aandeel kapitaalkosten en nauwelijks vari-       water. Deze technologie kost nu nog >400 €/MWh, maar heeft                    vergunningverlening duurt minstens 6 maanden.
abele kosten. Eenmaal geïnstalleerd moet de installatie dus      kans om na 2030 betaalbaar te worden. Bij zeer sterke kosten-               • De kosten bedragen 80-210 €/MWh. Hierbij is het gunstig om
zoveel mogelijk uren draaien. Nederland heeft momenteel          dalingen zou blue energy op termijn kunnen functioneren als                   de bouw te combineren met andere werkzaamheden aan de
7 waterkrachtcentrales groter dan 100 kW, met een geza-          regelbare energiebron.                                                        stuw.
menlijk vermogen van 37 MW en een energieopwekking van                                                                                       • Waterkracht bij bestaande stuwen kost geen extra ruimte.
zo’n 95 GWh per jaar.                                            Dynamic tidal power wekt elektriciteit op uit getijdenstroming
                                                                 door een strekdam van tientallen kilometers te bouwen in zee.
                                                                 Deze technologie is ecologisch omstreden, maar eventueel op
                                                                 de lange termijn relevant voor rijksprojecten.


                                                                 Golfenergie heeft in Nederland weinig potentie omdat de golven
                                                                 te zwak zijn.




                                                                                                           Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>         Introductie               Facts & Figures               Alle bronnen                  Aandachtspunten                             Verdieping                           Ga terug                             21



   Windenergie             Zonne-energie              Biomassa                Kernenergie                     Waterkracht                       Waterstof




Meer lezen?                                                      Voorbeeld:
                                                                 Waterkracht
Lees deze studie naar de potentie van elektriciteit uit
water in Nederland                                               De Dommelcentrale in aanbouw. De Dommelcentrale heeft
                                                                 een vermogen van 120 kW, wekt zo’n 600.000 kWh/jaar op
                                                                 en heeft ongeveer 1 miljoen euro gekost.


                                                                 Foto: Luc van Gerrevink, @DEC Dommelstroom




                                                                                                              Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>          Introductie               Facts & Figures              Alle bronnen              Aandachtspunten                          Verdieping                           Ga terug                             22



     Windenergie            Zonne-energie             Biomassa               Kernenergie               Waterkracht                       Waterstof




            Waterstof

Waterstof is geen energiebron, maar een energiedrager.        Ontwikkelingen                                                             Criteria
Het wordt momenteel geproduceerd uit aardgas (grijze
waterstof). Als de hierbij vrijkomende CO2 wordt afgevan-     Waterstof is geen energiebron (want het moet eerst worden ge-              Criteria voor een gasturbine op waterstof:
gen en opgeslagen spreken we van ‘blauwe waterstof’.          maakt) en kan daarmee geen onderdeel zijn van het doel om 35               • Schaalgrootte waterstofturbine: 1-500 MW
‘Groene waterstof’ wordt gemaakt met elektriciteit uit        TWh hernieuwbare elektriciteitsproductie op land te realiseren.            • Ruimtebeslag: er is ca. 6 ha nodig voor een centrale van 900
wind- en zonne-energie m.b.v. een elektrolyser. Op dit mo-                                                                                 MW
ment wordt in Nederland ongeveer 175 PJ/jaar aan (grijze)     In het Klimaatakkoord heeft het Rijk de komst van een groot                • Doorlooptijd bouw centrale: 2-3 jaar
waterstof geproduceerd. Dit wordt gebruikt als grondstof      waterstofprogramma aangekondigd. De Kabinetsvisie water-                   • Investeringskosten: 1.000-3.000 €/kW
in de (petro)chemische industrie. Met waterstof kan ook       stof van maart 2020 vormt de aanloop naar dit programma. CO2-              • Productiekosten elektriciteit uit waterstof: onbekend
elektriciteit worden geproduceerd door dit te verbranden      vrije waterstof wordt gezien als een noodzakelijke schakel in een
in een elektriciteitscentrale of met een elektrochemische     duurzaam energiesysteem.
reactie in een brandstofcelsysteem. Overaanbod van wind-
en zonne-energie kan worden omgezet in groene water-          Blauwe waterstof kan een transitierol vervullen om waterstof-
stof en langdurig (seizoenen) worden opgeslagen in lege       productie- en –gebruik op gang te brengen. Groene waterstof is
zoutcavernes en gasvelden. Op momenten met een tekort         naar verwachting niet op grote schaal beschikbaar voor 2035.
kan deze waterstof weer in elektriciteit worden omgezet.      De beschikbaarheid van groene waterstof wordt beperkt door
In deze leveringsroute gaat veel van de opgewekte energie     de capaciteit en de directe benutting van wind- en zonne-ener-
verloren (ca. 65%), maar wordt elektriciteitsvraag en –aan-   gie. Verder kan groene waterstof o.a. als grondstof in de chemi-
bod gebalanceerd en kunnen dure uitbreidingen van het         sche industrie en in de mobiliteitssector worden gebruikt en zijn
elektriciteitsnet worden voorkomen. Wind- en zonneparken      er alternatieve technieken om elektriciteitsvraag en –aanbod
kunnen ook worden gebouwd met waterstofproductie als          te balanceren. Op langere termijn kan groene waterstof ook
hoofddoel.                                                    worden geïmporteerd.


                                                              Er zijn nog geen gasturbines die draaien op waterstof, maar hier
                                                              zijn wel plannen voor (zie voorbeeld). Brandstofcelsystemen zijn
                                                              modulair en daarmee goed schaalbaar, maar zijn nog erg duur.




                                                                                                       Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>        Introductie                 Facts & Figures              Alle bronnen               Aandachtspunten                         Verdieping                           Ga terug                             23



   Windenergie            Zonne-energie               Biomassa                Kernenergie              Waterkracht                       Waterstof




Meer lezen?                                                      Voorbeeld:
                                                                 Waterstof
Bekijk de Kabinetsvisie waterstof                                De Magnum-centrale in de Eemshaven heeft drie eenheden
                                                                 van 440 MW waarin aardgas wordt omgezet in elektriciteit.
Voorstel voor programmatische aanpak voor waterstof              Vanaf 2023 zal een van de drie eenheden geheel op waterstof
(TKI Nieuw Gas)                                                  draaien. Dit is in eerste instantie blauwe waterstof, waarbij de
                                                                 CO2 ondergronds wordt opgeslagen in Noorwegen.
Productieketens voor blauwe en groene waterstof (CE
Delft)




                                                                                                       Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>           Introductie                Facts & Figures               Alle bronnen                Aandachtspunten                          Verdieping                           Ga terug                             24




Uitleg Criteria


Bijdrage aan 35 TWh-doelstelling RES                              Doorlooptijd projectontwikkeling                                            Ruimtelijke impact
Kan de energiebron bijdragen aan het RES-doel om te komen tot     Wat is de gemiddelde doorlooptijd van een project totdat het                Verschillende technieken hebben een verschillende ruimtelijk
35 TWh hernieuwbare elektriciteitsopwekking op land?              project operationeel is?                                                    impact. We geven het ruimtebeslag weer van de centrale of
                                                                                                                                              installatie die nodig is om elektriciteit te produceren. Er is hierbij
Bijdrage aan CO2-reductie 2050                                    Kosten                                                                      niet gekeken naar de ruimtelijke impact van materiaalgebruik,
Los van de RES-doelstelling: kan de energiebron bijdragen aan     Wat zijn de kosten van deze energiebron? Om een objectieve                  grondstoffenwinning, netinfrastructuur et cetera). Voor meer
het doel van een CO2-neutrale energievoorziening in 2050?         vergelijking te geven, is de prijs van energie uit een energiebron          informatie over energiedichtheid: zie het boek Energie en
                                                                  uitgedrukt in een prijs per megawattuur (MWh). Dit heet de                  Ruimte.
Technische realisatie voor 2030                                   levelised cost of energy (LCOE). Het zijn de totale kosten over
Is het technisch mogelijk om een project met deze energiebron     de levensduur van het project gedeeld door de hoeveelheid                   Mogelijkheid tot meervoudig ruimtegebruik
uiterlijk in 2030 te realiseren als nu gestart wordt?             geproduceerde energie. Dit is tevens de minimale prijs per                  Welke mogelijkheden zijn er op de productielocatie aanwezig
                                                                  MWh die nodig is om de installatie te bouwen en energie te                  voor ander gebruik van de grond?
Aandachtspunten                                                   produceren, inclusief de kosten benodigd voor onderhoud en
Wat zijn de maatschappelijke discussies die gevoerd worden        personeel. Ter referentie: de gemiddelde prijs voor elektriciteit
over deze energiebron? Wij gaan hierbij niet in op de feiten in   in 2019 was 41,2 €/MWh
deze discussies, en of de argumenten gegrond zijn. In de nadere
uitwerking per energiebron staat de feitelijke informatie.




                                                                                                            Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>          Introductie              Facts & Figures          Alle bronnen          Aandachtspunten                     Verdieping                           Ga terug                             25




Begrippenlijst


Maattermen
kilo               duizend, 1.000 (103)
Mega               miljoen, 1.000.000 (10 6)
Giga               miljard, 1.000.000.000 (109)
Tera               biljoen, 1.000.000.000.000 (1012)
Peta               biljard, 1.000.000.000.000.000 (1015)
ha                 hectare, oppervlak van 100 x 100 meter


Vermogen
W	Watt: maat voor vermogen om energie te leveren
kW            kilowatt: 103 Watt aan vermogen
MW            megawatt: 106 Watt aan vermogen
GW            gigawatt: 109 Watt aan vermogen
MWe, GWe	megawatt of gigawatt vermogen specifiek aan de elektrische zijde van
              een installatie, bijvoorbeeld het outputvermogen van een centrale
              of het inputvermogen van een elektrolyser
MW th, GW th	megawatt of gigawatt vermogen specifiek
              aan de thermische (warmte) zijde van een installatie
kWp, MWp	piekvermogen: het vermogen dat maximaal gehaald
              kan worden onder optimale omstandigheden.


Energie
J	Joule: maat voor energie, 1 J = 1 W vermogen gedurende 1 seconde
GJ  gigajoule: 109 Joule aan energie
TJ  terajoule: 1012 Joule aan energie
PJ  petajoule: 1015 Joule aan energie
Wh	Wattuur: maat voor energie, 1 Wh = 1 W vermogen gedurende 1 uur = 3.600 J
kWh Kilowattuur: 103 Wh aan energie
MWh megawattuur: 10 6 Wh aan energie
GWh gigawattuur: 109 Wh aan energie
TWh terawattuur: 1012 Wh aan energie




                                                                                         Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>          Introductie               Facts & Figures             Alle bronnen              Aandachtspunten                         Verdieping                           Ga terug                             26




Begrippenlijst

Biogas	Biogas is gas dat verkregen wordt bij de              Groene waterstof	Waterstof geproduceerd uit hernieuwba-                 Super-kritische
        vergisting van organisch materiaal (bio-                                re energie                                             vergassing	Superkritische (water)vergassingis een
        massa). Het kan worden opgewerkt tot                                                                                                           vorm van vergassing waarbij natte bio-
        groengas, door middel van verwijdering                Groengas	Gas gemaakt uit organisch materiaal                                            massa wordt opgelost in superkritisch
        van CO2 en verontreinigende stoffen.                            (biomassa) met dezelfde samenstelling                                          water. Deze technologie is geschikt voor
                                                                        en hetzelfde kwaliteitsniveau als aardgas.                                     natte biomassastromen en kent een zeer
Bio-massa	Plantaardig en dierlijk (rest)materiaal, dat                 Hierdoor kan het direct op het aardgasnet                                      hoog energierendement.
           als grondstof kan worden gebruikt voor                       worden ingevoed.
           de productie van hernieuwbare energie-                                                                                      Vergas-sing	Vergassing is een innovatieve technologie
           dragers en direct als brandstof voor de            Houtpellets	Houtpellets zijn snippers hout of houtaf-                                waarmee specifieke biomassastromen,
           productie van elektriciteit en warmte.                          val (zoals zaagsel), in de vorm van staafjes                             zoals hout en mest, worden omgezet in
                                                                           samengeperst. Zij kunnen worden                                          synthesegas. Dit gas kan vervolgens in
Blauwe waterstof	Waterstof geproduceerd uit fossiele ener-                verbrand om elektriciteit en warmte te                                   groengas worden omgezet.
                  gie met toepassing van CCS                               produceren.
                                                                                                                                       Vergisting	Techniek om organisch materiaal (biomas-
Brandstof-cel	een brandstofcel zet waterstof of een          Must-run centrale	Een elektriciteitscentrale die niet zomaar                        sa) om te zetten in biogas
               ander gas direct om in elektriciteit en                           afgeschakeld worden doordat er bijvoor-
               warmte door middel van een elektroche-                            beeld ook warmte geleverd moet worden                 Vollasturen 	Het aantal uren per jaar dat een elektri-
               mische reactie                                                    of de opstartkosten erg hoog zijn, zoals bij                        citeitsopwekker omgerekend op volledig
                                                                                 een kerncentrale.                                                   vermogen draait. Dit wordt berekend als
CCS                 Carbon-capture and storage: CO¬2 opslag                                                                                          de jaarlijkse energieproductie gedeeld
                                                              Pellets              Zie Houtpellets                                                   door het maximale vermogen. Twee uur
Elektrolyse	Een elektrochemisch proces waarbij                                                                                                      op halve kracht telt dus ook als één vollas-
             waterstof wordt geproduceerd door                RES                  Regionale Energiestrategie                                        tuur.
             elektriciteit door puur water te leiden. Het
             water wordt hierbij gesplitst in waterstof       SDE++-subsidie	subsidie Stimulering Duurzame Energie-                   Warmtekrachtkoppeling
             in zuurstof.                                                     opwekking                                                (WKK)	De gecombineerde productie en benut-
                                                                                                                                                        ting van elektriciteit en warmte, bijvoor-
Elektrolyser	een installatie waarmee waterstof               Synthesegas	Synthesegas is gas dat verkregen wordt                                       beeld een gasturbine die elektriciteit
              wordt geproduceerd door middel                               bij de vergassing van organisch materiaal                                    produceert waarbij de restwarmte in een
              van elektrolyse w                                            (biomassa). Het bestaat voornamelijk uit                                     warmtenet wordt geleid.
                                                                           waterstof en koolmonoxide en kan wor-
Grijze waterstof	Waterstof geproduceerd                                   den omgezet in groengas door middel van
                  uit fossiele energie                                     methanisering.




                                                                                                     Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>         Introductie            Facts & Figures         Alle bronnen   Aandachtspunten                     Verdieping                           Ga terug                             27




Waterstof	Waterstof is een gas. Bij verbranding van
           dit gas komt geen CO2 vrij. Waterstof moet
           worden geproduceerd uit andere energie-
           bronnen, zoals windenergie of aardgas.
           Zie ook: groene waterstof, blauwe water-
           stof, grijze waterstof.


Zoekgebieden	Aangewezen gebieden in de RES waar
              mogelijkheden worden gezien voor zon-,
              wind- en/of bodemenergie.




                                                                              Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - Achtergrondinformatie per elektriciteitsbron - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Introductie     Facts & Figures     Alle bronnen   Aandachtspunten                 Verdieping                                                               28




                                                                                         Factsheet Elektriciteit

                Nationaal Programma                                                      Deze factsheet is een publicatie van het
                                                                                         Nationaal Programma RES, en is ontwikkeld
                                                                                         in samenwerking met CE Delft.


                                                                                         Versie
                                                                                         30 april 2020

              www.regionale-energiestrategie.nl
                                                                                         Ontwerp
                                                                                         Studio Duel, Den Haag




                                                                Nationaal Programma Regionale Energiestrategie - www.regionale-energiestrategie.nl - versie 30 april 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>