<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ambitie Agenda Afsluitdijk
Triple A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Colofon

Ambitie Agenda Afsluitdijk, triple A
Tekst:        Martijn Gerkes, Oranjewoud
Illustraties: Aanlanding Afsluitdijk Fryslân, Menno Landstra en
              Rietveld Landscape
Opmaak:       Klaas Pot, provincie Fryslân
Druk:         Huisdrukkerij provincie Fryslân
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Ambitie Agenda Afsluitdijk
Triple A




Vastgesteld in provincies Noord-Holland en Fryslân en
de gemeenten Wieringen, Súdwest-Fryslân en Harlingen




December 2011

Provincie Noord-Holland
Provincie Fryslân
Gemeente Wieringen
Gemeente Súdwest-Fryslân
Gemeente Harlingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                 Inhoud


                                 1   Uitgangspunten                                               5

                                     1.1 Aanleiding                                               5

                                     1.2 Algemene uitgangspunten voor de aanpak                   6

                                     1.3 De regio                                                 6

                                     1.4 Doelstelling en meerwaarde van de ambitie agenda         6

                                     1.5 Status van de Agenda                                     7

                                     1.6 Indeling van de Agenda                                   7

                                 2   Ambities                                                     8

                                     2.1 Ruimtelijke kwaliteit                                    8

                                     2.2 Building with nature                                     9

                                     2.3 Herstel ecologische verbinding IJsselmeer / Waddenzee   10

                                     2.4 Duurzame energie                                        14

                                     2.5 Mobiliteit en bereikbaarheid                            19

                                     2.6 Recreatie en toerisme                                   20

                                     2.7 Brinker                                                 23

                                     2.8 Zilte teelt/aquacultuur                                 25

                                 3   Organisatie                                                 26

                                     3.1 Uitgangspunten voor de organisatie                      26

                                     3.2 Organisatiemodel Afsluitdijk                            27

                                     3.3 Toelichting organisatiemodel Afsluitdijk                27

                                 4   Ontwikkelstrategie & Financiën                             30




4   Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                   HOOFDSTUK




      Uitgangspunten
                                                               1
1.1   I   Aanleiding

      De Afsluitdijk is een internationaal icoon in de Nederlandse strijd tegen het water.
      Om de veiligheid in de toekomst te kunnen garanderen, heeft het Rijk de
      Rijksstructuurvisie Toekomst Afsluitdijk opgesteld. De Afsluitdijk en de kunstwerken
      daarin, zullen een grootschalige versterking ondergaan. De Regio heeft een aantal
      ambities mede centraal gesteld bij de grootschalige versterking van de Afsluitdijk
      (zie hoofdstuk 2). Deze ambities richten zich op de verduurzaming van de
      Afsluitdijk, waarbij de Afsluitdijk een voorbeeld wordt van innovatieve duurzame
      maatregelen op het gebied van onder andere ecologie, energie, deltatechnologie
      en (eco-) toerisme. Het geheel aan duurzame ontwikkelingen draagt bij aan de
      sociaal-economische versterking van de regio’s aan weerszijden van de Afsluitdijk
      (halters).

      Bij de planuitwerking en realisatie van de versterking van de Afsluitdijk en de
      ambities uit de regio, willen Rijk en Regio vooral samenwerken gericht op synergie.
      De Rijksoverheid heeft ook andere doelen die een relatie hebben met dit gebied en
      de Afsluitdijk, zoals de Kaderrichtlijn Water (KRW), duurzame energie zoals opge-
      nomen in de Green Deal Noord-Nederland en het economische Topsectorenbeleid
      van het ministerie van EL&I. De afspraken over de uitvoering en organisatie zijn
      vastgelegd in een Bestuursovereenkomst (BOK) tussen Rijk en Regio.




                                                                           Hoofdstuk 1 • 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                     De BOK vraagt om nadere uitwerking en concretisering van de ambities uit de
                                     Rijksstructuurvisie Toekomst Afsluitdijk en vraagt om afspraken over de gezamen-
                                     lijke realisatie door Rijk en Regio. Deze Agenda Ambitie Afsluitdijk beschrijft
                                     concreet de afspraken voor de onderlinge regionale samenwerking én de samen-
                                     werking met het Rijk.




                               1.2   I   Algemene uitgangspunten voor de aanpak

                                     Uitgangspunten die bij de uitvoering gehanteerd worden zijn:
                                     I Duurzaamheid als basis voor alle maatregelen
                                     I Bereiken van een goede balans tussen ecologie en economie
                                     I De functie van het IJsselmeer als zoetwatervoorraad wordt niet bedreigd
                                     I Ambities moeten bijdragen aan de (economische) ontwikkeling van Noord-
                                        Nederland.




                               1.3   I   De regio

                                     Naast de provincies Noord-Holland en Fryslân en de gemeenten Wieringen,
                                     Súdwest-Fryslân en Harlingen zijn meer partijen betrokken in de regionale samen-
                                     werking. Dit zijn onder andere marktpartijen, Programma Rijke Waddenzee, de
                                     Waddenvereniging, Recreatiepartners, Energy Valley, Stichting Verantwoord Beheer
                                     IJsselmeergebied (VBIJ), Wetsus, Brinker World Sustainability Centre Afsluitdijk.




                               1.4   I   Doelstelling en meerwaarde van de ambitieagenda

                                     De doelstelling van Agenda Ambitie Afsluitdijk is:
                                     I Gezamenlijke ambities vaststellen met de regionale partners en deze integraal
                                        en concreet uitwerken om afspraken te maken in de regio over samenwerking
                                        in de planvorming en uitvoering en op basis daarvan de samenwerking met het
                                        Rijk aangaan (BOK). Als thema of programma te kunnen dienen voor co-finan-
                                        ciering bij het Waddenfonds, het landelijke topsectorenbeleid en Europese
                                        subsidieregelingen.

                                     De meerwaarde van de Agenda is:
                                     I Dat de ambities van regionale partijen concreet worden gemaakt en in samen-
                                        hang worden beschreven. Met de agenda kunnen afspraken worden gemaakt
                                        over regionale samenwerking met als doel synergie te behalen in maatregelen,
                                        waardoor een multipliereffect in opbrengsten ontstaat.
                                     I Het bieden van een integraal programma als basis voor samenwerking.
                                     I Het kunnen leveren van een bijdrage aan het nationale Topsectorenbeleid van
                                        het Rijk door samen op te trekken met het Rijk. Door het betrekken van
                                        de markt en kennisinstellingen bij de planuitwerking en realisatie wordt
                                        ‘de gouden driehoek’ benut.




6 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>      I De koppeling kunnen realiseren met andere regionale plannen en ambities zoals
        in Noord-Holland en Fryslân op duurzame energie, voor Unesco Waddenzee,
        de Afsluitdijk als icoon, de waarde als Natura 2000 gebied en het nationaal
        cultuurhistorisch beleid.
      I Financiële voordelen creëren door het stapelen van financiering, bundelen van
        kennis en werk met werk te maken.




1.5   I   Status van de Agenda

      De Agenda Ambitie Afsluitdijk is de vastgestelde regionale uitvoeringsagenda voor
      de ambities en projecten rond de Afsluitdijk, concreet uitgewerkt in acties, organi-
      satie en financiële middelen met een verdeling over de partijen.




1.6   I   Indeling van de Agenda

      In hoofdstuk 2 zijn de ambities zo concreet mogelijk beschreven in factsheets
      eventueel met nadere informatie in een toelichting. Hoofdstuk 3 geeft de organisa-
      tiestructuur voor het gezamenlijk met Rijkswaterstaat uitvoeren van het project
      Afsluitdijk, inclusief de ambities. Hoofdstuk 4 geeft een samenvatting van de
      kosten, financieringsafspraken en planning van de projecten.




                                                                            Hoofdstuk 1 • 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> HOOFDSTUK




2                               Ambities




                                     In dit hoofdstuk worden de gezamenlijke regionale ambities beschreven. Van elke
                                     ambitie is een factsheet gemaakt, van een aantal inclusief uitgebreidere toelichting.



                               2.1   I   Ruimtelijke kwaliteit

                                     Ambitie Ruimtelijke kwaliteit
                                     Met de aanleg van de Afsluitdijk is een uniek gebied ontstaan met een zeer scherpe
                                     overgang tussen de Waddenzee en het IJsselmeer, tussen zout en zoet. De strakke
                                     lijnen van de dijk, de monumenten daarop en de beleefbare weidsheid van het
                                     gebied zijn kenmerkend voor dit internationale icoon van Nederlandse waterbouw.
                                     Bij de renovatie van de Afsluitdijk en het realiseren van ambities speelt de ruimte-
                                     lijke kwaliteit een belangrijke rol. Toekomstige ingrepen en nieuwe projecten
                                     dienen te passen bij de aard en schaal van de verschillende knooppunten op de dijk
                                     en in het gebied in de halters. Om de ruimtelijke kwaliteit basis te laten zijn voor
                                     toekomstige ontwikkelingen, zal het Rijk samen met de regio een beeldkwaliteit-
                                     plan opstellen voor de Afsluitdijk en de koppen. Met een gezamenlijk beeld en visie
                                     ontstaat samenhang in de projecten en kan het gewenste kwaliteitsniveau behaald
                                     en bewaakt worden en zullen projecten beter renderen op kwaliteit.
                                     Meerwaarde De ambitie om ruimtelijke kwaliteit als basis voor ontwikkelingen
                                     zorgvuldig vorm te geven geeft sturing aan de realisatie van alle andere ambities
                                     in deze Agenda Ambitie Afsluitdijk.

                                     Wat                Waar           Wie             kosten / financiering  wanneer
                                     Beeldkwaliteitplan Afsluitdijk    Rijk en         € 54.000 door de Regio 2012
                                                        en halters     Regio samen     (als aanvulling op het
                                                                                       budget van het Rijk)


8 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>      Toelichting op ambitie Ruimtelijke kwaliteit

      Project
      Het beeldkwaliteitplan bestaat uit een visiedeel op het geheel (inclusief de koppen)
      met concretisering voor de knooppunten en de koppen. Het Beeldkwaliteits-plan
      dient twee doelen:
      1. Het beschrijven en ontwikkelen van beeldkwaliteit op basis van bestaande
          kwaliteiten en tegelijkertijd richting geven aan het versterken van de beeld-
          kwaliteit door nieuwe projecten (potenties van nieuwe ruimtelijke kwaliteit).
      2. Randvoorwaarden en kapstok voor toetsing van nieuwe ontwikkelingen.

      Deel van de uitwerking betreft de borging: bij de inwerkingtreding van het
      Beeldkwaliteitplan moeten afspraken worden gemaakt hoe de beeldkwaliteit
      bewaakt wordt. Dit laat onverlet de reguliere rol van de gemeenten.

      Het beeldkwaliteitplan gaat over de gebiedskenmerken, de bestaande functies (en
      de kwaliteit daarvan), de gebruikswaarde etc. Kenmerkende woorden zijn:, open-
      heid, internationale icoon, monumenten, groene uitstraling van de Afsluitdijk,
      bijzondere positie Kornwerderzand (beschermd stads- en dorpsgezicht) en kazemat-
      ten, zichtlijnen behouden, benutten van de Unesco-status voor natuur, behoud door
      ontwikkeling, indien buiten gebruik kunstwerken nieuwe functies voor behoud. De
      gebiedsafbakening van het Beeldkwaliteitplan strekt zich uit van Wieringen tot
      Harlingen - Makkum (nader af te stemmen met bestaand beleid zoals de recente
      nota Beeldkwaliteit voor Wieringen).

      Financiering
      Het Rijk zorgt voor de financiering van het Beeldkwaliteitplan. De Regio heeft
      belang bij een goede uitwerking en het integreren van de koppen. De mate van
      detaillering van het Beeldkwaliteitplan moet aansluiten op punt 2 van de doelstel-
      ling de gedetailleerdere uitwerking. Het Uitvoeringsplan Waddenfonds 2010-2014
      biedt de mogelijkheid tot medefinanciering van projecten door het indienen van
      projecten en programma's voor onder andere het thema "Landschap en cultuur-
      historie".

      Gebruikte informatie
      I Beoordelingssystematiek MER
      I Aanlanding Afsluitdijk Fryslân
      I Havenvisie Den Oever




2.2   I   Building with nature

      Project
      Building with nature neemt een bijzondere positie in deze ambitieagenda in. Het is
      namelijk geen ambitie maar een filosofie dat natuurlijke processen in de
      Waddenzee worden gebruikt om een bijdrage leveren aan het functioneren van de
      andere ambities.

      De filosofie gaat uit van Building with nature als motor voor en als motor van:
      I kustverdediging,
      I natuurontwikkeling door kwelderachtige omgevingen in combinatie met
         een geleidelijke overgang van zoet water naar zout water, toerisme bij het
         ontwikkelen als aantrekkelijk gebied voor eco-toerisme of door de combinatie
         met stranden,

                                                                           Hoofdstuk 2 • 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                      I landschapsontwikkeling in aansluiting op de natuurlijk en cultuurhistorische
                                        omgeving, autonoom vrijkomende grondstromen uit de omgeving door werk-
                                        met-werk te maken, hier zijn ook marktpartijen bij betrokken. de positie en het
                                        imago van Nederland als waterbouwer met oog voor kennis van de natuur.

                                      Actie
                                      Uitvoeren van onderzoek naar de kansrijkheid van Building with nature in
                                      combinatie met de ambities en de kansen op te nemen in de planuitwerkingen
                                      van de ambities.

                                      Waar, kosten, financiering, wanneer
                                      Het gaat om het gebied tussen Kornwerderzand en Harlingen aan de Waddenzee-
                                      kant. De kosten voor het onderzoek en het uitvoeren van een experiment zijn
                                      opgenomen bij "Ambitie herstel ecologische verbinding IJsselmeer / Waddenzee"




                            2.3       I   Herstel ecologische verbinding IJsselmeer / Waddenzee

                 Ambitie herstel ecologische verbinding IJsselmeer / Waddenzee
                 De kwaliteit en diversiteit van de flora en fauna in het IJsselmeer (beide Natura 2000 gebieden) gaat sinds
                 de aanleg van de Afsluitdijk nog elk jaar achteruit (zie gebruikte informatie). De doelstelling is om de bio-
                 diversiteit in dit gebied te vergroten door betere ecologische omstandigheden te creëren. Dat sluit direct
                 aan bij de Rijksdoelen uit de KRW. Vanuit ecologisch perspectief is het streefbeeld voor de Afsluitdijk een
                 zeewering met minimale ecologische barrières. Voor het behalen van de doelstelling zijn herstelmaatrege-
                 len nodig:
                 1. Visvriendelijke spuien (bij ESA).
                 2. Fysieke vispassages in het kader van de KRW. Om een optimaal effect te genereren moet er ook een
                    overgang tussen zoet en zout water worden nagestreefd.
                 3. Robuuste vispassages met een geleidelijke overgang tussen zoet water en zout water.

                 Meerwaarde
                 Meerwaarde kan worden bereikt door het koppelen van de natuurdoelen aan:
                 I    energieopwekking (zoals Blue Energy) en het benutten van het restproduct brak water
                 I    zilte teelten
                 I    toerisme en recreatie door natuurbeleving en educatie
                 I    ontwikkeling van de visserijsector door verbeterde visstand in het IJsselmeer
                 I    educatie, professionele informatie en kennisontwikkeling in de wetenschap en de zakelijke markt.
                 I    positie en imago van Nederland als waterbouwer met oog voor kennis van de natuur.
                 Bovenstaande maatregelen en koppelingen tezamen, realiseren een icoon van internationale allure,
                 vergroten de biodiversiteit en de kwaliteit van flora en fauna.

                 Wat                       Waar            Wie                kosten / financiering               wanneer
                 PVE visvriendelijk        ESA             ESA en KRW,        Rijk                                2012
                 spuien                                    Regio sluit aan
                 PVE vispassages KRW    Den Oever en       KRW, Regio sluit   Rijk/KRW                            2012
                                        Kornwerderzand aan
                 PVE robuuste vispas- Bij de koppen        Regio (Rijke       € 90.000                            2012
                 sages met geleidelijke van de Afsluitdijk Waddenzee is       Rijke Waddenzee en regio
                 overgang zoet water-                      trekker namens
                 zout water                                de partijen)
                 Planuitwerking         ESA                ESA en KRW,        Rijk                                2012-2015
                 visvriendelijk spuien                     Regio sluit aan
                 Planuitwerking         Den Oever en       KRW, Regio         KRW                                 2012-2015
                 vispassages KRW        Kornwerderzand sluit aan




10 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Wat                      Waar               Wie                       kosten / financiering                     wanneer
a. Subsidieaanvraag      Bij de koppen      Regio (Rijke              a. Subsidieplan/aanvraag                  a. 2012
                         van de Afsluitdijk Waddenzee is                 € 100.000, door Rijke Wadden-
b. Planuitwerking                           trekker namens               zee en Regio.
robuuste vispassages                        de partijen)              b. Planuitwerking € 1 mln,                b. 2013-
met geleidelijke over-                                                   Financiering n.t.b. Combinatie            2015
gang zoet water- zout                                                    van Rijke Waddenzee (be-
water                                                                    staande uit geld en/of perso-
                                                                         nele inzet), provincie Fryslân
                                                                         en Noord- Holland en moge-
                                                                         lijk marktpartijen
Realisatie visvriende-   ESA                    RWS                   RWS                                       vanaf 2015
lijk spuien
Realisatie vispassages   Den Oever en           RWS                   € 10 mln per stuk (bron: CPB)             vanaf 2015
KRW                      Kornwerderzand                               Rijk, ESA
                                                                      Rijk, KRW
Realisatie robuuste    Bij de koppen      Regio                       € 70 miljoen + PM Zurich-Harlin-          vanaf 2015
vispassages met gelei- van de Afsluitdijk                             gen. Financiering n.t.b. (Combi-
delijke overgang zoet                                                 natie Waddenfonds en co-finan-
water-zout water                                                      ciering overheden, Europese
                                                                      fondsen als Life, Europees
                                                                      Visserij Fonds.



                  Toelichting op ambitie herstel ecologische verbinding
                  IJsselmeer/Waddenzee

                  Project
                  De kwaliteit en diversiteit van de flora en fauna in de Waddenzee en het IJsselmeer
                  gaan sinds de aanleg van de Afsluitdijk nog elk jaar achteruit (zie gebruikte infor-
                  matie). Vanwegede combinatie met de grootschalige versterking van de Afsluitdijk
                  zijn er juist nu reële kansen op verbetering van de huidige ecologische situatie, met
                  name door de realisatie van vispassages zoals aangegeven door het CPB (bron).
                  Daarmee kan een forse bijdrage worden geleverd aan het verbeteren van niet
                  alleen de visstand op zichzelf, maar ook de functie van vis in de totale voedsel-
                  keten. Vispassages dragen bij aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen op
                  rijks- en regionaal niveau. Op Rijksniveau wordt hiervoor al samengewerkt voor
                  de projecten Afsluitdijk, KRW vispassages en ESA (extra spuicapaciteit Afsluitdijk).
                  Vispassages moeten immers in de dijk en raken daarmee de Veiligheidsopgave. Op
                  dit moment werkt het Rijk binnen het project ESA aan de vispasseerbaarheid door
                  extra maatregelen rond de spuisluis te nemen die visvriendelijk spuien mogelijk
                  maakt. Bij het project KRW is sprake van twee vispassages, bij Den Oever en bij
                  Kornwerderzand. De regio constateert echter wel dat er beperkte herstelmogelijk-
                  heden voor flora en fauna bij het solitair toepassen van vispassages. De verwachting
                  is dat dit niet voldoende effect oplevert voor het realiseren van de natuurambities
                  voor dit gebied. Voor een voldoende positief effect is een volwaardige passage bij
                  ESA of, mocht ESA niet gerealiseerd worden1, bij de huidige spuiwerken gewenst.
                  Daarnaast moet het Rijk KRW-doelen uitvoeren en biodiversiteit vergroten. De reali-
                  satie van vispassages met een geleidelijk overgang van zoet water naar zout water
                  (“voor- en achtertuin”) zijn daarvoor een voorwaarde.




                  1 Of er een nieuw spuimiddel ‘ESA’ komt is onzeker, momenteel wordt ESA namelijk heroverwogen: er komt een
                    nieuw spuimiddel of er worden pompen in de bestaande sluizen geplaatst.




                                                                                                          Hoofdstuk 2 • 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                Maatregelen
                                1: Visvriendelijk spuien
                                De negatieve effecten voor vissoorten van spuien kunnen geminimaliseerd worden
                                door visvriendelijk spuien en door het verminderen van effect van de grote zoet-
                                waterbel die in de Waddenzee terecht komt bij spuien. Het Rijk staat voor de taak
                                voor uitvoering van een minimale variant van een verbeterde vispasseerbaarheid
                                bij spuien, gericht op de juridische noodzakelijke soorten. De opgave ligt bij ESA
                                en als dit niet doorgaat bij de schutsluizen.

                                Visvriendelijk spuien is een maatregel die al wordt meegenomen in de planuitwer-
                                king Veiligheid van het Rijk. Visvriendelijk of ecologisch spuien is meer dan de sluis
                                open laten staan. Dit is bijvoorbeeld gericht op het anticiperen met spuien op
                                regenval/smelten van sneeuw, bovenstrooms, terugkeermogelijkheden voor
                                uitgespuide zoetwatervissen, bewust na te streven variatie (binnen grenzen) van het
                                IJsselmeerpeil. Rijke Waddenzee heeft in samenwerking met het Deltaprogramma
                                IJsselmeer een studie laten verrichten naar effecten van spuien. Dit is vrijwel gereed
                                en kan benut worden. De regio moet toezien op afstemming met de andere maat-
                                regelen.

                                Voor het verminderen van het negatieve effect van de grote zoetwaterbel die bij
                                het spuien in Waddenzee terecht komt zal onderzoek plaats moeten vinden in com-
                                binatie met maatregel 3, de geleidelijke overgang tussen zoet water en zout water.

                                2: Fysieke vispassages in het kader van KRW
                                Fysieke vispassages zijn nodig voor het verbeteren van de vispasseerbaarheid van de
                                Afsluitdijk. Bij het project KRW is sprake van een vispassage bij de schutsluizen /
                                spuisluizen bij Den Oever en bij Kornwerderzand. De ecologische doelstellingen die
                                nagestreefd worden zijn gebaseerd op basis van afspraken met Europa. Volgens het
                                CPB is het realiseren van vispassages met een kostenniveau van € 10 mln per stuk
                                een kosteneffectieve maatregel gezien de ecologische effecten ten opzichte van de
                                huidige situatie.

                                3: Robuuste vispassages en geleidelijke overgang tussen zoet water en zout water
                                Het heeft de sterke voorkeur om zelfstandige vispassages in de dijk te realiseren
                                (niet via spuisluizen/schutsluizen), zodat de juiste omstandigheden voor de trek van
                                vissoorten als spiering, paling en fint kan worden gecreëerd. Een goede vispassage
                                is een belangrijke schakel voor de voedselketens van de Waddenzee en met name
                                het IJsselmeer (spiering als stapelvoedsel voor andere soorten als paling, snoekbaars
                                en vele vogels).

                                Om een optimaal effect te genereren moeten robuuste vispassages in combinatie
                                met geleidelijke overgangen tussen zoet water en zout water worden gerealiseerd.
                                Randvoorwaarde bij zo’n overgang is de beheersbaarheid daarvan, in verband met
                                de zoetwatervoorraad die het IJsselmeer vormt. De locaties bij ESA en de bestaande
                                sluizen lijken het meest geschikt voor robuuste vispassages vanwege het spuien van
                                zoet water naar de Waddenzee. Hier ontstaat de gewenste lokstroom. Indien ESA
                                niet gerealiseerd wordt, zal er nog steeds de behoefte blijven bestaan tot het
                                nemen van maatregelen voor vispassages. Bovendien kunnen op deze locaties
                                koppelmogelijkheden worden benut met andere ambities zoals bijvoorbeeld
                                (beleefbare) informatievoorziening over vismigratie en de concrete opwekking
                                van energie door blue energy.




12 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Bij de planuitwerking voor robuuste vispassages en voor de geleidelijke overgang
tussen zoet en zout water bij de vispassages zijn twee hoofdvormen mogelijk:
I Oever- en kwelderachtige milieus creëren bij de overgang van dijk naar land.
    Dit is nodig om vissen aan te trekken, vast te houden en te laten acclimatiseren
    aan de overgang tussen zout en zoet. Zachte oevers hebben ook een waarde op
    zichzelf: het verrijken van de biodiversiteit. Dit kunnen 'building with nature'
    achtige oplossingen zijn, die bovendien een meerwaarde hebben voor de veilig-
    heid (vooroevers) en de landschappelijke kwaliteit van het gebied. De meeste
    geschikte locaties liggen bij de koppen van de Afsluitdijk, inclusief het gebied
    Zurich-Harlingen, waar ondieptes zijn, ruimte is en mogelijkheden zijn om werk-
    met-werk te maken met toekomstig vrijkomende grondstromen.
    Kunstmatige oplossingen bij Den Oever en ESA als goten en geleidedammen
    omdat de omgeving vanwege dynamiek of ruimte niet meer dan dat toelaat.

Bij het opstellen van het programma van eisen zal al gezocht worden naar subsidies
en co-financiering van de volgende fase, de planuitwerking.

In de planuitwerking voor deze overgangen is het onder andere van belang een
goede afstemming met de Rijksopgave te krijgen maar vooral ook om aandacht te
geven aan een goede modellering van de sedimentstromingen ten behoeve van
procedures en milieueffecten. Tevens wordt een aanvraag voor het Waddenfonds
en andere financiering opgesteld in de planuitwerking.
In de planuitwerking wordt opgenomen dat een experiment met Building with
nature kan worden uitgevoerd.

Relatie met veiligheid en andere trajecten
De projecten KRW en ESA worden in nauwe samenhang met het project Afsluitdijk
uitgewerkt. Voor de realisatie van geleidelijke overgangen van zoet water naar
zout water en zachte oevers via Building with nature is wellicht een combinatie
te maken met vrijkomend materiaal uit bijvoorbeeld het onderhoud aan de vaar-
geulen in de Waddenzee of de Boontjes, in overleg met het Rijk (voor onder
andere procedures) en natuurorganisaties.

Acties
Wat
Voor aansluiting op het project Veiligheid van RWS is het noodzakelijk dat een
integraal programma van eisen wordt opgesteld voor de vispassages in combinatie
met zoet-zout overgangen en het minimaliseren van negatieve effecten van spuien.
In het eerst kwartaal van 2012 wordt duidelijk of ESA wel of niet doorgaat. Daarom
dient het PVE uit te gaan van twee varianten (met en zonder ESA). Verder moet
het PVE bestaan uit een opbouw aan maatregelen beginnend bij een aantal kleine
maatregelen bij de schutsluizen tot uiteindelijk de volwaardige en optimale
vispassage.

Wie
Het PVE voor de vispassages en de geleidelijke zoet-zout overgang moet worden
opgesteld door regio en Rijk gezamenlijk. Rijke Waddenzee (namens de partijen)
en/of de Waddenvereniging zorgen voor een trekker vanuit de regio voor een
goede betrokkenheid van de belanghebbende organisaties en stelt daarvoor een
plan op. Ook de visserijsector moet worden betrokken bij de planvorming en
uitwering in verband met hun belangen.




                                                                    Hoofdstuk 2 • 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                   Financiering
                                   Voor de realisatie van voldoende robuustheid van de vispassages, wordt de finan-
                                   ciering geregeld door de Regio. Idee is dat een groot deel via het Waddenfonds
                                   gefinancierd kan worden, de overheden moeten uiteraard wel co- financiering
                                   volgens de geldende regeling bijdragen. Het Uitvoeringsplan Waddenfonds
                                   2010-2014 biedt de mogelijkheid tot medefinanciering van bovenstaande projecten
                                   door het indienen van projecten en programma's voor onder andere het thema
                                   "Ecosysteem, habitat en soorten" en het programma "Duurzame visserij".
                                   Europese fondsen als Life en het Europees Visserijfonds kunnen een aanvullende
                                   bijdrage leveren.

                                   Gebruikte informatie
                                   I Natuurvisie gezamenlijke natuurorganisaties (Afsluitdijk natuurlijk - veilig” -
                                     groen boekje, 2010).
                                   I Door Rijke Waddenzee opgesteld: “hoofdstuk “ natuur tbv concept
                                     Rijksstructuurvisie, versie begin april + kostenraming.
                                   I Aanlanding Afsluitdijk Fryslân (2011).
                                   I Uitwerking schoorwal/ kwelder in verband met hergebruik materiaal Boontjes
                                     (bezig).
                                   I Waddenvereniging laten een verkenning uitvoeren door consultants Wanningen
                                     + Van Herk (lopend).
                                   I KRW project vispasseerbaarheid (bezig) en uitwerkingen ESA.
                                   I De Afsluitdijk als schakel tussen zoet en zout, LNV, VROM, VWS, 2002.
                                   I Wetenschappelijk tussentijds advies, Vijf jaar studie naar de kansen voor
                                     het ecosysteem IJsselmeer e.a. Deltares, 2009.
                                   I Natura 2000-doelen in de Waddenzee, Rijkswaterstaat Waterdienst /
                                     Rijkswaterstaat Noord Nederland, 2011 eindconcept.
                                   I Spectaculaire terugkomst van de Houting in de Rijn, onderzoek naar effecten
                                     van vispassages en uitzetbeleid door Wageningen IMARES en Rijkswaterstaat
                                     RIZA en de Universiteit van Keulen, 2007.




                            2.4    I   Duurzame energie
                 Ambitie Duurzame energie
                 Doelstelling
                 I    Het benutten van de Afsluitdijk en haar omgeving voor het beproeven, ontwikkelen en exploiteren
                      van duurzame energie toepassingen die passen bij deze locatie.
                 I    Het ontwikkelen van de Afsluitdijk als experimenteerruimte en thuismarkt voor het concept
                      ‘energiedijk’ met (inter)nationale allure.
                 I    Het geleidelijk opschalen van experimenteerruimte voor duurzame energie toepassingen via een
                      energieneutrale dijk naar een energieleverende dijk met een potentie van ca. 70-230 MW.
                 I    Hieraan gerelateerd een versterking van de regionale economie door vergroting van het aantal
                      kenniswerkers en toename van industriële bedrijvigheid.


                 Meerwaarde
                 Er is meerwaarde te bereiken door duurzame energie te koppelen aan:
                 I    natuurdoelen zoals vispassages met zoet-zoutovergang en kwelderontwikkeling (via restproduct
                      van blue energy: brak water).
                 I    zilte teelten als bron van biomassa voor duurzame energie economische doelen als recreatie en
                      toerisme, professionele informatie en kennisontwikkeling in de wetenschap en de zakelijke markt
                      (energieproductie) voor de regionale economie en de export.
                 I    Informatievoorziening en educatie voor meer bewustwording in de maatschappij voor
                      het belang van een duurzame ontwikkeling.


14 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Wat                     Waar                 Wie                  kosten / financiering                wanneer
Blue energy             Testcentrum op       Energy Valley /      € 8 mln. De financiering is toe-     tussen
                        Breezanddijk         RED stack            gezegd door RED stack (markt),       2012-2014
                                                                  provincie Fryslân, SNN.
                        Centrale van 0,5-    Energy Valley        € 20 mln. Hiervoor moet de           Afhankelijk
                        1 MW op de                                financiering nog worden opge-        van resul-
                        Afsluitdijk                               start. Bronnen zijn Marktpartijen,   taten pilot
                                                                  Rijkssubsidies topsectoren,          opschalen
                                                                  Waddenfonds, regionale over-         in 2015-2020
                                                                  heden (onder andere Green Deal).
                        Grote centrale van Energy Valley          € 350 mln                            Afhankelijk
                        50-200 MW op de                                                                van resulta-
                        Afsluitdijk                                                                    ten centra-
                                                                                                       le, na 2020
Stromingenergie         Den Oever Tidal      loopt al             loopt al, uitbreiding mogelijk       loopt al
                        Test Centrum         (Tocardo)
                        programma van        Trekker is Energy    € 20.000, na besluit ESA.            PVE voor
                        eisen voor ESA       Valley, i.s.m. ESA   Financiering n.t.b.                  1 april 2012
                        Programma van        Trekker is           PM, na besluit ESA                   na besluit
                        eisen Den Oever en   Energy Valley                                             ESA.
                        Kornwerderzand
 Scenario met ESA:
                        Realisatie bij ESA, Energy Valley         € 8 mln, onrendabel deel is € 4
                        5 MW                                      mln. Financiering n.t.b. Markt-
                                                                  partijen, rijkssubsidies topsec-
                                                                  toren, Waddenfonds, regionale
                                                                  overheden (Green Deal). Regie-
                                                                  voering en proces Energy Valley,
                                                                  afhankelijk van besluit ESA
                        Realisatie bij Korn- Energy Valley        € 8 mln, Kornwerderzand en € 12 Realisatie
                        werderzand en                             miljoen Den Oever. De helft daar- 2015
                        Den Oever met                             van is onrendabel. Financiering
                        ESA (respectieve-                         n.t.b. Marktpartijen, rijkssubsidies
                        lijk 5 en 7,5 MW)                         topsectoren, Waddenfonds, regio-
                                                                  nale overheden (Green Deal).
                                                                  Regievoering en proces Energy
                                                                  Valley, afhankelijk van besluit ESA
 Scenario zonder ESA:
                        Realisatie bij Korn- Energy Valley        € 6,3 mln, Kornwerderzand en      Realisatie
                        werderzand en                             € 9,4 miljoen Den Oever. De helft 2015
                        Den Oever -                               daarvan is onrendabel. Financie-
                        (respectievelijk                          ring n.t.b. Marktpartijen, rijks-
                        2,5 en 3,75 MW)                           subsidies topsectoren, Wadden-
                                                                  fonds, regionale overheden
                                                                  (Green Deal). Regievoering en
                                                                  proces Energy Valley, afhankelijk
                                                                  van besluit ESA
Zonne-energie           Pilot met zonne- Trekker is               Voorstudie € 75.000. Pilot € 2    2012-2014
                        panelen op locaties Energy Valley         miljoen. Financiering n.t.b.
                        Breezanddijk en                           Wetterskip Fryslân, provincie
                        Waddendijk                                Fryslân en energiebedrijf.
                        Friese kust
                        Pilot zonne-energie Noord-Holland         € 100.000 voor pve door regio        Bij de aan-
                        uit fietspaden                            en Rijk gezamenlijk                  leg na 2015
                        Afsluitdijk




                                                                                                   Hoofdstuk 2 • 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                 Wat                 Waar             Wie                kosten / financiering             wanneer
                                     Realisatie 25 km Private partijen   € 20-30 mln door investeerder     Afhankelijk
                                     zonnepanelen                        (markt).                          van uitkom-
                                     voor productie                                                        sten na 2015
                                     10-20 Mw                                                              opschalen
                 Windmolens          Nader te bepalen Rijk, provincie    Ruimtelijk beleid door overheden. ?
                                                      Fryslân en        Financiering en realisatie door
                                                      gemeenten          private partijen.



                                Toelichting Duurzame energie

                                Project
                                De duurzame energie ambities voor de Afsluitdijk sluiten aan bij de aanbevelingen
                                van het Topteam Water. Het benoemt Energie uit Water als één van de speerpun-
                                ten met blue energy en getij-energie als kansrijke technologieën die nog een
                                verdere ontwikkeling behoeven. Verder beveelt het Topteam aan proeflocaties
                                beschikbaar te stellen zoals de Afsluitdijk. Dit project beoogt de uitbouw van expe-
                                rimenteerruimte voor getij-energie, blue energy maar ook voor zonne-energie met
                                het perspectief van een energieneutrale of zelf energieleverende dijk. Voor de regio
                                biedt het een economische impuls voor zowel de kennisinstituten als de betrokken
                                bedrijven. Hiermee wordt tevens een etalage gecreëerd voor hoogwaardige
                                Nederlandse technologieën om zich internationaal te profileren en de exportpositie
                                te versterken. De ontwikkeling van blue energy en getij-energie past goed bij
                                Nederland en is een voorbeeld van kruisbestuiving van het nationale topsectoren
                                beleid op het gebied van water en energie. Het beleid zet in op de ontwikkeling
                                en export van kennis op dit vlak. Met de grootschalige versterking van de Afsluitdijk
                                kan Nederland voort kan bouwen op een lange traditie van innovatieve waterbouw
                                met een nieuwe dimensie namelijk de energiedijk. Daarom moeten de topteams
                                van het Rijk moeten betrokken worden (water, energie, kennis).

                                Relatie met Veiligheid
                                Voor het realiseren van de doelstellingen zijn hieronder maatregelen beschreven.
                                Deze hebben een nauwe relatie met het project Veiligheid. Blue energy, getij-
                                energie en zonne-energie zijn gesitueerd in of op de dijk en raken daarmee de
                                Veiligheidsopgave, zeker bij het opschalen naar commerciële omvang. Dit heeft ook
                                gevolgen voor de elektrische ontsluiting van de verschillende deelprojecten. Op dit
                                moment is Alliander betrokken bij een gepland kabeltracé naar Breezanddijk. In de
                                ontwerp Structuurvisie Toekomst Afsluitdijk is aangegeven dat ruimtelijk rekening
                                gehouden wordt met de pilots voor duurzame energie opties en is een perspectief
                                geschetst voor opschaling.

                                Maatregelen
                                1. Blue energy
                                Door geleiding van zoet en zout water langs mebranen wordt energie opgewekt.
                                Op dit moment is de haalbaarheid in een natuurlijke omgeving nog niet in de prak-
                                tijk getest, daarom wordt een pilot op de Afsluitdijk opgestart. De Afsluitdijk is een
                                unieke locatie door de harde en smalle grens tussen zoet en zout. De beste locatie
                                voor de pilot is Breezanddijk. De benodigde vergunningen en de financiering voor
                                de pilot op Breezanddijk zijn (bijna) rondvoor uitvoering in 2012.

                                Potentie
                                De huidige pilot zal nog geen elektriciteit terugleveren aan het net, maar de
                                volgende stap wel, en zal energie op kunnen wekken voor Brinker: die opschaling




16 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>levert dus zowel energie als dat het een demonstratiemodel is. Na een succesvolle
pilot zijn er twee opschalingstappen voorzien. De eerste is een kleine centrale van
0,5-1 MW. Hiervoor is planvorming nodig voor het bepalen van de fysieke inpassing
in het waterhuishoudkundig en natuurlijk systeem en voor de ruimtelijke inpassing.
Er zijn meerdere locaties mogelijk, waarbij de zones rond Den Oever en
Breezanddijk geschikter zijn dan Kornwerderzand, omdat het water in de
Waddenzee daar een hoger zoutgehalte heeft (een hoger zoutgehalte kan meer
energie opleveren). Bij Breezanddijk is het water weliswaar minder zout dan bij Den
Oever, maar hier is als voordeel dat de geul dieper is en dichter bij de dijk ligt. De
koppeleffecten op natuur, spuicapaciteit (ESA), recreatie en toerisme dienen concre-
ter in beeld te worden gebracht, mede ter ondersteuning van de andere ambities.

De tweede stap is een grote centrale van 50-200 MW. De energiepotentie van een
grote centrale is 150.000 huishoudens. Dit is een forse potentie in verhouding met
zonne-energie (10-20 MW) en getij- energie (11-17,5 MW). Ook als mondiaal export-
product zijn er goede mogelijkheden voor blue energy. De Europese markt wordt
geschat op 20 GW en wereldwijd is er een potentieel van ca 180 GW.

2. Stroming-energie
Benutten spuistroom bij Den Oever, ESA en Kornwerderzand voor
energieopwekking.

Bij de spuisluis van Den Oever is al het Tidal Test Centre (TTC) gevestigd voor het
beproeven van vrije stromings- en getijstroomturbines. Op dit moment levert een
getijstroomturbine in het TTC en vermogen van 35 kW (piek 80 KW). De doelstelling
voor de toekomst is het uitbouwen van het TTC tot een internationale testsite met
directe relaties met de kennisinstituten ECN, WMC, NIOZ en Deltares. Er is een ver-
gunning voor het bijplaatsen van twee extra turbines waarmee het vermogen stijgt
tot 250 KW.

Variant met nieuw spuimiddel ESA
De resultaten van het TTC worden benut voor de planvorming bij de ESA en toepas-
singen elders zoals in de Oosterscheldekering, de Brouwersdam en het buitenland.
De realisatie van ESA biedt een concrete kans om direct bij de bouw voorzieningen
te treffen voor het plaatsen van getijstroomturbines. Het Rijk is op dit moment al
bezig met de planvorming voor ESA maar er is nog niet besloten dat ESA er daad-
werkelijk komt. Zodra duidelijk is dat ESA gebouwd gaat worden is het van belang
dat getijstroom wordt opgenomen in het plan van eisen. Een vermogen van ca 5
MW voor deze locatie lijkt haalbaar. Bij de renovaties van de spuisluizen van
Kornwerderzand en Den Oever is de ambitie om daar eveneens getijstroomturbines
te plaatsen met een gezamenlijk vermogen van 12,5 MW (in optimale vorm).
Variant zonder nieuw spuimiddel ESA Bij de renovaties van de spuisluizen van
Kornwerderzand en Den Oever (indien ESA niet gerealiseerd wordt) is de ambitie
om daar eveneens getijstroomturbines te plaatsen, die tevens deels als 'gemaal'
functioneren voor extra spuicapaciteit. Dit zal naar verwachting pas na 2020 aan
de orde zijn. Tevens is het afhankelijk van de gevolgen die besluitvorming over al of
niet realiseren van ESA heeft over de uitvoering van de renovaties. Op dit moment
lijkt het realistisch om uit te gaan van ongeveer 6,25 MW (in sub-optimale vorm).

De realisatie van ca. 11-17,5 MW getij-energie opwekking in de spuimiddelen van
de Afsluitdijk draagt bij aan de ontwikkeling van experimenteerruimte en thuis-
markt voor de industrie. Maar tevens vormt het een showcase – zeker bij een inte-




                                                                     Hoofdstuk 2 • 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                graal ontwerp – van innovatieve Nederlandse waterbouw voor de wereldmarkt. Het
                                Europese potentieel voor getijstroom bedraagt ca 20 GW terwijl de wereldwijde
                                markt ruim 300 GW bedraagt.

                                3. Zonne-energie
                                Energieopwekking door zonnepanelen lijkt goed te combineren met de versterking
                                van de Afsluitdijk. Concreet gaat het om het plaatsen van zonnepanelen in of op de
                                zuidgerichte talud van de dijk. Het eerste doel is om een pilot uit te voeren voor
                                onderzoek naar de haalbaarheid, verankering in de dijk, inpassing en ruimtelijke
                                kwaliteit in relatie tot de groene uitstraling voor de Afsluitdijk en mogelijke visuele
                                hinder(schittering). Voor de pilot is al een plan van aanpak opgesteld waarin onder
                                andere de organisatie en verantwoordelijkheden zijn beschreven. Uit de pilot
                                komen randvoorwaarden naar voren voor het tweede doel: opschaling naar groot-
                                schalige commerciële productie van energie uit zonnecellen met een vermogen van
                                10 – 20 MW.

                                Een eveneens nieuwe ontwikkeling is de integratie van zonnepanelen in fietspaden
                                (Solaroad). Door de open ligging van het bestaande en geplande fietspad over de
                                Afsluitdijk is dit in principe uitermate geschikt voor energieopwekking. Een cluster
                                van Nederlandse bedrijven en een kennisinstelling werken aan de ontwikkeling
                                van deze toepassing. De eerste stap is het opstellen van een plan van eisenvoor de
                                toepassing over de gehele Afsluitdijk.

                                4. Windmolens
                                Op dit moment is wind op land (mede) de inzet van het Rijk, provincies en gemeen-
                                ten. Het Rijk stelt de Structuurvisie Wind op Land op. De provincie Fryslân stelt ook
                                een Structuurvisie voor windenergie op. Vanuit de gemeenten zal visievorming en
                                planvorming plaatsvinden.

                                Acties
                                Blue energy:
                                I Het uitvoeren van de pilot in 2012.
                                I Opstellen van een programma van eisen voor de ontwikkeling van een vol-
                                   waardige centrale.

                                Stroming-energie:
                                I ESA: Opstellen van een programma van eisen indien ESA doorgang vindt.
                                I Spuisluizen Den Oever en Kornwerderzand: Opstellen van een Programma
                                   van eisen afhankelijk van de besluitvorming over ESA.

                                Zonne-energie:
                                I Dijkintegratie: het uitvoeren van de pilot bij Breezanddijk in 2012.
                                I Integratie in fietspaden: Opstellen van een plan van aanpak voor een pilot

                                Windenergie:
                                I Het organiseren van de participatie van het project Afsluitdijk ten behoeve van
                                  integrale beleidsvorming en afstemming met de ambities in deze agenda zoals
                                  ruimtelijke kwaliteit en recreatie en toerisme.

                                Financiering
                                Op 3 oktober 2011 is de Greendeal tussen 4 noordelijke provincies & het Rijk getekend.
                                Daarmee ligt op provinciaal niveau een besluit om budget beschikbaar te stellen




18 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                       voor de Afsluitdijk. De inzet van Noord- Nederland is als volgt geformuleerd: -
                       beschikbaar stellen van onderzoek- en ontwikkelbudget voor decentrale energie
                       pilots op de Afsluitdijk met o.m. Blue Energy, getij-energie en ZonPV (uit de €235
                       miljoen aan provinciale energiebudgetten); - integrale planvorming om bij heront-
                       wikkeling van Afsluitdijk op voorhand rekening te houden met de toepassing van
                       decentrale energie-installaties teneinde de kostprijs te verlagen;
                       Het Uitvoeringsplan Waddenfonds 2010-2014 biedt de mogelijkheid tot mede-
                       financiering van bovenstaande projecten door het indienen van projecten en
                       programma's voor onder andere "Grootschalige ontwikkeling en implementatie
                       van duurzame energietransitie".

                       Het Rijk zet zich actief in om bij het topsectorenbeleid energie uit water onder
                       de aandacht te brengen.

                       Vanuit Energy Valley is personele capaciteit beschikbaar voor procesmatige
                       ondersteuning.

                       Gebruikte informatie
                       I Visie op DE Afsluitdijk, Energy Valley (18-11-2010).
                       I Blue Energy in Friesland, Hans Wiltink, 20-05-2010, 23-09-2010, presentaties
                       I Ontwikkeling Blue Energy op de Afsluitdijk, Redstack, 26-05-2011
                       I PVA pilot Sinnediken, 29-08-2011




               2.5     I    Mobiliteit en bereikbaarheid
 Ambitie mobiliteit en bereikbaarheid
 Doelstelling is het verbeteren van de bereikbaarheid en veiligheid voor weg- en waterverkeer om de
 Afsluitdijk en de halters aantrekkelijker te maken voor gebruikers. De volgende aanpassingen aan de weg-
 waterkruisingen zijn daarvoor nodig:
 1. Optimaliseren bestaande kunstwerken in combinatie met de planuitwerking Veiligheid door het Rijk.
 2. Realisatie van ongelijkvloerse kruisingen voor weg- en waterverkeer (in combinatie met vispasseerbaar-
     heid/zoet- zout).
 3. Zorgen voor een goed afhandeling van verkeerstromen bij nieuwe ontwikkelingen.
 4. Verbeteren verbinding met - en bereikbaarheid van de knooppunten op de Afsluitdijk en van de hal-
     ters voor langzaam en gemotoriseerd verkeer in combinatie met de ambitie Recreatie en toerisme.

 Meerwaarde
 De maatregelen op het gebied van mobiliteit en bereikbaarheid hebben een meerwaarde voor toerisme
 en recreatie, beroepsvervoer over weg en water en de aantrekkelijkheid van Brinker.

 Wat                          Waar              Wie                          kosten / financiering              wanneer
 PVE optimaliseren            bestaande kunst- Rijk                          Rijk                               uiterlijk
 bestaande kunst-             werken in de dijk                                                                 1 april 2012
 werken*
 PVE bereikbaarheid#      Gehele Afsluitdijk Regio                           Inbreng door regio                  uiterlijk
                          en koppen                                                                              1 april 2012
 Planuitwerking en        geselecteerde      Rijk                            Rijk, afhankelijk van geselecteerde 2012-2014
 realisatie optimalisatie kunstwerken in                                     maatregelen evt. bijdrage vanuit planuitwerk-
 kunstwerken *            de dijk                                            regio.                              ing 2014-
                                                                                                                 realisatie
 Ongelijkvloerse              bestaande kunst- Regio                         € PM                                2e fase
 kruisingen                   werken in de dijk                                                                  Veiligheid
                                                                                                                 Afsluitdijk
                                                                                                                 vanaf 2050

* zoals het sneller draaien van bruggen en schutten van sluizen, optimaliseren van het brugbedienings-
  regime, aandacht voor bereikbaarheid van hulpdiensten etc.
# voor langzaam en gemotoriseerd verkeer, zoals voor Harlingen, Makkum, Wieringen, afslag Den Oever
                                                                                                           Hoofdstuk 2 • 19
  en de kazematten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                              2.6   I   Recreatie en toerisme

                 Ambitie recreatie en toerisme
                 De doelstelling van de regio is om een toeristisch-recreatieve impuls te realiseren met een economisch
                 effect (bestedingen).

                 De impuls kan gerealiseerd worden door:
                 I   Realisatie van meer verscheidenheid in het fysieke aanbod en kwaliteit, samen met de markt.
                 I   Gerichte Marketing voor de Afsluitdijk als 'Icoon van duurzaamheid', via bestaande organisaties en
                     campagnes.
                 I   Informatievoorziening gericht op verschillende doelgroepen van toeristen via bestaande kanalen
                     (VVV's en regionale/provinciale organisaties als Beleef Fryslân) en in samenwerking met Brinker.
                 I   Het bundelen van voorzieningen om focus te krijgen ten behoeve van de exploitatie.
                 I   Aan te sluiten bij planvorming en ontwikkelingen van andere ambities en maatregelen op de dijk en
                     in regio Waddenzee.
                 I   De aansluiting te krijgen bij de planvorming van het Rijk voor fysieke ruimte/maatregelen en bereik-
                     baarheid.


                 De realisatie van een fietspad met zicht op beide zijden moet worden opgenomen in de BOK en Agenda,
                 dit is onder meer in het belang van RWS als alternatief voor bij kruiend ijs aan IJsselmeerkant.

                 Meerwaarde
                 Er is meerwaarde te bereiken door de ambitie voor recreatie en toerisme te koppelen de natuurdoelen
                 vispassages met zoet-zoutovergangen en kwelderontwikkeling, zilte teelten, duurzame energie,
                 professionele informatie (Brinker) en onderwijs- en kennisontwikkeling in de wetenschap en de
                 zakelijke markt voor de regionale economie en de export.

                 Wat                   Waar                     Wie                   kosten / financiering                wanneer
                 Projectenboek         Diverse locaties         Fryslân is Trekker   € 176.000                            Eerste helft
                 Recreatie en Toerisme                          Samen met regio       Fryslân; Noord- Holland,            2012
                                                                en markt.              gemeenten
                 Verkennen fietspad      Waddenzeekant          Rijk en regio         Rijk en inbreng door regio           2012
                 Waddenzeekant           van de Afsluitdijk                           (deelname werkgroep RWS)
                 PVE Solaroad            fietspad Afsluitdijk TNO                     € 100.000                            2012
                                                                                      Rijk en Regio
                 Realisatie              Den Oever/             Diverse markt-        Bedrag is afhankelijk van de maat-   2012-2015
                                         Robbenplaat            partijen.             regelen,Indicatie is € 5 mln.
                                         Monument               Regionale             Financiering door mix van markt-
                                         Breezanddijk           ontwikkel-            partijen, Rijk, regio, subsidies
                                         Kornwerderzand         bedrijven,
                                         Fietspad Afsluitdijk   gemeenten.
                                         Waddenzeekant




20 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Toelichting op ambitie Recreatie en Toerisme

Project
De Afsluitdijk is een toeristische trekker van formaat met jaarlijks 250.000 bezoeken,
ondanks het ontbreken van specifiek op de Afsluitdijk gericht beleid, promotie en
een beperkt aanbod aan voorzieningen. Uit onderzoeken blijkt dat de consument
vooral verbetering verlangt in kwaliteit en aanbod en dat er ook door goede
vermarkting en informatievoorziening nog een grote potentie is in bezoeken en
bestedingen, die niet wordt benut. Het aantal bezoeken betreft een inschatting
van enige jaren geleden en verlangt een actualisatie.
De visie vanuit recreatie en toerisme is dat, naast het beter benutten van de huidige
kwaliteiten van het gebied, vooral ook de plannen op en rond de Afsluitdijk een
aanknopingspunt bieden om niet alleen de consumenten, maar ook de zakelijke
markt uit te bouwen.

Toerisme en recreatie wordt beleidsmatig sterk ondersteund door de regio. Vanuit
Noord-Holland is er bijvoorbeeld het programma Water als Economische Drager,
met de bruine vloot en riviercruisevaart als speerpunt. Fryslân is vanuit het Friese
Merenproject bezig met planvorming rond toeristische toegangspoorten. Onder
andere het Waddengebied en de Afsluitdijk zijn speerpunten in het beleid en
worden al vermarkt via Fryslân Marketing (onder andere door uitvoering van het
Beleidsplan Fryslân Topattractie). Voor "Werelderfgoed Waddenzee" wordt in
2012- 2013 een Duurzaam Toerisme Strategie opgesteld, inclusief actieplan. Vanuit
Plattelansprojekten ligt er aan de Friese kant het gebiedsprofiel (zie gebruikte
informatie).
De gemeenten hebben toeristische beleidsplannen, of stellen deze binnenkort op
zoals Súdwest-Fryslan, gericht op hun eigen gebied. De gewenste maatregelen om
de doelstelling te bereiken zijn gericht op het versterken van locaties en verbindin-
gen daartussen.

In het projectenboek zal aandacht geschonken worden aan bijvoorbeeld (hieronder
is een selectie opgenomen van eerder opgestelde visie en plannen, zoals "Een dijk
van een attractie"):
I Harlingen en Makkum verder ontwikkelen als watersportkern en toegangspoort.
    Stranden opwaarderen in combinatie met building with nature. Gebied
    Harlingen - Afsluitdijk staat in de belangstelling vanuit landschappelijk oogpunt
    (ruimtelijke kwaliteit). Nieuwe verblijfsrecreatie en eco-toerisme aan de wadden-
    kant en IJsselmeerkant.
I Havenvisie Den Oever is gericht op uitbreiden capaciteit en verbinding met
    centrum. Actie is: koppelen aan Afsluitdijkambities en fysieke relaties en verbin-
    dingen leggen. Voorbeeld is de multimodale verbinding door combinatie van
    lopen-fietsen-varen op het rondje Den Oever-Monument-Breezanddijk-Den
    Oever. Op Kornwerderzand het uitbreiden van het aanbod, en verbeteren van
    de bereikbaarheid en zichtbaarheid vergroten in afstemming met Afsluitdijk
    Veiligheid. Beter benutten van het complex rond het Kazemattenmuseum,
    met eventueel beperkte en goed ingepaste verblijfsrecreatie. Kwalitatieve impuls
    camperplekken. Huidige en gewenste kwaliteit en omvang van de ligplaatsen
    voor de recreatievaart als wachtplaats (met overnachting) voor het rondje
    Noord-Holland-IJsselmeer- eilanden-Fryslân vice versa (onderzoek moet uit-
    wijzen in hoeverre hier vraag naar is).




                                                                     Hoofdstuk 2 • 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                   Bij het Monument realiseren van aanlegsteigers aan de Waddenzeezijde en
                                   IJsselmeerzijde en bijvoorbeeld een drijvend terras. Op Breezanddijk het uitbrei-
                                   den van het aanbod aan voorzieningen bijvoorbeeld met horeca. Passend bij de
                                   ambities op het gebied van duurzaamheid en innovatie door de combinatie met
                                   Brinker.
                                   Maatregelen tot het vermarkten van het gebied en verstrekken van informatie,
                                   aansluitend bij de bestaande organisaties en lopende campagnes. Energie
                                   opwekken door zonnecellen in asfalt op fietspaden (Solaroad), idee van TNO en
                                   lopende proef in Noord- Holland.

                                Relatie met veiligheid
                                Voor toeristische ontwikkelingen op en rond de Afsluitdijk is ruimte nodig. Het
                                gewenste fietspad aan de Waddenzeekant is mogelijk te combineren met een
                                beheerpad en zal met de fundering in of op de Afsluitdijk moeten komen en dat
                                vergt samenwerking in de planuitwerkingsfase. Ook voor de andere projecten zal
                                samenwerking met het Rijk plaatsvinden om de toeristisch-recreatieve maximaal te
                                benutten.

                                Resultaat
                                I Snelle actualisatie van eerdere studies en projectideeen als basis voor projecten-
                                   boek.
                                I Het samenstellen van het projectenboek Toerisme en Recreatie voor de
                                   Afsluitdijk en de halters en het coördineren daarvan naar bestaande plannen,
                                   visies, organisaties, financieringen en campagnes.
                                I Er moet samen met de markt gewerkt worden aan concrete ideeën en projecten
                                   (met zicht op exploitatie).
                                I Er moet concreet in beeld worden gebracht welke investeringen het betreft en
                                   dat de bereidheid wordt vastgelegd van overheden tot het uitvoeren van fysieke
                                   maatregelen (het verbeteren van de voorzieningen / infrastructuur) en het reser-
                                   veren van ruimte voor toekomstige plannen. Tevens worden subsidieaanvragen
                                   gecoördineerd.
                                I De afhankelijke maatregelen in relatie tot de Afsluitdijk dienen meegenomen te
                                   worden in het project Veiligheid van RWS. Het gaat bijvoorbeeld om concrete
                                   uitgangspunten voor locaties en gebieden zoals de camping op Breezanddijk,
                                   gebied Zurich etc. Er is afstemming nodig met de andere ambities.

                                Financiering
                                De realisatie van maatregelen wordt gefinancierd door een mix aan financiers:
                                I Exploitanten en marktpartijen zoals de uitbater van het Monument
                                I Voor de gerichte marketing van de Afsluitdijk meeliften op bestaande organisa-
                                   ties Fryslân Marketing en Noord- Holland-Noord en campagnes zoals NBTC
                                   Kustcampagne, Campagne Beleef de Wadden (SNN), Werelderfgoed Waddenzee
                                   (internationaal).
                                I Provincie Fryslân: REP gelden, Fryslân Topattractie, Plattelansprojekten etc.
                                I Provincie Noord-Holland Programma Water als Economische drager (WED):
                                   Programma eindigde in 2010 maar heeft middels het collegeakkoord een
                                   doorstart gekregen. In 2012 wordt hier invulling aan gegeven (criteria en
                                   speerpunten).
                                I Het bespreken van de mogelijkheden bij het Rijk als grondeigenaar van de dijk.
                                I Het Uitvoeringsplan Waddenfonds 2010-2014 biedt de mogelijkheid tot mede-
                                   financiering van bovenstaande projecten door het indienen van projecten en
                                   programma's voor onder andere de programma's "Duurzame ontwikkeling
                                   recreatie en toerisme waddengebied" en "Verduurzaming vaarrecreatie".




22 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                  I Overige overheden en subsidies zoals Europa Postcodeloterij voor meer commu-
                    nicatieve en educatieve onderdelen (meekoppelmogelijkheden met Brinker en
                    Blue energy, toerisme.

                  Gebruikte informatie
                  I ANWB rapport “een dijk van een attractie”, toeristisch ontwikkelplan Van der
                    Tuuk (2006).
                  I Aanlanding Afsluitdijk Fryslân (2011).
                  I Hoofdstuk “ Recreatie & toerisme", concept Rijksstructuurvisie, versie april 2011,
                    provincies en gemeenten.
                  I De Fryske Hop, het idee voor verblijfsrecreatie in de oksel.
                  I gebiedsprofiel ‘Noardwest Fryslân, Waddenland van Overvloed’




           2.7    I   Brinker | World Sustainability Centre Afsluitdijk

Ambitie Brinker
Brinker wil het proces van verduurzaming versnellen door de samenleving te motiveren bij de transitie
naar een duurzame maatschappij, waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van eindeloze natuurlijke
bronnen en verantwoord gebruik gemaakt wordt van grondstoffen.

Brinker biedt een platform voor het versnellen van de transitie en het vinden van antwoorden om zo
deelnemers en bezoekers te inspireren en motiveren een bijdrage te leveren aan mondiale duurzaamheid.
Brinker richt zich op de relatie en de cross-over tussen de duurzaamheidsthema’s water, energie, natuur
en voedsel.

Brinker betrekt bij het realiseren van haar doelstellingen het bedrijfsleven, kennisinstellingen, publiek en
overheden en is op deze manier de broedplaats voor innovatie. Brinker biedt een virtuele en fysieke
belevingsomgeving van internationale allure; een architectonisch icoon en landmark op de Afsluitdijk.

De doelstelling van de regio is om bij te dragen aan de transitie naar een duurzame samenleving en om
de economische kansen die zich door de transitie aandienen te verzilveren. Deze kansen zijn er zowel
voor de regio als voor heel Nederland. Het uitdragen van de boodschap van verduurzaming van de maat-
schappij is daarvoor van belang en daarvoor zal Brinker als platform worden gecreëerd. Want duurzaam-
heid moet niet alleen worden gepredikt, maar moet ook worden beleefd. Dat is vooral gericht op de
acceptatie van (energie)transitie door de consument. Het maatschappelijk draagvlak maakt of kraakt
immers elk goed idee.

De Afsluitdijk biedt daarbij een uitstekende omgeving en een ideaal podium omdat duurzame energie,
natuur (Unesco Werelderfgoed), waterbeheer en veiligheid en toerisme samenkomen en fysieke beleef-
baar gemaakt kunnen worden. De concrete koppeling kan het beste plaatsvinden op één locatie waar
informatie, educatie, wetenschap, innovatie en technologie in efficiënte samenwerking en kruisbestuiving
zorgen voor de economische impuls. De regio kan een landelijke rol innemen voor het, zonder concurren-
tie, ontwikkelen van innovatie en duurzame energie met exportpotenties in aansluiting op de topteams
van het Rijk.

Voor het ontwikkelen van een fysiek platform (Brinker) is op dit moment de planvorming gaande voor de
locatie Breezanddijk. Dit lijkt op dit moment de meest geschikte locatie omdat hier ook de pilot voor blue
energy is voorzien, er ruimte is, het een goede zichtbaarheid mogelijk maakt en het gelegen is aan een
op/afrit van de Afsluitdijk. Ook is er een combinatie te maken met het informatiecentrum Renovatie
Afsluitdijk door het Rijk.




                                                                                            Hoofdstuk 2 • 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                 Ambitie Brinker

                 Meerwaarde
                 Er is meerwaarde te bereiken door het koppelen van Brinker aan natuurdoelen zoals de fysieke vispassages
                 met zoet- zoutovergang en kwelderontwikkeling, zilte teelten inclusief consumptie, het laten zien en leren
                 van duurzame energie, het geven van professionele en zakelijke informatie (ook over de uitvoering door
                 RWS) en kennisontwikkeling in de wetenschap en de zakelijke markt voor de regionale economie en de
                 export. Een podium van wereldformaat voor de energie- en waterclusters in de regio (Energy Valley en de
                 Water Alliance) Er ontstaat een toenemende interesse bij het bedrijfsleven (m.n. energie en kennis gerela-
                 teerd) wat in 2012 tot concrete partnerships moet leiden.

                 Wat                    Waar               Wie             kosten / financiering                wanneer
                 Virtueel Brinker       www.brinker.eu     Brinker         reeds gedekt                         eind 2011
                 Businesscase en PVE    Breezanddijk       Brinker en Regio€ 200.000. door provincies (50/50)   2012
                 Planuitwerking         Breezanddijk       Brinker         € 164.000. door provincies waar-     2012
                 gebouw Brinker                                            van marktbijdrage € 100.000.
                                                                           € 336.000. door provincies waar-     2013
                                                                           van marktbijdrage € 200.000.
                 Realisatie gebouw      Breezanddijk       Brinker         € 3 mln. (50% Regio en Rijk; 50%     Realisatie
                 Brinker.                                                  markt). Kosten worden pas            gebouw
                                                                           gemaakt als financiering rond is.    2013
                                                                           Exploitatie neutraal, gebruik door   Afschrijving
                                                                           partners tegen vergoeding.           2013-2023
                 Icoongebouw (realisa- PM                  Markt, Regio en Markt, Regio en mogelijk Rijk        Lange
                 tie indien meerwaarde                     mogelijk Rijk                                        termijn
                 in eerder fase is
                 aangetoond)




                                   Acties
                                   Nu is een volgende stap nodig om het eerder verleende vertrouwen door te zetten en de
                                   reeds gedane investeringen door partijen te laten renderen. Er is een statement en
                                   vervolgfinanciering van de regionale overheden nodig voor het jaar 2012 en daarmee te
                                   zijn trekker voor 1 jaar op voorwaarde van concrete partnerships door marktpartijen.
                                   Het veiligstellen in het project Renovatie Afsluitdijk van voldoende ruimte voor het
                                   gebouw door het opstellen van een PVE. In het PVE moet concreet gemaakt worden om
                                   hoeveel ruimte en welke functies het gaat, dit dient mede als basis voor overleg over de
                                   wijze van beschikbaar stellen van grond door het Rijk en de gewenste combinatie met
                                   een informatiecentrum van het Rijk.

                                   Het opstellen van een sluitende businesscase en exploitatie, mede door markt gedragen.
                                   Er moeten meer partijen en organisaties gebonden worden aan Brinker voor de financie-
                                   ring maar vooral voor een stabiele exploitatie-opzet (als extra idee is geopperd om de
                                   mogelijkheden van de Postcodeloterij na te gaan).
                                   In de planuitwerking moet planologische ruimte gecreëerd worden voor exploitatiemo-
                                   gelijkheden, zoals horeca ter ondersteuning van het concept Brinker.


                                   Gebruikte informatie
                                   I Virtueel centrum: website www.brinker.eu
                                   I BRINKER paspoort
                                   I Eerste stappen PvA/ business case fase 2
                                   I De prijsvraag waar het “ei” uit voortkomt
                                   I Rapport Berenschot




24 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>          2.8      I   Zilte teelt/ aquacultuur

Ambitie Zilte teelt
In deze van nature zilte omgeving, in combinatie met de nieuwe initiatieven rond de Afsluitdijk, is de
ambitie om de kansen voor zilte teelt en aquacultuur te onderzoeken en zo mogelijk te implementeren als
aanvullende economische waarde voor de regio. Zilte teelt en aquacultuur is nog volop in ontwikkeling en
bevindt zich in de experimentele fase met als doel kennisontwikkeling, praktijkervaring opdoen en exploi-
tatiemogelijkheden te onderzoeken.

Meerwaarde
Zilte teelt kan goed gekoppeld worden met de ambities en maatregelen voor een verzachte zoet-zout-
overgang, ruimtelijke kwaliteit, building with nature, toerisme en recreatie en consumptie in horeca,
wetenschap en educatie, duurzame energie door biomassa van zilte teelt. Door te koppelen ontstaat
meerwaarde over en weer.

Wat                     Waar              Wie               kosten / financiering            wanneer
Onderzoek naar de       Zoekgebied        Projectbureau     € 50.000                         2013
ontwikkeling van een    Noordwestkust     Westergozone      Regio
proefveld               Fryslân

Ontwikkeling van        Volgt uit         regio, markt,       PM                             PM
een proefveld           onderzoek         Van Hall instituut,
                                          universiteit
                                          Wageningen,
                                          horeca



                   Financiering
                   Het Uitvoeringsplan Waddenfonds 2010-2014 biedt de mogelijkheid tot mede-
                   financiering van bovenstaande projecten door het indienen van projecten en
                   programma's voor onder andere het programma "Verduurzaming landbouw".

                   Gebruikte informatie
                   I Concept Rijksstructuurvisie, “hoofdstuk “ zilte teelt, versie begin april
                     (WUR, Van Hall Larenstein en Westergo zone)
                   I Provincie Fryslân, Verkenning kansen zilte teelten (Grontmij, 2010)




                                                                                         Hoofdstuk 2 • 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> HOOFDSTUK




3                                 Organisatie




                                  Dit hoofdstuk beschrijft het organisatiemodel voor de samenwerking in de integrale
                                  planvorming van de Agenda Ambitie Afsluitdijk en het project renovatie Afsluitdijk.




                            3.1   I   Uitgangspunten voor de organisatie

                                  Voor het uitvoeren van de Agenda in relatie tot het project Afsluitdijk is een
                                  heldere en gestructureerde aansturing nodig voor:
                                  1. het voorbereiden en realiseren en bewaken van de regionale ambities.
                                  2. het borgen van ambities die afhankelijk zijn van het project Veiligheid
                                     Afsluitdijk door het Rijk.
                                  3. duidelijkheid te bieden in rollen en verantwoordelijkheden naar bestaande
                                     organisaties en overlegvormen.

                                  Het doel is om voor de voorbereiding en realisatie van de ambities te komen tot
                                  een brede, integrale maar zeker ook slagvaardige organisatie.

                                  Het organisatiemodel moet voldoen aan de volgende aspecten:
                                  I Goed uitvoering kunnen geven aan de BOK op bestuurlijk niveau, inclusief
                                     het bieden van een escalatielaag.
                                  I Besluiten kunnen nemen over gezamenlijke ambities (Agenda).
                                  I Besluiten kunnen nemen door individuele organisaties, afgestemd met
                                     de gezamenlijke Agenda.




26 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>      I Een praktische en efficiënte aansturing van integrale ambities, met een dagelijk-
        se leiding en een regierol door één aangewezen verantwoordelijke partij.
      I Het kunnen samenwerken met en medesturen op RWS op het niveau van de
        inhoud en het niveau van proces van de afhankelijke ambities.




3.2   I   Organisatiemodel Afsluitdijk




3.3   I   Toelichting organisatiemodel Afsluitdijk

      Stuurgroep BOK Afsluitdijk
      Voor het uitvoering geven aan de BOK op bestuurlijk niveau wordt een stuurgroep
      geformeerd met de bestuurders uit de Regionale Commissie Afsluitdijk (RCA) en de
      staatssecretaris. Naast de taken /bevoegdheid van sturen en beslissen is dit ook het
      niveau voor escalatie.




                                                                          Hoofdstuk 3 • 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                Regionale Commissie Afsluitdijk (RCA)
                                De RCA staat onder leiding van de gedeputeerde van de provincie Fryslân. De RCA
                                bestaat voorlopig uit alle partners van deze Agenda en maatschappelijke organisa-
                                ties (nog niet limitatief): twee gedeputeerden, wethouders/burgemeesters van de
                                gemeenten, bestuurders van de agendapartners Rijke Waddenzee, Energy Valley,
                                Waddenvereniging, ANWB, Brinker, RWS, EL&I etc. Het RCA kent een op realisatie
                                gericht karakter en wijkt daarmee af van het RCW welk een meer beleidsmatig
                                karakter kent. De RCA kan enerzijds richting het Rijk een stevig verhaal met brede
                                regionale steun neerzetten, anderzijds wordt de inhoudelijke voortgang van de
                                ambities bewaakt. Afwegingen/ problemen die zich bij de uitvoering voordoen
                                worden hier met alle betrokkenen besproken en op basis van consensus worden
                                oplossingen gezocht. De RCA is het voorportaal van besluitvorming voor individuele
                                organisaties en is de plaats waar eventuele knelpunten met het Rijk worden
                                besproken (ook in consensus).

                                Projectdirecteurenoverleg
                                In het Projectdirecteurenoverleg heeft de regio direct sturing op de in te brengen
                                en ingebrachte ambities bij het Rijk. Het overleg bestaat uit de Projectdirecteur
                                Veiligheid en de Projectdirecteur Ambitie. Gezamenlijk bepalen ze de bespreek-
                                punten en dragen zorg voor de doorgeleiding naar eigen organisaties, de RCA en
                                dienen als voorportaal voor escalatie.

                                Projectteam Ambities
                                Het projectteam staat onder leiding van de Projectdirecteur Ambities vanuit de
                                provincie Fryslân. In het Projectteam nemen verder deel de trekkers/coördinator(en)
                                uit de werkgroepen ambities (zie verderop). Binnen het projectteam ambities is een
                                klein kernteam actief onder leiding van de Projectdirecteur, provincie Fryslân.
                                Dit kernteam leidt en faciliteert de werkgroepen, draagt zorg voor de project-
                                administratie, archivering, communicatie en is verantwoordelijk voor de lijn naar
                                het bestuur. Het kernteam kent de volgende samenstelling:

                                I   Directeur                     0,25   fte
                                I   Projectsecretariaat            0,5   fte
                                I   Projectleiders                   2   fte
                                I   Projectondersteuning           0,5   fte
                                I   Projectcontrol                 0,2   fte
                                I   Communicatie                   0,1   fte
                                I   Administratie                  0,5   fte

                                De reguliere verantwoording en besluitvorming door individuele organisaties dient
                                afgestemd/gecoördineerd te worden. Ambtelijk loopt dit via de dagelijks project-
                                leiding in het kernteam.
                                Het projectteam moet sturing geven aan de voorbereiding en uitvoering van de
                                Agenda Ambities met in achtneming van de BOK en zorgen voor een inhoudelijke
                                samenwerking en synergie in de ambities en het project Veiligheid. Concreet
                                betekent dit leiden van het proces en afstemming tussen de werkgroepen. Het
                                projectteam neemt besluiten binnen de kaders en afspraken van de BOK en Agenda
                                Ambities Afsluitdijk.
                                Voorbereiding van behandeling en bespreking en het voeren van het secretariaat
                                in het RCA. De regio gaat voor de planuitwerking inhoudelijk samenwerken met
                                het Rijk. Afgevaardigden uit het projectteam en/of werkgroepen nemen daartoe
                                deel aan werkgroepen van de projectorganisatie van het Rijk.




28 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Werkgroepen
In de werkgroepen vindt de inhoudelijke voorbereiding, afstemming en uitvoering
van de ambities plaats. De werkgroep kan ook bestaan uit bestaande overlegvor-
men. Inhoudelijk is er contact tussen de werkgroepen. Per werkgroep wordt een
trekker aangewezen die zoveel mogelijk de reeds bestaande inhoudelijke werkver-
banden voortzet. Indien deze trekker geen inbreng in het projectteam kan leveren
levert de projectdirecteur een liaison/projectleider. Deze let op organisatie, regie,
afstemming en integraliteit, efficiëncy, zekerheid, voortgang, risico en verslagleg-
ging. Ook zal samenwerking met Veiligheid plaats vinden door bijvoorbeeld een
coördinator die alle ambities behartigt bij werkgroepen van RWS en afhankelijk
van de vorm van de RWS organisatie één of meer experts op afroep kan inzetten.

Werkgroep Natuur
Trekker: Rijke Waddenzee
Leden: Provincie, KRW, ESA, RWS, natuurorganisaties, ...

Werkgroep Duurzame energie
Trekker: Energy Valley
Leden: provincies, markt, RWS, EL&I, Wetsus, ...
Blue energy RED stack, Wetsus
Zon: RWS, provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, bedrijfsleven, NHL, TUD
Stroming: Energy Valley, RWS, ESA

Werkgroep Recreatie en toerisme
Trekker: Provincies/ Noord-Holland Noord
Leden: gemeenten, provincie, Fryslân Marketing, ANWB, Recron, Brinker, RWS, ...

Werkgroep Brinker
Trekker: Stichting Brinker
Leden: Energy Valley, Nudge, Wetsus, Provincie Fryslan, Berenschot, ...

Werkgroep Ruimtelijke kwaliteit
Trekker: Rijk/RWS
Leden: gemeenten, Rijksbouwmeester, RWS, welstand / Hus en Hiem, ...

Werkgroep Zilte Teelt
Leden: n.t.b (2013)




                                                                      Hoofdstuk 3 • 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> HOOFDSTUK




4                               Ontwikkelstrategie
                                en financiën


                                In dit hoofdstuk is de ontwikkelstrategie voor het project Afsluitdijk beschreven
                                alsmede de financiële consequenties.

                                Ontwikkelstrategie
                                De realisatie/uitvoering van deze agenda is niet alleen een taak voor de (regionale)
                                overheid. Overheden staan niet alleen voor de opgave, omdat er vanuit veel kanten
                                interesse is om samen te werken. Bij de totstandkoming van deze agenda zijn diver-
                                se marktpartijen, onderwijsinstellingen en belangenbehartigers direct en indirect
                                betrokken geweest. Deze betrokkenheid zal worden doorgezet bij de uitwerking
                                van de ambitieagenda, waarbij partijen als Rijke Waddenzee, Energy Valley en
                                Brinker (duurzaamheidscentrum) een leidende positie gaan innemen.

                                De ontwikkelingsstrategie is dat de regionale overheden investeren in het op gang
                                brengen van de ambities door het bekostigen en ondersteunen van een project-
                                organisatie. In deze strategie zijn de vaste kosten voor het project dan ook vooral
                                de projectorganisatie en de planuitwerkingen. Daarmee blijft het risicoprofiel van
                                de overheden in financiële zin relatief laag.

                                Grote investeringen worden separaat voorgelegd op basis van uitgewerkte plannen
                                en sluitende financiering. De ambitie agenda is op veel onderdelen nog niet hard,
                                maar indicatief: een ambitie. Voorbereiding van de ambities vraagt om aanjaag-
                                geld. Daarin is voorzien voor het jaar 2012. grote investeringen vragen t.z.t. de
                                expliciete goedkeuring van individuele partners aan de hand van sluitende
                                projectbegrotingen.
                                De miljoenen investering zoals in de agenda staan opgetekend, betekenen vooral
                                dat er een duidelijke ambitie en doel is geformuleerd. In de realisatiefase is een
                                grote rol voor de markt weggelegd (met name duurzame energie, maar ook recrea-
                                tie & toerisme en Brinker). Andere ambities passen goed in subsidieprogramma’s ,
                                zoals Waddenfonds, Europese LIFE subsidies, REP en Falcon gelden (Greendeal). In
                                de verhouding tussen overheid (plus subsidies) en markt is de beoogde multiplier 1:4.



30 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Per individuele overheidspartners kan de multiplier veel hoger liggen. Op deze manier
wordt stap voor stap beheersbare voortgang geboekt, aan de hand van planuitwer-
kingen en sluitende projectbegrotingen en waar nodig en mogelijk via pilots.

De projectorganisatie is vooral in de eerste vijf jaar aan zet als aanjager van de
ambities. Door in de aansturing een nadrukkelijke focus op de realisatie van de
ambities aan te brengen. Er moeten veel allianties gesmeed worden met andere
overheden, marktpartijen, maatschappelijk middenveld, onderwijsinstellingen en
subsidieverstrekkers. Zodat daarna ‘de markt’ waar mogelijk haar rol in de realisatie
kan innemen.
De besluitvorming over investeringen en bijdragen vanuit elke overheidspartner
vindt separaat en/of via de reguliere begrotingscyclus plaats. Met het Rijk is in de
bestuursovereenkomst afgesproken dat de regio de tijd en flexibiliteit krijgt om,
samen met het Rijk, de financiering op deze wijze te organiseren.

Financiële vertaling
Totale investering van het pakket ambities
Ambitie                                                      kosten            Markt          Publiek
                                                                                            (inclusief
                                                                                           subsidies)
Beeldkwaliteitplan                                         € 54.000                  -       € 54.000
Herstel ecologie
                          PVE en subsidieplan             € 190.000                  -     € 190.000
                                    Realisatie             € 70 mln                  -      € 70 mln
Blue Energy
                                       Pilot               € 8 mln           gedekt              gedekt
                        Demonstratiecentrale              € 20 mln         € 20 mln                   -
                             Grote centrale              € 350 mln        € 350 mln                   -

Getij-energie
                                 PVE ESA                   € 20.000                -                 Rijk
                          centrale bij ESA                  € 8 mln          € 4 mln             € 4 mln
      centrale Kornwerderzand met ESA #                     € 8 mln          € 4 mln             € 4 mln
            centrale Den Oever met ESA *                   € 12 mln          € 6 mln             € 6 mln

Zonne-energie
                              Voorstudie pilot             € 75.000         € 25.000        € 50.000
                                          Pilot             € 2 mln         €1,5 mln       € 0,5 mln
                             Volledige centrale            € 20 mln         € 20 mln               -
                                                       (tot 30 mln)
    PVE Solaroad (zonne-energie fietspad)                 € 100.000                  -     € 100.000
Recreatie en Toerisme
                              Projectenboek       € 175.000                          -     € 175.000
                 Realisatie 1e fase tot 2015         € 5 mln                         -       € 5 mln
                  Realisatie 2e fase na 2015            P.M.
Brinker
                   Projectmanagement/jaar         € 200.000                       -        € 200.000
                             Planuitwerking       € 164.000               € 100.000         € 64.000
                                   Realisatie      € 3,5 mln             € 1,75 mln       € 1,75 mln
Zilte teelt, haalbaarheidsonderzoek 2013            € 50.000                      -         € 50.000
Projectmanagement, communicatie,              € 105.000/jaar                      -        € 105.000
huisvesting in Harlingen, hoog gekwali-
ficeerd personeel. Werkgroepen: inbreng
van partijen (reguliere werkzaamheden)
Totaal, afgerond                                  € 507 mln               € 414 mln         € 93 mln
# = de variant Kornwerderzand zonder ESA levert maximaal 2,5 MW bij een investering
* = de variant Den Oever zonder ESA levert maximaal 3,75 MW bij een investering van € 9,4 mln.



                                                                                Hoofdstuk 4 • 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                De kosten zijn opgesteld zonder rekening te houden met inverdieneffecten van
                                werk met werk maken.

                                In de Ambitie Agenda Afsluitdijk wordt een totaal investeringsplaatje neergelegd
                                van ruim € 500 miljoen op de lange termijn (inclusief een blue energy-centrale).

                                Per onderdeel zal de fasering verschillen: een pilot blue energy start naar verwach-
                                ting in 2012, maar de ontwikkeling tot een grote centrale zal niet eerder dan 2020
                                plaatsvinden. Ontwikkelingen die in de uitvoering direct gekoppeld zijn aan de
                                veiligheidsopgave starten op z’n vroegst rond 2015, wanneer de werkzaamheden
                                aan de dijk starten.

                                De verwachting is dat het grootste deel van het werk in 2020 afgerond is. Tot en
                                met 2014 gaat het om een totaalpakket van ruim € 21 miljoen, waarvan de over-
                                heidsbijdrage ruim € 9 miljoen is. De overige bijdragen zijn van semi-overheid,
                                markt en via subsidies. Er is geen vaste verdeelsleutel gehanteerd, de verdeling is
                                per onderdeel afhankelijk van de rol en het belang van de organisatie.

                                De eerste 3 jaar ziet de verdeling tussen overheid, markt en subsidies er als
                                volgt uit:




32 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Voor het totaalplaatje over 10-20 jaar is zichtbaar dat de markt de grootste
investeringen op zich neemt, boven met blue energy centrale, onder zonder
blue energy centrale:




Opbrengsten/ meerwaarde van de investeringen
Het project heeft een duurzaam karakter, is een investeringsproject met effecten op
de lange termijn voor de Friese samenleving, een herkenbare plus voor Fryslân en
nadrukkelijk zichtbaar voor burgers, bedrijven en toeristen. Het versterkt de koers
van de provincie als duurzame waterregio. Het is structuurversterkend: draagt bij
aan de transitie naar een kennisintensieve economie in een gebied dat te kampen
heeft met krimp. Het lokt forse financiële bijdragen uit van het rijk en/ of particu-
liere investeerders.




                                                                     Hoofdstuk 4 • 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                Kwantitatief is met behulp van kengetallen een eerste grove inschatting te maken
                                van het werkgelegenheidseffect (Kompas voor het Noorden, 1999, geïndexeerd
                                naar 2011).. Uitgaande van een gemiddelde investering per mensjaar arbeid van
                                € 100.000 is de werkgelegenheidseffect 1570 mensjaren voor een periode van 10-20
                                jaar (exclusief de grote centrale voor Blue Energy à 350 miljoen marktinvestering).

                                Met het pakket aan investeringen in recreatie en toerisme worden meer bezoekers
                                getrokken die bovendien langer worden vastgehouden en meer besteden (ten
                                opzichte van nu). Uitgaande van een toename van 10% van het aantal bezoeken
                                (nu zo’n 275.000) en een stijging van de uitgaven van € 10,- per persoon is het
                                potentiële extra bestedingseffect € 3 miljoen per jaar. Dit levert permanente werk-
                                gelegenheid op in de orde van grootte van 30 arbeidsplaatsen.

                                Met de volledige ontwikkeling en productie van duurzame energie kunnen op
                                termijn ca. 170.000 huishoudens voorzien worden van duurzame energie. De regio
                                (en Nederland) is meer zelfvoorzienend in haar energieproductie, is minder afhan-
                                kelijk van externe factoren en creëert permanente werkgelegenheid in de regio.
                                Bovendien betreft dit een krachtig (nieuw) exportproduct door innovatie in
                                kennis en techniek: de combinatie van water en energie. Waarvoor een thuismarkt
                                ontstaat die voor de export van wezenlijk belang is. De werkgelegenheidseffecten
                                hiervan zijn nog moeilijk in te schatten.

                                Met de realisatie van de natuurambities (herstel ecologie) zijn substantiële ecologi-
                                sche resultaten te behalen. Deze investering zorgt voor herstel en een blijvende stij-
                                gende lijn in de ecologische kwaliteit van de Waddenzee en het IJsselmeer.
                                Vispassages in combinatie met geleidelijke overgangen van zoet water naar zout
                                water zorgen voor winst voor de visstand tot 30% (bij realisatie van twee passages,
                                bron: CPB). Verder is een positief effect te verwachten voor de visserijsector.
                                Inzetten van het concept Building with nature zorgt - naast een robuuste oplossing
                                voor de natuur en veiligheid - voor extra directe en indirecte ontwikkelmogelijk-
                                heden voor recreatie en toerisme. Direct door de versterking van het landschap en
                                waar mogelijk een verbetering van de beleefbaarheid ervan. Indirect bij bijvoor-
                                beeld Harlingen binnendijks, wanneer toekomstige versterking daarmee aan de
                                buitenzijde ipv binnenzijde plaatsvindt. Daarnaast is ook dit een belangrijk export-
                                product waar een thuismarkt voor nodig is.

                                Brinker trekt bezoekers als platform van bovenstaande ambitie. Brinker heeft een
                                eigen sluitende exploitatie door medewerking van marktpartijen. Naar verwachting
                                kan Brinker in de eerste kleinschalige vorm tot 50.000 bezoeken trekken per jaar en
                                werkgelegenheid bieden aan een aantal mensen.




34 Ambitie Agenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Ambitieagenda Afsluitdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>