<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Roadmap Next Economy
          November 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>  Inhoud
  4       Context & Urgentie
  8       RNE-proces
  10      Smart Digital Delta
  10 	    1. Digitale toegangspoort naar Europa
  12 	    2. Systeemdoorbraken
  14 	    3. Projecten
  17 	    4. Synthese
  18      Smart Energy Delta
  18 	    1. Energietransitie in de regio
  20 	    2. Systeemdoorbraken
  21 	    3. Projecten
  23 	    4. Synthese
  24      Circular Economy
  24 	    1. Het circulaire paradigma
  27 	    2. Systeemdoorbraken
  27 	    3. Projecten
  31 	    4. Synthese
  32      Entrepreneurial Region
  32 	    1.Competitief ondernemend ecosysteem
  35 	    2. Systeemdoorbraken
  36 	    3. Projecten
  41 	    4. Synthese
  42      Next Society
  43 	    1. Transformatie van de arbeidsmarkt
  46 	    2. Transformatie van het onderwijssysteem
  48 	    3. Systeemdoorbraken
  49 	    4. Synthese
  50 	    Next Steps
  50 	    1. Systeembenadering
  52 	    2. Ambities en indicatoren
  53 	    3. Weerbaarheid
  53 	    4. Uitvoeringsstrategie
  55 	    5. Investeringsstrategie
  57 	    6. Internationale context
  57 	    7. Communicatiestrategie
  58 	    Synthese
  60 	    Bijlage: Lijst van partners
  63      Verklarende begrippenlijst
2 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>De Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) omvat 23 gemeenten* met                 De Metropoolregio ligt in de zuidelijke Randstad; met in totaal 3,6 miljoen
samen circa 2,3 miljoen inwoners. Sinds 1 januari 2015 hebben deze gemeenten        inwoners is dit het dichtst bevolkte gebied van Nederland. In dit Randstedelijke
de krachten gebundeld. De MRDH is al een sterke Europese regio, maar wil nog        netwerk werkt de MRDH met de regio’s Holland Rijnland, Drechtsteden,
beter presteren. Betere economische prestaties betekenen meer welvaart voor         Midden-Holland en de provincie Zuid-Holland aan het verder ontwikkelen van de
de inwoners. Om dit te bereiken, zetten de deelnemende gemeenten samen in           zuidelijke Randstad als een internationaal concurrerende topregio op economisch
op betere (internationale) bereikbaarheid van de metropoolregio, economische        gebied.
vernieuwing, een beter vestigingsklimaat en duurzaamheid die toonaangevend
is in de wereld. Dat moet de attractiviteit van de regio voor inwoners en bedrijven *Gemeenten van de MRDH: Albrandswaard, Barendrecht, Brielle, Capelle aan den IJssel, Delft,
vergroten.                                                                          Den Haag, Hellevoetsluis, Krimpen aan den IJssel, Lansingerland, Leidschendam-Voorburg,
                                                                                    Maassluis, Midden-Delfland, Nissewaard, Pijnacker-Nootdorp, Ridderkerk, Rotterdam,
                                                                                    Rijswijk, Schiedam, Vlaardingen, Wassenaar, Westland, Westvoorne en Zoetermeer.
                                                                                                                                                  Roadmap Next Economy 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>  Context & Urgentie
  Onze wereld is in transitie. We leven niet langer in een tijdperk van             De nieuwe economie doorkruist grenzen tussen sectoren; denk bijvoorbeeld
  verandering, we zijn getuige van de verandering van een tijdperk.                 aan de vervagende grenzen tussen energie, chemie, agro-food en logistiek in
  We staan aan de vooravond van de grootste sociale en economische                  de toekomstige circulaire economie. Ook het ondernemersklimaat is niet erg
  uitdagingen sinds de 19e eeuw. Wereldwijde tendensen zoals                        gunstig. In onze regio ontbreekt het grotendeels aan een cultuur die het nemen
  klimaatverandering, geopolitieke veranderingen zoals de opkomst                   van risico’s aanmoedigt en eventuele mislukkingen tolereert.
  van nieuwe economische machten, toenemende migratie, groeiende
  ongelijkheid, uitputting van natuurlijke hulpbronnen, disruptieve                 Bovenal lijkt een overkoepelende strategie van de regio te ontbreken die de
  technologische innovaties en de opkomst van gemeenschappelijk bezit               fundamentele vragen adresseert die de transitie naar een nieuwe economie
  sturen deze transitie in de richting van een systeemverandering. We               opwerpt. Het gaat bijvoorbeeld om de vraag waarmee we in onze regio ons
  moeten anticiperen op deze verandering; een fundamentele omslag is                geld verdienen. Welke vaardigheden zijn nodig voor de nieuwe economie?
  nodig in de manier waarop we onze samenleving organiseren.                        Traditionele industrie, logistiek en overheidsdiensten worden steeds minder
                                                                                    belangrijk. In onze regio is de oude, traditionele economie echter nog altijd
  Deze transformatie, door Jeremy Rikfin beschreven als de Derde Industriële        dominant. Daarbij past de aantekening dat elke euro die in de oude economie
  Revolutie, heeft een grote impact op onze regio. De nieuwe economie               wordt geïnvesteerd onze samenleving 2 euro kost. Elke euro die we daarentegen
  (next economy) is gebaseerd op het samensmelten van internet- en                  in de nieuwe economie steken, levert 3 euro aan toegevoegde waarde op, in
  communicatietechnologie met nieuwe vormen van decentrale energie. Dit             termen van innovatie, werkgelegenheid en economische structuur (Planbureau
  heeft vergaande gevolgen voor communicatie, mobiliteit, energieopwekking          voor de Leefomgeving, 2013). Recent onderzoek van INSCOPE (2015) laat zien dat
  en –verbruik, en ook voor de manier waarop de economie is georganiseerd.          bedrijven in de energiesector, de logistieke en financiële sector relatief weinig
  Van een gecentraliseerde, verticaal georganiseerde economie bewegen we naar       investeren in radicale innovaties die leiden tot economische groei.
  een laterale, decentrale en circulaire economie, gebaseerd op samenwerking.
  Dit betekent dat er een geheel nieuwe digitale, economische, sociale en           Onze regio is op een aantal punten kwetsbaar: denk aan het hoge energiegebruik,
  kennisinfrastructuur moet worden opgebouwd. Ook is het nodig dat we onze          vervuiling, de effecten van klimaatverandering, gezondheidsproblemen, water
  fysieke infrastructuur ingrijpend aanpassen.                                      en de algemene kwaliteit van leven. Bovendien zijn veel mensen laagopgeleid of
                                                                                    ongekwalificeerd. Deze kwesties moeten we aanpakken door de weerbaarheid
  De urgentie voor de regio Rotterdam Den Haag is onmiskenbaar. Het potentieel      van onze regio te verbeteren. Daar tegenover staat dat dezelfde risico’s zich
  van onze regio is gunstig: we beschikken over de kennis, vaardigheden,            kunnen vertalen in nieuwe economische kansen. De circulaire economie zal
  infrastructuur en instituties om te anticiperen op de nieuwe economie. Dit        leiden tot nieuwe bedrijvigheid in het verzamelen, recyclen en opwaarderen
  potentieel weten we tot nu toe echter onvoldoende om te zetten in een stevige     van materialen. Dat brengt nieuwe, laaggekwalificeerde banen met zich
  economische winst en maatschappelijke waarde. Ter illustratie: tijdens de periode mee. De grootschalige verduurzaming van de bebouwde omgeving levert
  2009-2015 waren de jaarlijkse groei van het regionaal product (-0,4%), de groei   werkgelegenheid op in de bouw- en installatiebranche. Ook het aanleggen van
  per hoofd van de bevolking (-1,1%) en de groei van de werkgelegenheid (-0,5%)     een nieuwe digitale en energie-infrastructuur vergt veel werk op alle niveaus. Een
  negatief en lag het werkloosheidscijfer (9,0%) hoger dan het gemiddelde in        andere kans op nieuwe banen is de opkomst van regionale nieuwe maakindustrie
  Nederland (6,9%).                                                                 door ontwikkelingen als 3D printen. En de sterke maritieme industrie in de regio
                                                                                    heeft een leidende positie in de delta- en watertechnieken die wereldwijd nodig
  De OESO (2016) bevestigt dat we ons economisch potentieel onvoldoende             zijn in de strijd tegen de gevolgen van klimaatverandering. Ook dat biedt kansen
  benutten. Dit komt voornamelijk door een gebrek aan samenwerking. Onze regio      voor groei.
  schiet ook tekort als het gaat om kruisbestuiving tussen economische sectoren.
4 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>De OESO (2016) benadrukt dat schaalvoordelen zijn te behalen door in de regio      voedselproductie en de maakindustrie. Deze platforms zorgen ervoor dat de
intensiever samen te werken. Dit betekent dat de regio al zijn krachten en energie productiviteit aanzienlijk toeneemt en de transactiekosten verlagen. Met zulke
moet mobiliseren om toonaangevend te worden in de nieuwe economie. Onze            platforms verandert de metropoolregio in een intelligente economische (cyber)
regio heeft concurrentievoordelen die het mogelijk maken om deze kansen te         ruimte en zal het concurrentievermogen van onze regio toenemen. Tegelijkertijd
grijpen: onze ervaring op het gebied van industrie en productie, demografische     moet onze IT-infrastructuur schokbestendig en veilig zijn, zodat we deze
voordelen zoals veel jongeren, en een sterke toename van ondernemers en start-     gegevensstromen op een veilige manier kunnen uitwisselen.
ups die aan de nieuwe economie werken. Er is bovendien een concentratie van
bedrijven en kennisinstituten in clusters zoals schone technologie, life sciences, We beseffen ook dat we zijn beland in het tijdperk van ‘Parijs en pariteit’. We
recycling van (afval)materiaal, gegevensbeveiliging en voeding. In combinatie      zijn getuige van de gecombineerde krachten van het klimaatverdrag van Parijs
met de haven en de greenport (agri-food & flowers) als internationaal              en de prijspariteit van hernieuwbare energiebronnen. Hernieuwbare energie,
industrieel en logistiek knooppunt, vormt dit alles een bijzonder sterke mix. Ons  bijvoorbeeld van wind en zon, concurreert nu in prijs met fossiele brandstoffen.
vestigingsklimaat is in potentie goed, met een grote diversiteit aan woningen,     Dit zal onvermijdelijk leiden tot een enorme toename van publieke en private
topvoorzieningen op het gebied van cultuur, onderwijs en sport, aantrekkelijke     investeringen in deze technologieën. Dit is een fundamentele verandering
groene landschappen en een goede bereikbaarheid.                                   en deze Roadmap Next Economy (RNE) streeft ernaar enkele grootschalige
                                                                                   hernieuwbare energieprojecten te realiseren die een veilig en aantrekkelijk
We erkennen dat we een tijdperk betreden van digitale platforms. Om deze           investeringsrendement opleveren. Deze projecten zullen bijdragen aan de
platforms succesvol te laten werken moeten we onze IT-infrastructuur sterk         opbouw van een smart multi commodity grid in onze regio: een slim en flexibel
verbeteren, sneller en flexibeler maken. Zo kunnen big data vrij doorstromen       energienetwerk dat leveranciers en energiebronnen naadloos verbindt. Nauw
en kan rechtstreeks informatie worden geleverd die direct ten goede komt aan       hiermee samen hangt de grootschalige verduurzaming van onze bebouwde
opkomende nieuwe bedrijfsmodellen. Voor vele economische sectoren in onze          omgeving, die veel werk oplevert in de bouw- en installatiebranche.
regio zullen digitale platforms ontstaan, zoals transport & logistiek, gezondheid,
                                                                                                                                          Roadmap Next Economy 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  De nieuwe economie heeft vele vormen en gezichten: het is een digitale, bio-     prettige wijken om te wonen en aantrekkelijke werkplekken, in de breedste zin
  gebaseerde, circulaire, deel-, maker- en roboteconomie. De nieuwe economie       van het woord.
  is steeds sterker gebaseerd op zijdelingse relaties en kleinschalige, lokaal
  georganiseerde netwerken van producenten en consumenten, in plaats van           Binnen de regio onderschrijven we breed de noodzaak tot handelen. Gezien
  verticaal geïntegreerde structuren. Kenmerkend voor de nieuwe economie           de uitdagingen waar we voor staan, is het verschil tussen een scenario met
  zijn ook grote onzekerheid en ontwikkelingen die ontwrichtend werken, ofwel      maximale inspanningen (RNE-scenario) en het scenario ‘op oude voet verder
  disrupties. Veel traditionele sectoren zullen verdwijnen, maar daar tegenover    gaan’ het meest significant; alle denkbare tussenliggende scenario’s zijn minder
  staat dat nieuwe sectoren ontstaan die kansen bieden voor nieuwe bedrijven.      relevant, gezien de urgentie van de trends en de snelheid van de (technologische)
                                                                                   ontwikkelingen. Het RNE-scenario vereist een alomvattende benadering van
  De transitie naar de nieuwe economie zal niet alleen leiden tot het verdwijnen   de vraag hoe we omgaan met de transformaties van dit tijdperk, zowel om
  van bekende technologieën, diensten en concepten. De transitie zal bij mensen    kansen te grijpen als om disrupties tegen te gaan. Daarom heeft de Metropool
  ook leiden tot gevoelens van onbehagen, ongemak en (financiële) onzekerheid.     Regio Rotterdam Den Haag (MRDH) het initiatief genomen om alle regionale
  Om de weerstand tegen deze veranderingen en negatieve bijwerkingen te            stakeholders bij elkaar te brengen voor een gezamenlijke inspanning. De RNE is
  verminderen, is het erg belangrijk om onze inwoners op korte termijn een         een alomvattende economische strategie, waarmee we onze concurrentiepositie
  aantrekkelijk perspectief te bieden en zo de negatieve effecten van transitie te kunnen behouden en een hoopvolle toekomst kunnen creëren voor de mensen in
  compenseren. In de transitie naar een nieuwe economie zijn niet-technische       onze regio. Deze toekomst is van ons allemaal: de nieuwe economie moet sociaal
  en niet-financiële factoren dus ook belangrijk. We zullen ons hierbij richten op inclusiever zijn en een alternatief bieden voor de toenemende ongelijkheid.
6 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>De wereldwijde trends en ontwikkelingen geven duidelijke aanwijzingen ‘wat’ er moet gebeuren.
De moeilijkste vraag is echter ‘hoe’ we vorm geven aan de transitie van onze regio. Hoe kunnen we
deze transitie verwezenlijken, hoe kunnen we onze bevolking enthousiast maken over deze transitie
en welke impulsen hebben we nodig om de vereiste stappen te zetten? Hiervoor moeten we een
onderscheid maken tussen financiële, institutionele, juridische en mentale impulsen.
                                       Financiële impulsen
                                       Het opbouwen van een geheel nieuwe infrastructuur is kostbaar. Net zoals we in de 19e eeuw een fysieke infrastructuur hebben
                                       opgebouwd (wegen, spoorwegen, bruggen en havens), bouwen we nu de digitale en circulaire infrastructuur op. De investeringen
                                       in digitale communicatieplatforms, glasvezel, big data, sensoren, internet of things (IoT), slimme logistiek, slimme mobiliteit en
                                       een multi commodity energy grid zullen grofweg 50 miljard euro bedragen. Dit omvat tevens het inpassen en het gebruik van
                                       IT-instrumenten in het onderwijs, iets wat de hoogste prioriteit zou moeten hebben.
                                       Juridische impulsen
                                       De nieuwe economie staat op gespannen voet met traditionele wetten. Volgens onderzoek door het Ministerie van Economische
                                       Zaken verhinderen tientallen regels en verordeningen een verdere ontwikkeling van de circulaire economie. Een berucht
                                       voorbeeld is de Afvalstoffenwet, die voorkomt dat afval als grondstof kan worden hergebruikt in circulaire bedrijfsprocessen. Deze
                                       wetten zouden moeten worden afgeschaft, of we kunnen een regelvrije zone of regio vaststellen waar regels worden bepaald voor
                                       circulaire ontwikkelingen en bouwactiviteiten. Ook digitalisering leidt tot nieuwe vraagstukken. Van wie zijn de data in de cloud?
                                       Wie is verantwoordelijk als een zelfrijdende auto schade veroorzaakt? De nieuwe economie vraagt om nieuwe juridische kaders.
                                       Institutionele impulsen
                                       In onze regio is intensievere samenwerking nodig tussen kennisinstituten, onderwijsinstellingen, bedrijven en overheden.
                                       Net zo belangrijk is de samenwerking met buitenlandse topinstituten en bedrijven op onderwerpen als robotica, blockchain,
                                       nanotechnologie, kunstmatige intelligentie en quantum computers. Om concurrerend te blijven moeten we deze gespecialiseerde
                                       kennis meer naar onze regio halen. Ook moeten we meer verbindingen leggen tussen traditionele, grote bedrijven en opkomende
                                       start-ups. Ze hebben elkaar hard nodig om in de nieuwe economie te kunnen overleven. Ten slotte moeten we voorkomen dat
                                       start-ups die uitgroeien tot scale-ups onze regio verlaten, of naar het buitenland verhuizen.
                                       Mentale impulsen
                                       Om een echte ondernemende regio te worden is een cultuuromslag nodig. Onderzoek door Harvard Business Review toont aan
                                       dat een ondernemende regio niet zozeer wordt gekenmerkt door het aantal start-ups of ondernemers, integendeel zelfs. Het
                                       is veel belangrijker of de cultuur ondernemerschap bevordert, stimuleert en waardeert, en dat de risico’s worden aanvaard die
                                       horen bij het ondernemerschap. De dominante cultuur in onze regio is nogal conservatief en risicomijdend, en niet stimulerend
                                       en faciliterend voor ondernemerschap. Ook de structuur lijkt een bepalende factor te zijn voor ondernemerschap; vooral de
                                       ondersteuning door instellingen en infrastructuur is belangrijk, evenals het menselijk kapitaal. Het begint allemaal bij onderwijs,
                                       vooral het beroepsonderwijs. Cruciaal is een continue combinatie leren-werken-ondernemerschap, die samenkomt in campussen
                                       waar bedrijven en onderwijsinstellingen zijn gehuisvest en samenwerken.
De transitie naar de nieuwe economie is een zaak van lange adem. De komende jaren zijn cruciaal:
haken we aan bij de Europese topregio’s of glijden we af naar de grijze Europese middenmoot? De
grootste uitdaging is wellicht om tegelijk hiermee te werken aan een maatschappij die iedereen de
kans geeft om aan te haken en mee te doen, om een scheuring zoals in de 19e eeuw te voorkomen.
                                                                                                                                               Roadmap Next Economy 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                     (Regionale) Sterke punten                                        (Internationale) Kansen
                                                                     - Sterk internationaal netwerk in Den Haag                       - Energieconversie en -opslag
                                                                     - Haven en logistieksysteem                                      - Lokale maakindustrie
                                                                     - Kennis en industriële posities in IT, petrochemie,             - Betrouwbare lokale voedselvoorziening
                                                                       agro/food, maritiem, security, HTSM, Deltatech,                - Veilige delta’s
                                                                       Medtech                                                        - Zorgrobotica, e-health
                                                                                                                                      - Veilige digitale handel
                                                                                                                                      - Toerisme
     Zwaktes
     - Lage economische groei
     - Verouderde industriële structuren en bedrijfsmodellen
     - Lage levenskwaliteit
     - Sociale scheiding
                                                                                               TRANSITIE PROGRAMMA
                                                                                               Elk transitiepad:
     Bedreigingen
                                                                                               - Pakt een zwak punt of een bedreiging aan
     - Disruptie in internationale energiemarkt                                                - met één of meer regionale sterke punten
     - Nieuwe risico’s als gevolg van klimaatverandering
                                                                                               - terwijl een (internationale) kans benut wordt
     - Zorgkosten en -capaciteit
                                                                                               - daarbij groei bevorderend en banen creërend
   RNE-proces
  Onze ambitie is vervat in deze Roadmap Next Economy. Het omvat een                       samengesteld met vertegenwoordigers van verschillende partners. Deze hebben
  geïntegreerde evaluatie van de impact van relevante globale tendensen voor onze          een verkennend rapport geschreven dat kansen, knelpunten en mogelijke
  regio. Deze evaluatie leidt tot een langetermijnstrategie, handelsperspectieven          doorbraakprojecten identificeert.
  en projecten die de transitie naar de nieuwe economie stimuleren en een
  aantrekkelijk klimaat creëren voor talenten, bedrijven en investeerders,                 Dit proces toonde aan dat de nieuwe economie niet langer verticaal
  nieuwe ondernemingen en banen. We realiseren de Roadmap Next Economy                     gestructureerd is in pijlers en sectoren, maar horizontaal en sector-
  in samenwerking met Jeremy Rifkin en zijn Third Industrial Revolution                    overschrijdend. Daarom was een meer geïntegreerde benadering van het hele
  Consulting Group (TIR CG). Het uitgebreide TIR CG rapport is de weergave van             economische systeem nodig. We besloten om transitiepaden te kiezen als
  een gezamenlijk proces en heeft de basis gelegd voor deze RNE, waarin op een             mogelijke ontwikkelingslijnen voor de nieuwe economie. Drie van deze paden
  beknopte en systematische wijze een kader en richting wordt gegeven voor de              gaan over de fysieke infrastructuur die we moeten bouwen voor de nieuwe
  uitvoering in de komende decennia.                                                       economie: digitale infrastructuur rond communicatie en mobiliteit, energie
                                                                                           en circulaire processen. De andere twee paden zijn randvoorwaardelijk en
  De werkmethode was aanvankelijk gebaseerd op de aanname dat algemene                     faciliterend voor het realiseren van de nieuwe fysieke infrastructuur; ze maken
  thema’s die de nieuwe economie kenmerken (communicatie-, energie- en                     de transitie mogelijk via onder meer een innovatief ondernemersklimaat,
  mobiliteitsinternet, circulariteit en onderwijs, en arbeidsmarkt) zouden moeten          nieuwe vormen van onderwijs, vaardigheden, arbeidsmarktafspraken, nieuwe
  worden geplaatst tegenover de specifieke economische sectoren in de regio                bedrijfsmodellen, producten en diensten en nieuwe vormen van samenwerking.
  (bijvoorbeeld maritiem en logistiek, chemische industrie, agri-food & flowers,           Dit resulteert in het hiernaast genoemde pakket van vijf transitiepaden die
  health & life sciences, regionale en wereldwijde veiligheid & justitie, en               onderling zijn verstrengeld.
  maakindustrie). Voor deze thema’s en economische sectoren zijn werkgroepen
8  Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> 1. Smart Digital Delta                                          Naar nul marginale kosten
 Dit transitiepad omvat alle ontwikkelingen rond snelle digitale verbindingen, big-data-platforms, slimme
 logistiek, slimme mobiliteit, sensoren, internet of things, et cetera. Het omvat alle acties die moeten
 worden ondernomen om een uitgekiende digitale infrastructuur op te zetten waarmee de regio zijn
 dataproductiviteit kan verhogen, met inbegrip van een juridische infrastructuur die vertrouwen biedt in
 een gedigitaliseerde markt.
  2. Smart Energy Delta		                                                      Naar nul koolstof
  Dit transitiepad omvat alles wat te maken heeft met onderling verbonden slimme energiesystemen,
  duurzame energiebronnen, conversie- en opslagtechnologie, energiebesparing, opslag van koolstofdioxide,
  warmte-uitwisseling en de gehele elektrische en waterstofinfrastructuur. Het omvat alle acties die moeten
  worden ondernomen om een infrastructuur op te zetten voor hernieuwbare energie.
3. Circular Economy		                                                            Naar nul afval
Dit transitiepad omvat het gebruik en hergebruik van hulpbronnen en afvalstromen binnen de regio:
recycling, creatief hergebruik (upcycling), bio-gebaseerde materialen en schone technologieën. Het
beschrijft alle acties die moeten worden ondernomen om van de regio een circulair knooppunt te maken.
4. Entrepreneurial Region                                         Naar nieuwe productiviteit
Dit transitiepad omvat alle relevante bouwstenen voor de nieuwe economie: nieuwe
ondernemingsmodellen, nieuwe producten en diensten, nieuwe cliënten, nieuwe vormen van
samenwerking, disruptieve innovaties, de ontwikkeling van start-ups naar scale-ups, wetten en regels,
living labs en barrières die moeten worden weggenomen om de nieuwe economie op te bouwen. Het gaat
hier om alle acties om een ondernemende cultuur en structuur te creëren.
5. Next Society                                       Naar een inclusieve maatschappij
Dit transitiepad omvat verschillende aspecten van de toekomstige maatschappij in onze regio. Het
gaat daarbij over nieuwe arbeidsmarktafspraken, nieuwe vaardigheden en nieuwe onderwijsvormen,
gemeenschapsbezit, burgercoöperaties, bottom-up-bewegingen, sociale ondernemers en sociale
innovatie. Het betreft alle acties die nodig zijn om een meer inclusieve maatschappij op te bouwen.
                                                                                                            Roadmap Next Economy 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>   Smart Digital Delta
                        1. Digitale toegangspoort naar Europa
                        Alle partijen die betrokken zijn bij de metropoolregio aanvaarden de noodzaak om
                        de regio om te vormen tot een digitale toegangspoort en datahub voor Europa.
                        Digitalisering levert middelen om economische groei te creëren, maar leidt tevens
                        tot heftige wereldwijde concurrentie. Digitalisering maakt sectoroverschrijdende
                        en wereldwijde distributie van gegevens mogelijk, en ook de optimalisatie
                        van processen. Bedrijven die hun basis hebben binnen de regio krijgen door
                        digitalisering kans om te expanderen en het is essentieel dat de regio hierop
                        anticipeert door de noodzakelijke stappen te zetten om de concurrentie – andere
                        grootstedelijke regio’s in Europa – voor te blijven. Onze regio presteert uitstekend
                        op het gebied van onderzoek en ontwikkeling in ICT, met een 4de plaats binnen
                        Europa. We slagen er echter maar matig in om dit onderzoek om te zetten in
                        bedrijfsmatig succes; op dit punt staan we op de 34ste plaats. Overall komen we,
                        ondanks ons uitstekende klimaat voor onderzoek en ontwikkeling, dus niet verder
                        dan een 17de positie in Europa. Het is daarom nodig om de innovatie-activiteiten
                        binnen de regio beter op elkaar af te stemmen en sterker te koppelen aan
                        economische sectoren. Op die manier organiseren we focus en kritische massa.
                        Investeringen in de telecommunicatie-infrastructuur van de toekomst zijn nodig, omdat het
                        duidelijk is dat de hedendaagse netwerken niet afdoende zijn om het internetverkeer van de
                        nieuwe economie op te vangen. Het internetverkeer blijft exponentieel groeien en verzadigt
                        de toegangsnetwerken en het glasvezelnet, een situatie die vroeger onvoorstelbaar leek. Het
                        einde van die groei is niet in zicht, in tegendeel: voor het internetverkeer gerelateerd aan het
                        internet of things zijn niet alleen enorme investeringen in infrastructuur nodig, maar ook
                        een fundamenteel herontwerp van netwerken om een veel ingewikkelder internetverkeer te
                        beheren en te zorgen dat het voldoende flexibel blijft.
                        Dit wordt mogelijk gemaakt door de opkomende standaardisatie van 5G-netwerken. Deze
                        zijn sneller, flexibeler en veiliger dan de bestaande, en bieden onvoorziene mogelijkheden
                        om partijen in de productieketen te verbinden en zo op alle niveaus in de waardeketen
                        meerwaarde te creëren (end-to-end-systeem). 5G is nodig om het niveau van connectiviteit
                        mogelijk te maken dat de nieuwe economie vereist. Het biedt overal en altijd toegang tot een
                        groot aantal toepassingen en diensten; daarbij zijn de betrouwbaarheid en continuïteit veel
                        groter dan nu en maakt het mogelijk dat we onze productiemiddelen veel efficiënter gebruiken,
                        terwijl tegelijkertijd veiligheid en privacy worden beschermd. De mogelijkheden van 5G
                        vereisen grote inspanningen in onderzoek en innovatie.
10 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Smart Digital Delta betekent de digitale integratie van de regio. Deze vertaalt         op deze online platforms ontwikkelt zich de ‘impact-economie’, waar burgers en
zich als vanzelf in meer fysieke en economische integratie en stelt zo de regio in      ondernemers elkaar vinden en maatschappelijk ondernemen en economisch succes
staat zo concurrerend mogelijk te zijn. Dit transitiepad richt zich om te beginnen      hand in hand kunnen gaan. De Smart Digital Delta kan deze nieuwe economische
op de dominante economische sectoren van de regio. Smart Digital Delta legt             vormen binnen de regio aanjagen.
tegelijkertijd een digitale basis onder de verdere internationale expansie van
bedrijven.                                                                              Inwoners van de metropoolregio moeten de gelegenheid krijgen om snel deel te
                                                                                        nemen aan de nieuwe economie. Dat willen we bereiken door voort te bouwen
Meerlaagse technologieën (netwerken, data-opslag, verrijken van gegevens,               op bestaande initiatieven en infrastructuur, ze op te schalen en te beveiligen, en
ontwikkelen van applicaties) die door Smart Digital Delta worden geïntroduceerd,        vervolgens nieuwe dienstverlening te stimuleren. Een voorbeeld is de transformatie
overschrijden de grenzen tussen (economische) sectoren en overheidsniveaus              van reeds aanwezige infrastructuur tot een veilig IoT-platform (internet of things)
en respecteren tegelijkertijd de menselijke maat. Deze technologieën vragen             voor gezond leven waaraan iedereen kan deelnemen, gebaseerd op de bestaande
om een aangepast juridisch en beleidsfundament, waardoor ze internationaal              infrastructuur tussen zorginstellingen. Zo’n platform is de basis voor een grote en
en digitaal kunnen functioneren in commerciële, juridische en persoonlijke              actieve gemeenschap van participerende burgers, die later kan worden benaderd
transacties. De softwaresystemen ondersteunen meerdere juridische domeinen              voor het verzamelen van milieugegevens of mobiliteitsexperimenten. Een dergelijk
(systemen) en eigendomsconcepten van data, goederen en gebouwen. Een actieve            platform met gezondheidsgegevens (toegankelijk met persoonlijke, digitale
beveiligingsinfrastructuur maakt het mogelijk om de basisgegevens van een land          gegevenspaspoorten) creëert op zichzelf al een nieuwe sector op het gebied van
zoals het kadaster te beschermen, en schept nieuwe mogelijkheden om de wet te           e-health, lifestyle, voedsel en big data (op gezondheidsgebied).
handhaven binnen het virtuele domein.
                                                                                        Het invoeren van nieuwe digitale technologie zorgt als vanzelf voor versnelling van
De Smart Digital Delta helpt ook burgers om zich te handhaven in de nieuwe,             het proces van digitale transformatie. Om een aantrekkelijk ondernemersklimaat te
digitale realiteit. Omdat van inwoners wordt verwacht dat ze steeds flexibeler,         creëren moet een veilige infrastructuur worden opgebouwd voor uitwisseling van
mobieler en duurzamer worden, ondersteunen toepassingen binnen de Smart                 data, gecomplementeerd met digitale handels- en juridische functies. Rijstroken
Digital Delta burgers in de interactie met systemen in de digitale en de ‘echte’        voor vrachtwagens moeten worden voorbereid op nieuwe ontwikkelingen als
wereld, voor het vinden van een baan, mobiliteit, financiën, sociale en fysieke         colonnerijden met meervoudig samengestelde vrachtwagens, geautomatiseerde
veiligheid, gezondheidszorg, welzijn, duurzaamheid en digitale gemeenschappen.          goederenverwerking en geautomatiseerde overheidsprocedures zoals automatische
                                                                                        ladingcontrole, belastingen en douane. De bijbehorende juridische infrastructuur
Toonaangevende bedrijven en instituten uit de regio doen mee aan de Smart               levert – gebruikmakend van nieuwe en complexe technologie zoals blockchain
Digital Delta. De impact van de digitale transformatie is groot. Om te beginnen         – de kaders om afspraken vast te leggen, intellectueel eigendom te bepalen,
vindt deze plaats in twee van de belangrijkste economische domeinen: de haven en        bescherming te bieden tegen cybercrime, geld te lenen, te participeren, et cetera.
gerelateerde sectoren en de Greenport (agri-food & flowers). Een derde belangrijk
domein is Security & Justice: een vitale randvoorwaarde voor het opzetten van           Onderzoek toont aan dat met name de sterkste sectoren in de MRDH het meeste
een veilig en betrouwbaar gedigitaliseerd handelssysteem. Mobiliteit is een             baat hebben bij nieuwe digitale technologieën. Dit vereist een systematische
gemeenschappelijke subsector voor de hierboven genoemde domeinen. De                    aanpak, die hieronder in meer detail wordt beschreven. De ontwikkeling van Smart
mobiliteit van personen, goederen, energie en andere stedelijke ‘stromen’ is de         Digital Delta-sectoren is hierin opgenomen als een reeks projectresultaten. Deze
sleutel tot een onbelemmerde (vrij stromende) werking van de regio.                     wijze van organisatie maakt het mogelijk om de resultaten van projecten met een
                                                                                        gezamenlijke werkwijze te combineren, en draagt zo bij aan de ambitie van de
Als de transitie succesvol is en in vergelijking met naburige regio’s sneller verloopt, metropoolregio om de “digitale toegangspoort naar Europa” te worden.
zal deze transitie het oprichten van digitale online platforms stimuleren. Juist
                                                                                                                                                  Roadmap Next Economy 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                        2. Systeemdoorbraken
                        De systeemdoorbraken die dit transitiepad benoemt, zijn direct verbonden aan de economische
                        sectoren die er gebruik van kunnen maken:
                         • Een digitale haven heeft een integraal, digitaal systeem nodig voor logistiek en fabricage;
                         • Growing as a service in en vanuit de greenport vereist plaats-onafhankelijke, lokaal gedigitaliseerde
                           systemen.
                        Ook binnen de IT-sector zelf zijn systeemdoorbraken nodig. De belangrijkste:
                         • veilig, betrouwbaar en transparant uitwisselen van data;
                         • een gedigitaliseerd systeem voor handel.
                        Het transitiepad Smart Digital Delta is gebaseerd op:
                        1. De gedachte dat digitalisering van Maritime&Logistics, Food&Flowers, Security&Justice en Impact
                           and Sharing Economy ook zal doorwerken in andere sectoren.
                        2. De strategie dat de digitalisering van een sector afgetrapt moet worden door middel van een
                           ‘faciliterend’ (enabling) project. Zo’n faciliterend project brengt een kettingreactie op gang: het
                           maakt de weg vrij voor een reeks andere projecten die op hun beurt ‘dragende’ (carrier) projecten
                           mogelijk maken, massaal genoeg om de sector om te vormen tot een onderdeel van Smart Digital
                           Delta. Bijvoorbeeld: een digitale haven heeft behoefte aan een veilig, fijnmazig en krachtig
                           netwerk, een schaalbare en veilige gegevensinfrastructuur, enzovoort.
                        3. De observatie dat generieke, sectoroverschrijdende digitale infrastructuren die nodig zijn op dit
                           moment ontbreken om de volgende redenen:
                           a. Het ontbreekt aan veilige digitale gegevensuitwisseling (veilig extranet);
                           b. Het ontbreekt aan veilige digitale markten;
                           c. Er is geen mogelijkheid tot afwikkeling van geschillen over digitale gegevens;
                           d. Er bestaat geen mogelijkheid om de (internationale) legitimiteit van digitale transacties te
                           controleren; een digitale wetgevingsinfrastructuur ontbreekt;
                           e. Het is niet mogelijk om belastingen en douane te betrekken bij rechtstreekse transacties.
12 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Volgens McKinsey is deze sector-overschrijdende digitale infrastructuur de sleutel tot het succes van
het IoT. Het traject in [Afbeelding 1] lost sector-overschrijdende digitalisatieproblemen direct op:
     • De faciliterende projecten worden in het schema aangeduid met pijlen van binnen naar buiten,
     en beslaan zo het gehele tijdpad van nu tot 2030. Deze projecten richten zich op de ontwikkeling
     van fundamentele veranderingen in ICT, veiligheid en privacy.
     • De dragende projecten staan in de buitenste ring (2020-2025). Deze projecten richten zich
     op het behalen van specifieke doorbraken binnen economische clusters. Zij werken toe naar de
     stippen op de horizon die zijn geformuleerd binnen de ambities van de verschillende clusters.
     • Korte-termijnprojecten binnen de clusters staan afgebeeld op de rand van de cirkel die de
     tijdlijn 2018-2020 uitbeeldt.                                                                                                                                    Enabling project
                                                                                                            New Justice Journeys: Digital
                                                                                                                                                                       Carrier project
                                                                                                                 Legal as a Service
                                                                                                                                                                         Quick win
                                                                         Digital Bill of
                                                                           Materials                              Digital dispute
                                                                                                                    resolution
                     Port as a Service
                                                                                                            Secure Digital
                                                                                                             Marketplace
                                                                                                                                                       My Data
                                                                                                                                                      Our Health
                                                                                         Unmanned Valley
                                                                      Sensoring of port
             Digital Port                                                                              Secure Digital
                                                                             infra
                                                                                                       Data Exchange
                                                   Truck platooning      Rotterdam Logistics Lab
   Automated
     Mobility                                      Mobility Portal          DATAMRDH          CONNECTMRDH             2018                  2020                 2025
                                                                                                                   Sustainable        IoT for every
                                                                 Hubways 2.0                                      Citizen Coach          student
                                                                                            3DMRDH
                                                IDC digitaal telen
                Smart                               scale-up         Samenmarkt 2.0
            AgriLogistics                                                                                                                      Workforce
                                                                                                                                             flexibilisation
                                                                                                                                                platform                          Democratizing
                                                                                                                                                                                       data
                                                                                                                                                                                   technologies
                                                                                                         Dutch Wind
                             Growing as a                                                                   Wheel
                                Service
                                                                                                                                    Digital Virtual
                                                                                                                                       Factory
                                                                                                                                                                                     Afbeelding 1
                                                                                                                                                                    Roadmap Next Economy 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   3. Projecten
   Faciliterende projecten zijn meestal relevant voor meerdere dragende projecten.
   Op die manier zijn ze een aanjager voor meer investeringen en opschaling. De
   Smart Digital Delta kent vijf cruciale faciliterende projecten, gekoppeld aan
   dragende projecten in de belangrijkste economische clusters.
   Faciliterende projecten
   CONNECT MRDH: verbeteren en koppelen van de bestaande netwerk- en                   Secure Digital Data Exchange & Nationaal Cyber Testbed: regionaal
   IT-infrastructuur in de metropoolregio om alom aanwezige en veilige IoT-            beschikbare IT-capaciteit voor toegang tot IoT-data tussen verschillende sectoren;
   diensten te ondersteunen. Hiervoor zijn grote investeringen nodig; de bouw          gegevens combineren van sensoren, infrastructuur, bedrijven, personen en
   van infrastructuur is kapitaalintensief. Dit zal leiden tot een veilige, open en    overheden. Met een overkoepelende visie op nieuwe IT-systemen kan de nieuwe
   toekomstbestendige ICT-omgeving, met bijvoorbeeld veilig extranet; veilig           IT-capaciteit bijdragen aan het ontsluiten, ontginnen en verrijken van gegevens,
   extranet IEX ‘as a service’; glasvezel in de gehele regio; WiFi in de gehele regio; ondersteund door veilige identificatie, contextafhankelijke toegang, lokalisatie
   LoRa/LWPAN (een nieuwe technologie die het mogelijk maakt om miljoenen              en privacy-compliantie. Nieuwe, concurrerende en sectoroverschrijdende
   apparaten kostenefficiënt te verbinden met internet) in de gehele regio;            datasets zijn het resultaat. Gezien de onderlinge verbanden en de schaal
   fijnmazig 4G-netwerk voor industriële en economische infrastructuur; 5G.            van mogelijke storingen is een Nationaal Cyber Testbed een voorwaarde. Het
   Focusgebieden zijn campussen en bedrijven- en innovatiewijken in de regio, zoals    Nationaal Cyber Testbed levert een platform waarin de architectuur van een
   Rotterdam Central District, The Hague Central Innovation District, International    veilige digitale gegevensuitwisseling (Secure Digital Data Exchange) binnen een
   Zone The Hague, Merwe-Vierhavens, Testbed Scheveningen en Vlaardingen.              beschermde simulatieomgeving kan worden getest. Ook kan hier de flexibiliteit
                                                                                       en schokbestendigheid van alternatieve IT-architectuur worden getest en
   DATA/3D MRDH: verleent toegang tot de momenteel beschikbare (open)                  geëvalueerd.
   data binnen de regio (kadaster en andere databases van de overheid) en
   maakt deze toegankelijk door middel van dashboards, zodat gebruikers de             Secure Digital Marketplace: creëren van IT-capaciteit in de gehele regio voor
   verbanden tussen data kunnen zien en gebruiken. Zo kan de regio effectief           het ontwikkelen van digitale marktomgevingen die dienstverlening tussen
   beleid en politieke standpunten naar voren brengen om RNE-doelstellingen            sectoren mogelijk maken; diensten die onderliggende basisdiensten combineren,
   te bereiken die betrekking hebben op de kritische infrastructuur die nodig is       die op hun beurt gegevens halen uit sensoren, infrastructuur, bedrijven,
   om economie en samenleving te laten functioneren. Introductie van sensoren,         personen en overheden. De nieuwe IT-capaciteit kan zo leiden tot nieuwe,
   veilige extranetten, veilige transacties en online overheidsdiensten leggen         sector-overschrijdende dienstverlening voor veilige, bewaakte transacties. Dit
   een basis voor regionale expertise waardoor bedrijfsontwikkeling rond digitale      kan verder worden versterkt door nieuwe ontwikkelingen, zoals de blockchain-
   systemen en digitale veiligheid mogelijk wordt. Dit project omvat tevens een        technologie.
   alomvattende 3D-kaart van de regio, ondergronds en bovengronds, die wordt
   gekoppeld aan gebouwinformatiemanagement (BIM)-systemen en tools voor               Digital Dispute Resolution: democratiseert juridische diensten door middel
   milieueffectanalyse. Deze koppeling maakt volledige digitale stedelijke planning    van de creatie van een online platform voor het oplossen van (handels)problemen
   mogelijk, vanaf de ontwerpfase tot de effectanalyse.                                in de virtuele en digitale wereld. Partijen kunnen hier, zonder tussenkomst van
                                                                                       een rechter, samen werken aan billijke, afgestemde en effectieve oplossingen.
                                                                                       In deze omgeving, waar de allernieuwste kennis over conflictoplossing wordt
                                                                                       ontsloten, staan gemak, redelijkheid en billijkheid voor de gebruikers voorop. Het
                                                                                       digitale juridische platform is internationaal schaalbaar.
14 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Dragende projecten
Digital Port: digitalisering en het ‘verbinden van alles’ zijn twee belangrijke
elementen voor de haven van Rotterdam. Informatie over verkeer, lading,
planning en de haveninfrastructuur is van onschatbare waarde voor het
optimaliseren van transport- en havenmanagement en geeft de haven
toegevoegde waarde. Vier activiteiten zijn gerelateerd aan de Smart Digital
Delta-transitie: Nautische efficiëntie (Port Call Optimization); Port Base
(systeem voor de havengemeenschap); IoT voor logistiek, Field Lab Blockchain
voor Logistiek.
Port as a Service: ontwikkeling van een extern gemanagede, gerobotiseerde
haven, inclusief geautomatiseerde schepen, intelligent onderhoud van de
haveninfrastructuur, automatische leveringen, havenbewakingssystemen,
logistieke platforms. Grote ontwikkelingen: onbemande schepen en
vrachtwagens/slimme mobiliteit, havenbewaking (sensoren) en opschalen
van het Maritime Field Lab naar een digitale infrastuctuur voor nieuwe
maakindustrie, Rotterdam Logistics Lab (faciliterende logistiek).
Automated/connected mobility: gaat over het IoT-portaal voor mobiliteit,
voor een hoogwaardig en laagdrempelig WiFi/xG-netwerk met volledige
dekking in de (sub)urbane omgeving als basis voor nieuwe mobiliteitsdiensten
en geautomatiseerd transport (vormen van ‘truckpelotons’, zelfrijdende
voertuigen, openbaar vervoer zonder bestuurders).
Smart Agri Logistics: voor de verbetering van ketenbeheer, vermindering
van aantal vervoerskilometers (opschaling, retourvracht, et cetera), delen van
kennis en informatie, track & trace, gebruik van biobrandstoffen.
Growing as a Service: maakt de weg vrij voor een nieuwe groeistrategie
van de tuinbouwsector door bestaande domeinkennis met behulp van
digitale dienstverlening op te schalen naar gebieden elders. Groeimodellen
en groeiverbeteringsprogramma’s kunnen zo aangeboden worden als dienst,
waarbij teelt van gewassen elders wordt gekoppeld aan kennis die ontwikkeld,
bewaard en verkocht wordt in de regio, gebruikmakend van een digitale
handelsmarkt op basis van consumentengedrag.
Digital Virtual Factory: om een voortrekkerspositie van de metropoolregio
veilig te stellen in de nieuwe 3D-maakindustrie: het verplaatsen en
samenvoegen van de productie/assemblage van kleine oplages van diverse en
complexe producten.
My Data Our Health: voor het democratiseren van de relatie consument -
zorgverlener en om de burgers verantwoordelijk te maken voor het eigendom
van zijn eigen gezondheidsgegevens.
                                                       Roadmap Next Economy 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    Korte-termijnprojecten                                                               • Unmanned Valley, een grootschalige testlocatie waar initiatieven worden
                                                                                           gebundeld zoals ‘drone valley’ en plannen voor een ‘high tech test center’, waar
    De hierboven genoemde faciliterende en dragende projecten zijn ambitieus,              de gegevens van aardobservatie met verschillende andere gegevensbronnen
    grootschalig en hebben een brede uitwerking. Het zal nog een aantal jaren duren        kunnen worden samengevoegd.
    eer realisatie in beeld komt. Om intussen een stapsgewijze benadering mogelijk       • Creëren van verschillende Freezones met minimale beperkingen om de
    te maken, hebben we verschillende kleinere innovatieprojecten gezocht die een          introductie van IoT-diensten te stimuleren.
    impuls zijn voor ontwikkelingen die uiteindelijk de grote ambitie waarmaken.         • Creëren van een veiligheidstestopstelling en ‘living lab’-gebiedsbeveiliging op de
    Door volledig gebruik te maken van deze projecten kunnen we voortbouwen op             HSD-campus.
    bestaande motivatie en succes in onze regio.                                         • Creëren van een FI-Ware-labomgeving.
     • Creëren van een open testopstelling voor intelligente straatverlichting, waaraan  • Testopstelling voor het automatisch vinden van de eindbestemming (Living
       meerdere sensoren kunnen worden bevestigd.                                          Lab Automated Last Mile) en een realistische testomgeving voor zelfrijdende
     • Aanbieden van gemeentelijke WiFi in een testlocatie.                                voertuigen.
     • Aanbieden van veilige LoRa/LPWAN-dekking in de gehele regio.                      • Snellere implementatie van intelligente transportsystemen (intelligent
     • Het Fox Hole Production-lab voor het snel maken van prototypes van IoT-             management, intelligente verkeerslichten).
       apparaten.
    Snelle resultaten, gerelateerd aan dragende projecten, kunnen we                       geautomatiseerd rijden). Initiatief van TU Delft samen met partners als de
    behalen door het versnellen of opschalen van lopende activiteiten in                   Erasmus Universiteit, TNO, SmartPort, Hogeschool Rotterdam, private partijen,
    diverse sectoren, zoals:                                                               MRDH en provincie Zuid-Holland, budget €2,5 miljoen.
    Haven, maritiem en logistiek                                                        High Tech & Smart Materials
     • Rotterdam Logistics Lab, integratie van logistieke gegevensplatforms (Smart       • Ondersteunen van het netwerk van field labs, integratie en opschalen van
       Data Factory), Port Base, Neutral Logistics Information Platform, Next Logic.       field labs voor digitale fabricage, in het bijzonder RoboValley, 3D-printen,
     • Opschalen van het bestaande experiment met truckpelotonvorming.                     ACA, Smart Integrator en andere digitale doorbraken (automatisch vervoer,
     • LoRa/WiFi-infrastructuur-proefproject voor de haven.                                MedTech, Big Data Hub, National Cyber Testbed).
     • Opschalen van het Fieldlab Maritime Industry (intelligent onderhoud en het        • Ondersteunen van ‘Slim Gemaakt’, het regionale platform voor Smart Industry.
       onderzoeks- en testprogramma voor onderwaterdrones).
     • Creëren van een proeflaboratorium voor onbemand transport/                       Life Sciences, gezondheid en technologie
       logistieklaboratorium.                                                            • Start een proefproject met het IoT-platform My Data Our Health (Mijn
                                                                                           gegevens, onze gezondheid - MDOH) waarin een virtueel platform wordt
    Food & Flowers                                                                         gecombineerd met fysieke bijeenkomsten van de deelnemers. Deelnemers
     • Opschalen van de Digitale Food&Flower markt: het ‘Samenmarkt’-initiatief dat        aan MDOH worden lid van een coöperatie: een juridische vorm die het
       zich richt op een sectoroverschrijdend platform voor vraag en aanbod.               recht beschermt van burgers en patiënten om over hun eigen gegevens te
     • Opschalen van het initiatief gericht op intelligente agrologistiek                  beschikken. Zij kunnen zo controleren hoe hun gegevens gebruikt kunnen
       (SmartAgriLogistics), inclusief Wereld Voedsel Park.                                worden voor onderzoek en/of commerciële doeleinden.
     • Opschalen van het innovatie en demonstratiecentrum (IDC) ‘Digitaal telen’.
     • Verbinden van initiatieven zoals FreshTeq.nl.                                    Impact-economie en deeleconomie
     • Uitbreiden van experimenten rond ‘digitale realiteit’ die interactie met de       • Start van een proefproject met het IoT voor elke student (LoRaPi fase 1). Elke
       consument aanjagen.                                                                 student krijgt een Raspberry Pi Zero, geschikt voor IoT-toepassingen. Het
                                                                                           prototype werkt zowel op het gesloten KPN-netwerk als het Open Things
    Mobiliteit                                                                             Network en is al getest op werking met blockchain-software. Met een kostprijs
     • Mobiliteitsportaal. Ontwikkeling van het mobiliteitsplatform voor                   van minder dan 100 dollar – een prijs die in de toekomst flink zal dalen –
       Rotterdam en Den Haag voor dynamisch verkeersmanagement, inclusief                  brengt LoRaPi de verbinding van elke student met het IoT heel dichtbij.
       doelgroepgebruikers (bijvoorbeeld openbaar vervoer, toepassing langs              • Een coach die inwoners stimuleert en helpt bij duurzaam gedrag,
       wegen), intelligent parkeren (toepassing in auto’s en langs wegen), real            crowdsourcing van energie-efficiënt gedrag/maatregelen.
       time-informatie over gebeurtenissen als ongevallen, files en werkzaamheden        • Ontwikkelen en opschalen van The Hague Humanity Hub (HHH), het platform
       (toepassing in auto’s en langs wegen), voorspelling van verkeersintensiteit en      voor digitale pioniers voor wereldwijde vrede en rechtvaardigheid. HHH zal
       toegankelijkheid (intelligente navigatie, toepassing in auto’s en langs wegen).     focussen op analyse van big data. Nauw verband hiermee houdt de lopende
     • SURF STAD (triple helix-onderzoek naar ruimtelijke en transporteffecten van         verkenning voor een Stanford Peace Informatics Lab.
16 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>4. Synthese
De systeembenadering van Smart Digital Delta is samengevat in onderstaande
figuur, waarin de relaties staan weergegeven tussen de verschillende
faciliterende en dragende projecten, evenals de manier waarop ze in de loop van
de tijd bijdragen aan de omvattende doelstelling van een geheel digitale regio.
                                                                                                                                                ALL DIGITAL
       Ambitie
       Ambition                                    SMART DIGITAL DELTA                                                                          Digital products
                                                                                                                                                and services
                                                                    System break-through: from export of food to export of digitized food supply systems
                              • Growing as a Service                10 Projects realized
                              • Smart Agri-Logistics
                                                                    System break-through: from separate systems to one digital logistic and manufacturing system
        Carrier
     Dragende                 • Smart Port / as a Service           Integration manufacturing &
       Projects
     Projecten                • Manufacturing as a Service          logistics as one service
                              • Mobility as a Service
                                                                    System break-through: from spiraling cost to affordable care
                              • Care robots at home                 Care robots as a service
                              • My data our health pilot            In NL         Worldwide
                              • Secure Digital Data Exchange /
                                National Cyper Testbed
  Faciliterende
       Enabling                     • Secure Digital Marketplace
       Projects
     Projecten                      • Digital Dispute Resolution
                              • Data/3D MRDH
                              • Connect MRDH
                                               2020                           2030                              2040                                 2050
                                                                                                                                              Roadmap Next Economy 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   Smart Energy Delta
   1. Energietransitie in de regio
   De regio Rotterdam Den Haag staat voor grote uitdagingen op het gebied           De regio bestaat uit drie specifieke, sterk onderling verbonden domeinen: een groot
   van energie. Enerzijds zijn de doelstellingen op het gebied van energie en       industrieel havencomplex, een Greenport met daarbinnen kleinere dorpen en sterk
   klimaat groot. Anderzijds heeft de regio de kans zich te ontwikkelen tot een     verstedelijkte gebieden met meerdere kernen [Afbeelding 1]. In zo’n diverse omgeving
   onderscheidende energieregio met een voorbeeldfunctie, een concurrerend          laat de energietransitie zich niet gemakkelijk vormgeven, omdat al deze domeinen
   bedrijfsklimaat en nieuwe exportmogelijkheden.                                   energie-intensief zijn en er al grootschalige investeringen zijn gedaan in gebouwen en
                                                                                    infrastructuur. Voor elk domein is de uitdaging een andere, net als de belanghebbenden
   Energiebesparing, energie-efficiëntie, hernieuwbare energiebronnen zoals         en de mogelijke oplossingen. Wat er in deze domeinen moet gebeuren, wanneer en hoe,
   biomassa, zonne- en windenergie, afvalwarmte en CO2-afvang en opslag             vereist zorgvuldig onderzoek en planning. Deze domeinen zijn bovendien binnen de regio
   zullen zeer waarschijnlijk stevige elementen zijn van de toekomstige             sterk onderling verbonden. Dit geldt niet alleen voor landgebruik en ruimtelijke ordening,
   energievoorziening van de regio. Een steeds groter aanbod en gebruik van         maar ook voor de mobiliteit en de doorstroom van mensen, goederen en energie. Een
   hernieuwbare energiebronnen als zonne- en windenergie vraagt daarnaast           integrale systeembenadering is dus nodig. Mobiliteit is een essentiële factor in de Smart
   om een veel flexibeler energiesysteem voor korte en lange termijn, omdat het     Digital Delta, maar verkeer en vervoer maken integraal deel uit van de energietransitie in
   aanbod van die bronnen fluctueert.                                               de regio; juist verkeer en vervoer draaien grotendeels op fossiele brandstoffen en zorgen
   In de nabije toekomst vraagt dit flexibele energiesysteem om een hybride gebruik voor substantiële CO2-uitstoot.
   van fossiele en duurzame energie, en om een multi commodity netwerk dat
   geschikt is voor meerdere energiebronnen. Dit energiesysteem zal in de loop van
   de tijd drastisch evolueren, afhankelijk van vraag en aanbod van hernieuwbare
   energiebronnen.
   Deze transitie naar een schone energievoorziening biedt enorme mogelijkheden                                               Highly
   voor innovatie, versterken van het concurrentievermogen en de ontwikkeling                                               Urbanized
   van nieuwe economische bedrijvigheid. Als de belangrijke partijen in het                                                   Areas
   energiedomein hun investeringen in infrastructuur op elkaar afstemmen en
   de overheid zich opwerpt als eerste klant van nieuwe toepassingen (launching
                                                                                                             Harbor
   customer) zal deze ontwikkeling sneller verlopen.
                                                                                                           Industrial                      Green Port
                                                                                                            Complex
   Een succesvolle transitie naar een regionaal duurzaam energiesysteem voor de
   regio zal leiden tot een aantrekkelijke en leefbare omgeving, een concurrerend
   ondernemersklimaat en het creëren van nieuwe energiebedrijvigheid in de regio.
   Gebruikmakend van het momentum, de snelheid (urgentie) en de schaal van                                                  Mobility
   de MRDH ontwikkelen ondernemers nieuwe, onderscheidende en betaalbare
                                                                                                                                                                   Afbeelding 1
   energiediensten voor een wereldmarkt.
18 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Een randvoorwaarde voor de energietransitie is dat de lokale, regionale            aandacht. Er is een industriële aanpak nodig van renovatie, isolatie, grootschalige
en landelijke overheid een voldoende groot en stabiel aanbod van energie           installatie van zonnepanelen en ontwikkeling van geïntegreerde zonnepanelen,
(leveringszekerheid) faciliteert, net als de mogelijkheid om hernieuwbare          lokale energie-opslag en robuuste energiesystemen. In de bestaande stedelijke
energie terug te leveren aan het net. Dit kan worden gerealiseerd door een         omgeving moet de gasinfrastructuur worden vernieuwd. Tegelijk daarmee
Smart Multi Commodity Grid, een energie-infrastructuur die de verschillende        moet rekening worden gehouden worden met alle energie-opties, waaronder
lokale energiesystemen kan verbinden en maximaal gebruik kan maken                 renovatie of herbouw en gebruik van elektrische voertuigen voor opslag van
van verschillende energiebronnen, zoals windenergie op zee en op land,             energie. In nieuwbouwwijken wordt energieneutraliteit de standaard.
zonnepanelen op daken en gevels, industriële en geothermische warmte,              Woningbouwcorporaties, netwerkbeheerders en gemeenten zullen moeten
biomassa, getijdekracht, et cetera. Als deze infrastructuur eenmaal gereed is, kan samenwerken en burgers moeten stimuleren tot energiebesparend gedrag
waterstof een nieuwe energiedrager worden met vrijwel verwaarloosbare kosten.      en investeringen. Ook de rol van energiecoöperaties (ESCO’s) is belangrijk
De Rotterdamse haven heeft een lange geschiedenis van productie, distributie en    en moet verder worden gestimuleerd. De betrokkenheid van alle partners is
gebruik van waterstof, en hier ligt het grootste waterstofnetwerk ter wereld.      noodzakelijk om gezamenlijk en pro-actief te investeren in energiebesparing en
                                                                                   hernieuwbare energieproductie. Essentieel is dat bewoners zelf betrokken zijn;
Haven Industrieel Complex                                                          projecten moeten daarom niet alleen gericht zijn op energie, maar ook op de
De haven van Rotterdam is de grootste haven buiten Azië en huisvest het grootste   aantrekkelijkheid van de buurt in bredere zin.
industriële complex op petrochemische basis in Noordwest-Europa, met invoer,
uitvoer, doorvoer, opslag en conversie van kolen, aardolie en (vloeibaar) aardgas. Mobiliteit
Een CO2-vrije economie heeft natuurlijk vergaande gevolgen voor de haven op        Wegtransport heeft overduidelijk te maken met (sectoroverstijgende)
alle terreinen: transport, distributie, conversie en opslagsystemen. De transitie  uitdagingen als het gaat om emissiereductie (CO2, NOx, roetdeeltjes). Een
naar een koolstofvrije samenleving is een formidabele opgave zonder precedent,     volledige transitie naar elektrisch transport en/of transport aangedreven door
maar het Haven Industrieel Complex heeft alles in zich om de omvorming naar        duurzame brandstoffen zoals waterstof (in combinatie met brandstofcellen),
een post-fossiele energieopslag, -conversie en -distributieknooppunt mogelijk te   reduceert alle lokale gevaarlijke emissies uit de transportsector tot een minimum
maken: de schaal en de (chemisch gerelateerde) technologische basis.               of zelfs tot nul. De energietransitie in de transportsector zorgt op die manier voor
                                                                                   “gratis” schonere lucht. Belangrijker nog is dat de schonere auto’s en schepen van
Greenport                                                                          de toekomst grote hoeveelheden hoogwaardige energie (elektriciteit, waterstof
De Nederlandse (glas)tuinbouw is wereldleider. Ze levert de hoogste productie      of andere duurzame brandstof) meedragen. Op die manier functioneren verkeer
per hectare en heeft een indrukwekkende exportpositie op het gebied van            en vervoer als een extra distributienetwerk voor energie. De ontwikkelingen in de
voedsel en bloemen. Zuid-Holland huisvest het grootste deel van de uitgebreide     transportsector kunnen een grote invloed hebben op onze visie op het gebruik en
en energie-intensieve Nederlandse kassensector. Op dit moment gebruikt             de distributie van energie.
de Greenport veel CO2 voor de groei van gewassen. Dat is een complicerende
factor in de discussies over de energietransitie. Als de aardgasaanvoer naar de    Smart Multi Commodity Grid
kassensector wordt stilgelegd, zal deze aanvoer gecompenseerd moeten worden        Een Smart Multi Commodity Grid is een energiesysteem dat gebruik maakt
door andere CO2-bronnen. Hiervoor is een specifieke infrastructuur nodig, die      van ICT-oplossingen om controle en flexibiliteit sterk te verbeteren: het maakt
tegelijk een unieke kans biedt om CO2 in te zetten als grondstof. De regionale     maximaal efficiënt gebruik van meerdere energiebronnen en waarborgt
kassensector is zeer gemotiveerd om duurzame productie serieus te nemen en         leveringszekerheid door de mogelijkheid om snel in te grijpen bij pieken in
zijn leidende rol en marktpositie vast te houden, met een toenemend wereldwijd     het energiegebruik. Gas-, elektriciteit- en warmtenetwerk worden aan elkaar
bewustzijn van het belang van betaalbare en duurzame voedselproductie.             gekoppeld en optimaal aangepast aan de integratie van hernieuwbare energie.
                                                                                   Zo maakt het netwerk de overgang naar een schone energievoorziening mogelijk.
De stedelijke gebouwde omgeving                                                    Het fluctuerende aanbod van hernieuwbare energiebronnen als zon en wind
De Metropoolregio Rotterdam Den Haag bestaat als onderdeel van de zuidelijke       vereist een systeem dat niet alleen traditioneel top-down werkt, maar een
Randstad uit twee grote stedelijke gebieden - Den Haag en Rotterdam, met           systeem voor tweerichtingsverkeer dat naadloos en onder alle omstandigheden
een onderlinge afstand van 20 km. Rond deze steden liggen kleinere steden en       vraag en aanbod aan elkaar aanpast.
dorpen. In totaal telt de provincie Zuid-Holland 3,6 miljoen inwoners, waarvan
2,3 miljoen in de metropoolregio, op een oppervlak van 3400 km2. Daarmee is de
provincie Zuid-Holland het meest dichtbevolkte stedelijke gebied van Nederland.
Transformatie van de bestaande gebouwde omgeving is een grote uitdaging. De
gebouwde omgeving is verantwoordelijk voor 30% van de totale energievraag
in de regio. Als we kijken naar het beperken van de vraag naar energie en
duurzame energievoorziening, verdient de bebouwing dus een groot deel van de
                                                                                                                                            Roadmap Next Economy 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   2. Systeemdoorbraken
   De regio streeft ernaar volledig op hernieuwbare energie te draaien, zonder                           Die ontwikkeling kan niet stap voor stap verlopen. Zo’n lineaire benadering
   uitstoot van koolstofdioxide. Dit betekent dat we op de korte termijn minimaal                        betekent eenvoudigweg te weinig vooruitgang met een te lage snelheid voor
   moeten streven naar enkele tienduizenden huishoudens die energieneutraal                              de metropoolregio om tussenliggende doelstellingen te behalen. Op deze
   zijn, met een groei naar 100.000 energieneutrale huizen in 2025 en meer dan                           manier komt de regio zelfs niet in de buurt van een koolstofvrije regio in 2050.
   300.000 in 2035. Binnen de volgende tien tot vijftien jaar moeten emissievrij                         De inspanningen moeten dus worden versneld. Daarom streven we, bovenop
   verkeer en (openbaar) vervoer een feit zijn. De inspanningen voor het in grote                        de directe resultaten van de Smart Energy Delta-projecten, ook naar drie
   mate uitstootvrij maken van onze energie-intensieve industrie moeten per direct                       systeemdoorbraken:
   starten met het ontwikkelen en uittesten van de benodigde technologie en                               • Geïndustrialiseerde renovatie en aanpassing van woonhuizen;
   systemen, gevolgd door versnelde grootschalige implementatie. Verder zullen                            • Een hyperflexibele betrouwbare energievoorziening;
   we het gebruik van lokale, hernieuwbare energiebronnen intensiever moeten                              • Een nieuwe gekoppelde energiemarkt en gerelateerde bedrijfsmodellen.
   nastreven en versterken met maatregelen en prikkels om te komen tot versnelde
   reductie van CO2-uitstoot.                                                                            Om aan de bovenstaande eisen te voldoen en rekening te houden met
                                                                                                         de domeinen, faciliterende gebieden en randvoorwaarden, hebben we
                                                                                                         transitiedoelen gesteld [Afbeelding 2].
                              Urbanized Areas                                              Alle brownfields zijn CO2-
                                                                                                     neutraal
                                                                                                                                                                                   Mobility
                                                                                        100% van de brownfields krijgt
                                                                                                duurzame warmte
                                                                                                                            Standaardisering in
                                                                                                                                     V2G
                                                          Alle nieuwe wijken           Warmtedistributienetwerken    op
                                                          produceren energie             wijkniveau met duurzame
                                                                                            warmte en smart grid-         50% EV's zijn                        Stedelijke
                                                                 Nieuwe wijken kunnennetwerken voor brownfields voorbereid op                                 logistiek en
                                                                   werken als virtuele                                         V2G                             mobiliteit
                                                                    energiecentrales                                                            Openbaar gebruikt geen
                                                                                                                Opladen van EV's in          vervoer is 10%     fossiele
                                                                        Alle nieuwe wijken zijn                   beide richtingen              waterstof    brandstoffen
     years                                      Huishoudelij           energieneutrale   wijken,
                                                                         voorbereid op SMCG                                    Stedelijke logistiek
                 2050                           ke apparaten                                                   300.000 EV
                                                                                                                              is volledig elektrisch
                                                aangesloten                             Warmtedistributiene
                             2040                 op SMCG                                       twerk                          Faciliteren van
                                                                  Voorbereide
                                         2030                   huishoudelijke
                                                                                             Duurzame/                         bijmengen van
                                                                                          conventionele/                        brandstoffen
                                                      2020         apparaten
                                                                                             restwarmte      Proefprojecten                                                              Alle soorten
                                                                                                            met waterstof en                                               Alle soorten
                                                                                       Wijken van de                                                                                      duurzame
                                                                                                              waterstof als                                  Warmtenet      duurzame
                                                                                          volgende                                                             werk is      energie in
                                                                                                                                                                                          energie in
                                             Max.            Max. flexibiliteit           generatie             brandstof                 Np gas                                            MRDH
                                          hergebruik          d.m.v. haven-                                                             vervangen            nutsdienst      stedelijke
                                              van               stadbalans        Core2Core                                 SMCG                                             gebieden
                                          restwarmte                                netwerk                             programma
                                                         Offshore
                                                        windparken                              20
                                                                                        geothermische                            Standaard                   Opslag en
                                                                    Tien projecten
                                                                   voor betaalbare          bronnen         CO2-                flexibiliteit -              conversie
                                                                                                         netwerk met            uitwisseling                   in het
                                                                  energiebesparing
                                                                                                          meerdere                                            netwerk
                                                Opschalende                                                bronnen
                                                  projecten                                                                                        Energie als
                                                                                  ‘Pimby’
     Harbor                                                                     windparken
                                                                                                  Smart Energy
                                                                                                                                                  service voor
                                                                                                                                                  huishoudens
                                                                     20%
   Industrial                                                                                       Greenport                       14%
   Complex
                                                          37%
                                                                                              Green Ports       Opslag en
                                                                                                                                               20%
                                                 60%                                                            conversie
                                                                                         Geïntegreerde             CO2-nul
                                                                                                                                                      40%                                           SMCG
                                        100%
                                                                                          dakpanelen             broeikasgas
                                                                                        voor warmte en
                                                                                           elektriciteit
                                                                                                                                                               100%
                         CO2 reduction in
                                                                                                                                                                            Sustainable
                              MRDH
                                                                                                                                                                           energy use in
                                                                                                                                                                               MRDH
                                            Green Ports
                                                                                                                                                                                                Afbeelding 2
20 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>3. Projecten
De projecten gerelateerd aan het transitiepad Smart Energy Delta worden          Andere projecten:
ingedeeld volgens de eerder geïdentificeerde domeinen. Als elementen van een      • Een stedelijk – industriële energiebalans: een hybride energiesysteem dat
systematische aanpak zijn al deze projecten onderling verbonden. Ze zullen dan      eventuele overcapaciteit van het Haven Industrieel Complex gebruikt voor de
ook een effect hebben dat verder gaat dan deze domeinen, en zelfs verder dan        energiebehoefte van de stad Rotterdam om zo voldoende flexibele capaciteit
het transitiepad.                                                                   te garanderen
                                                                                  • CCS Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject (opslag van CO2 onder
Haven Industrieel Complex                                                           de zeebodem)
Projecten binnen dit domein omvatten efficiënter energiegebruik in de industrie,  • De ontwikkeling van een voorstel voor de offshore assemblage van windfarms
versnellen van het proces van (vergaand) koolstofvrij maken en meer productie       op Maasvlakte 2
van hernieuwbare energie.                                                         • Implementatie van zonnepanelen op daken op Maasvlakte 2
                                                                                  • Ontwikkeling van diepe geothermische bronnen in het havengebied
Dragend project Slimmer en goedkoper: ‘Core to the Core Business’-grid            • Korte termijn: Smart Energy Business Parks
Door het delen van infrastructuur, logistiek, energie en nutsdiensten en de       • Korte termijn: windturbines op land in de Greenport
uitwisseling van grondstoffen, producten en afvalmateriaal kunnen bedrijven       • Korte termijn: zonnepanelen op leidingstraten
binnen het havencluster efficiënter werken dan individuele bedrijven. Zo          • Korte termijn: zonnepanelen op dak van OV-locaties (te beginnen met vier
kunnen ze kosten besparen en hun concurrentiepositie verbeteren. Het ‘Core          metrostations)
to the Core Business’-grid bouwt voort op de reeds bestaande infrastructuur
en maakt de innovatie van toekomstige stoomvoorziening mogelijk. Ongeveer
tien geïnteresseerde bedrijven hebben de doelstellingen geformuleerd voor
een dergelijk systeem dat gericht is op kostenverlaging (via schaalvoordeel,
lagere investeringen, efficiënte opwekking, lagere vraag naar stoom, gedeelde
back-upfaciliteiten), betrouwbaarheid van levering (brandstofdiversificatie,
optimalisatie van energiestromen) en duurzaamheid (vermindering van de
uitstoot van CO2 en NOx). Het organisatiemodel moet zorgen voor een win-
winsituatie voor alle partijen en bijdragen aan een bedrijfsklimaat dat met zijn
concurrentievoordeel nieuwe investeringen aantrekt en innovatie aanjaagt
(bijvoorbeeld elektriciteit-naar-stoom, biomassa als energiebron).
                                                                                                                                        Roadmap Next Economy 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   The Greenport                                                                      Mobiliteit
   Dragend project Sneller en slimmer: Geothermische energie voor de                  Dragend project Sneller en verder: Waterstof voor emissievrij openbaar
   Greenport                                                                          vervoer
   Versnelling van het gebruik van geothermische energie in de Greenport. Minstens    In 2020: 50-100 waterstofbussen en 5-10 tankstations, 50 waterstofauto’s die van
   twintig nieuwe geothermische bronnen in 2020, gekoppeld aan de lokale en           deze infrastructuur gebruikmaken. In 2025: alle nieuwe bussen emissievrij.
   regionale energie-infrastructuur.
                                                                                      Smart Multi Commodity Grid
   Andere projecten:                                                                  Faciliterend project: Sneller en slimmer: Smart Multi Commodity Grid
    • Intelligent CO2-netwerk                                                         Het steeds wisselende aanbod van hernieuwbare energiebronnen als zon en
    • Smart Grid Greenport (showcases: Westland, Oostland, Wereld Voedsel Park)       wind vereist een systeem dat niet alleen traditioneel top-down werkt, maar
    • Korte termijn: windturbines op land in de Greenport                             tweerichtingsverkeer mogelijk maakt, onder alle omstandigheden vraag en
                                                                                      aanbod naadloos bij elkaar weet te brengen en waar mogelijk opslag mogelijk
   Stedelijke gebouwde omgeving                                                       maakt. Een Smart Multi Commodity Grid sluit bepaalde energiebronnen en
   Dragend project Sneller en goedkoper: Woonwijken van de volgende                   technologieën niet uit, maar zorgt juist dat alle bronnen elkaar aanvullen en
   generatie (‘acht districten’)                                                      versterken.
   Om de transitie naar energieneutrale bestaande wijken te versnellen gaan we        De opzet van een slim netwerk kan per gebied verschillen: volledig elektrisch,
   grootschalig woonwijken renoveren. Daarbij laten we zien dat zo’n transformatie    warmte, gas/elektrisch, gelijkstroomnetwerken, met of zonder opslag (inclusief
   ook mogelijk is voor wijken en buurten die als te moeilijk of te duur worden       elektrische voertuigen), conversie en andere flexibiliteitsopties. Slimme
   beschouwd. Dit zal plaatsvinden in acht districten, te beginnen met zes districten netwerken kunnen dus ook een verschillende schaal hebben: een grootschalig
   in Rotterdam (Bospolder/Tussendijken, Reyerdijk), Den Haag (Moerwijk,              netwerk voor industriële/haven/agribusiness-activiteiten (hoge temperatuur,
   Mariahoeve), Zoetermeer (Palenstein) en Westvoorne (te beschouwen als één          afvalwarmte, CO2), een netwerk op middelgrote schaal (productie van energie
   district, met daarbinnen Drenkeling, Rockanje en Oostvoorne). De overige twee      op landbouwbedrijven voor ongeveer 500 huishoudens) met biomassa,
   districten zullen snel worden gevonden.                                            warmtekrachtkoppeling en geothermische bronnen en lokale, kleinschalige
                                                                                      energienetwerken (mogelijk losgekoppeld van het netwerk of in een
   Andere projecten:                                                                  relaissysteem) met zonnepanelen, warmtepompen en lokale opslag.
    • Going Dutch in the Urban Greenfield (Dutch Design gecombineerd met
      koolstofarme netto-energieproducerende wijken)                                  Andere projecten:
    • Gebouwen als duurzame energiebronnen (project ‘2500 energieneutrale              • Virtuele energiecentrale MerweVierhavens (M4H)
      rijtjeshuizen’ in samenwerking met TU Delft)                                     • Warmtenet
    • Korte termijn: samenwerkende woningbouwcorporaties                               • Koppelen van straatverlichting met gelijkstroom als intelligent netwerk dat
    • Korte termijn: Mijn school, jouw energie (een ‘energieneutraal als dienst’-        ook energie terug levert aan het net, delen van hernieuwbare energie
      oplossing voor buurtscholen)                                                     • Korte termijn: Power2Hydrogen-station
    • Korte termijn: Green Village (field lab slimme energie)                          • Korte termijn: alleen vehicle-to-grid (V2G) oplaadpalen
22 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>4. Synthese
De systeembenadering van Smart Energy Delta is samengevat in onderstaande
figuur, waarin de relaties staan weergegeven tussen de verschillende faciliterende
en dragende projecten, evenals de manier waarop ze in de loop van de tijd
bijdragen aan de omvattende doelstelling van een ‘zero carbon’ regio.
      Ambitie                                                                                                                 ZERO CARBON REGION
     Ambition                                     SMART ENERGY DELTA                                                          New energy products & services
                                                                    System break-through: from small scale to Industrialized residential renovation and retrofitting
                              • Next Generation Residential Areas        100.000 houses renovated         300.000 houses renovated
                                                                    System break-through: from a rigid system to hyper flexible reliable energy provision
       Carrier
    Dragende                  • Core-to-the-Core Grid for steam           and for CO2       and for H2
      Projects
    Projecten                 • Geothermy for Greenport & Harbour
                              • H2 for Transport
                              • Energy Storage & conversion tech
                                                                    System break-through: from separate markets to a networked energy market and business models
                              • Smart Multi Commodity Grid
  Faciliterende
     Enabling
      Projects
    Projecten
                              • Intensify Local Renewable Energy Production
                                eg. Solar and Wind farms @ Land & Sea
                                              2020                             2030                             2040                                 2050
                                                                                                                                                                   Figure 3
                                                                                                                                              Roadmap Next Economy 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>   Circular Economy
                        1. Het circulaire paradigma
                        De ontwikkeling naar een schone, hernieuwbare energievoorziening is van het allergrootste belang,
                        maar vereist enorm veel hulpbronnen en materialen. Om te voorkomen dat deze nieuwe behoefte de
                        commercieel winbare voorraden nog extra uitput, is de herbruikbaarheid van technische materialen
                        misschien nog wel een grotere uitdaging dan de transitie naar hernieuwbare energie.
                        De circulaire economie is ook noodzakelijk door de gestage uitputting van onze natuurlijke
                        hulpbronnen. In de nabije toekomst moeten we onze biologische materialen recyclen en upcyclen,
                        aangezien ze nu sneller uitgeput raken of worden verbruikt dan ze kunnen worden aangemaakt.
                        In de RNE definiëren we circulariteit als de hernieuwbaarheid van alle natuurlijke hulpbronnen:
                        energie, water, biologische en technische materialen, lucht en teelaarde. Dit betekent dat alle
                        hulpbronnen afkomstig zijn uit een hernieuwbare bron of dat ze kunnen worden hernieuwd.
                        Tegelijkertijd willen we negatieve effecten op ecologie, economie en maatschappij voorkomen. Dit is
                        een ultieme doelstelling, een stip aan de horizon. Als we dit bereiken, is de circulaire economie een
                        feit: alle hulpbronnen kunnen telkens weer worden hernieuwd en gebruikt met als gevolg dat er geen
                        afval meer is. Alle ‘afval’stromen zijn dus hulpbronnen, hoewel meestal voor andere processen. De
                        ultieme circulariteit in 2050 ziet er uit als volgt:
                        Energie			                            100% hernieuwbare energie
                        Water 			                             Water reinigbaar tot niveau ‘inname’
                        Biologische materialen                Minder verbruiken dan verbouwd kan worden
                        Technogische materialen               Recycling en upcycling voor continu (her)gebruik
                        Teelaarde			                          Kwaliteit en kwantiteit van teelaarde nemen niet af
                        Lucht			                              Lucht reinigbaar tot niveau ‘inname’
                        Door recycling en hoogwaardig hergebruik houden hulpbronnen hun waarde. Zo blijven ze
                        langer houdbaar en kunnen ze steeds opnieuw waarde creëren in de keten. Schadelijke lozingen
                        in de bodem, water en lucht voorkomen we zoveel mogelijk. In een circulaire economie zijn de
                        productieketens gesloten en wordt er zo min mogelijk afval verbrand of gestort. Grafisch afgebeeld
                        ziet dat eruit als het onderstaande ‘vlinder’-schema (Afbeelding 1). Dit is een meer pragmatische
                        benadering dan de ultieme doelstelling van hernieuwbaarheid die hierboven staat. Het model
                        bestaat voornamelijk uit verbeteringen in de efficiëntie. Het resultaat is vaak efficiënt, maar niet
                        noodzakelijkerwijs effectief.
24 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>        Biological material                                Technological material
                         Farming / collection     Mining / materials manufacturing
                                                                                     Recycle
Reforestation                           Parts manufacturer
                                                                    Refurbish/
                      Biochemical                                   remanufacture
                      feedstock        Product manufacturer
                                          Service provider
                            Cascades
                                                                         Reuse/redistribute
 Biogas
                                                              Maintenance
        Anaerobic
        digestion/
      composting                     Collection    Collection
                Extraction of
       biochemical feedstock              Energy recovery
                                                                          Leakage:
                                                                          to be minimized
                                              Landﬁll
                                                                Source: Ellen MacArthur Foundation
                                                                circular economy team drawing from
                                                                Braungart & McDonough and Cradle
                                                                to Cradle (C2C)
                                                                                                     Afbeelding 1
                                                                                           Roadmap Next Economy 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>   De potentie van de circulaire economie is enorm, zowel als het gaat om het creëren        Europese fabriek kunnen worden gerealiseerd binnen onze metropoolregio.
   van nieuwe banen als de bijdrage aan duurzame ontwikkeling. Bij de overgang naar
   een circulaire economie kunnen we in Nederland minstens 80.000 nieuwe banen               Analyse van afvalstromen op industrieterreinen toont aan dat de circulaire economie
   creëren (Rabobank, 2015; McKinsey, 2015; TNO, 2013), waarvan duizenden nieuwe             ook hier veel geld kan opleveren en waarde toevoegen. Een onderzoek voor het Haagse
   banen in onze regio.                                                                      bedrijventerrein Binckhorst toont alleen al voor dit industrieterrein een monetaire
   De transitie naar een circulaire economie staat nog in de kinderschoenen. In              waarde van 20 miljoen euro bij implementatie van de circulaire economie. In plaats
   sommige sectoren is al aanzienlijke voortgang geboekt in het hergebruik en                van te verdwijnen in de verbrandingsoven, wordt afval opgewaardeerd tot nieuwe
   recyclen van materialen, maar we staan nog maar aan het begin van een veel                hulpbronnen en producten. Dit bespaart kosten, levert banen op en verlaagt de
   bredere benadering om onze toekomstige materiaalbehoefte veilig te stellen.               CO2-uitstoot van bedrijven. Resource brokers kunnen, als makelaars in hulpbronnen,
   Die bredere benadering begint al in de ontwerpfase van een product: ‘ontwerpen            verbindingen leggen tussen bestaande en nieuwe bedrijven.
   met het oog op demontage’, een allereerste stap die hergebruik van componenten
   en/of reparatie van producten mogelijk maakt. Maar dit is zeker niet voldoende.           Resource city scans in Amsterdam en Glasgow onderstrepen het enorme potentieel
   We moeten materialen en zelfs stoffen kunnen scheiden zodat we deze kunnen                in reductie van materiaalverbruik en uitstoot van broeikasgassen aan de ene kant,
   recyclen of zelfs upcyclen. Hiervoor is energie nodig, en in een circulaire economie is   en economische groei en werkgelegenheid aan de andere kant. Als de bouwsector
   die uiteraard ook hernieuwbaar. Er zijn al diverse succesvolle initiatieven genomen,      op een circulaire manier wordt georganiseerd, levert dat jaarlijks een enorme
   maar deze zijn vrijwel allemaal relatief kleinschalig.                                    hoeveelheid materiaal op, besparing van CO2-uitstoot, alsmede extra banen en
   Twee belangrijke adviesraden, het Planbureau voor de Leefomgeving (2016) en               waardevermeerdering. Dit kan worden gehaald door intelligent ontwerpen van
   de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2015) onderschrijven dit. Het             gebouwen, efficiënte scheiding van reststoffen, herwinning en hergebruik van
   Nederlandse kabinet heeft gereageerd met een visie en ambitie om vanaf 2050               materialen en het opzetten van een hulpbronnenbank.
   in Nederland een circulaire economie te hebben. De belofte en potentie van de
   circulaire economie worden nu algemeen erkend.                                            Ook op het niveau van regio’s laten de eerste verkennende onderzoeken een
                                                                                             aanzienlijke toegevoegde waarde van circulariteit zien. Voor de provincie Zeeland
   De metropoolregio is ambitieus en wil een van de eerste volledig circulaire regio’s       geeft een eerste onderzoek 2000 extra banen aan (CE Delft, 2016), op voorwaarde
   ter wereld worden. Deze regio heeft, net als andere dichtbevolkte regio’s, een goede      van een proactieve rol van de regionale overheid bij circulair aanbesteden en uitgifte
   startpositie voor de circulaire economie (PBL, 2016, CEDelft, 2016; Superuse, 2016).      van land voor circulaire bedrijven.
   De regionale economie is nu nog lineair, net als in de rest van Nederland en Europa:
   grondstoffen worden omgezet in producten die aan het eind van hun levensduur              Binnen de regio Rotterdam Den Haag is vooral een paradigmaverschuiving nodig:
   worden vernietigd. Toch zijn al steeds meer circulaire elementen zichtbaar, zoals         we moeten het concept ‘afval’ vervangen door een concept dat reststoffen erkent
   diverse start-ups via Yes!Delft, diverse initiatieven onder het etiket “070”, het project als ‘waardevolle hulpbronnen’. Iedereen moet doordrongen zijn van het idee dat
   Cirkelstad, het Circulariteitscentrum in Rotterdam en Blue City 010. Deze circulaire      reststoffen waarde vertegenwoordigen: inwoners, maatschappelijke organisaties,
   niche-initiatieven moeten worden opgeschaald binnen de regio.                             publieke en private ondernemingen en economische activiteiten. Voor deze mentale
   De regio Rotterdam Den Haag wil als eerste regio ter wereld alle stromen van              verandering is permanente educatie nodig, net als het omscholen van mensen die
   hulpbronnen, materialen en afval binnen de regio in kaart brengen, om zo kansen           nodig zijn om onze producten en processen te herontwerpen om het hergebruik en
   aan te duiden voor de circulaire economie. Dit zal binnen enkele jaren concrete           upcyclen van componenten, materialen en stoffen mogelijk te maken.
   business cases opleveren. Het in kaart brengen van hulpbronnen en afvalstromen            Er zijn veel nieuwe arbeidskrachten nodig, omdat het proces van het terugwinnen
   binnen de regio zal gebeuren op verschillende aggregatieniveaus: op het niveau            van materialen uit ‘afval’ arbeidsintensiever is dan ze te creëren uit ‘maagdelijk’
   van huishoudens, industrieterreinen, steden en de regio als geheel. Dat zal de            materiaal. Onderwijsinstellingen uit het mbo en hbo moeten hiervoor grote
   voedingsbodem zijn voor verschillende industriële circulaire projecten.                   aantallen gekwalificeerde studenten opleiden, terwijl de samenwerking met
                                                                                             universiteiten en kennisinstituten de vereiste technologische vooruitgang moet
   Voor huishoudens kan de circulaire economie concreet worden gemaakt door afval            brengen die ons in staat stelt om technologieën te vervangen die zijn gebaseerd op
   te zien als hulpbron en daaraan waarde toe te kennen. Op dit moment gebeurt het           fossiele brandstoffen.
   inzamelen van huishoudelijk afval binnen de gemeenten van de metropoolregio
   nogal gefragmenteerd en groeit het de burger - volgens eigen zeggen - boven het           In alle clusters van de regionale economie worden biologische en/of technische
   hoofd. Als we waarde gaan toekennen aan afval en de afvalinzameling dichterbij            materialen gebruikt: systemen, onderdelen of gewoon materialen. Beter recyclen
   huis organiseren, kunnen we een grote sprong maken in efficiënt gebruik van               wordt mogelijk als we de locatie, conditie en beschikbaarheid hiervan kennen,
   hulpbronnen. We kunnen zelfs lokale producten maken uit teruggewonnen                     bijvoorbeeld door gebruik van intelligente Asset Value Drivers. Of het nu gaat
   hulpbronnen. Een coalitie van bedrijven uit de industrie en de logistiek zou een          om scheepsbouw, de ontmanteling van olie- en gasplatforms of de bebouwde
   proefproject kunnen starten waarmee afval kan worden omgezet in hulpbronnen               omgeving, voor dit alles moeten materiaalpaspoorten en sensortechnologie worden
   voor chemische producten (Waste to Chemicals). Op basis hiervan zou de eerste             ontwikkeld.
26 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>2. Systeemdoorbraken
Circulaire bedrijfsmodellen staan nog in de kinderschoenen. Daarom zal deze eerste oogst van
projectideeën en -initiatieven worden gevolgd door een uitgebreidere, diepgaande en sector-
overschrijdende analyse van mogelijke zakelijke kansen. Deze analyse is begin 2017 beschikbaar en
zal nauw verbonden zijn aan een vergelijkbare analyse van biobased bedrijfsmodellen. Beide analyses
worden uitgevoerd door Clean Tech Delta, in nauwe samenwerking met het bedrijfsleven.
De projecten die zich richten op circulaire materialen in de industrie zijn nauw verbonden aan de
fossiele industrie. Deze moet de komende decennia een ontwikkeling doormaken naar alternatieve,
niet-fossiele hulpbronnen. De projecten Van afval naar chemicaliën (Waste to Chemicals - W2C) en
Bioraffinage leveren technologieën om deze transitie mogelijk te maken, terwijl ze tegelijkertijd
nieuwe bedrijfsmodellen creëren. Gebruik en afvang van koolstofdioxide (Carbon Capture Usage -
CCU) kan worden gezien als een andere fundamentele verandering, omdat koolstofdioxide wordt
gebruikt bij verschillende processen in de voedingsindustrie (bijvoorbeeld fabricage van dranken, het
onttrekken van cafeïne uit koffie, onttrekken van cholesterol), in de industrie (bijvoorbeeld synthese
van polycarbonaten, elektriciteit naar gas) en in thermodynamische cycli (bijvoorbeeld lassen,
biologisch afbreekbare verpakkingen en componenten, polyurethaan, waterzuivering).
Projecten binnen de circulaire tuinbouw zijn gericht op de teelt van hoogwaardige gewassen en
actieve ingrediënten/moleculen voor de farmaceutische, cosmetische en voedingsindustrie, evenals
de agro-chemie. Elk individueel project is misschien klein, maar in combinatie zorgen ze mogelijk voor
een systeemdoorbraak.
De projecten in de stedelijke omgeving zijn relatief kleinschalig maar vraaggedreven, en daardoor zijn
inwoners extra betrokken. Juist dat kenmerkt deze relatief nieuwe bedrijfssector. Dat deze projecten
zich richten op zowel huishoudelijk afval als op verschillende sectoren (bouw, haven en industrie,
industrieterreinen) kan mogelijk leiden tot een systeemdoorbraak.
3. Projecten
De projecten van het transitiepad Circulaire Economie zijn ingedeeld volgens de domeinen die
we eerder al onderscheidden in het transitiepad Smart Energy Delta: Industrie (Haven Industrieel
complex), Tuinbouw (Greenport) en Stedelijke gebouwde omgeving. Het merendeel van de projecten
betreft initiatieven rond materialen, zowel technisch als biologisch. Alle projecten hebben onderling
relaties; samen vormen ze een systeembenadering. Ze hebben dan ook een impact die verder gaat
dan het eigen domein, en zelfs verder dan het transitiepad. Tenslotte dient het project Indicatoren van
Circulariteit als noodzakelijke randvoorwaarde om circulair mogelijk te maken.
                                                                                                        Roadmap Next Economy 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                        Materiële hulpbronnen in de industrie
                        Dragend project: Waste to Chemical (W2C - Afval tot chemicaliën)
                        Een internationaal privaat consortium onder aanvoering van AkzoNobel heeft Rotterdam gekozen
                        als voorkeurslokatie voor de bouw van een faciliteit voor de productie van methanol op basis van
                        afvalstromen. Andere partners zijn Van Gansewinkel, AVR, Air Liquide (Frankrijk) en Enerkem
                        (Canada), met steun van het Havenbedrijf Rotterdam, de gemeente Rotterdam, provincie Zuid-
                        Holland, InnovationQuarter en Clean Tech Delta. Het project vergt een investering van circa 180
                        miljoen euro en aanvang van productie is voorzien in 2018, met als doel het chemisch recyclen
                        van 250.000 ton afval tot 90.000 ton synthesegas en methanol, te gebruiken in een groot aantal
                        chemische producten (fibers, lijmen, et cetera.)
                        Dragend project: Bioraffinage
                        Een privaat consortium onder aanvoering van DSM start een studie naar de haalbaarheid van
                        een biochemische fabriek in Rotterdam, in samenwerking met het Havenbedrijf Rotterdam. Het
                        beschikbare budget bedraagt circa 16 miljoen euro, inclusief 10 miljoen euro aan Europese fondsen.
                        Het project richt zich op de conversie van diverse soorten houtafval naar enthanol, butanol en andere
                        chemicaliën. Vestiging in Rotterdam is kansrijk vanwege de clustervoordelen en de synergie met
                        bestaande activiteiten in het haven industrieel complex
                        Gebruik en afvang van koolstofdioxide
                        We beschouwen CO2 vaak alleen als afval en als broeikasgas. Toch bestaan er veel verschillende
                        toepassingen, bijvoorbeeld in de industrie, de glastuinbouw, waterzuivering en algenteelt. De
                        technologie om CO2 nuttig te gebruiken als grondstof is al ontwikkeld en kan binnen enkele jaren
                        worden toegepast in verschillende sectoren. In de projecten ‘CO2 Smart Grid’ en ‘Leasing Carbon
                        Capture and Usage technology contributing Circular Economy’ wordt CO2 gebruikt als hulpbron.
                        Gebruik en afvang van koolstofdioxide (Carbon Capture Usage - CCU) kan worden gezien als een
                        andere fundamentele verandering. Opgevangen CO2 hergebruiken als waardevolle hulpbron gaat een
                        stap verder dan het opslaan in lege gasvelden. CCU kan winstgevend zijn, in tegenstelling tot Carbon
                        Capture Storage (CCS) die energie en geld kost.
                        Ontmanteling van olie- en gasboorplatforms
                        Er zijn veel olie- en gasboorplatforms in de Noordzee die de komende decennia afgebroken
                        zullen moeten worden. Het Havenbedrijf Rotterdam onderzoekt de mogelijkheden om een
                        ontmantelingscluster op te zetten in samenwerking met leidende bedrijven als Keppel Verolme en
                        Van Oort, met speciale aandacht voor het hergebruiken van waardevolle materialen.
                        Opschalen van de ontwikkeling van afval- en stoominfrastructuur in de haven
                        Onderzoek naar de mogelijkheden om afval en stoom uit te wisselen tussen industriële bedrijven om
                        daarmee de transitie naar een meer efficiënte, bio-gebaseerde en circulaire industrie te versnellen.
28 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Materiële hulpbronnen in de Glastuinbouw
Een weg naar een duurzame toekomst voor de glastuinbouw
Traditionele producten uit de Greenport zoals komkommers, tomaten en paprika’s leveren grote
opbrengsten op. Echter: vanuit economisch perspectief zijn ze op termijn minder aantrekkelijk. Een
transitie naar een steeds hogere productiviteit en hoogwaardige producten voor farmaceutische
toepassingen, cosmetica, voedingsindustrie en agro-chemie kan meer inkomsten opleveren, en
levert ook een bijdrage aan de transitie naar een industrie die niet langer op fossiele (brand)stoffen is
gebaseerd.
De Greenport kan de transitie naar hoogwaardige gewassen combineren met ‘kassen in het
buitenland’ (‘Overseas Greenhouses’). Met Nederlandse kennis en ervaring kunnen ondernemers
investeren in gebieden elders op de wereld waar het klimaat gunstiger is en waar onze consumenten
wonen. Dit verlaagt in potentie de energiecomponent van telen in Nederland en de luchtvracht. Met
gebruik van internet en IoT-technologie kunnen we deze markt zelfs opwaarderen tot ‘Telen als dienst’
(‘Growing as a Service’).
Nieuwe, hoogproductieve biomassa (waaronder algen) kan dienen als grondstof voor nieuwe
of gerenoveerde olieraffinaderijen (‘Conversie van olieraffinaderijen tot bioraffinaderijen’).
Met andere technologieën kan waarde worden toegevoegd aan grondstoffen of restmaterialen
(‘BioBased Business met plantenstoffen uit de Greenports’, Extractenbibliotheek en ‘Verwaarden
alle reststromen’), kunnen deze dienen als hulpbronnen voor de farmaceutische industrie (‘Kas als
apotheek’), of zelfs direct worden gebruikt in ‘Personalised food’.
                                                                             Roadmap Next Economy 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>   Materiële hulpbronnen in de stedelijke gebouwde omgeving
   Beter inzamelen van huishoudelijk afval
   Zodra mensen financieel worden beloond, zijn ze bereid verschillende afvalstromen te scheiden en deze naar
   inzamelingspunten te brengen. Het inzamelen van waardevolle hulpbronnen wordt zo een stuk efficiënter en
   weerspiegelt ook dat wat we vroeger afval noemden feitelijk waarde vertegenwoordigt. Dit concept van het
   inzamelen van verschillende hulpbronnen kan worden uitgebreid tot de inzameling van producten, al dan niet
   kapot. Ook deze producten vertegenwoordigen een bepaalde waarde. Ze kunnen worden aangeboden bij speciale
   inzamelstations, waar de brenger een bedrag ontvangt voor de restwaarde. Hierna volgt reparatie of onderhoud en
   kan het product opnieuw een bestemming krijgen in het economische circuit. Dit levert natuurlijk ongeschoolde
   en laaggeschoolde arbeidsplaatsen op. ‘Urban Mining’ en ‘Afval loont’ zijn twee initiatieven die zouden kunnen
   samenwerken. Mogelijke uitbreiding naar de gehele regio is opgenomen in de voorstellen.
   Het verbeteren van hergebruik van materialen in specifieke gebieden
   In verschillende sectoren kunnen afvalstromen dienen als grondstof voor andere processen. Het is lastig om
   de verschillende partijen bij elkaar te brengen, omdat hun percepties sterk kunnen verschillen. De ene partij
   beschouwt iets als afval, maar voor de ander is het een grondstof in een proces dat eisen stelt aan kwaliteit,
   kwantiteit, beschikbaarheid en betrouwbaarheid. De leverancier deelt deze eisen niet automatisch.
   De initiatieven binnen verschillende sectoren kunnen een waardevolle bijdrage leveren aan de RNE doelstellingen.
   Voorbeelden zijn ‘Tipping point Circulaire bouw-metropool’ in de bouwsector; ‘Circularity Center’ voor de haven
   en industrie, ‘ResourceCity’ voor het nieuw leven inblazen van gedateerde industrieterreinen, ‘Puls Up’ met een
   systeem van “oogstkaarten” om beschikbare materialen te identificeren en tenslotte het project ‘Blue City’, dat
   dient als incubator van opstartende bedrijven binnen de circulaire economie. Dit project richt zich op business
   development en interactie met de stad (vestiging in iconisch gebied in Rotterdam). De verdere ontwikkeling van
   Blue City tot een Field Lab Circulair kan bijdragen tot verdere opschaling in de regio.
   Faciliterend project: Indicatoren van circulariteit
   Dit project van onder meer ICCE, LIST, TU Delft, Lateral Thinking Factory en getZED kijkt naar de mogelijkheden
   om de bestaande indicatoren van circulariteit te verbeteren. Doel is een eenduidig begrippenkader voor de
   samenstelling, herkomst en herbuikbaarheid van gebruikte materialen, dat nodig is om circulariteit praktisch vorm
   te geven. De indicatoren die we nu hebben, zijn nog steeds vrij lineair van aard en houden weinig rekening met
   de kwaliteit van verschillende stromen. Voor energie kan het gebruik van Exergy hierbij nuttig zijn, voor andere
   hulpbronnen zoals water, biologische en technische materialen kunnen vergelijkbare parameters een indicatie
   leveren van het kwaliteitsniveau van de verschillende stromen.
   Diversen
   Bedrijven in de regio hebben verschillende projecten ingediend. ‘Sailing heat’ levert een alternatief voor
   warmterotondes door middel van het gebruik van Phase Change Materials; ‘Smart Tiles’ als een energie-oogstende
   pasta; ‘Recolour’ voor het recyclen en herverwerken van ongebruikte verf; een expertisecentrum voor herfabricage
   ‘Reman-centre’; het terugwinnen van materialen uit achtergelaten boten en schepen in het project ‘Weesbootjes’.
   Ook is er een proefproject voor het hergebruik van baggerslib als materiaal voor het beschermen van oevers,
   ‘Overbeschoeiing van baggerspecie: GeoWall’. De haalbaarheid van veel van deze projectinitiatieven zal in de loop
   van de RNE nog nader worden onderzocht en ontwikkeld. Het project ‘Zero medicines, hormones or multi resistant
   bacteria emitting Hospitals’ draagt bij aan een betere waterkwaliteit in de regio, net als het project ‘Blue House’.
30 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>4. Synthese
De systeembenadering van Circular Economy is samengevat in onderstaande
figuur, waarin de relaties staan weergegeven tussen de verschillende
faciliterende en dragende projecten, evenals de manier waarop ze in de loop
van de tijd bijdragen aan de omvattende doelstelling van een volledig circulaire
economie.
                                                                                                                             100% CIRCULAR ECONOMY
       Ambitie
       Ambition                                    CIRCULAR ECONOMY                                                                              Circular
                                                                                                                                            Products & Services
                                                                      System break-through: from linear to circular use of biomaterials
                              • Biorefinery
                              • Algae and plant ingedients                    Improvement of material resources
                                @ Greenport                                   in Greenhouse Horticulture
        Carrier
     Dragende
       Projects
     Projecten                • Carbon Capture & Usage
                                                                      System break-through: from linear to circular use of technical materials
                              • Waste to Chemical
                              • Improved material reuse in building, port and industry
                              • Improved collection of household waste
  Faciliterende
       Enabling               • Mapping of the circular economy
       Projects
     Projecten                • Streams in MRDH
                              • Circularity Indicators
                                               2020                             2030                               2040                               2050
                                                                                                                                               Roadmap Next Economy 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>   Entrepreneurial Region
     1. Competitief ondernemend ecosysteem
     De nieuwe economie heeft als kenmerk een radicaal ander economisch model          De relatie tussen ondernemingsgeest en economische groei is gecompliceerd. Er
     dan de traditionele. In de nieuwe economie maken verticaal geïntegreerde          bestaat geen onweerlegbaar bewijs dat een toename van het aantal startende
     structuren binnen specifieke sectoren plaats voor laterale, meer horizontale      bedrijven, het aanbieden van financiële stimulansen of het opzetten van
     netwerken over de grenzen van sectoren heen. De regio moet zich daarom richten    werkruimten waar mensen kunnen samenwerken altijd leiden tot economische
     op het stimuleren van innovaties tussen en buiten sectoren. Dit leidt zo goed als ontwikkeling. Succesvolle ondernemende ecosystemen over de hele wereld
     zeker tot nieuwe waardeketens, bedrijfsmodellen, producten en diensten. We        beschikken over een combinatie van:
     moeten een ondernemende cultuur creëren waarin ondernemers en scale-ups
     snel kunnen groeien, met een investeringsklimaat waar innovaties kunnen            • Ondernemerscultuur: ‘zachte’ factoren zoals persoonlijk en institutioneel
     gedijen. Dat vraagt om ondersteuning van een overheid die zelf ondernemend           leiderschap; het creëren van een ondernemersdynamiek die ruimte biedt aan
     is op alle niveaus: beleid, verlenen van vergunningen, inkoop, investeringen in      creativiteit en de risico’s van het ondernemen aanvaardt; het koesteren en
     infrastructuur, onderwijs en coaching. Om kort te gaan: de voorwaarden om te         verbinden van ondernemersinitiatieven en mensen in bedrijven, overheid,
     ondernemen moeten optimaal zijn.                                                     onderwijs en instituten; naamsbekendheid die talenten, bedrijven en nieuwe
                                                                                          vindingen aantrekt;
     De ondernemingsgeest in onze regio groeit onmiskenbaar. Om een                     • Ondernemersstructuur: ‘harde’ factoren zoals instituten en ondersteunende
     ondernemende cultuur te realiseren, moeten we voortbouwen op deze                    infrastructuur; het profiteren van netwerkeffecten door intensieve contacten
     ontwikkeling. Zo kunnen we een ecosysteem bouwen waarin alle actoren                 binnen een geconcentreerde en fijnmazige agglomeratie; profiteren van de
     – ondernemers, investeerders, financiële instellingen, kennisinstellingen            huidige kracht van de regio (het DNA) door kruisbestuiving tussen sterke
     en overheden – elk op ondernemende wijze werken aan hun specifieke                   sectoren;
     doelstellingen, zoals het scheppen van werkgelegenheid, kennisontwikkeling,        • Ondernemerspraktijk: ondernemersvriendelijke markten, stimulansen,
     productacquisitie, behoud van talent, scheppen van welvaart, et cetera. Het          speciale financieringsmogelijkheden en wet- en regelgeving die de
     werkt alleen als alle betrokken partijen er profijt van hebben.                      ondernemer goedgezind zijn, mogelijk gemaakt door een overheid die op alle
                                                                                          niveaus zelf ook ondernemend is.
32 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>De nieuwe economie streeft naar een inclusieve economische groei die                 samenwerking. Actief op deze platforms is een grote verscheidenheid aan
geen maatschappelijke groepen uitsluit. Daarvoor is een uitgebalanceerde             crowd-based netwerken, van commercieel tot uiterst idealistisch en alles wat
benadering van technologische en sociale innovaties nodig. Sociale innovatie         daar tussenin ligt. Deze nieuwe economische ruimte is hybride en opwindend;
betekent investeren in mensen en hun vaardigheden, met nieuwe manieren van           de spelregels worden op dit moment nog geschreven, maar duidelijk is al wel
aansturen, nieuwe organisatievormen, nieuwe en slimmere werkmethoden en              dat consumenten steeds meer zelf gaan produceren (prosumers) en economisch
nieuwe vormen van het creëren van maatschappelijke waarde samen met andere           steeds onafhankelijker worden.
partners. De transitiepaden 4 (Entrepreneural Region) en 5 (Next Society) zijn op    Er zijn al aanwijzingen dat de deeleconomie die via deze platforms mogelijk
dit punt nauw verbonden [Figuur 1].                                                  wordt, inderdaad inclusieve economische groei oplevert. Dat komt bijvoorbeeld
                                                                                     door schaalvoordelen aan de vraagkant (ook wel het netwerkeffect genoemd),
In dit verband is het begrip ‘impact-economie’ belangrijk: sociale ondernemingen     het principe van delen dat leidt tot toenemend gebruik van ongebruikte
en bedrijven die economisch succes en maatschappelijke meerwaarde proberen           middelen (idling capacity) en differentiatie aan de aanbodkant (grotere variëteit
te combineren. Zulke activiteiten zien we steeds vaker in de opkomende               = toenemende consumptie = economische groei).
deeleconomie, waarin online platforms ruimte bieden voor peer-to-peer
          TP 4 Entrepreneurial Region
                                Fieldlabs                   Technological Innovation                    Scale-up Nation
                                                                                                                     Makerspaces
                                                                                                                                              Impact
               Social Innovation                            Entrepreneurial Eco System                             Impact Economy
                                                                                                                                              Economy
                                                                                                                                              Fund
          Collaborative networks                                                                    Next Economy Businessmodels
                                                        Social Businesses & Enterprises             Next Economy Skills
             TP 5 Next Society                                                    Next Ondernemerschapsonderwijs & Het Nieuwe Werken
                                                                                                                                                              Figuur 1
                                                                                                                                            Roadmap Next Economy 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>   Regionale context
   De regio heeft een enorm potentieel, maar de huidige economische groei is in    Om deze redenen is de metropoolregio goed in het aantrekken van talenten
   vergelijking met andere Nederlandse regio’s slechts gemiddeld en onder het      (TU Delft, EUR) en startende bedrijven, maar minder goed in het behoud van
   gemiddelde in vergelijking met andere Europese regio’s. Om dit te verklaren     talent en scale-ups. Toch zijn er duidelijke en snelle veranderingen te zien.
   worden de onderstaande factoren vaak genoemd:                                   Beleidsmakers voelen de urgentie om krachten, investeringen en innovaties
                                                                                   te bundelen en voegen ook de daad bij het woord, getuige de oprichting
   1. Met betrekking tot ondernemerscultuur:                                       van de MRDH en InnovationQuarter. Recentelijk zijn er netwerkorganisaties
      a. Veel ondernemers leggen de nadruk op technologie en productinnovatie,     gevormd zoals Clean Tech Delta, The Hague Security Delta, Medical Delta en
         waarbij ‘zachte’ factoren zoals verkoop & marketing en human resources    Holland Instrumentation. Deze groeien snel en gaan samenwerken. YES!Delft
         onvoldoende aandacht krijgen                                              is in tien jaar uitgegroeid tot een Europese topincubator, en andere incubators
      b. Onvoldoende kapitaal en investeringsbereidheid bij ondernemers. Dit       (CIC, ECE, ESA-BIC, et cetera) groeien en werken samen. Investeringsfondsen
         beperkt de groei en het aantal start-ups                                  van InnovationQuarter en RoboValley (elk goed voor 100 miljoen euro) bieden
      c. De Metropoolregio Rotterdam Den Haag heeft geen grote                     ruimschoots mogelijkheden voor publieke en private investeringen en vergroten
         naamsbekendheid en wordt niet verkocht als innovatieve en groeiregio,     de investeringsbereidheid. Tussen 2014 en 2015 zijn de totale investeringen door
         hoewel de feiten het tegendeel bewijzen                                   durfkapitalisten toegenomen met een factor zeven. De provincie Zuid-Holland
   2. Met betrekking tot ondernemersstructuur:                                     biedt plaats aan 648 scale-ups, 23% van het totaal in Nederland.
      a. Onvoldoende samenwerking tussen sectoren en binnen productieketens,
         onvoldoende netwerken tussen publieke en private organisaties en          De regio Rotterdam Den Haag is atypisch. De grootste sterke sectoren (haven
         ondernemers                                                               en logistiek, petrochemische industrie, Greenport) zijn extreem afhankelijk
      b. Onvoldoende inzicht in innovatieve oplossingen en state-of-the-art-       van fossiele brandstoffen, gebruiken veel ruimte en voegen relatief weinig
         wetenschap in de regio                                                    waarde toe. Daar tegenover staat dat het potentieel van jongere sectoren zoals
      c. Onvoldoende benutten van publieke R&D en octrooien binnen de              life-sciences, High Tech & Smart Materials (HTSM) en ICT nog niet optimaal
         kennisinstituten                                                          wordt benut en de potentie om de traditionele sectoren open te breken nog
      d. Geen afstemming van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, met name          onvoldoende wordt toegepast. De verborgen diamanten in de regionale
         binnen de IT en de techniek                                               economie hebben nog te weinig invloed op het beleid.
      e. Gebrek aan structurele internationale samenwerking met andere sterke      Analyse laat zien dat alle Nederlandse economische topsectoren een speerpunt
         innovatie-hotspots die zouden kunnen zorgen voor uitwisseling van ideeën, van activiteiten hebben in de provincie Zuid-Holland, juist in de MRDH en
         talenten, producten en diensten                                           omliggende gebieden. Zelfs HTSM, traditioneel verbonden met de regio
   3. Met betrekking tot ondernemerspraktijk:                                      Eindhoven, is in feite sterker geconcentreerd in de omgeving van Delft; de TU
      a. Onvoldoende private investeringen in R&D en in het implementeren van      Delft en TNO zijn de belangrijkste generatoren van HTSM-bedrijven. Dat al deze
         innovaties                                                                sectoren in de regio naast elkaar bestaan is lang beschouwd als een nadeel
      b. Stimulansen voor ondernemingen en regelgevend kader zijn lokaal niet op   wegens het veronderstelde gebrek aan focus en massa, maar feitelijk hebben al
         elkaar afgestemd, wat economische groei eerder afremt dan stimuleert      deze sectoren een aanzienlijke massa én een toenemende focus. In de nieuwe
                                                                                   economie, waar kruisbestuiving tussen sectoren leidt tot nieuwe innovaties, is de
                                                                                   aanwezigheid van zoveel topsectoren juist een grote kracht. De regio moet deze
                                                                                   diversiteit koesteren en gebruiken om kruisbestuiving te stimuleren, zoals nu
                                                                                   bijvoorbeeld gebeurt in het grensoverschrijdende ‘dare-to-cross’.
                                                                                   De ondernemerscultuur in Nederland in het algemeen en binnen de
                                                                                   metropoolregio in het bijzonder kan en moet aanzienlijk worden verbeterd.
                                                                                   Die overgang naar een samenleving waar plannen ook eens mogen mislukken,
                                                                                   waar creativiteit en ambitie worden gerespecteerd en beloond, en waar
                                                                                   mensen investeren in plaats van sparen, is niet in een dag klaar. Voor zo’n
                                                                                   cultuurverandering is minstens één generatie nodig.
34 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>2. Systeemdoorbraken
Wij stellen de volgende vier acties voor die in onderlinge samenhang kunnen zorgen voor een
systeemdoorbraak:
1. Scale-up Program, als een van de maatregelen om individueel ondernemerschap te stimuleren,
   naast de effecten van bestaande start-up- en acceleratorprogramma’s
2. Field lab Ecosysteem voor het stimuleren van sectoroverschrijdende innovaties tussen bedrijven
   en sectoren, R&D en onderwijsinstituten, als stimulans van individueel ondernemerschap. Bouw
   van het Dutch Wind Wheel als landmark en handelsmerk van de ondernemende metropoolregio;
3. Prototyping Program, waarin teams van pioniers, makers, ontwerpers, uitvoerende technici en
   gewone burgers samenwerken in schaalbare projecten en initiatieven die een positieve invloed
   hebben op de maatschappij. Het Prototyping Programma scout, initieert en stimuleert innovaties
   in deze beweging;
4. Ondernemende Overheid, met specifieke en doelgerichte acties om bestaande regels en
   verordeningen die innovatie beperken weg te nemen, om de lokale toepassing van regels en
   verordeningen te synchroniseren en om ondernemerschap op innovatieve wijze te stimuleren
                                                                                                  Roadmap Next Economy 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   3. Projecten
   Stimuleren van scale-ups
   De regio doet al veel om start-ups te stimuleren, maar nieuwe bedrijfsactiviteiten Groeipotentieel en nieuwe banen ontstaan door de opschaling van initiatieven.
   binnen bestaande bedrijven en scale-ups verdienen meer aandacht.                   Er moet een regionaal programma komen, deels geïnspireerd op het initiatief
   Afbeelding 2 geeft een overzicht van de rol van verschillende organisaties en      ScaleUpNation, om snelle groei van scale-ups in relevante marktsegmenten
   verschillende (regionale) financiële instrumenten tijdens de verschillende         mogelijk te maken. Voor de basis van dit investeringsprogramma kunnen we
   fases. Het proces begint met het formuleren van een idee (gedachtegoed).           kijken naar het ‘Road to Capital’-initiatief dat momenteel wordt ontwikkeld
   Business intelligence (vraag vanuit de markt), maar ook resultaten van R&D en      door InnovationQuarter, ECE, YES!Delft en Venture Café. De projecten zijn gericht
   octrooien (aanbod vanuit de technologie) zijn bronnen van inspiratie. Bestaande    op: investeringsbereidheid van zowel jonge bedrijven als jonge potentiële
   netwerkorganisaties zoals Clean Tech Delta, Medical Delta, The Hague Security      investeerders, een opschalingsprogramma en het actief verbeteren van de
   Delta, Greenport en Holland Instrumentation spelen een belangrijke rol bij het     relaties tussen ondernemers en investeerders.
   organiseren van matching events, het erkennen van de technologische behoefte
   en het bij elkaar brengen van R&D-experts en ondernemers.                          Korte termijn:
                                                                                      • Organiseren van cross-over evenementen
                                                                                      • Doorgaan met het stimuleren van netwerken
                                                                                      • Professionals op bezoek bij chief technology officers (CTO’s)
                      Network organizations                         Incubators                                                            Groene Groeiers
                                                                                                   Road-to-Capital
                         Cross-over events                           Fieldlabs                                                           Foreign Investors
                                  Build
   Buss.                     Partnerships                              Project
   Intel                                                                                            ‘Joint Venture’
                                                                      Product                            Market
                             Ideation                            Development                                                                   Scale-up
                                                                                                    Development
                                                                     & Testing
                                                                                                     Start-Through
    R&D                          Start as                            Start-up
                            entrepreneur
                       Network support PZH                             MI(R)T                  Fund 4 Joint Ventures                     Flexible Facilities
    ‘PMC’
                         Cross-over support                             UNIIQ                         IQ-P&F fund                          Scale-up Fund
                                                                                                                                                          Afbeelding 2
36 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Field Lab Ecosysteem                                                               Een samenwerkend netwerk van field labs, makerspaces, innovatiewijken,
Field labs (praktijklaboratoria) zijn open-accessfaciliteiten voor experimenten in living labs met meerdere stakeholders en vrijplaatsen voor het stimuleren van
het ontwikkelen, testen, demonstreren en valideren van nieuwe – baanbrekende       experimenten en R&D in de ‘echte’ wereld zal een grote bijdrage leveren aan
– technologieën (zoals robotisering, 3d-printen, big-dataverwerking en             een ondernemerscultuur die technologische innovatie stimuleert, opschaalt
sensortechnologie), producten en innovaties. Een samenhangend systeem van          en vertaalt in echte business(cases) en banen. Binnen de bestaande Field
field labs heeft als doelen het verbeteren en uitwerken van sectoroverschrijdende  lab-infrastructuur in onze regio worden nu zestien initiatieven gebundeld,
innovatie, praktisch onderwijs en samenwerking tussen eindgebruikers,              ondersteund door MRDH, provincie Zuid-Holland, InnovationQuarter en TNO. Dit
bedrijven, R&D en de overheid, en het wegnemen van de obstakels die innovatie      omvat een Field Lab Fonds, een Field Lab Support Systeem en programmering
belemmeren. Field labs maken de ontwikkeling mogelijk van een meer                 tussen sectoren en over sectoren heen.
samenwerkend, decentraal, open en lateraal geschaald ondernemerschap.
                                                                                                                                                           Afbeelding 3
Afbeelding 3 illustreert een momentopname van de actuele situatie. Er komen        initiatieven toe te voegen die het landschap verder completeren, bijvoorbeeld
steeds meer initiatieven bij, die alle door deze infrastructuur kunnen worden      een field lab gericht op blockchain-technologie. Blockchain is misschien wel
ondersteund. Voorbeelden hiervan zijn de High Tech Maritime & Smart Industry       de meest veelbelovende technologie voor de Nieuwe Economie. Blockchain
Campus (RDM Campus en Schiedam); een publieke/private faculteit Port Internet      faciliteert complexe, decentrale netwerken op een inzichtelijke wijze. Het kan
of Things (onderdeel van de KPN IoT Academy) en een circulair en biobased          het Internet of Things, big data en algoritmes faciliteren als een dienst; het kan
onderzoeks- en onderwijscentrum (gerelateerd aan Circular University Delft).       de ruggengraat vormen van een nieuwe logistiek en circulaire materiaalketens.
Teveel initiatieven in een versnipperd speelveld betekent concurrentie om          Het kan de gezamenlijke neutrale makelaar zijn voor decentrale energie, en het
de beperkt beschikbare middelen. Er is meer focus nodig. Het is daarom een         biedt nieuwe transactie-, financierings- en bedrijfsmodellen in alle sectoren.
overweging om bestaande field labs op sterk gerelateerde onderwerpen samen         Het koperloper zijn of worden in deze ontwikkeling is van vitaal belang voor de
te voegen om zo de kritische massa te vergroten. Tegelijkertijd is het van belang  concurrentiekracht van de regio.
te onderkennen dat technologische innovatie een doel is dat voortdurend
in beweging is; een open instelling is dus nodig om nieuwe, significante
                                                                                                                                            Roadmap Next Economy 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>   Dutch Wind Wheel
   Voor de herkenbaarheid en aantrekkingskracht van de regio is het wenselijk als eerste voorbeeld van een initiatief met alle kenmerken van een strange attractor
   de cumulatieve kracht van de sectoroverschrijdende field labs wordt vertaald   is het Dutch Wind Wheel [Afbeelding 4]. Dit landmark is een podium voor veel
   in een beeldbepalend icoon. Zo’n fysiek symbool van vernieuwingskracht (een    innovaties die worden ontwikkeld in de verschillende field labs en daarmee is het
   strange attractor) heeft een sterk aanzuigende werking op creatieve pioniers   een visueel icoon van de nieuwe economie. Het project zal toerisme stimuleren
   vanuit de hele wereld en draagt bij aan een bundeling van talent. Het kan dus  en nieuwe banen creëren. Belangrijker nog is dat dit project het handelsmerk
   ook een katalysator zijn voor nieuwe innovaties binnen en buiten sectoren. Het wordt van de regio. Realisatie van het Dutch Wind Wheel is voorzien in 2025.
                                                                                                                                                       Afbeelding 4
38 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Prototyperen van de nieuwe economie
Naast het bouwen van een infrastructuur en het transformeren van onze            Korte termijn
dominante sectoren, heeft de nieuwe economie een voorhoede nodig. Voor een       • Het Prototyping Program snel een plek geven als nieuwe, belangrijke speler:
opkomende en steeds grotere beweging van makers, creatieven en grassroots-         scouten, initiëren en stimuleren van innovaties door makers, creatieven en
netwerken is de nieuwe economie al een alledaagse realiteit. Zij ontwikkelen       grassroots-netwerken;
radicaal nieuwe technologieën, samenwerkingsmodellen en vaardigheden,            • Proefproject voor een Prosumer-’deelstation’ op gemeenschapsbasis (als een
en op die manier leveren ze de regio nu al schaalbare en open businesscases        soort van field lab voor samenwerking binnen de gemeenschappelijke ruimte)
(bijvoorbeeld LoRaPi) en mogelijkheden voor kruisbestuiving met andere RNE-        om gewone burgers handvaten te bieden om hun eigendommen zo effectief
programma’s (zoals Field lab Blockchain). Bovendien vervullen ze een brugfunctie   mogelijk in te zetten
tussen de ondernemende regio en de next society (bijvoorbeeld in het The Hague
International Center for Civic Hacks).
Deze nieuwe beweging is niet eenvoudig in te passen in traditionele
ondersteunende structuren. De Metropoolregio Rotterdam Den Haag is een van
de eerste regio’s ter wereld die specifiek investeert in het stimuleren van deze
beweging. Het Prototyping Program streeft naar het stimuleren van het aantal
pioniers en radicale innovaties, om zo een sterke en groeiende economische
beweging te creëren en dit pionierspotentieel optimaal te gebruiken voor de
regionale economie.
                                                                                                                                       Roadmap Next Economy 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>   De regio als proeftuin voor nieuwe regelgeving
   Publieke en private investeringen zijn cruciaal voor de economische transitie,     De MRDH wordt proeftuin voor een nieuw regelgevingskader dat gunstig is voor
   maar op zichzelf niet voldoende. Ons bestaande kader van wet- en regelgeving       innovatie en transitie. Dit kan worden bereikt door een overeenkomst (zoals het
   staat op gespannen voet met de nieuwe economie. Het is nog gebaseerd op            Eindhoven Pact) die betrekking heeft op specifieke regelgeving, of door een meer
   een lineaire economie die draait op fossiele brandstoffen. Bestaande regels en     generiek regionaal arrangement, gebaseerd op een verlengde RNE City Deal. Het
   verordeningen blokkeren of vertragen niet zelden de innovaties waaraan zoveel      meest vergaande scenario is de MRDH als pilot voor een nationale of misschien
   behoefte is.                                                                       zelf Europese Transitiewet Nieuwe Economie.
   De tijd is daarom rijp voor een nieuw regelgevend kader dat innovatie stimuleert
   en de benodigde transitie versnelt. Een denkbaar en wenselijk scenario is de       Korte termijn
   totstandkoming van een Transitiewet Nieuwe Economie (vergelijkbaar met de          • Opzetten van het juridische interventieteam als samenwerking van
   Crisis- en Herstelwet van zo’n tien jaar geleden). Om deze doelstelling te behalen   verschillende overheidsniveaus en het selecteren en voorstellen van drie
   stellen we voor alle overheidsniveaus - regionaal, landelijk en Europees - bij       slimme wetten, drie synchronisaties en drie stimulansen die op korte termijn
   elkaar te brengen in een juridisch interventieteam om te werken aan de volgende      kunnen worden geïmplementeerd.
   punten:
   1. Slopen: snel vervangen of omzeilen van bestaande regels die de transitie
      belemmeren;
   2. Slimmer maken: slimme wetten ontwerpen, passend bij een digitale,
      koolstofvrije, circulaire, ondernemende en inclusieve samenleving;
   3. Synchroniseren: synchroniseren van bestaande regels (aanbestedingen,
      bouwvergunningen, milieuregels, enzovoort), zodat uitvoering van projecten
      op regionale schaal kan worden versneld en verbeterd;
   4. Stimuleren: het ontwerpen van regels en verordeningen die gunstig zijn voor
      innovatie en het ondernemersklimaat en nieuwe ondernemers naar de regio
      trekken.
40 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>4. Synthese
De systeembenadering van Entrepreneurial Region is samengevat in
onderstaande figuur, waarin de relaties staan weergegeven tussen de
verschillende faciliterende en dragende projecten, evenals de manier waarop
ze in de loop van de tijd bijdragen aan de omvattende doelstelling van een
competitief ondernemend ecosysteem.
                                                                                                                                     A COMPETITIVE
      Ambitie
      Ambition                                     ENTREPRENEURIAL REGION                                                            ENTREPRENEURIAL
                                                                                                                                     ECOSYSTEM
                                                                      System break-through: From distributed government to one region, one vision
                              • Entrepreneurial Government
                                                                      System break-through: From risk driven towards opportunity driven
       Carrier
    Dragende                  • Scale-up Program
      Projects
     Projecten
                                                                      System break-through: From small scale cooperation to integrated (new) networks
                              • Dutch Windwheel
                              • Growing Maker Movement (prototyping Program)
  Faciliterende
      Enabling                • Field lab support system including financial support
      Projects
     Projecten
                              • MRDH as pilot region for Next Economy Transition Act
                                              2020                             2030                             2040                               2050
                                                                                                                                             Roadmap Next Economy 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   Next Society
   Het vijfde transitiepad, Next Society, richt zich op de sociale gevolgen die onlosmakelijk
   zijn verbonden aan verandering van het economische systeem. De verschuiving van
   economische paradigma’s zal een enorme impact hebben op de samenleving. Hoewel
   de sociale en culturele aspecten van de nieuwe economie strikt genomen geen deel
   uitmaken van onze opdracht, denken we dat de RNE niet compleet zou zijn als we
   niet kijken naar de sociale gevolgen. Het transitiepad Next Society legt de focus
   op de regionale arbeidsmarkt en het onderwijssysteem. Het pretendeert niet een
   uitgebreide visie te zijn op mogelijke maatschappelijke veranderingen, noch biedt het
   ultieme oplossingen; het illustreert wel enige kenmerken van de samenleving van de
   nabije toekomst, bijvoorbeeld samenwerkende deelplatforms, sociale innovatie en
   ondernemerschap en hun invloed op de arbeidsmarkt en het onderwijs.
42 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>1. Transformatie van de arbeidsmarkt
De arbeidsmarktsituatie in de regio is relatief ongunstig. De groei van de           • Innovatie is cruciaal
werkgelegenheid in Rotterdam en Den Haag blijft achter bij de andere grote            De moderne economie wordt gedreven door de behoefte aan innovatie.
steden in Nederland en elders in Europa. Voor de regio is dit een structureel         Om concurrerend te zijn is het nodig producten en diensten voortdurend
fenomeen. Het vloeit voort uit het feit dat de belangrijkste economische sectoren     en stapsgewijs te verbeteren. De transitie naar de nieuwe economie brengt
in onze regio – industrie, logistiek en openbare diensten – kleiner worden,           innovaties voort die zowel exponentieel als ontwrichtend zijn zodat de focus
terwijl de sectoren die groei vertoonden – zoals zakelijke diensten – juist minder    moet worden gelegd op radicale innovaties.
sterk zijn vertegenwoordigd. De meest recente regionale cijfers over BNP en
werkgelegenheid zijn weergegeven in onderstaande tabel:                              • Bedrijfsorganisaties veranderen
                                                                                      Permanente verandering dwingt bedrijven om hun organisatie flexibeler en
				                                             2015        2009-2015                adaptiever te maken (exponentiële organisaties). Ze zullen hun werknemers
				                                             niveau      gemiddeld % per jaar     steeds nieuwe mogelijkheden en vaardigheden moeten aanbieden, strategische
Populatie (x1000)			                             2.298       0,7                      allianties vormen en opereren in netwerken als onderdeel van een of meer
GDP (miljard)			                                 101         -0,4                     waardeketens. Bestaande functies worden minder belangrijk, personeel krijgt
GDP/CAP (x1000 per inwoner)		                    44          -1,1                     vaker wisselende opdrachten en de hiërarchie binnen bedrijven wordt flexibeler.
Werkgelegenheid (x1000)		                        1.195       -0,5
Participatie (% van populatie 15-74)             68,6        -0,7                    • Arbeidsverhoudingen en dienstverbanden veranderen
Werkloosheid (% van populatie 15-74)             9,0         3,9                      De vorm van arbeidsovereenkomsten verandert: steeds minder stabiele
R&D (% van GDP)			                               2,0         0,3                      verbintenissen voor de lange termijn, steeds meer losse en tijdelijke contracten
                                                                                      en opdrachten voor de korte termijn. Productieprocessen hebben invloed op
                                                               Bron: NEO Observatory  arbeidsverhoudingen. Dat geldt ook voor de veranderende houding van de
                                                                                      werknemers zelf, die niet langer de voorkeur geven aan vaste banen voor het
Binnen de huidige regionale economische structuur zal dit niet veranderen. Er is      leven.
geen weg terug: de industrie die op fossiele brandstoffen is gebaseerd zal moeten
worden uitgefaseerd en opkomende niches in de nieuwe economie zullen                 • Het werk verandert
moeten worden gestimuleerd. De voorwaarden voor nieuwe bedrijfsmodellen,              Het traditionele model van een vaste baan in loondienst maakt plaats voor
producten en diensten bieden ook kansen voor nieuwe werkgelegenheid.                  een dynamischer model met lossere aanstellingen en veel minder zekerheid.
Voorwaarde is dat de RNE nieuwe ontwikkelingen sneller en op grotere schaal           De inhoud van veel banen verandert ook. Er komt meer aandacht voor ICT en
tot speerpunt kan maken dan elders. Zo ontstaat een concurrentievoordeel              ‘zachte’ vaardigheden.
dat talenten en bedrijven aantrekt. Zelfs binnen de bestaande economische
structuur en arbeidsmarkt zullen we rekening moeten houden met de volgende           Tegelijkertijd zien we de opkomst van de deeleconomie, waarbij de volgende
ontwikkelingen, die nu al overal zichtbaar zijn:                                     elementen van belang zijn:
                                                                                     • De impact van onbenut kapitaal: de ‘deeleconomie’ leidt tot meer gebruik van
                                                                                        ‘ongebruikte of reservecapaciteit’ (bijvoorbeeld tijd, ruimte, transportmiddelen,
                                                                                        apparaten en ongebruikte vaardigheden);
                                                                                     • Verandering in consumptie: van bezit bewegen we naar gebruik. Via het
                                                                                        gebruik van coöperatieve deelplatforms ontstaan nieuwe toegangsmodellen en
                                                                                        een grotere variëteit van consumptie;
                                                                                     • Door de hierboven genoemde ontwikkeling ontstaan schaalvoordelen aan de
                                                                                        vraagzijde, ook wel het netwerkeffect genoemd (verhoging van de waarde van
                                                                                        het product door toename in gebruik);
                                                                                     • Democratisering van economische kansen; talrijke nieuwe vormen voor een
                                                                                        individu om via digitale platforms deel te nemen aan het economisch verkeer,
                                                                                        waardoor inclusieve groei mogelijk wordt.
                                                                                                                                                Roadmap Next Economy 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>   De deeleconomie zorgt voor nieuwe kansen en ontketent innovatie, maar roept       winsten worden afgeroomd door bedrijven die de software beheren en enkel
   ook vragen op over bescherming op de werkvloer en hoe een behoorlijke baan er     restjes overblijven voor werknemers op afroep, met lage lonen, minder of geen
   in de toekomst uit zal komen te zien.                                             sociale zekerheid en toenemende algemene onzekerheid. Er is ook een utopische
   Het onmiddellijk beschikbare aanbod van arbeid en de vrijwel verwaarloosbare      visie, die de toekomst van werk beschrijft als toenemende flexibiliteit, fluïditeit,
   transactiekosten via deelplatforms maken dat werk steeds verder versnippert en    innovatie en creativiteit, waarbij elk individu een onafhankelijke (micro-)
   mogelijk ook steeds efficiënter wordt. In de nieuwe economie wordt werk steeds    ondernemer is die zijn eigen toekomst bepaalt.
   vaker opgedeeld en uitgevoerd door uitvoerders die over de hele wereld kunnen     In beide visies zit een kern van waarheid. Hoe de toekomst er uitziet, hangt sterk
   zitten. (Micro-)ondernemers voeren meerdere opdrachten tegelijkertijd uit en      af van politieke keuzes. In elk geval zal de nieuwe economie een ontwrichtend
   freelancers werken in een vloeiende stroom van zelfstandig ondernemerschap.       effect hebben op banen in de lagere en middenklasse, zoals nu al is te zien in
   Traditionele definities en maatregelen omtrent werknemerschap worden steeds       de VS en Europa. Grote transities in het verleden, zoals in de 19e eeuw, hebben
   onduidelijker. We hebben daarom behoefte aan beleid dat anticipeert op deze       geleid tot meer sociale ongelijkheid. Dit betekent dat een nieuwe betekenis
   voortdurende transitie, beleid dat verder kijkt dan de traditionele tegenstelling moet worden gegeven aan het begrip solidariteit om een verdere tweedeling
   tussen ‘werkgever’ en ‘werknemer’. Misschien moet het sociaal vangnet worden      in de samenleving te voorkomen. Er is een nieuw regelgevend kader of zelfs
   losgekoppeld van voltijds werknemerschap en een betere ondersteuning bieden       een nieuw ‘sociaal contract’ nodig voor de opkomende deeleconomie om te
   aan onze opkomende, netwerkende samenleving van (micro)-ondernemers.              zorgen dat deze een sociaal gezicht heeft en niet enkel is gericht op efficiency
                                                                                     en winstmaximalisatie voor een minderheid. Dit debat is sterk politiek getint,
   Er bestaan twee tegengestelde visies hoe de toekomst van werk eruit ziet. Er      en het leidt daarom geen twijfel dat de overheid verplicht is hierin een
   is een pessimistische visie die een ‘race to the bottom’ voorspelt, waarin grote  voortrekkerspositie in te nemen.
44 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Deze algemene trends en ontwikkelingen moeten worden vertaald in een                      talent’. Dit vraagt om een specifieke strategie, die alle aspecten van een aantrekkelijke
arbeidsmarktstrategie die aansluit bij politieke en economische beleidsmaatregelen.       stad of regio omvat. Dit zijn de gebruikelijke factoren en omstandigheden, zoals goede
Hiertoe worden de volgende maatregelen voorgesteld:                                       huisvesting, cultureel klimaat, beschikbare banen en onderwijsfaciliteiten, maar onlangs is
                                                                                          ook het belang van goed basisonderwijs erkend als een van de belangrijkste elementen in
1. Lager opgeleiden verdienen betere kansen                                               deze set van voorwaarden. Hiervoor moeten we het belang benadrukken van:
Het onderste segment van de arbeidsmarkt heeft verschillende grote problemen:             - Onderzoek naar de belangrijke locatie-omstandigheden voor het aantrekken van nieuw
uitsluiting van banen, verdringing (laaggeschoolde banen worden overgenomen door             talent: focus op basisonderwijs (inclusief internationalisering)
beter opgeleide mensen die geen baan kunnen vinden in het middensegment) en               - Transparant platform van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt met digitale
onvoldoende gebruik van de talenten van lager opgeleiden. De korte-termijnstrategie          hulpmiddelen
moet gericht zijn op het verbeteren van perspectieven voor werklozen. Waarschijnlijk
zal een groot deel van deze groep nooit in staat zijn op eigen kracht een baan te vinden. 4. Arbeidskrachtincubator
Dit betekent dat we alternatieven moeten zoeken. Er lijken twee opties te bestaan:        Technologie maakt het mogelijk om werk en opdrachten op radicaal nieuwe manieren
een basisinkomen of zogenoemde participatiebanen. Beide opties hebben specifieke          te organiseren. Dit biedt kansen om te profiteren van het potentieel van mensen die nu
voor- en nadelen, maar binnen de Nederlandse context lijkt de tweede optie de voorkeur    aan de kantlijn van onze economie staan. Als we het slim (en consciëntieus) aanpakken,
te hebben. Bovendien is er een zekere geschiedenis met vergelijkbare regelingen in        kunnen we technologie gebruiken om arbeid op te delen. Zo mobiliseren we niet alleen
het verleden (Banenpool, Melkertbanen). We moeten nieuwe methodes ontwikkelen             de ongebruikte capaciteit in onze economie, maar verbeteren we ook de productiviteit en
voor het activeren van sociale rechten als middel tot aanvulling van inkomen, en om       de toegevoegde waarde van onze beroepsbevolking als geheel. Dit vereist doelgerichte
het doorstromen naar normale banen te ondersteunen. De MRDH moet gebruik maken            interventies, zowel in sectoren als specifieke bedrijfsmodellen, waarbij systeeminnovaties
van de City Deal-afspraak met het kabinet om een experimentele status te krijgen om       in onze huidige werkprocedures worden geïntroduceerd. We hebben (sociale)
dit soort methoden toe te passen. Toegang tot passende leerfaciliteiten voor (digitale)   ondernemers nodig die in staat zijn nieuwe datatechnologie te combineren met nieuwe
vaardigheden voor volwassenen is daarbij van groot belang om het principe van ‘leven      financieringsstructuren, managers die werkstromen beheersen en tevens in staat zijn
lang leren’ te stimuleren.                                                                om te opereren op het niveau van de straat. We hebben bemiddelaars nodig die nieuwe
Voor de langere termijn moeten pogingen worden ondernomen om het sociaal beleid in te     bedrijven kunnen opzetten en breekijzers die systemen voor hen kunnen openbreken. Dit
passen in het economisch beleid, bijvoorbeeld door het creëren van banen voor werklozen   kan werken in de haven, de zorg, de overheid en de productiesector.
verplicht te stellen bij aanbestedingsprocedures, het maken van afspraken met specifieke
economische sectoren, job carving (opdelen van banen in eenvoudige opdrachten) of         Korte termijn
het uitbreiden van de dienstensector (time banking – (opsparen van gewerkte uren), zie    • Opzetten van een arbeidskrachtincubator, met een specifieke focus op (sociale)
de Belgische experimenten met ‘dienstencheques’). Ook zullen specifieke programma’s          ondernemers die nieuwe technologie gebruiken om ongebruikte arbeidskracht te
moeten worden ontwikkeld voor training on the job, en voor ontwikkeling van de digitale      mobiliseren
vaardigheden en andere ambachtelijke vaardigheden die naar verwachting vereist zijn in
de nieuwe economie, dat wil zeggen:                                                       5. De gereedschapskist van de deeleconomie
- Een inspanning voor een op talent gerichte benadering in het vmbo en mbo;               Om inclusiviteit te stimuleren moet de lokale overheid initiatieven nemen om burgers
- De kansen op de arbeidsmarkt voor mbo-studenten verhogen (stages, leer-                 toegang te bieden tot de opkomende deeleconomie. De overheid moet ook kansen
  werktrajecten, et cetera) in samenwerking met het bedrijfsleven;                        bieden om burgers de ICT-, sociale en ondernemersvaardigheden te laten opdoen die
- Meer aandacht voor basisvaardigheden en digitale vaardigheden.                          nodig zijn om deel te nemen aan en te profiteren van de nieuwe digitale ‘deel’-platforms.
                                                                                          Voorbeelden zijn het opzetten van het deelplatform voor gezondheidsdata My Data Our
2. De middelbaar opgeleiden dienen te werken aan hun ontwikkeling/scholing                Health (eerder omschreven in het transitiepad Smart Digital Delta) en experimenten met
Veel banen in het middensegment zijn routinebanen. Deze zullen fundamenteel               Prosumer Sharing Stations (zoals omschreven in Entrepreneurial Region).
veranderen of zelfs verdwijnen door digitalisering. Dit suggereert:                       Misschien moet ook het huishoudboekje van burgers eens opnieuw worden onderzocht in
- Arbeidsmarktscan voor iedereen                                                          het licht van de deeleconomie. Daarbij gaat het om de vraag hoe het toenemend gebruik
- Beschikbaarheid van scholingsbudgetten                                                  van reservecapaciteit en het uitvoeren van opdrachten op afspraak via digitale platforms,
- Een systeem van permanente educatie op regionale schaal binnen en buiten de sectoren    en de verkoop van grondstoffen zoals afval en energiesurplus zich verhoudt tot de kosten
- Een e-portfolio voor alle jongeren                                                      van het levensonderhoud.
3. Het aantrekken van nieuw talent                                                        Dit is een buitengewoon complex onderwerp en het is overduidelijk dat meer onderzoek
Een bloeiende en dynamische economie trekt getalenteerde mensen van buitenaf.             nodig is naar de geschikte instrumenten om de kwesties aan te pakken die de komende
Steden en regio’s concurreren steeds meer met elkaar en proberen elkaar af te troeven     jaren spelen in de arbeidsmarkt.
met de meest aantrekkelijke voorwaarden; een strijd die ook bekend staat als de ‘war on
                                                                                                                                                          Roadmap Next Economy 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>   2. Transformatie van het onderwijssysteem
   Goede interactie tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid is een belangrijke   • Formeel en informeel leren – niet alleen op school maar ook in sociale situaties
   voorwaarde om mensen in staat te stellen de vaardigheden te verwerven die            (contextueel leren, sociaal leren, informeel leren)
   nodig zijn op de arbeidsmarkt in de nieuwe economie. Voor dit doel stellen we de  •  Nieuwe technologie – is niet alleen een onderwerp, maar ook een instrument in
   volgende acties voor, die gezamenlijk kunnen zorgen voor een systeemdoorbraak        het onderwijs.
   in het onderwijsprogramma:                                                        • Blended learning en Massive Open Online Courses (MOOC’s) – te gebruiken, zelf
                                                                                        te ontwikkelen en te integreren in individuele leerplannen.
   1. Versnelling binnen onze scholen                                                • Ecosystemen voor ondernemers – onderwijs om studenten voor te bereiden op
   Nieuwe technologieën ontwikkelen zich exponentieel en vereisen nieuwe                start-ups, zoals hackathons, pressure cookers, enzovoort.
   vaardigheden. Innovatief onderwijs is dus nodig: wat betreft vakinhoud,
   didactiek, educatieve omgeving en het gebruik van technologie. Die ontwikkeling   Next teacher
   is van belang voor zowel studenten als docenten. Daarom gaan we werken aan de     • Volumeprobleem – dreigend tekort, vooral aan docenten voor praktische vakken
   Next Skills (nieuwe vaardigheden), de Next Methods (nieuwe methoden) en de           en gespecialiseerde docenten in techniek.
   Next Teacher (nieuwe docent).                                                     • Kwaliteitsprobleem - van niet-gekwalificeerde naar gekwalificeerde docenten,
                                                                                        beurzen voor docenten, docentenregister.
   Next Skills                                                                       • Investeren in nieuwe kennis en vaardigheden – veranderende rol van
   Ontwikkelen van hoogwaardige en relevante vaardigheden; deze volledig                kennisoverdracht naar coach en facilitator.
   beschikbaar stellen aan de arbeidsmarkt, door directe toepassing in               • Onderwijs transformatie - leraren voorbereiden op structurele veranderingen in
   bedrijfsruimten en in buurten.                                                       het onderwijs.
   • Persoonlijke vaardigheden – digitale vaardigheden, leren om te leren,           • Professionals voor de klas – praktijkervaringen en digitale vaardigheden.
      zelforganiserend vermogen, werken in teams, creatief denken, et cetera.
   • Professionele vaardigheden – design denken, co-creatie, probleemoplossend       Doelstellingen tot 2030:
      vermogen, multidisciplinair werken, et cetera.                                 • Innovatieve leeromgevingen en gedeelde faciliteiten in living labs en field labs.
   • Ondernemers vaardigheden – kansen zien, innovatieve instelling, ‘waarom niet’   • Ontwikkeling van MOOC’s en online professioneel onderwijs door instituten voor
      mentaliteit, et cetera.                                                           hoger onderwijs.
   • Nieuwe tech en T-shaped professional – inzet voor nieuwe specialisaties; kundig • De aflevering van T-shaped professionals, ‘groene’ werknemers, uitgerust met
      op eigen terrein, maar met oog voor andere disciplines.                           vaardigheden van de 21ste eeuw.
                                                                                     • Taak- en functieanalyses voor het ontwerpen van profielen voor de nieuwe
   Next Methods                                                                         economie.
   • Talentontwikkeling – op basis van gepersonaliseerd leren op basis van
      behoeften en praktijkervaringen van studenten.                                 Dragende projecten 2017-2020:
   • Pedagogogiek en leermethoden – educatieve methoden om studenten te              • Ondernemersgeest en –vaardigheden.
      stimuleren om eigen motivatie te ontwikkelen.                                  • 21ste-eeuwse vaardigheden: effectieve skills-strategie in de regio.
   • Maakonderwijs – digitaal design en nieuwe vormen van maken in een               • Regionale Academische Expertisecentra voor basis-, middelbaar en hoger
      inspirerende omgeving.                                                            onderwijs.
   • Hybride constructies – de grenzen tussen onderwijs en de werkvloer vervagen.
46 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>2. Vertakking in de samenleving                                                    3. Samenwerken met bedrijven
 De economie en professionele realiteit veranderen zo snel dat aansluiting          Studenten worden het best voorbereid op de echte wereld door erin te werken;
van het onderwijs bij de arbeidsmarkt niet langer een eenvoudige taak is.          bedrijven kunnen goed gebruikmaken van de ontwerp- en innovatiekracht van
Een deel van de vaardigheden die de markt op dit moment zoekt, bestond             studenten. Om die reden kunnen speciale samenwerkingsvormen tussen de
vijf jaar geleden niet. Het sleutelwoord is dus levenslang leren. Omscholing,      markt en onderwijsinstellingen veel opleveren. Er zijn verschillende modellen:
bijscholing en opfriscursussen zijn geen luxes meer, maar van essentieel belang;   • Citylabs, Techlabs & Fablabs: onderzoek, ontwerp en productie – bedrijven en
enerzijds om verschuivingen in de markt op te vangen (overcapaciteit in sector        studenten innoveren samen, ontwerpen proof of concepts (basisimplementaties
X, ondercapaciteit in sector Y) en anderzijds om vaardigheden binnen sectoren         van een idee), maken prototypes en produceren eenmalige producten.
up-to-date te houden. Daarom moet het onderwijs zich meer ontwikkelen als een      • Centra van Expertise & Centra voor Innovatief Vakmanschap – overlap met
sociale partner. De regio en zijn inwoners, activiteiten en problemen, groeien uit    bedrijven in nauw gerelateerde werkvelden.
tot een educatieve omgeving op zich. Onderwijs wordt gegeven in de buurt, in       • Incubators & Accelerators – ondersteunen de stap om van student of
bedrijven en in ruimtes voor makers; scholing is nodig om de grote uitdagingen in     onderzoeker een ondernemer te worden (bv. YES!Delft, Metropolitan Startup
de regio aan te pakken.                                                               Lab, CIC, ECE, WorldStartupFactory, iMPACT booster)
                                                                                   • Business Campussen & field labs – gedeelde faciliteiten en instituten voor
Levenslang leren                                                                      toegepast onderzoek.
• Omscholing, bijscholing, opfriscursussen en re-integratie – publieke en private  • Praktijkgemeenschappen – experimenteren met nieuwe concepten en
  samenwerking op het gebied van onderwijs- en arbeidsmarktkwesties.                  bedrijfsmodellen, en ervan leren.
• Aansluitingsproblemen – tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt, waaronder
  werken terwijl je leert en leren terwijl je werkt.                               Doelstellingen:
• Basisvaardigheden voor de lager opgeleiden en digitale vaardigheden voor alle    • Het initiëren en financieren van (internationale) cross-overprojecten in
  volwassenen                                                                         fundamenteel revolutionaire technologieën en schaalbare implementaties.
                                                                                   • Studenten betrekken bij innovatie, nieuw design, producten en diensten.
Actieve participatie                                                               • Het initiëren en faciliteren van praktisch onderzoek binnen de context van field
• De stad als campus – bijdragen aan nieuwe, bottom-up leeromgevingen onder           labs.
  meer door sociaal ondernemerschap en ‘leren in de buurt’.                        • Het initiatief nemen voor incubators, accelerators en valorisatie-instituten, in
• Grote maatschappelijke uitdagingen – vraag naar middelbaar beroepsonderwijs         samenwerking met het MBO.
  en hoger beroepsonderwijs als sociale innovatiepartners.                         • Het organiseren van innovatielabs en innovatieteams.
                                                                                   • Het opzetten van gedeelde faciliteiten.
Doelstellingen tot 2030:
• Ontwikkeling van flexibele, korte bijscholings-, omscholings- en                 Dragende projecten:
  nascholingsmodules.                                                              • Het realiseren van een regionaal campusnetwerk van acht campussen in de
• Ontwerp en ontwikkelen van onderwijsmodellen op gemeenschapsbasis,                  regio in samenwerking met field labs.
  bijvoorbeeld in samenwerking met de ‘maker’-gemeenschap.                         • Ontwikkelen van leer- en werkprogramma’s op basis van Co-Op programma in
• Opbouw van een leer-werkecosysteem ‘met de snelheid van een bedrijf’.               samenwerking met bedrijven.
• Flexibele cursussen per sector, met de nadruk op nieuwe vaardigheden en          • Het realiseren van een Big Data Retail Centrum, om open data voor
  ondernemingsgeest                                                                   consumenten en bedrijven te creëren en beschikbaar te stellen in digitale
                                                                                      platforms.
Dragende projecten:
• Programma’s voor een leven lang leren.
• Digitale vaardigheden voor de lager opgeleiden.
• Resilient City Campus: Educatief ecosysteem in de wijken.
• Sociale innovatie en inclusie: West Practice Rotterdam.
                                                                                                                                           Roadmap Next Economy 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>   3. Systeemdoorbraken
   The Next Education Group
   Het gezamenlijke initiatief van tien instellingen voor beroepsonderwijs om te komen tot één
   platform is te beschouwen als een systeemdoorbraak. Ze zijn bereid hun huidige projecten,
   activiteiten en campussen te delen en gezamenlijk nieuwe projecten te starten binnen de context
   van de RNE. De missie van het platform is om de uitdagingen en zeer complexe problemen
   (wicked problems) in de RNE om te zetten in initiatieven in en met het onderwijs. Voor de fysieke
   infrastructuur en de organisatie zal deze groep voortbouwen op de Centers of Expertise (CoE’s) en de
   Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV’s) die zijn opgezet door de hogescholen en de Regionale
   Opleidingscentra (ROC’s). De Next Education Group zal zich ontwikkelen tot een netwerkorganisatie
   waarin hogescholen, ROC’s en bedrijven in de regio financieel en materieel bijdragen aan het
   creëren van programma’s die zullen leiden tot de ‘next professional’, in overeenstemming met de
   eerder genoemde acties van dit transitiepad: versnelling binnen onze scholen, vertakking in de
   samenleving, samenwerken met bedrijven.
      Labour market          Education in the RNE                Society
                                                         • Frontman
                                                         • Marketing / events o cer
                                                         • Solution lab manager
        Platform            Next Education Group         • 3 program managers
                                                                      Solution
                             Transition Programs                         labs
                Acceleration      Branching       Teaming up
                 within our           into           with
                  schools           society       businesses
                  Projects          Projects        Projects
   Regionaal RNE Campus Netwerk
   In de afgelopen twintig jaar is in de regio een groot aantal succesvolle maker spaces en living labs
   ontwikkeld. Midden- en kleinbedrijf en onderwijsinstellingen werken hier gezamenlijk aan product-,
   service en onderwijsinnovaties. Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV’s) en Centres of Expertise
   (CoE’s) zijn bijzonder actief geworden in de regio. De volgende stap in deze triple helix samenwerking
   is het opzetten van een regionaal netwerk van acht campussen. De RNE Next Education Group stelt
   zich ten doel om de komende tien jaar het RNE Campus Netwerk op te bouwen met campussen voor:
   Maritime & Smart Industry, Health & Lifescience, Security & Justice, High & Smart Tech, Greenport
   Horticulture, Food, Resilient City en Entrepreneurial.
48 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>4. Synthese
De systeembenadering van Next Society is samengevat in onderstaande figuur, waarin de relaties
staan weergegeven tussen de verschillende faciliterende en dragende projecten, evenals de manier
waarop ze in de loop van de tijd bijdragen aan de omvattende doelstelling van een inclusieve
samenleving.
     Ambitie                                                                                                                               INCLUSIVE
    Ambition                                    NEXT SOCIETY
                                                                                                                                           SOCIETY
                                                                   System break-through: From unemployment to opportunities for all
                          • Next education: self navigated, permanent, on the job, informal
                          • 21st century digital & entrepreneurial skills for all
      Carrier
   Dragende
                          • Developing a strong campus network of eight campuses
     Projects
    Projecten                                                      System break-through: From poor living quality to an attractive region
                          • Developing (sector) Co-op programs
                                                                   System break-through: From consumptive economy to sharing economy
                          • Prosumer Sharing Station
                          • My Data Our Health
                          • Next Education Group
    Enabling
 Faciliterende                    • Solutions Lab for educational problems
     Projects
    Projecten
                          • Crowd fund for RNE, impact sharing
                          • MRDH as pilot region for Next Economy Transition Act
                                            2020                              2030                           2040                             2050
                                                                                                                                          Roadmap Next Economy 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   Next Steps
   1. Systeembenadering
   Deze RNE-samenvatting is een beknopt document, gebaseerd op veel uitvoeriger             De samenwerking van de regionale teams en de TIR CG leidde tot een
   documenten over elk van de transitiepaden. Dit document is het resultaat                 geïntegreerde systeembenadering [Figuur 1], met vijf transitiepaden voor het
   van maanden keihard samenwerken met talrijke deelnemers uit de overheid,                 aanpakken van de specifieke uitdagingen en eisen van onze regio:
   van kennisinstituten en het bedrijfsleven. Jeremy Rifkin en zijn TIR CG-team
   inspireerden ons daarbij. Als achtergronddocument is een omvangrijke TIR
   CG white paper beschikbaar. Dit document bevat een groot aantal ideeën en
   suggesties waarvan er verschillende terugkomen in de RNE of inspiratie kunnen
   bieden voor verdere projectinitiatieven in de toekomst.
      Regiospecifieke maatschappelijke                                                                          Oplossen van maatschappelijke
                                               Doelstellingen                      Transitiepad                           uitdagingen                      Economische kansen
        uitdagingen en veranderingen
                                                                                                                Hyperflexibele energielevering        Cleantech, bv. energieconversie
                                                                                                                                                                 en -opslag
           Disruptie internationale     Vergaande decarbonisatie
                 energiemarkt
                                                                                                                 Geïndustrialiseerde renovatie         Nieuwe bedrijfsmodellen voor
                                                                              SMART ENERGY DELTA                        van woningen                        levering van energie
       Oude industriële structuren en                                                                                             Greenport: growing as a service
                                       Alles digitaal, als een service
               bedrijfsmodellen
                                                                                                                             Maakindustrie en logistiek als een service
                                            Betaalbare en deels
          Zorgkosten en -capaciteit        geautomatiseerde zorg              SMART DIGITAL DELTA                            Zorgrobots en ontwikkeling van e-health
                                                                                                                                             Bioraffinage
              Materiaalschaarste               Van afval tot                                                                       Algen op zee en in Greenport
                                        waardevolle hulpbronnen
                                                                               CIRCULAR ECONOMY                                     Afvang en opslag van CO2
           Nieuwe risico's als gevolg             Nieuw                                                                       Groei stimuleren via opschaling en Field labs
            van klimaatverandering          ondernemerschap
                 Onvoldoende           Gekoppelde netwerken om te                                                                      Ondernemende overheid
               economische groei        profiteren van agglomeratie         ENTREPRENEURIAL REGION
                                              Verbetering van                                                         Bevorderen van toerisme, bv. met Dutch Wind Wheel
             Lage levenskwaliteit             aantrekkelijkheid
                                                                                                                                         Bruisende wijken
                   Sociale                      Vraag creëren
                  scheiding                  naar nieuwe banen                    NEXT SOCIETY                                  Intelligent en wendbaar onderwijs
                                                                                                                                                                               Figuur 1
50 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>De doelstellingen van de RNE zijn vertaald in faciliterende en dragende                                       niet afzonderlijk worden bekeken, maar we presenteren ze wel als afzonderlijke
projecten in elk van de vijf transitiepaden. Samen zullen ze bijdragen aan de                                 werkvelden. Daarmee zou het risico kunnen ontstaan dat ze evolueren tot
systeemdoorbraken die vereist zijn om de maatschappelijke uitdagingen op te                                   afzonderlijke programma’s met eigen projecten. De inzet van de Roadmap is
lossen en te profiteren van de economische kansen in de regio. Doel is om met                                 echter om te komen tot een flexibele werkmethode die de sectoroverschrijdende
deze systematische aanpak de inhoud en de opeenvolgende relaties bij te houden                                relaties tussen de vijf transitiepaden onder controle houdt. In de onderstaande
tussen de korte termijn projecten, faciliterende en dragende projecten in elk                                 afbeelding 2 zijn de meest duidelijke sectoroverschrijdende relaties benoemd.
transitiepad. Op die manier hebben deze projecten sneller de maximale impact.                                 Dit zal echter continu moeten worden bijgewerkt tijdens de implementatie van
In het grote geheel van de economische transitie kunnen de vijf transitiepaden                                de RNE.
                                                                                                                                                            • System Installation Engineers
                                                                                                                                                            • more public engagement by
   • Stimulate Field Labs On Energy,
     Mobility                                                                                   Smart Energy                                                  improving living conditions
   • Sync energy systems (DC, H2,                                                                      Delta
     heat, steam)
   • Rules: set up regional energy-             • Safe, Reliable, Traceable Data                                                      • Energy Circularity
     authority;demand energy labels                Exchange
     for buildings                              • REIS / 3D-data
                                                • Digitized legal trade system
                                                                                                                    • Digital Re-Use Market
                                                                                                                    • Growing As A Service                     Fully Circular
                                                                                                                                                                  Economy
                            Digital Gateway
                                                                  • Curricula For It Coupling, Data         • Stimulate Field Labs Green Village, Blue City         • Create Awareness & Participation
                                                                     Security                               • Sync: Waste & Resource Systems; Dc Systems              In Ce; Waste = A Resource
                                                                                                            • Rules On Public Tendering; Water Quality,
                                                                                                               Decommisioning Of Installations; Trade
                                                                                                               Agreements
                                   • Rules: allow pilot projects, e.g.
                                     use of frequencies
                                   • Rules: allow early partners to
                                     participate in later tenders
                                   • Stim: accellerators for digital
                                     products
             • Safe, Reliable And Traceable Data                                         • Stimulate entrepreneurial skills
               Exchange                                                                     among all students
             • A Digitized Legal Trade System                                            • Set up crowd fund for RNE-projects                                             Next Society
                                                        Entrepreneurial                                             • Allow experiments in new
                                                                                                                      organization, regulation of labour
                                                                Region                                                market
                                                                                                                    • Allow experiments in education
                                                                                                                                                                   • Structural commitment of
                                                                                                                                                                      employers & government in
                                                                                                                                                                      education
                                                                                                                                                                                                       Figure 2
                                                                                                                                                                                 Roadmap Next Economy 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                          2. Ambities en indicatoren
                          De onderstaande grafieken figuren tonen de neergaande BNP- en werkgelegenheidscijfers in
                          de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Deze lopen fors achter op andere regio’s in Europa. Dit
                          benadrukt de noodzaak voor de acties die in de RNE worden voorgesteld.
                          Jaarlijkse groei van het Bruto Regionaal Product per inwoner (gemiddelde 2009-2015)
                          +1,5 %
                          +1,0 %
                          +0,5 %
                               0
                          -0,5 %
                          -1,0 %
                          -1,5 %
                                                                     Stu
                                                                       Lottg  art
                                                                          nd
                                                                         Be  r on
                                                    Me   tro      Sto lin
                                                                       ckh  olm
                                                       p
                                             Pro enh n reg
                                                 vin age ion p Mu
                                                   Co olita nich
                                                     ce  of        n- s
                                                             No Malm
                                                                ord  -B r ö
                                                                Ru ant
                                                                     hr  ab
                                                                        reg  ion
                                                                          Pa
                                                                         EU    ris
                                                                               28
                                                            Am mb   Fra nk
                                                                    Ha rt   fu
                                                        No erda st
                                                            rd- m
                                                               Pa MA
                                                                   s         urg
                                                           Th de Ca
                                                                                                                      Figuur 3
                                                              eN  eth ais
                                                                       erl anl ds
                                             Pro       Pro  vince onn
                                                                   of  Ut B
                                                  vin ce  of Ant
                                                             So uth rp    rec
                                                                          we   ht
                              Me tro po le reg                       -H oll an  d
                                               ion Ro  tte rda Brus
                                                               m        Viens  na
                                                                  Th els
                          Jaarlijkse groei van de werkgelegenheid (gemiddelde 2009-2015)
                                                                      eH  ag   ue
                          +2,0 %
                          +1,5 %
                          +1,0 %
                          +0,5 %
                               0
                          -0,5 %
                          -1,0 %
                                                                   Lo
                                                                Mü n  nd
                                                                     nch  o
                                                               Sto en
                                                                   ckh  olm
                                                                Ha inBe
                                                                    mb   rl
                                                                         urg
                                                                    Vie
                                                                Fra ank nn
                                                                        fur
                                                   Me tro Stu
                                                          po ttg
                                                 Co litan art
                                                    pe                       t
                                                        nh reg
                                                           ag en ons
                                                                  -M  ai
                                                              Ru lmö
                                                                 hr reg  ion
                                                                  Bru sse
                                                                      Bo    ls
                                                                 An  tw   nn
                                                                         erp
                                                                                                                      Figuur 4
                                                         Am
                                                    Pro rda  ste aris
                                                         vin m
                                                             ce       P  MA
                                           Pro Nord f Utr
                                               vin -P
                                                   ce         a
                                                      of s de C o      ech   t
                                                          No ord alais
                                                                 -Br ab  an
                               Metropo ov
                                      le   P r   i
                                         reg nce o eth 8Th e N       EU   2  t
                                            ion f S erla
                                                 Ro out nds
                                                    tte h-H
                                                        rda ol
                                                            m lan
                                                               Th d
                                                                  eH  ag  ue
                          Meer gedetailleerde doelen en indicatoren voor de RNE, alsmede werkgelegenheidseffecten zijn
                          opgenomen in een aparte bijlage (analyse door NEO Observatory) op www.mrdh.nl/rne.
52 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>3. Weerbaarheid                                                                  4. Uitvoeringsstrategie
Veel geopolitieke veranderingen zijn van invloed op de mondiale economische      De projecten onder de vlag van de RNE moeten worden ondersteund door het
trends. Eén van de belangrijkste is de verschuiving van politieke en economische bedrijfsleven, de kennisinstellingen en de overheid (de ‘triple helix’) omdat
macht naar China, wat sommigen aanduiden als een nieuwe wereldorde. Dit          deze projecten moeten bijdragen aan een combinatie van economische en
biedt weliswaar grote mogelijkheden in termen van internationale handel, zoals   maatschappelijke doelen, zoals nieuwe bedrijvigheid, nieuwe werkgelegenheid,
neergelegd in het zogenaamde ‘One Belt, One Road’-concept. Er is tegelijkertijd  verbetering van het innovatie en ondernemersklimaat en het toevoegen
ook duidelijk sprake van een veranderend cultureel klimaat dat minder pro-       van maatschappelijke waarde. Dit vraagt om een besturingsmodel dat de
Westers of zelfs anti-Westers is. Dit heeft grote gevolgen heeft voor de positie gezamenlijke publieke en private belangen evenwichtig behartigt. Dit willen we
van instituten als de Wereldbank en het Haagse Internationaal Strafhof, voor     niet doen door een zoveelste nieuwe constructie, maar door slim en optimaal
mondiale handelsovereenkomsten, voor de beschikbaarheid van energie en           gebruik te maken van de bestaande business- en kennisnetwerken; vaak hebben
grondstoffen, voor migratie van grote bevolkingsgroepen en uiteindelijk zelfs    deze ook al bijgedragen aan de totstandkoming van de RNE. De bestaande en nog
voor Westerse waarden als veiligheid, vrijheid en democratie (zie verder aparte  te vormen netwerken zullen in de uitvoeringsfase verder worden aangesloten
bijlage “Tien geopolitieke ontwikkelingen die de MRDH tot aanpassing dwingen”    en met elkaar verbonden. Bedrijfsleven en kennisinstellingen zijn de leidende
door Rob de Wijk (HCSS) op www.mrdh.nl/rne).                                     partijen in de uitvoering. De overheid faciliteert hen ruim en kan optreden als
Met al deze en toekomstige veranderingen in de komende decennia is het           launching customer om projecten sneller te realiseren.
dan ook van het grootste belang dat we onze regio, economie en inwoners          Om de uitvoering van de RNE te ondersteunen, zal in het komende één tot
weerbaarder maken. De strategie van de RNE moet dus rekening houden met de       anderhalf jaar een klein team worden opgezet, aangestuurd door het meest
weerbaarheid en schokbestendigheid (resilience) van de regio en haar inwoners.   geëigende publiek/private samenwerkingsverband. De belangrijkste taken
Een weerbare economie kan worden omschreven als een economie die in staat is     van dat team zijn: het flexibel en adaptief faciliteren van de uitvoering van
om adequaat te reageren op externe schokken en zich aan te passen door gebruik   projecten die passen binnen de systeembenadering (geen blauwdruk); het
te maken van toekomstbestendige oplossingen (zie verder aparte bijlage op        aanjagen en bevorderen van cross-over samenwerking tussen partners; het
www.mrdh.nl/rne “Towards a resilient next economy – Applying the resilience      versterken en uitbreiden van de regionale coalitie; het verbreden van de
lens and resilience Goals to the Roadmap Next Economy MRDH”).                    internationale samenwerking met andere Europese regio’s; planning & control;
                                                                                 communicatie en fondsvorming. Dat zal gebeuren in nauwe samenwerking met
                                                                                 het Rijk, de provincie Zuid-Holland, de MRDH en functionele organisaties als
                                                                                 InnovationQuarter. Dit tijdelijke team opereert als kwartiermaker in aanloop
                                                                                 naar een meer structurele inbedding in de regio, op een wijze die door de
                                                                                 gezamenlijke publieke en private partners worden gedragen en ondersteund.
                                                                                                                                              Roadmap Next Economy 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>54 Roadmap Next Economy</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>5. Investeringsstrategie
De systematische aanpak garandeert dat er rekening wordt gehouden met de onderlinge verbanden
en met wereldwijde tendensen en hun effect op onderwijs, werkgelegenheid, innovatie en energie/
klimaat in de regio. Inzet en verwezenlijking van de RNE-strategie vereist synergie tussen Europees
beleid en financiering, nationale (financiële) instrumenten, regionale samenwerking en private
investeringen. Om de projecten op de markt te brengen is een juiste mix nodig van leningen,
technische assistentie, garanties en beurzen. De volgende acties moeten worden ondernomen om dit
te realiseren:
Oprichten van een regionaal investeringsplatform
De regio gebruikt de Roadmap Next Economy om zichtbaarder te worden bij (internationale)
investeerders. Bedrijven en investeerders zouden kunnen profiteren van een eenvoudig en
toegankelijk investeringsplatform waar verschillende soorten financiering bij elkaar worden gebracht.
Het opzetten van een dergelijk Regionaal Investeringsplatform kan voldragen middelgrote (>25
miljoen) tot grootschalige (>100 miljoen) projecten koppelen aan potentiële investeerders.
Implementatie van een EIB-kaderlening in de MRDH
De mogelijkheid voor het EIB-kaderleningsinstrument zou de financiering mogelijk maken van
een groot aantal kleinere (<25 miljoen) regionale projecten binnen de RNE-context. Nauwe
samenwerking met het Nederlands Investerings Agentschap voor aansluiting op het Europees
Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI) – een mogelijke voorloper van een Nederlandse
nationale stimuleringsbank – verzekert koppeling aan nationale (publieke) banken en institutionele
investeerders. Bestaande JESSICA-fondsen in de regio (in Rotterdam en Den Haag) zijn logische
bronnen binnen een dergelijke kaderlening.
Introductie van een (nieuwe) mogelijkheid voor ondersteuning van
programmaontwikkeling
Veel investeringsprojecten krijgen te maken met specifieke hordes die moeten worden genomen
voor het moment dat een investeringsbesluit daar is. Bestaande EU-mogelijkheden voor technische
ondersteuning en ondersteuning bij projectontwikkeling zijn gericht op individuele projecten. Er is
een overeenkomst nodig tussen de regio en de Europese Commissie over een (nieuwe) instelling voor
ondersteuning van programmaontwikkeling. Zo wordt het mogelijk om brede thema’s van de RNE
beter te behandelen (bijvoorbeeld energie, klimaat, biobased, circulariteit).
Onderzoek naar financieringsmogelijkheden voor het transformeren van het
onderwijssysteem
Onderwijs en werkgelegenheid zijn binnen de context van de Roadmap sterk gekoppeld aan
de nieuwe vaardighedenagenda voor Europa. Aanvullende financiering is nodig om de vereiste
verandering in het onderwijs te bewerkstelligen. Voldoende financiering zorgt ervoor dat
onderwijsinstellingen overeenkomsten kunnen aangaan met bedrijven, actiever worden binnen de
maatschappij en kunnen investeren in de vaardigheden, methodes en docenten die nodig zijn om de
nieuwe vaardighedenagenda te kunnen implementeren.
De MRDH heeft de unieke kans om het weefsel van onze regio te reconstrueren op de fundamenten
van de nieuwe economie, met alle relevante partners aan boord. De komende jaren kan deze aanpak
dienen als een model voor andere regio’s in Europa, en misschien zelfs wereldwijd.
                                                                              Roadmap Next Economy 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>56 Roadmap Next Economy</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>6. Internationale context                                                     7. Communicatiestrategie
De vicevoorzitter van de EU, Maroš Šefčovič, verantwoordelijk voor de agenda  De RNE is een traject van de lange adem en vraagt om over een langere periode
Digitaal Europa, schuift de Metropoolregio Rotterdam Den Haag, samen met      de betrokkenheid van zoveel mogelijk mensen. Niet uitsluitend professionals van
de regio Haute-de-France, naar voren als schoolvoorbeeld voor inzet van       de partijen die betrokken zijn bij de RNE, maar vooral ook de inwoners in de regio
EU-doelstellingen binnen de lidstaten. Dit biedt ons de kans om oplossingen   moeten actief kunnen participeren in het proces, een bijdrage kunnen leveren en
elders in Europa te presenteren. Het geeft onze regio een voortrekkerspositie uiteindelijk kunnen profiteren van de effecten van de gezamenlijke inspanning.
bij de implementatie van nieuwe financiering en financieringsstrategieën en   Dit effect strekt zich mogelijk zelfs uit buiten de regio, omdat de EU de regio
zal de economische partners binnen onze regionale coalitie kansen bieden om   Rotterdam Den Haag beschouwt als één van de voorlopers en voorbeeldregio’s
hun markt uit te breiden met bewezen oplossingen die zijn gerealiseerd met de voor de transitie naar de nieuwe economie in Europa.
uitvoering van de RNE.                                                        De nieuwe economie heeft alles te maken met digitale connectiviteit. Daarom
                                                                              is het voornemen om een digitaal RNE-platform in het leven te roepen voor
                                                                              iedereen die belangstelling heeft voor de RNE of daaraan een bijdrage wil
                                                                              leveren. Denk daarbij aan professionals die samen werken aan business
                                                                              development en business cases, jonge ondernemers die toegang zoeken tot
                                                                              netwerken voor innovatie, sociale ondernemers die initiatieven willen starten
                                                                              met maatschappelijk toegevoegde waarde (social impact) en bewoners die
                                                                              samen met anderen initiatieven willen starten om de leefkwaliteit in hun wijk
                                                                              of daarbuiten te verbeteren. Via dit digitale platform wordt de uitvoering van de
                                                                              RNE een laagdrempelige, zo breed mogelijke gedragen beweging waar iedereen
                                                                              aan kan deelnemen.
                                                                                                                                         Roadmap Next Economy 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>   Synthese
                         ENTREPRENEURIAL REGION                                   NEXT SOCIETY
                          towards new productivity                          towards an inclusive society
           SMART ENERGY DELTA                                                                    CIRCULAR ECONOMY
            towards zero carbon                                                                    towards zero waste
                                                     SMART DIGITAL DELTA
                                                   towards zero marginal costs
                                                                                                                      Afbeelding 5
58 Roadmap Next Economy
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>De nieuwe economie biedt uitdagingen en kansen voor de regio. De RNE stelt
                                                                                      De RNE is niet uitsluitend een rapport, studie of onderzoek. Het is zeker
enkele kernvragen aan de orde en tracht deze te beantwoorden. De eerste vraag
                                                                                      ook geen blauwdruk. Het is een levend document dat de weerslag is
is of de regio klaar is voor de nieuwe economie. Het antwoord is ja en nee. De
                                                                                      van een levend, evolutionair proces. De RNE zal stap voor stap worden
sterkte van onze regio is dat we alles in huis hebben: de bedrijven, de kennis,
                                                                                      geïmplementeerd en gedurende het proces voortdurend worden
de instituten, de talenten en de mensen. Dit kapitaal moeten we echter veel
                                                                                      aangepast aan de nieuwste ontwikkelingen en inzichten.
beter benutten om zo meer groei, innovatie en banen te creëren. We zullen ook
versneld afstand moeten nemen van ons fossiele erfgoed. De regio is daar groot
                                                                                    De slotvraag is of we de ambities van de RNE kunnen waarmaken. Kunnen we
mee geworden; de transitie naar een niet-fossiele economie is een breuk met
                                                                                    deze ontwikkeling daadwerkelijk op gang krijgen en langjarig op de agenda
het verleden, meer dan in andere regio’s. Dit is een formidabele uitdaging, te
                                                                                    houden? Dit vraagt om een slimme, consistente, integrale benadering met
vergelijken met de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog.
                                                                                    voldoende continuïteit en doorzettingskracht; kortom, een systeembenadering.
                                                                                    Het gehele palet aan projecten dat in de RNE is opgenomen zal methodisch en
   De belangrijkste sectoren in de regio, de haven en het Westland, zijn            in de tijd geordend tot uitvoering moeten worden gebracht, met voldoende
   geworteld in de fossiele economie, maar investeren in radicale innovatie         flexibiliteit en het vermogen om tussentijds bij te sturen. Dus geen blauwdruk,
   en transformeren zich geleidelijk tot dragende sectoren van de nieuwe            maar een organische planning die lange termijn doelen, middellange termijn
   economie.                                                                        strategie en korte termijn projecten combineert. De besturingsvorm zal deze
                                                                                    planning moeten weerspiegelen; niet geïnstitutionaliseerd, maar organisch van
De tweede vraag is waar we in de regio in de toekomst ons geld mee verdienen.       karakter.
We hebben vijf transitiepaden onderzocht die alle in potentie een bijdrage          De inleiding van deze RNE schetste de impulsen die hiervoor nodig zijn. Hiervan
kunnen leveren aan groei, innovatie en een nieuwe, toekomstbestendige               zijn de financiële impulsen het meest voor de hand liggend. Er is veel geld nodig
economische structuur. De samenhang tussen de transitiepaden is evident             om een volledig gedigitaliseerde en circulaire infrastructuur op te bouwen voor
[Afbeelding 5]. De eerste drie transitiepaden zijn gericht op de totstandkoming     communicatie, energie en mobiliteit. Dit is een absolute randvoorwaarde om
van een nieuwe technologische infrastructuur voor communicatie, energie en          concurrerend te kunnen zijn met andere Europese regio’s. Adequate en tijdige
transport; de ‘hardware’ van de nieuwe economie. De andere twee transitiepaden      financiële impulsen kunnen onze regio tijdelijk een voorsprong geven en
geven richting voor de sociale infrastructuur, oftewel de ‘software’. Beide zijn    daarmee een economisch voordeel, maar om structureel en blijvend een verschil
onmisbaar en kunnen niet zonder elkaar.                                             te maken is meer nodig. Slimme wettelijke impulsen kunnen belemmeringen
                                                                                    wegnemen. De MRDH moet een pilotregio worden voor een nieuw wettelijk
   De ontwikkeling van de ‘software’ (mensen, talenten, netwerken)                  kader dat radicale innovaties stimuleert en versnelt. Hiervoor is een specifiek
   is minstens zo belangrijk als de ‘hardware’ (technologie, R&D, ICT,              arrangement denkbaar, een ‘MRDH Pact’, wellicht culminerend in een landelijke
   et cetera): 75% van het succes van innovatie is niet het gevolg van              Next Economy Transitiewet. Institutionele impulsen zijn cruciaal om de potentie
   technologische, maar van sociale innovatie.                                      van de regio tot bloei te brengen, door de bestaande industrie en innovatieve
                                                                                    start-ups en scale-ups met elkaar te verbinden en nieuwe allianties te smeden.
Het bouwen van een volledig vernieuwde en hoogwaardige technologische én            En tot slot zijn de mentale impulsen misschien wel het belangrijkste. Er is een
sociale infrastructuur vraagt om voldoende tijd en om gigantische investeringen,    échte cultuuromslag nodig die ondernemerschap stimuleert en risicomijdend
zowel in geld als in menskracht. Een grove schatting komt uit op 50 miljard         gedrag ontmoedigt. We moeten ook op een ander schaalniveau durven denken,
euro aan investeringen in de komende decennia. Wanneer deze investeringen           voorbij de gemeentegrenzen kijken en de regio zien als één organisch geheel.
op een samenhangende manier en in voldoende tempo worden gedaan,                    Dat vraagt om een groot inspirerend verhaal voor de regio; een verhaal dat
zullen deze leiden tot een competitieve regio; een Europese topregio in termen      kan worden opgesplitst in talloze kleinere verhalen gekoppeld aan concrete
van productiviteit, innovatie, werkgelegenheid, inclusieve groei en kwaliteit       projecten en zichtbare resultaten. Een mengvorm van top down- en bottom
van leven. Geschat kunnen hiermee tot 2025 125.000 nieuwe banen worden              up-bewegingen, die elkaar wederzijds versterken en verrijken. Het is een kwestie
gecreëerd, en op de lange termijn (tot 2050) zelfs 250.000 (zie aparte bijlage      van lange adem; van consistent leiderschap en van het mobiliseren van al het
door NEO Observatory voor een meer uitgewerkte analyse op www.mrdh.nl/rne).         aanwezige kapitaal in de regio. We hebben een missie voor de toekomst en een
Deze cijfers zijn overigens exclusief het verdringingseffect van banen die verloren sterk plan. Het realiseren van dit plan is de belangrijkste opgave voor de komende
gaan in de traditionele economie als gevolg van de transitie. De schatting houdt    jaren en vraagt de inzet en betrokkenheid van iedereen.
ook geen rekening met banen die kunnen ontstaan in andere sectoren als
toerisme en diensten, en met groeisectoren als klimaatadaptatie.
                                                                                                                                            Roadmap Next Economy 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>   Bijlage: Lijst van partners                                                                                                                                     Smart Energy Delta
                                                                                                                                                                   Authors
   We zijn de volgende personen zeer dankbaar voor hun bijdrage aan deze Roadmap Next Economy. Deze lijst is                                                       Mr. Kees d’Huy              TNO
                                                                                                                                                                   Mrs. Nienke Maas            TNO
   samengesteld met de grootst mogelijke zorg, maar we kunnen niet volledig uitsluiten dat sommige mensen die een
                                                                                                                                                                   Mr. Jasper Donker           TNO
   bijdrage hebben geleverd in dit overzicht niet worden vermeld. Hierbij bieden wij bij voorbaat onze excuses aan.                                                Mr. Marcel Volkerts         TIR representative / DNV-GL
                                                                                                                                                                   Mr. Wilbert Hoondert        Municipality of Delft/MRDH
                                                                                                                                                                   Working Group members and contributors
                                                                                                                                                                   Mrs. Anke van Hal           Delft University of Technology
                                                                                                                                                                   Mr. Bram Reinders           Alliander
                                                                                                                                                                   Mr. Broer Duursma           MRDH
                                                                                                                                                                   Mr. Chris Hellinga          Delft University of Technology
                                                                                                                                                                   Mr. Christiaan Buijnsters   Essent
                                                                                                                                                                   Mrs. Christiene Everaars    ENECO
                                                                                                                                                                   Mr. Erik Groen              ENGIE
                                                                                                                                                                   Mr. Fred Akerboom           Municipality of Rotterdam
                                                                                                                                                                   Mr. Frits Verheij           DNV-GL
    Strategy Group                                                              CONNECT Working Group
                                                                                Mr. Roel Willemsen              KPN                                                Mr. Hans Noordende          Tebodin Netherlands B.V.
    Mr. Jan Rotmans                DRIFT (EUR)                                                                                                                     Mrs. Isabelle Vries         Port of Rotterdam
                                                                                Mr. Robert Meijer               TNO / UVA
    Mrs. Anke van Hal              Nyenrode Business University                                                                                                    Mrs. Ivonne Bulthuis        Platform31
                                                                                Mr. Lex Wils                    Euro ber
    Mr. Anton Duisterwinkel        InnovationQuarter                                                                                                               Mr. Jan Asselbergs          Deltalinqs
                                                                                Mr. Heimen Visser               Bouwfonds/BPD
    Mr. Bart Kuipers               Erasmus School of Economics (EUR)                                                                                               Mr. Jan van der Eijk        Van der Eijk Consultancy
                                                                                Mr. Harold Smeeman              Euro ber
    Mr. Berry Vetjens              TNO                                                                                                                             Mr. Jan Westra              Priva
                                                                                Mr. Harald Groeneveld           Euro ber
    Mr. Bert Hooijer               University of Applied Sciences Rotterdam                                                                                        Mrs. Jeanke van der Haar    ENGIE
                                                                                Mr. Lex Wils                    Euro ber
    Mr. Fred van Beuningen         Clean Tech Delta                                                                                                                Mrs. Jolanda Heistek        GreenPort Westland-Oostland
                                                                                Mr. Jurjen Veldhuizen           Huawei
    Mrs. Isabel Vries              Port of Rotterdam                                                                                                               Mrs. Jose en van de Ven     Ministery of Economic A airs
                                                                                Mr. Gernant Brem                Vodafone
    Mrs. Jolanda Heistek           Greenport Westland-Oostland                                                                                                     Mr. Leo Freriks             Siemens
                                                                                Mr. Barend Helderman            Vodafone
    Mr. Kees d'Huy                 TNO                                                                                                                             Mrs. Maaike Lousberg        TNO
                                                                                Mr. Jaap Hulsho                 VW Telecom
    Mr. Michel Rademaker           TNO                                                                                                                             Mr. Marco van Steekelenburg Province of Zuid-Holland
                                                                                Mr. Frank Vieveen               Municipality of Rotterdam
    Mr. Michiel Jak                TNO                                                                                                                             Mr. Mark Bal                Municipality of The Hague
                                                                                Stakeholders carrying projects:
                                   Delft University of Technology / Inspired                                                                                       Mrs. Mariette Bilius        DCMR
    Mr. Peter Luscuere                                                          Mrs. Jolanda Heistek            Greenport Westland-Oostland
                                   Ambitions                                                                                                                       Mrs. Nienke El erich        Alliander DGO
                                                                                Mr. Eric Egberts                Greenport Westland-Oostland
    Mr. Peter van Lieshout         Professor University of Utrecht                                                                                                 Mr. Pablo Smolders          Dutch group b.v.
                                                                                Mr. Michiel Jak                 TNO / Automated mobility / Digital Port
    Mr. Rob de Wijk                The Hague Center of Strategic Studies (HCSS) Mr. Michiel Nijdam              Port of Rotterdam                                  Mr. René de Schutter        Tebodin Netherlands B.V.
    Mr. Roel Kamerling             Delft University of Technology               Mr. Maarten Hillenaar           Municipality of The Hague / HSD / Legal Gov - tech Mr. Rick Heerink            Stedin
    Mr. Sam Muller                 HiiL Innovating Justice                      Secure Digital Data Exchange                                                       Mr. Rinco Bakker            Stedin
    Mr. Tom van der Horst          TNO                                          Mr. Robert Meijer               TNO / UVA                                          Mr. Roelof Potters          Alliander
    Mr. Victor Schoenmaker         Port of Rotterdam                            Mr. Lex Wils                    Euro ber                                           Mr. Ruud Melieste           Port of Rotterdam
    Mr. Walter Hulsker             Municipality of The Hague / Ecorys           Mr. Heimen Visser               Bouwfonds/BPD                                      Mr. Sander van der Wal      InnovationQuarter
    Mr. Wart Luscuere              Inspired Ambitions                           Mr. Harold Smeeman              Euro ber                                           Mr. Tim Zijderveld          TNO
                                                                                Mr. Harald Groeneveld           Euro ber                                           Mr. Victor Schoenmakers     Port of Rotterdam
                                                                                Mr. Roel Willemsen              KPN                                                Mr. Zo a Lukszo             Delft University of Technology
                                                                                Mr. M. Steltman                 Dinl                                               Construction & Renovation
    Smart Digital Delta                                                         Mr. Marc gauw                   Dinl                                               Mrs. Anke van Hal           Nyenrode
    Mr. Berry Vetjens              TNO                                          Mr. Jan Hogeboom                NL-ix                                              Mr. Wilco van Wijlandt      Municipality of Capelle aan den IJssel/MRDH
    Mr. Thije Schaap               Municipality of Zoetermeer/MRDH              Mr. Robin de Haas               HSD                                                Mr. Fred Akerboom           Municipality of Rotterdam
    3D-Data                                                                     Mr. Frank Vieveen               Municipality of Rotterdam                          Mr. Mark Bal                Municipality of The Hague
    Mr. Toine van Riel             Municipality of Rotterdam                    Mr. Hans Leijting               Huawei                                             Mr. Peter Paul van ’t Veen  TNO
    Mr. Martijn de Groot           Municipality of Zoetermeer                   Mr. Ludo Baauw                  Intermax                                           Mr. Maurice Coen            Nyenrode
    Mr. Robert Meijer              TNO / UVA                                    Mr. Bix Jacobse                 R-ix                                               Mrs. Birgit Dulski          Nyenrode
    Mr. Albert Boogaart            Ortec                                        Mr. Maarten Hillenaar           Municipality of The Hague / HSD / Legal Gov - tech Mrs. Claudia Laumans        CLC Company
    Mr. Erik van der Zee           Geodan                                                                                                                          Mrs. Saskia van der Vlist   Municipality of Westvoorne
                                                                                Mr. Mike Balm                   Thales
    Mr. Albert Seubers             Atos                                                                                                                            Mr. Peter Verheggen         Municipality of Zoetermeer
                                                                                Mr. Toine van Riel              Municipality of Rotterdam
    Mr. Stéfan Ellenbroek          University of Applied Sciences The Hague                                                                                        Mrs. Lara Muller            Onimpact
                                                                                Mr. Roel Willemsen              KPN
    Mr. Anton Duisterwinkel        InnovationQuarter                            Testbed                                                                            Mrs. Hiltrud Potz           Atelier Groenblauw
    Mr. Jan van Dalen              Rotterdam School of Management                                                                                                  Mrs. Vera Franken           Tak architecten
                                                                                Mr. Max Remerie                 The Hague Security Delta (HSD)
    Mr. Barteld Braaksma           CBS                                                                                                                             Mobility
                                                                                Mr. Michel Rademaker            HCSS
    Mr. Louis Smit                 Municipality of Rotterdam                    Agro, food & owers                                                                 Mr. Michiel Jak             TNO
    Mrs. Lonneke Baas              InnovationQuarter                            Mrs. Jolanda Heistek            Greenport Westland-Oostland                        Mr. Lodewijk Lacroix        MRDH
    Mr. Jan-Joost van Kan          Atos                                         Mrs. José Kools                 Municipality of Westland/MRDH                      Mr. Marco van Steekelenburg Province of Zuid-Holland
    Mr. Huub Meertens              Atos                                         Mr. Frans Pijls                 Municipality of Westland                           Mr. Martin Guit             Municipality of Rotterdam
    Mr. Roland van der Heijden     Municipality of Rotterdam                    Mr. Roeland Sluiskes            BAR Organisation                                   Mr. Frans Botma             Municipality of The Hague
    Mr. Laurens Lapre              CGI                                                                                                                             Mr. Rebbert Janssen         TNO
                                                                                Mr. Coen Meijeraan              Flora Holland
    Mr. Wim Wendt                  CGI                                          Mr. Janwillem Donkers           University of Applied Sciences InHolland           Mr. Martijn de Kievit       TNO
    Mr. Robert Voute               CGI                                          Mr. Nick van den Berg           Municipality of Rotterdam                          Mr. Bart van Arem           Delft University of Technology
    Mr. Lex Wils                   Euro ber                                     Mr. Marc Wiese                  Municipality of Pijnacker-Nootdorp                 Mr. Gerben Passchier        Siemens
    Mr. Harold Smeeman             Euro ber                                     Mr. Jan Smits                   Centre of Expertise for Plant Compounds            Mr. Pieter van Kooten       Heineken
    Mr. Roel Willemsen             KPN                                                                                                                             Mr. Ger van Tongeren        Deltalinqs/Waterstofplf
    Stakeholders carrying projects                                                                                                                                 Mr. Laurens Tuinhout        Post.nl
    Mrs. Jolanda Heistek           Greenport Westland-Oostland                                                                                                     Mr. Albert Veenstra         TKI Dinalog
    Mr. Eric Egberts               Greenport Westland-Oostland                                                                                                     Mr. Mark van der Drift      Ahold
    Mr. Michiel Jak                TNO / Automated mobility / Digital Port                                                                                         Mrs. Manon van Duijn        Province of Zuid-Holland
    Mr. Michiel Nijdam             Port of Rotterdam                                                                                                               Mr. Rinke Zonneveld         InnovationQuarter
                                   Municipality of The Hague / HSD /                                                                                               Mr. Hans Stevens            Verkeersonderneming
    Mr. Maarten Hillenaar
                                   Legal Gov - tech                                                                                                                Mr. Peter Krumm             Transdev Nederland
                                                                                                                                                                   Mr. Theo Konijnendijk       RET
                                                                                                                                                                   Mrs. Natascha Agricola      TNO
60 CONCEPT ROADMAP NEXT ECONOMY 02-11-2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Circular Economy                                                               Entrepreneurial Region                                                  Next Society
Mrs. Gaby Abdalla            DWA                                               Expert meetings HTSM/IT                                                 Education
Mr. Leon Ammerlaan           The Green Innovator                               Mr. Martijn Wisse         Delft University of Technology                                            Education Group for secondary education and
                                                                                                                                                       Mr. Rick van Dam
Mr. Maikel Batelaan          Pharma lter                                       Mr. Tom van der Horst     TNO                                                                       vocational training Lentiz
Mr. Steven Beckers           Lateral Thinking Factory                          Mr. Jan Snoeij            CGI                                           Mrs. Caroline Dieleman      University of Applied Science Rotterdam
Mr. Rutger Büch              Cirkelstad                                        Mr. Gert Bravenboer       Siemens                                                                   University of Applied Science Haagse
                                                                                                                                                       Mr. Marc van Ee
Mr. David Cornish            AkzoNobel                                         Mr. Ton Plooy             TBP Electronics                                                           Hogeschool
Mr. Ronald Diewart           Dura Vermeer                                      Mr. Jac Gofers            Promolding                                    Mr. Roelof Eleveld          University of Applied Science Inholland
Mr. Jaap Dijkgraaf           DWA                                               Mr. Wilbert Hoondert      Municipality of Delft/MRDH                                                University of Applied Science Haagse
                                                                                                                                                       Mr. Stephan Ellenbroek
Mrs. Sabine Eijlander        HHS                                               Mrs. Renate Beausoleil    Province of Zuid-Holland                                                  Hogeschool
Mr. Pim Engels               The Bridge                                        Mr. Bart van Mierlo       S&T                                                                       Education Group for secondary education,
Mrs. Carola Hein             Delft University of Technology                    Mr. Anton Duisterwinkel   InnovationQuarter                             Mr. Jaap Gebraad            vocational training and higher education for
Mrs. Jolanda Heistek         Greenport Westland-Oostland                       Construction & Renovation                                                                           the maritime sector STC Group
Mr. Wisse Hummel             ENGIE                                             Mrs. Mirjam Visscher      InnovationQuarter                                                         Chairman of the Working group Education,
Mr. Jan Jongert              Superuse Studios                                  Mr. Rinke Zonneveld       InnovationQuarter                             Mr. Bert Hooijer
                                                                                                                                                                                   University of Applied Science Rotterdam
Mr. Douwe Jan Joustra        ICE-Amsterdam                                     Mr. Fred van Beuningen    Clean Tech Delta                              Mrs. Annette van der Kaay   Regional Training Centre Albeda College
Mr. Jan-Willem Kanters       Cirkellab                                         Field Labs                                                              Mrs. Ria van Oosterhout     Regional Training Centre ID College
Mrs. Lieke Kempen            Municipality of The Hague/MRDH                    Mrs. Elske Janssens       MRDH                                          Mr. Ivo Plakman             University of Applied Science Rotterdam
Mr. Marco Kortland           Wilkohaag/Urban Mining                            Mrs. Laura Vis            Province of Zuid-Holland                      Mr. Robbert Poort           Regional Training Centre ROC Zadkine
Mr. Oskar de Kuijer          KDO advies                                        Mr. Peter de Bruijn       Studio Veiligheid; ( eld lab SSSR)            Mr. Frans van Rongen        Agricultural Training Centre Wellant
Mr. Ger Kwakkel              Municipality of The Hague/MRDH                    Mr. Erik Ham              TNO ( eld lab DOC)                            Mr. Job Wolfslag            Regional Training Centre ROC Mondriaan
Mr. Ruben Lentz              BLOC                                              Mr. Bart Snijders         TNO ( eld lab DOC)                            Labor Market
Mrs. Sabrina Lindeman        ReSourceCity                                                                Duurzaamheidsfabriek Dordrecht ( eldlabs      Mrs. Geordi Kooiman         VNO-NCW West
                                                                               Mr. Rein Meester
                             Delft University of Technology / Inspired                                   TIMA en Smart Metrology)                      Mrs. Kim Schofaerts         MKB Den Haag
Mr. Peter Luscuere
                             Ambitions                                         Mr. Jaron Weishut         Field lab The Green Village                   Mr. Bastiaan Soeteman       FME Rijndelta
Mr. Wart Luscuere            Inspired Ambitions                                Mr. Frans van der Ven     Airborne ( eld lab ACA)                       Mr. Henk de Bruijn          Port of Rotterdam
Mr. Peter Oei                Stichting Innovatie Glastuinbouw                  Mr. Lennart de Graaf      BLOC ( eld lab Dutch Windwheel)               Mrs. Jacqueline Stuurstraat Rotterdamse Zorg
Mrs. Chantal Oudkerk-Pool    Municipality of Rotterdam                         Mr. Gert de Visser        MRDH ( eld lab AVLM)                          Mr. Alexander Eijkenaar     Manpower temporary employment o ce
Mr. Nico Persoon             HHS                                               Mr. Mario Willems         TNO                                           Mr. Mark Hillen             Social Enterprise.NL
Mr. Peter Rem                Delft University of Technology                    Mr. Tom van der Horst     TNO                                           Mr. Arend van Wijngaarden   CNV
Mr. Jørgen van Rijn          Afval loont                                                                 Delft University of Technology ( eld lab      Mr. Nicky Nijhuis           Union of students in vocational training JOB
                                                                               Mr. Rian Rijnsburger
Mr. Hans Scheepmaker         Municipality of Rotterdam/MRDH                                              Medical Delta)                                                            Dutch Council for Refugees South-West of The
Mr. Florens Slob             Van Gansewinkel / Circularitycenter               Mr. Sander Steenbrink     Boskalis                                      Mrs. Mirjam Huisman
                                                                                                                                                                                   Netherlands
Mr. Harry Stokman            Direct Current BV                                 Mr. Roel Groenewold       WorldClassMaintenance ( eld lab SMASH)        Mrs. Marlin Huijgens        Municipality of Rotterdam
Mr. Hein van Tuijl           EPEA                                              Mr. Jurjen Duintjer       Port of Rotterdam ( eld lab RAMLAB)           Mrs. Marieke Stam-
Mr. Henk Willem van Dorp     Van Dorp Installaties                             Mr. Tjerk Gorter          Qanbridge ( eld lab FreshTeq.NL)                                          Municipality of The Hague
                                                                                                                                                       Hartendorp
Mr. Wouter Veer              Blue City                                         Mr. Raoul Oostenbrink     RoboValley ( eld lab RoboHouse)                                           Professor of active citizenship, University of
                             Ministry of Transport, Public Works and Water                               Municipality of Zoetermeer ( eld lab Big Data                             Amsterdam and member of the academic
Mr. Kees Veerman                                                               Mr. Martijn de Groot
                             Management                                                                  Innovation Hub)                               Mrs. Monique Kremer
                                                                                                                                                                                   sta of the The Netherlands Scienti c Council
Mr. Alex Vermeulen           Rijksvastgoedbedrijf                              Mr. Arjan Vergouw         Field lab JIPAS                                                           for Government Policy (WRR)
Mr. Jan-Henk Welink          TU Delft 3Me                                      Expert Meeting                                                                                      Trade Association for Installation Technology
Mr. Gertjan de Werk          Center for Sustainability LDE                     Mr. Jan Rotmans           Drift (Erasmus University Rotterdam)          Mrs. Titia Siertsema
                                                                                                                                                                                   Uneto-VNI
Mr. Jan Westra               Priva BV                                          Mr. Rinke Zonneveld       InnovationQuarter                                                         Founder at Sound & Lift, about (digital)
Mr. Louis Wildenberg         Wilkohaag / Urban Mining                          Mr. Erik Stam             University of Utrecht                         Mr. Robbert Dijkstra
                                                                                                                                                                                   recruitment
                                                                                                         Netherlands Environmental Assessment          Mr. Janjoost Jullens        Studio Wolfpack, lab for the new economy
                                                                               Mr. Otto Raspe
                                                                                                         Agency (PBL)                                                              Dutch Coast, O ce for technology and
TIR Consulting Group LLC                                                       Mr. Walter Manshanden     NeoObservatory                                Mr. Gerrit Jan van ‘t Veen
                                                                                                                                                                                   business development
Members of the Team (In Alphabetical Order)                                    Mr. Tom van der Horst     TNO
                                                                                                                                                       Mr. Peter van Lieshout      Professor University of Utrecht (Chairman)
Mr. Frits Bliek              DNV GL                                            Mr. Hans Scheepmaker      Municipality of Rotterdam/MRDH
Mrs. Yvonne Boerakker        DNV GL                                            Mr. Anton Duisterwinkel   InnovationQuarter
Mr. John Byrne               Foundation for Renewable Energy and Environment   NE4NE sessie                                                            Project team RNE
Mr. Michael Casey            Agentic Group LLC                                 Mr. Jan Koudijzer         Festo                                                                     Municipality / Organisation
Mrs. Elisabetta Cherchi      Technical University of Denmark                   Mr. Adrie Spruijt         University of Applied Science Rotterdam
                                                                                                                                                       Mr. Hans Beekman (director) Rotterdam
Mr. Daniel Christensen       TIR Consulting Group LLC                          Mr. Paul Bosman           Investor, MKB Innovatiefonds Drechtsteden
                                                                               Mr. JanJoost Jullens      Studio Wolfpack                               Mr. Adri van Bommel         Lansingerland
Mr. Giovanni Corazza         University of Bologna
                                                                               Mr. Sjoerd Poelsma        Field lab SSR Mainport                        Mrs. Anja Durand            Rotterdam
Mrs. Kathleen Ga ney         Navigant Consulting
                                                                               Mrs. Alize de Snoo        Chamber of Commerce                           Mr. Broer Duursma           MRDH
Mr. Rob van Gerwen           DNV GL
Mr. Luca Guala               MLab srl                                          Impact & Sharing Economy                                                Mrs. Caroline Schep         The Hague
Mr. Hans de Heer             DNV GL                                            Mr. Sam Muller            HiiL                                          Mr. Ger Kwakkel             The Hague
                                                                               Mr. Walter Hulsker        Municipality of the Hague                     Mr. Hans Scheepmaker        Rotterdam
Mr. Philipp Krüger           Fraunhofer SIT
                                                                               Mr. Maarten Nypels        Municipality of Rotterdam                     Mr. Hendrik-Jan Bosch       Rotterdam
Mr. John “Skip” Laitner      Economic and Human Dimensions Research Associates
                                                                               Mr. JanJoost Jullens      Studio Wolfpack                               Mrs. José Kools             Westland
Mr. Claude Lenglet           TIR Consulting Group LLC
                                                                               Mr. Wouter Veer           iFund / BlueCity010                           Mrs. Lieke van Kempen       The Hague
Mr. Zachary Navarro          TIR Consulting Group LLC
                                                                               Mr. Hendrik Halbe         Erasmus Center for Entrepreneurship           Mr. Lodewijk Lacroix        MRDH
Mr. Harilaos Psaraftis       Technical University of Denmark
Mr. Andreas Reuter           Fraunhofer IWES                                   Mr. Matteo Consonni       Elva / Leiden University – The Hague          Mr. Matthijs de Vries       The Hague
                                                                               Mrs. Lija Groenewoud van                                                Mr. Matthijs Elfers         MRDH
Mr. Jeremy Rifkin            TIR Consulting Group LLC
                                                                                                         YES!Delft                                     Mr. Menno Huijs             Rotterdam
Mr. Francesco Sechi          MLab srl                                          Vliet
                                                                                                                                                       Mrs. Roelien Timmerman      The Hague
Mr. Gerhard Stryi-Hipp       Fraunhofer ISE
                                                                                                                                                       Mr. Thije Schaap            Zoetermeer
Mr. Job Taminiau             Foundation for Renewable Energy and Environment
                                                                                                                                                       Mr. Tim Franken             Economic Board Zuidvleugel
Mr. Michael Totten           assetsforlife.net
                                                                                                                                                       Mr. Walter Hulsker          The Hague
Mr. Frits Verheij            DNV GL
                                                                                                                                                       Mr. Wijnand van Smaalen     Province of Zuid-Holland
Mr. Marcel Volkerts          DNV GL
                                                                                                                                                       Mr. Wilbert Hoondert        Delft
Mrs. Sophie van Volsem       DNV GL
                                                                                                                                                       Mr. Wilco van Wijlandt      Capelle aan den IJssel
Mr. Michael Waidner          Fraunhofer SIT
Mr. Eicke Weber              Fraunhofer ISE
Mr. Robert Wilhite           Navigant Consulting
Mr. Rik Willard              Agentic Group LLC
                                                                                                                                                             02-11-2016 CONCEPT ROADMAP NEXT ECONOMY 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>62 Roadmap Next Economy</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Roadmap Next Economy – verklarende begrippenlijst
De theorieën en beschrijvingen van de economie van                  verbonden via internet, maken het mogelijk om de economie             efficiënt mogelijk stroomlijnen van de logistieke processen in de
de (nabije) toekomst kennen een heel scala aan nieuwe               en de samenleving efficiënter, zuiniger en duurzamer te laten         Rotterdamse haven.
termen, niet zelden afkomstig uit de wereld van internet.           functioneren. Consumptie, productie, recycling, logistiek;            De economische impact van het IoT is enorm: aan de ene kant
Ze komen dus ook voor in de Roadmap Next Economy. Een               gebruikers en makers van grondstoffen, energie en eindproducten       in het bedenken en bouwen van slimme toepassingen, aan de
aantal belangrijke begrippen uit dit nieuwe economische             – ze zijn in de nabije toekomst allemaal verbonden en delen           andere kant op het functioneren van de samenleving – zeker ook
jargon zetten we hieronder op een rijtje.                           (verrijkte) gegevens via sensoren en software. Het vormgeven          in de regio Rotterdam Den Haag.
                                                                    aan deze nieuwe economie levert talloze nieuwe bedrijven en
Accelerator                                                         banen op.                                                             Launching customer
Letterlijk: versneller of gaspedaal. Inhoudelijk programma,         De andere bepalende factor is overgang van de samenleving             Het begrip launching customer betekent zoveel als ‘eerste
meestal gedurende een aantal maanden, om een startup intensief      van fossiele brandstoffen naar schone energiebronnen. In              afnemer’. Bij de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten
te begeleiden naar een bepaald doel.                                plaats van de huidige situatie – grote energieproducenten,            is het van levensbelang dat er een eerste afnemer is. Dat wekt
                                                                    voornamelijk fossiele brandstoffen – komt een veel meer diverse       vertrouwen en is van groot belang voor de verdere ontwikkeling,
Big data                                                            energievoorziening: gebouwen gebruiken niet alleen energie            financiering en vervolgopdrachten. Om innovatie te bevorderen,
Containerbegrip dat een grote rol speelt in de ontwikkeling naar    maar produceren ook en leveren aan het net, auto’s en bussen          kan ook de overheid deze rol vervullen.
een nieuwe, op internet gebaseerde economie. De definitie is        rijden op elektriciteit of waterstof, en energie kan veel efficiënter
niet heel duidelijk, maar het woord big kan betrekking hebben       worden opgeslagen dan nu.                                             Living lab
op de hoeveelheid gegevens, de diversiteit van de data en de                                                                              Internet-ontwikkelingen als Wikipedia en crowdsourcing laten
snelheid waarmee ze kunnen worden opgevraagd. In het kader          Disruptieve innovatie                                                 zien dat het vruchtbaar kan zijn om gebruikers te betrekken bij
van economische ontwikkeling moeten we vooral denken aan het        Een disruptieve innovatie is een nieuwe en ontwrichtende              het realiseren of ontwikkelen van een product of dienst. Een
feit dat steeds meer apparaten data verzamelen, en dat het delen,   innovatie. Het internet is de motor achter veel disruptieve           living lab is een research-concept waarbij de gebruiker een
verrijken (‘datafusie’) en gebruiken van die data aan de basis ligt innovaties die we op dit moment zien: denk aan Whatsapp,              belangrijke rol vervult. Het idee is dat nieuwe innovatieve ideeën
van heel veel mogelijke nieuwe producten en diensten en van het     AirBNB en Uber, die zorgden voor opschudding in respectievelijk       en concepten samen met gebruikers worden ontwikkeld en getest
‘smart’ maken van allerlei onderdelen van de samenleving, van       de telecombranche, de hotel- en de taxiwereld. Ook nieuwe             in levensechte situaties.
productie tot logistiek, van onze energiehuishouding tot onze       technologie kan disruptief zijn: denk aan 3D-printen, dat de
gezondheid.                                                         komende decennia een ingrijpende invloed zal hebben op de             Makerspace
                                                                    manier waarop we onze goederen produceren.                            Een makerspace is een ruimte waar creatieve makers –
Blockchain                                                                                                                                professioneel en hobbyist – elkaar ontmoeten, en waar ze
Blockchain is een nieuwe database-technologie die onder meer        Fab lab                                                               naast de ruimte ook machines delen en ideeën uitwisselen. De
aan de basis lag van de bitcoin. Een blockchain database is         Afkorting van fabricage laboratorium. Een plek waar met behulp        ontwikkeling van makerspaces was in de jaren negentig van de
decentraal en open, en voor iedereen is zichtbaar wat er wanneer    van computergestuurde apparatuur – bijvoorbeeld 3D-printers –         vorige eeuw het eerst te zien in gemeenschappen van hackers,
is veranderd. Niemand is eigenaar van een blockchain database;      op kleine schaal onderdelen of producten worden gemaakt die           maar als broedplaats voor innovatie zijn ze nu ook steeds vaker
iedereen die dat wil, kan eraan deelnemen. Het voordeel van         voorheen alleen konden worden gemaakt in massaproductie.              te vinden in bijvoorbeeld universiteiten. Een voorbeeld van een
zo’n open database is dat hij niet kan worden gekraakt door                                                                               makerspace in de regio is te vinden in de vroegere RDM-werf in
hackers. Een blockchain database maakt mogelijk wat het internet    Field lab                                                             Rotterdam.
mogelijk maakte voor informatie: data delen met iedereen.           Belangrijk in een innovatieve economie zijn field labs: locaties
Omdat het complexe, decentrale netwerken op een transparante        waar ondernemers en kennisinstituten elkaar ontmoeten om              Prosumer
wijze vormgeeft en fundeert, kan blockchain zich ontwikkelen tot    technologische oplossingen en nieuwe producten te ontwikkelen,        Een samenvoeging van de woorden producer and consumer. In
een van de belangrijkste technologieën van de nieuwe economie.      te testen, te implementeren en toe te passen.                         dit woord ligt de trend vervat dat de traditionele grens tussen
                                                                                                                                          consument en producent aan het vervagen is. Een duidelijk
Circulaire economie                                                 Incubator                                                             voorbeeld is de consument die zonnepanelen heeft op het dak
Een circulaire economie, ook wel kringloopeconomie genoemd,         Letterlijk: couveuse of broedmachine. Een organisatie, bestemd        en het surplus aan energie teruglevert aan het elektriciteitsnet.
hergebruikt zoveel mogelijk materialen. Het idee van de circulaire  om de groei van startende ondernemers naar succesvolle                Naar verwachting zal als gevolg van technologische en
economie is gebaseerd op het bewustzijn dat de natuurlijke          bedrijven te versnellen. Dat kan door een combinatie van              maatschappelijke ontwikkelingen de grens tussen consument en
hulpbronnen van onze planeet beperkt zijn en uitgeput raken als     diensten: fysieke ruimte, (toegang tot) kapitaal, coaching en         producent de komende decennia verder vervagen.
we de grondslagen van de economie niet veranderen.                  begeleiding en de toegang tot netwerken.
In de circulaire economie wordt zoveel mogelijk hergebruikt:                                                                              Scale-up
producten, onderdelen of grondstoffen. Producenten houden           Internet of Things                                                    Een klein deel van de ondernemers die beginnen met een startup,
er bij het ontwerp al rekening mee dat onderdelen zoveel en zo      Het Internet of Things (IoT) is een van de grote drijvende krachten   slaagt erin het bedrijf naar het volgende schaalniveau te brengen:
makkelijk mogelijk opnieuw te gebruiken moeten zijn. Natuurlijke    achter de derde industriële revolutie. Steeds meer verbindt het       een scale-up. Een scale-up is een bedrijf dat drie jaar lang
grondstoffen of reststoffen moeten direct en veilig terug kunnen    internet naast mensen ook apparaten. Centraal in het IoT staan        minstens groeit met 20% in omzet of aantal werknemers, met
het milieu in.                                                      met elkaar communicerende apparaten en de virtuele cloud, waar        minstens tien werknemers aan het begin van die periode.
                                                                    die apparaten via internet gegevens kunnen uitwisselen.
Derde industriële revolutie                                         Het IoT zal zich de komende decennia stormachtig ontwikkelen.         Triple helix
Na de eerste industriële revolutie (stoom) en de tweede             De eerste toepassingen zijn nu al zichtbaar: denk aan de              Om de potentie voor innovatie en economische ontwikkeling
industriële revolutie (massaproductie) staan we nu aan de           mogelijkheid om via je smartphone op afstand de verwaming             in een kenniseconomie goed te benutten, moeten overheid,
vooravond van een derde. De pijlers daarvan zijn de ontwikkeling    thuis aan te zetten en je energiegebruik in de gaten te houden.       bedrijfsleven en kennisinstellingen samenwerken. Dat bevordert
van internettechnologie en de transformatie van onze                Maar de nabije toekomst heeft veel meer te bieden. Sensoren in        zowel het vergaren, het delen als het toepassen van kennis. Die
energiehuishouding.                                                 het wegdek kunnen bijvoorbeeld actuele informatie doorgeven           samenwerking tussen overheid, ondernemingen en onderwijs
De bedenker van het concept van de derde industriële revolutie is   over de staat van het wegdek, neerslag en de drukte. Slimme           heet de triple helix.
de Amerikaanse econoom Jeremy Rifkin. Rifkin adviseert over dit     verkeerslichten die via de cloud informatie krijgen over de drukte,
onderwerp onder meer de Europese Unie en China, en is nu ook        reageren daar vanzelf op. Auto’s die op hun beurt ook met internet
betrokken bij de Roadmap Next Economy.                              zijn verbonden, kunnen zo gladde wegen en files vermijden.
Big data zijn de brandstof van de derde industriële revolutie.      De praktische toepassingen van dit soort slimme apparaten die
Slimme apparaten die data verzamelen en onderling zijn              gegevens uitwisselen via internet zijn eindeloos; denk aan het zo
                                                                                                                                                                            Roadmap Next Economy 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Colofon
De Roadmap Next Economy is ontwikkeld in opdracht
van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag en
gerealiseerd in samenwerking met Jeremy Rifkin en zijn
Third Industrial Revolution Consulting Group (TIR CG)
en vele vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, de
kennisinstellingen en de overheid.
Ontwerp
ID-Exploring | Henk van Dijke
Fotografie
Rotterdam Partners
Rotterdam Branding Toolkit
Merk Den Haag
Gemeente Rotterdam
Gemeente Den Haag
Metropoolregeio Rotterdam Den Haag
Geslaagd in het vak
Techniek Beeldbank
Dutch Innovation Factory
Website
www.mrdh.nl/rne
November 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>