<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Notitie archeologievriendelijk bouwen project Vlietvoorde
Maarten Groenendijk, Green Archaeology
1. Inleiding
Ten behoeve van het plan Vlietvoorde zijn nieuwe bestemmingsplanregels opgesteld waarin
archeologievriendelijk bouwen een prominente plaats heeft gekregen. Deze notitie is bedoeld als
wetenschappelijke onderbouwing van de keuzes en afwegingen die aan de archeologievriendelijke
aspecten van dat bestemmingsplan ten grondslag liggen. Na een korte introductie van het principe
van archeologievriendelijk bouwen, volgt een samenvatting van de bestaande kennis op dit gebied,
specifiek wat betreft onderwerpen die voor Vlietvoorde relevant zijn. Daarbij wordt gekeken naar
potentiële risico’s voor de archeologische waarden in Vlietvoorde en naar mogelijkheden om die
risico’s te vermijden. Tot slot zal per relevant bestemmingsplanartikel worden beschreven hoe de
gemaakte keuzes met betrekking tot archeologievriendelijk bouwen tot stand zijn gekomen.
De algemene informatie over het project Vlietvoorde, de uitgevoerde archeologische
vooronderzoeken en de daarop gebaseerde waardering van de aanwezige archeologische waarden
kan worden teruggelezen in voorgaande paragrafen.
1.2. Archeologievriendelijk bouwen
Archeologievriendelijk bouwen, ook wel archeologie-sparend of archeologie-duurzaam bouwen
genoemd, is een verzamelnaam voor een reeks aan maatregelen die genomen kunnen worden om
een bouwplan te realiseren bovenop een archeologische vindplaats, op zo’n manier dat de
archeologische vindplaats in situ bewaard blijft onder dat bouwplan. Welke maatregelen genomen
worden, hangt af van het type archeologische vindplaats, de aanwezige grondsoort en het soort
bouwplan dat gerealiseerd wordt. Gedacht kan worden aan het zoveel mogelijk beperken van
ontgravingen, het niet- of juist extra ophogen van de bodem, het inpassen (en niet overbouwen) van
bekende archeologische waarden, het aanpassen van heipalenplannen, het monitoren van de
vindplaats etcetera.
Het uitgangspunt van archeologievriendelijk bouwen is tweeledig: enerzijds dient de archeologische
vindplaats aantoonbaar duurzaam in situ behouden te blijven, op zo’n manier dat bij archeologisch
onderzoek in de toekomst wetenschappelijke vragen beantwoord kunnen worden. Anderzijds moet
het bouwplan conform alle wettelijk gestelde eisen uit het Bouwbesluit gerealiseerd kunnen worden.
Deze uitgangspunten impliceren dat archeologievriendelijk bouwen altijd een verstoring van het
archeologisch erfgoed met zich meebrengt. Immers: bouwen zonder enige bodemverstoring is in de
meeste gevallen simpelweg niet mogelijk. De mate van verstoring van de archeologische vindplaats
die wordt toegestaan, dient echter altijd wetenschappelijk verantwoord te zijn, en de afweging
daarvan dient primair plaats te vinden op basis van archeologisch inhoudelijke gronden. Het resultaat
is een maatwerkoplossing die zowel recht doet aan het belang van het archeologisch erfgoed, als aan
het maatschappelijke belang en aan de belangen van de ontwikkelaar.
Bij het project Vlietvoorde zijn in situ-behoud en archeologievriendelijk bouwen vanaf een vroeg
stadium een uitgangspunt in de planvorming geweest. Daarbij werd de door de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed opgestelde handreiking, waarin de beginselen van het archeologievriendelijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>bouwen worden beschreven, als basis gebruikt.1 Deze handreiking is vervolgens gespecificeerd naar
aanleiding van de lokale situatie en met gebruik van recente wetenschappelijke onderzoeken.
2 Risico’s voor het archeologisch bodemarchief in Vlietvoorde
Er is gekeken naar diverse aspecten van bouwen die een risico kunnen vormen voor de aanwezige
archeologische waarden binnen het plangebied Vlietvoorde. Het gaat dan met name om de effecten
van het belasten van de bodem door ophogingen, de risico’s van noodzakelijke ontgravingen, de
mogelijke gevolgen van veranderingen in de waterhuishouding en de verstoring die ontstaat door het
heien van palen. Al deze punten komen in de notitie aan de orde, waarbij met name wordt gekeken
naar de gevolgen voor de als waardevol en behoudenswaardig aangeduide vindplaatsen 1, 4 en 5.2
De overige twee vindplaatsen zijn al onderzocht of zijn als niet-behoudenswaardig aangeduid en
worden dus buiten beschouwing gelaten.
2.1 Ophoging van de bodem
Ophoging van de bodem zou in theorie verschillende negatieve gevolgen kunnen hebben voor
archeologische waarden in de bodem.3 Bodemlagen kunnen worden vervormd of samengedrukt, wat
interpretatie en reconstructie van grondsporen kan bemoeilijken. Recent onderzoek heeft echter
uitgewezen dat deze effecten niet altijd optreden. Zo heeft een zeven meter hoge ophoging in
Vechten niet geleid tot enige meetbare vervorming van de ondergrond, terwijl in Weesp en Dronten
juist wel aanzienlijke bodemdaling werd waargenomen onder proefterpen en gronddepots.4 Een
ander voorbeeld betreft Rijnsburg-Merovechpark, een archeologisch rijksmonument. Hiervoor is een
monumentenvergunning afgegeven voor ophoging met een pakket klei van 60-240 cm dikte. Ook
hier was de mate van compactie en zetting op ca 1 m diepte (klei op zand) beperkt.5 Hieruit blijkt dat
de aanwezige grondsoort van groot belang is bij het voorspellen van de mate van vervorming door
ophoging. Veengronden zijn extreem gevoelig voor zetting, terwijl zand- en (gerijpte) kleigronden
weinig gevolgen ondervinden.
Daarnaast zou kwetsbaar vondstmateriaal, zoals al dan niet verkoold plantmateriaal, verbrand bot en
zwak aardewerk kunnen breken of zelfs kunnen verbrokkelen onder het extra gewicht van de
ophoging. De hierboven genoemde onderzoeken in Vechten, Weesp en Dronten en een vierde
onderzoek in Hogebeintum tonen echter aan dat dit effect niet snel optreedt: ook onder
ophogingspakketten van meer dan acht meter dikte blijken kwetsbare botanische resten nog in
perfecte staat geconserveerd te zijn. Testen in het laboratorium bevestigen dit beeld.6
Tot slot is ook indirecte aantasting door ophoging mogelijk: door zuurstofgebrek in bodemlagen
onder de ophoging kan verblauwing optreden: een verkleuring van kleibodems waardoor sommige
grondsporen onzichtbaar worden. Deze chemische reactie tussen in de bodem aanwezige organische
stoffen en ijzerverbindingen blijkt vooral op te treden wanneer wordt opgehoogd met een fijn, niet-
waterdoorlatend materiaal zoals klei. Wanneer grofkorrelig, goed doorlatend materiaal wordt
gebruikt, is de kans op verblauwing zeer klein.7
1
  Roorda en Stover 2016
2
  Molthof 2018
3
  Huisman en Ngan-Tillard, 2019
4
  Weterings 2017, Hoefsloot en Schadee 2016
5
  De Kort en Dijkstra 2016
6
  Woudstra 2018, Franx 2018
7
  Huisman 2007, 2011, 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Voor Vlietvoorde geldt dat ophogingen zijn voorzien in het hele plangebied, dus ook boven de drie
relevante vindplaatsen. Het effect hiervan is binnen het integrale project met proefbakens getest om
de meerjarige zetting te bepalen (Noortheylaan 1D). Effecten zijn beperkt (12 cm zetting over 30 jaar)
en vooral van toepassing op de bovenste meter. Effecten op een dieper niveau zijn waarschijnlijk veel
beperkter: de ondergrond van het gebied bestaat namelijk voornamelijk uit zand.8 Het gebied is dus
niet extreem gevoelig voor zetting, zo blijkt ook uit de speciaal hiervoor door de RCE opgestelde
zettingskaarten.9 Door de toegestane dikte van de ophoging te beperken tot 0,8 ton per m2, conform
de handreiking van de RCE, en uit te gaan van grofkorrelig, waterdoorlatend ophoogmateriaal, kan
elk risico voor de aanwezige archeologische restanten door ophoging worden uitgesloten.
2.2 Ontgravingen
Elk bouwplan voorziet in een groot aantal ontgravingen. Tijdens het bouwrijp maken gaat het
bijvoorbeeld om het verwijderen van bestaande verhardingen, kabels, leidingen en beplanting, de
sloop van bouwwerken, egalisatie, grondverbetering en het graven van sleuven voor
nutsvoorzieningen. Tijdens de bouw worden bouwputten en funderingssleuven aangelegd. En ook
na de bouw kunnen graafwerkzaamheden nodig zijn voor de aanleg van wegverhardingen,
waterpartijen en groenvoorziening. Al deze ontgravingen vormen een risico voor de aanwezige
archeologische waarden, afhankelijk van de plek waar ze worden uitgevoerd en de diepte tot welke
wordt ontgraven. In het kader van archeologievriendelijk bouwen is het daarom van groot belang om
zowel het aantal als de diepte van de ontgravingen tot een minimum te beperken. De gebruikelijke
methode daarvoor is het opleggen van een dieptelimiet in bijvoorbeeld bestemmingsplanregels: als
dieper wordt gegraven dan 30 cm is archeologisch onderzoek noodzakelijk. De archeologische
vindplaatsen in Vlietvoorde bevinden zich echter op allerlei verschillende dieptes, waardoor één
integrale dieptelimiet niet handig is: hierdoor zouden onnodige beperkingen worden opgelegd.
Daarom is voor Vlietvoorde gebruik gemaakt van een zogenaamd Archeologisch Peil, zoals gebruikt in
Gouda tijdens het Koningshofproject.10 Het Archeologisch Peil is de diepte waaronder archeologisch
waardevolle resten aanwezig zijn of kunnen zijn, uitgedrukt ten opzichte van het NAP. De diepte
daarvan verschilt per deelgebied. In het Archeologisch Peil is een marge van 30 cm ter bescherming
van de archeologische waarden opgenomen. Graafwerkzaamheden onder het Archeologisch Peil zijn
niet of alleen onder voorwaarden (die zijn opgenomen in de bestemmingsplanregels)toegestaan. Het
Archeologisch Peil staat weergegeven op de plankaart bij dit bestemmingsplan.
In Vlietvoorde beperken de ontgravingen zich tot een minimum, en ontgravingen dieper dan het
Archeologisch Peil zijn binnen de vindplaatsen niet toegestaan. Daar waar toch diepere ontgravingen
nodig zijn, kan door het (extra) ophogen van de bodem worden voorkomen dat deze het
Archeologisch Peil doorbreken. Hierdoor zijn de aanwezige archeologische waarden goed beschermd.
Voor vindplaats 4, het kanaal van Corbulo, geldt dat er wel graafwerkzaamheden gepland zijn, ten
behoeve van het plaatsen van een helofytenfilter. Deze filter wordt alleen aangelegd in de latere
vulling van de gracht en verstoort dus niet de bodem of de beschoeiingen. De filter zorgt er bovendien
voor dat de beschermde zone waarin de gracht ligt goed zichtbaar en herkenbaar is binnen het plan.
8
  Molthof 2018
9
  https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-
kaarten/documenten/publicaties/2019/01/01/zettingskaarten
10
   Groenendijk 2009
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>De filter vergroot hierdoor de belevingswaarde van dit belangrijke cultuurhistorische element, zonder
de archeologische waarde ervan aan te tasten. Daarnaast zorgt het toevoegen van deze duurzame
bestemming als afvalwaterzuivering voor de nieuwe wijk ervoor dat de vindplaats ook planologisch
duurzaam en blijvend zal worden beschermd.
2.3 Waterhuishouding
Een verandering in de waterhuishouding, en dan met name het verlagen van de grondwaterspiegel,
kan grote effecten hebben op archeologische vondsten in de bodem. Daarbij wordt een onderscheid
gemaakt tussen kortdurende verlagingen, bijvoorbeeld het toepassen van tijdelijke bronnering
tijdens het bouwproces, en definitieve verlagingen. In het laatste geval droogt de bodem uit en zullen
archeologische artefacten, die tot dan toe goed geconserveerd waren onder natte omstandigheden,
zeer snel verdwijnen. Bij tijdelijke verlaging is het effect moeilijker te voorspellen. Naar verwachting
zal degradatie van organische resten ook bij tijdelijke verlaging al snel optreden. Bodemmineralen
die verband houden met sporen en vondsten (en een conserverend effect hebben) worden met de
grondwaterverlaging mee naar beneden getransporteerd. Gebleken is dat bij verhoging van het
grondwater naar het oorspronkelijke peil deze bodemmineralen niet mee bewegen naar boven, maar
achter blijven op het diepere niveau, waardoor archeologische resten kunnen degraderen.11 Andere
effecten van grondwaterverlaging zoals corrosie van metalen, toenemende bioturbatie en verzuring
van de grond verlopen langzamer.12
Ook verhoging van de grondwaterspiegel kan negatieve effecten hebben op het archeologisch
erfgoed, ondanks het feit dat veel artefacten beter bewaard blijven onder natte, zuurstofarme
omstandigheden. De verhoogde waterstand werkt mogelijk verblauwing in de hand, met name in
kleigronden.
Voor Vliervoorde geldt dat verlaging van de grondwaterspiegel niet is toegestaan, en overigens ook
niet aan de orde is. Een verhoging van de waterstand is met name bij vindplaats 1 wel mogelijk en
toegestaan. Het risico op verblauwing is daar vanwege de zandige ondergrond niet relevant.
2.4 Heipalen
Een belangrijke en vaak niet te voorkomen verstoring van de bodem ontstaat door het gebruik van
heipalen. Deze palen vervormen en verplaatsen het bodemarchief, bemoeilijken het interpreteren
van grondsporen, kunnen artefacten beschadigen en vormen in grote aantallen een logistiek
probleem bij het uitvoeren van een (toekomstige) opgraving. Daarbij zijn verschillende factoren van
belang: het type paal dat wordt gebruikt, de omvang van de verstoring en het daadwerkelijke
informatieverlies dat hierdoor ontstaat.
2.4.1 Type heipaal
Het type heipaal dat gebruikt wordt, is van invloed op de mate van bodemverstoring. De handreiking
van de RCE stelt dat grondvervangende, geschroefde palen minder schade toebrengen aan het
archeologisch erfgoed.13 Uit recent onderzoek blijkt echter dat deze stelling onjuist is.14 Hoewel de
11
   Van Kappel 2004
12
   Huisman 2012
13
   Roorda en Stover 2016, p 24
14
   Groenendijk 2016 / Groenendijk in prep.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>vervorming rondom een grondvervangende paal doorgaans inderdaad kleiner is dan de vervorming
rond een geslagen grondverdringende paal, is de diameter van de grondvervangende paal per
definitie groter. Per saldo blijkt de totale verstoring (paal + vervormde zone daaromheen) daardoor
altijd groter te zijn bij grondvervangende palen dan bij grondverdringende palen.
Ook archeologisch-inhoudelijk hebben grondverdringende palen nadrukkelijk de voorkeur. Hoewel
vondstmateriaal aan de kant wordt gedrukt door de paal, blijft het materiaal wel in de bodem
aanwezig en kan het dus ook nog bestudeerd worden. Grondvervangende palen daarentegen
verwijderen alle grond, en dus ook alle vondsten daarin, uit de bodem en daarmee ook uit context.
Hierdoor kan de relatie van het materiaal met aanwezige sporen of andere vondstcomplexen nooit
meer bestudeerd worden. Het bestuderen van vondsten in de voor de heipaal verwijderde grond
biedt hiervoor geen goed alternatief: de gebruikte boor is zo groot dat een goede stratigrafie
onmogelijk vastgesteld kan worden.
Archeologisch gezien verdient het gebruik van grondverdringende palen dus de voorkeur en wordt
dat in Vlietvoorde daarom in principe voorgeschreven in het bestemmingsplan. Wel kan het zo zijn
dat omgevingsfactoren het gebruik van grondverdringende palen onmogelijk maken, bijvoorbeeld
vanwege trillingen die een risico vormen voor omliggende bebouwing. Dat aspect moet dus altijd
goed onderzocht worden en kan een reden zijn dat grondvervangende palen toch zijn toegestaan.
2.4.2 Omvang van verstoring door heipalen
Bij archeologievriendelijke bouwplannen wordt vaak een limiet gesteld aan het percentage van de
vindplaats dat verstoord mag worden door heipalen. Daarvoor is inzicht in de oppervlakte van de
verstoring van een heipaal noodzakelijk, en die wordt bepaald door het type paal en de grondsoort
waarin de paal wordt geheid. Voor Vlietvoorde, waar alleen door vindplaats 1 wordt geheid, geldt
dat de bodem, althans het gedeelte waar deze vindplaats zich bevindt, met name bestaat uit zand.
Gemiddeld blijkt de totale verstoring, inclusief de heipaal zelf, van een grondverdringende heipaal in
zand een doorsnede te hebben van drie keer de diameter van die heipaal.15 Bij het berekenen van de
oppervlakte van de totale verstoring door alle tijdens het bouwplan gebruikte heipalen dient dus
gerekend te worden met 3x de paaldiameter. Afhankelijk van de vorm van de gebruikte heipaal (rond
of vierkant), kan vervolgens de formule voor de oppervlakte van een cirkel (πr2) of van een vierkant
(l x b) worden gebruikt. Als de voor zand typerende gemiddelde verstoring van 3x de paaldiameter
daarin wordt verwerkt, zien de formules er als volgt uit:
- voor ronde heipalen: aantal heipalen x pi (diameter heipaal x 3)kwadraat = totale verstoring door
heipalen;
- voor vierkante heipalen: aantal heipalen x (3xdiameter paal) kwadraat = totale verstoring door
heipalen;
2.4.3 Informatieverlies door heipalen
Nog belangrijker dan het oppervlak dat wordt verstoord door heipalen is het concrete verlies van
archeologische informatie die deze verstoring tot gevolg heeft. Om dat te kunnen bepalen, is het van
belang om te weten welke archeologische resten in de bodem aanwezig zijn. In Vlietvoorde zullen
alleen heipalen worden gebruikt in het gebied van vindplaats 1. Deze vindplaats dateert in de
Vlaardingencultuur en kenmerkt zich door vondstmateriaal (o.a. vuursteen, aardewerk en
botmateriaal) in een cultuurlaag, met onder de cultuurlaag greppels, paalkuilen en overige kuilen op
15
   Groenendijk 2016 / in prep.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>een uitloper van het duin c.q. de strandwal. De vindplaats is afgedekt door een veenpakket en is in
de proefsleuven aangetroffen op een diepte tussen 2,60 en 3,10 m-NAP (circa 1,70 tot 2,20 m-mv).
Uit interviews met experts op het gebied van steentijdarcheologie blijkt dat het effect van heipalen
op steentijd-vindplaatsen over het algemeen gering is.16 Het archeologisch onderzoek naar dit type
sites is met name gericht op het verkrijgen van een goed beeld van de verspreiding van
vondstmateriaal, waar mogelijk gekoppeld aan grondsporen. De normale werkwijze daarbij is het
doorzoeken van vondstlagen in vakjes van 50x50x5 cm, waarbij de inhoud van de vakjes al dan niet
steekproefsgewijs wordt gezeefd. De nadruk ligt doorgaans op vondstconcentraties: die worden
zoveel mogelijk integraal onderzocht, de gebieden daaromheen vaak in mindere mate.
Heipalen staan bovenstaande werkwijze niet of nauwelijks in de weg. De plek van de heipaal zelf kan
uiteraard niet worden onderzocht, maar de raaien met te onderzoeken vakjes kunnen zo worden
uitgezet dat de heipalen daarbuiten vallen. Eventuele vondsten uit vakken met een heipaal kunnen,
als daar aanleiding voor is, alsnog worden verzameld uit de verstoring rondom de paal. Deze
vondsten zijn door het inslaan van de heipaal mogelijk wel verschoven, maar de invloed daarvan is,
juist vanwege de vaksgewijze verzamelmethode, miniem: vondsten uit twee aaneengesloten vlakken
van 50 x50 cm kunnen een centimeter uit elkaar liggen, maar ook bijna een meter. Die
onnauwkeurigheid is zo groot dat een kleine verschuiving door een heipaal geen grote invloed heeft
op de resultaten. Ook als een vak met een heipaal geheel niet onderzocht kan worden, kan de inhoud
op basis van de resultaten van rondom gelegen vakken in aanzienlijke mate worden geëxtrapoleerd.
Eventuele sporen kunnen door een heipaal worden verstoord. In het geval van lineaire structuren
zoals greppels of grotere sporen zoals waterkuilen, zal er rondom de heipaal altijd voldoende van het
spoor zichtbaar blijven om identificatie en onderzoek mogelijk te maken. Zeer kleine sporen kunnen
in het geheel door de paal worden verstoord, maar zeker wanneer dergelijke sporen deel uitmaken
van een grotere structuur (bijvoorbeeld paalkuilen), kan die structuur nog uit de overgebleven
sporen worden gereconstrueerd.
Ook artefacten kunnen worden verstoord door heipalen. Gezien de zandige ondergrond is de kans op
goed geconserveerd organisch materiaal in dit geval klein, maar eventuele kano’s of visfuiken zouden
door een paal flink beschadigd kunnen worden. Hoewel dit een aantasting betekent van de artistieke
waarde van dergelijke voorwerpen, verliezen deze daarmee niet hun wetenschappelijke waarde: ook
met beschadigingen kunnen ze nog goed onderzocht worden en kan alle benodigde informatie
worden verkregen. Alleen wanneer artefacten volledig verdwijnen door de heiwerkzaamheden
ontstaat aanzienlijk informatieverlies. Dat risico is afwezig bij grondverdringende palen (die vondsten
naar de zijkant wegduwen, niet naar beneden), maar wel een reële mogelijkheid bij het gebruik van
grondvervangende palen.
Concluderend kan worden gesteld dat een beperkt aantal heipalen door de vindplaats van de
Vlaardingencultuur in Vlietvoorde wetenschappelijk gezien niet zorgt voor onoverkomelijke schade of
informatieverlies. Indien gebruik wordt gemaakt van grondverdringende palen, deze palen ver
genoeg uit elkaar worden geplaatst en de bekende archeologische waarden zoveel mogelijk worden
ontweken, kan in de toekomst de vindplaats nog goed worden onderzocht en is alle informatie daarin
nog aanwezig.
16
   Groenendijk 2016 / in prep.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>3. Concrete vertaling in het bestemmingsplan
Voor het bestemmingsplan hebben de beleidsregels en voorschriften van de huidige archeologienota
van Leidschendam-Voorburg (2013) als uitgangspunt gediend. Uitzondering hierop is de zone van het
toekomstige Rijksmonument (Kanaal van Corbulo I, vindplaats 4), waarvoor de dubbelbestemming
Waarde Archeologie 1 wordt opgenomen. Bodemingrepen dieper dan het Archeologisch Peil zijn in
deze zone in beginsel niet toegestaan. Dit betekent een verzwaring ten opzichte van het vigerende
beleid, die echter noodzakelijk en vereist is vanwege de toekomstige status van archeologisch
Rijksmonument en UNESCO Werelderfgoed. Voor de overige vindplaatsen die als behoudenswaardig
zijn aangemerkt (vindplaatsen 1 en 5), en de gebiedsdelen met een hoge archeologische verwachting
die nog niet (voldoende) zijn onderzocht en/of niet gewaardeerd, wordt de dubbelbestemming
Waarde Archeologie 3 gehandhaafd. Voor deze gebiedsdelen geldt dat de gemeente voorwaarden
kan stellen aan vergunningen voor bodemingrepen dieper dan het Archeologisch Peil over een
oppervlakte groter dan 100 m2, of kan besluiten hiervoor geen vergunning te verlenen.
Ook zijn specifieke eisen voor archeologievriendelijk bouwen opgenomen. Op basis van de in beeld
gebrachte risico’s is een afweging gemaakt welke archeologievriendelijke maatregelen er in
Vlietvoorde vereist zijn en welke grenswaarden daarbij worden gehanteerd. Per
archeologievriendelijk aspect zoals besproken in deze notitie zal worden aangegeven waar dit in de
bestemmingsplanregels is geborgd, hoe dit is vormgegeven en welke afwegingen daaraan ten
grondslag liggen.
3.1. Ophoging
De eisen voor ophoging in plangebied Vlietvoorde zijn opgenomen in:
- Art 10 en 11 3.1.j. het ophogen van de bodem met een belasting groter dan 0,8 ton per vierkante
meter is verboden en art 10 en 11.3.2.f. ophogingen met een belasting hoger dan 0,8 ton per
vierkante meter als uit zettingsonderzoek is gebleken dat archeologische waarden door de ophoging
niet of niet onevenredig worden geschaad, zijn wel toegestaan.
De grenswaarde van 0,8 ton per vierkante meter is overgenomen uit de handreiking van de RCE, met
als onderbouwing dat uit onderzoek blijkt dergelijke ophogingen sowieso geen enkele bedreiging
vormen voor het archeologisch erfgoed.17 Zwaardere ophogingen zijn, indien strikt noodzakelijk,
mogelijk ook toegestaan, maar daarvoor is aanvullend zettingsonderzoek noodzakelijk.
3.2. Ontgraving
De eisen met betrekking tot ontgravingen in het gebied komen in diverse bestemmingsplanregels
terug:
- Art 10 en 11 .2.2.b: een gebouw of bouwwerk, geen gebouw zijnde, dat zonder
graafwerkzaamheden dieper dan Archeologisch Peil kan worden geplaatst. en uitzondering art 10 en
11.3.2.d: die niet dieper reiken dan het Archeologisch Peil. Dit artikel introduceert het Archeologisch
Peil: de diepte waaronder archeologisch waardevolle resten aanwezig zijn of kunnen zijn. Deze term
is geïntroduceerd om discussie over dieptegrenzen ten opzichte van NAP of maaiveld te voorkomen
en geen onnodige eisen te stellen in gebieden waarvan bekend is dat de archeologische resten zich
op grotere diepte bevinden. De waarden per deelgebied zijn bepaald op basis de uit onderzoek
17
   Roorda en Stover 2016, p 42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>bekende dieptes van archeologisch waardevolle lagen, inclusief marge van 30 cm ter bescherming
van de archeologische waarden.
3.3. Waterhuishouding
Met betrekking tot de waterhuishouding zijn in het kader van archeologievriendelijk bouwen geen
specifieke eisen opgenomen in de bestemmingsplanregels, anders dat het algemene verbod op
werkzaamheden ter verhoging of verlaging van de grondwaterstand (Art X 3.1. sub h.). Dit omdat een
verlaging van het grondwaterpeil sowieso niet aan de orde is in het gebied en dus niet aanvullend
geborgd hoeft te worden.
3.4. Heipalen
Regels met betrekking tot het gebruik van heipalen komen op diverse plaatsen terug:
Art 10 en 11 .2.2.c: een gebouw of bouwwerk, geen gebouw zijnde, dat zonder heiwerkzaamheden
kan worden geplaatst, of wordt geplaatst met heiwerkzaamheden die voldoen aan de volgende
voorwaarden:
1. de tussenafstand tussen rijen heipalen bedraagt minimaal 5 meter
Om onderzoek in de toekomst mogelijk te maken, is het van groot belang dat grote, aaneengesloten
oppervlaktes intact blijven tussen de heipalen in. Daarmee kan worden gewaarborgd dat in de
toekomst kan worden opgegraven met een graafmachine en dat er voldoende ruimte is om een goed
overzicht van de aanwezige sporen te krijgen. Hoe groot die ruimte dan precies moet zijn, is
onderwerp van discussie. De Richtlijn van de RCE hanteert een tussenafstand van 4 meter, andere
richtlijnen zoals die van de gemeente Gouda hanteren 5 meter.18 Op basis van de verwachte omvang
van de woningen in Vlietvoorde en de constructieve mogelijkheden van bouwen met een
overspanning in de fundering is ten behoeve van dit plan gekozen voor 5 meter. Daarmee blijft de
bouw constructief sowieso haalbaar en is behoud in situ in grote onverstoorde vlakken ook
gegarandeerd. Het betreft dan overigens expliciet de afstand tussen rijen palen: in een rij zelf kunnen
de palen dichter bij elkaar staan
2. er wordt gebruik gemaakt van prefab grondverdringende heipalen, tenzij er omgevingsfactoren zijn
die grondvervangende heipalen noodzakelijk maken. In dat laatste geval moet de noodzaak van het
gebruik van grondvervangende heipalen worden aangetoond.
Archeologisch gezien verdient het gebruik van grondverdringende palen altijd de voorkeur: de totale
verstoring per paal is kleiner en er wordt geen archeologisch materiaal uit context verwijderd.
Daarom wordt dit type paal expliciet voorgeschreven. Wel kan het zo zijn dat omgevingsfactoren het
gebruik van grondverdringende palen onmogelijk maken, bijvoorbeeld vanwege trillingen die een
risico vormen voor omliggende bebouwing. Dat aspect moet dus altijd goed onderzocht worden en
kan een reden zijn dat grondvervangende palen toch zijn toegestaan. Hiervoor dient dan wel een
onderbouwing aangeleverd te worden.
3. de totale verstoring door heipalen niet meer bedraagt dan 2% van het plangebied. De berekening
van de totale verstoring door heipalen gebeurt als volgt: aantal heipalen x pi (diameter heipaal x3)
kwadraat = totale verstoring door heipalen. Voor vierkante palen geldt de formule: aantal heipalen x
(3 x diameter paal) kwadraat = totale verstoring door heipalen
18
   Roorda en Stover 2016, p 23, Groenendijk 2011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Om de verstoring van de bodem zo veel mogelijk te beperken, is een maximum opgelegd aan het
percentage van de bodem dat door heipalen verstoord mag worden. Het gaat hierbij expliciet om het
percentage van de vindplaats binnen het plangebied, dus niet om het plangebied als geheel, waarbij
de waarde van 2% is overgenomen uit de handreiking van de RCE.19 Om het percentage te
berekenen, moet eerst de oppervlakte van de verstoring per heipaal worden bepaald. Die
oppervlakte is afhankelijk van de grondsoort waarin de paal wordt geheid. Voor Vlietvoorde geldt dat
de bodem met name bestaat uit zand en veen. Gemiddeld blijkt de totale verstoring, inclusief de
heipaal zelf, in zand een doorsnede te hebben van drie keer de diameter van de paal.20 Bij het
berekenen van de oppervlakte van de totale verstoring door alle tijdens het bouwplan gebruikte
heipalen, dient dus gerekend te worden met 3x de diameter. Afhankelijk van de vorm van de heipaal,
die ook de vorm van de verstoring bepaalt, kan de totale verstoring vervolgens worden berekend
met de volgende formule:
- voor ronde heipalen: aantal heipalen x pi (diameter heipaal x 3)kwadraat = totale verstoring door
heipalen;
- voor vierkante heipalen: aantal heipalen x (3xdiameter paal) kwadraat = totale verstoring door
heipalen.
4. het palenplan en alle eventuele wijzingen in het palenplan moeten ter goedkeuring worden
voorgelegd aan een door het bevoegd gezag aan te wijzen deskundige op het gebied van
archeologievriendelijk bouwen.
Een archeologievriendelijk palenplan kan op diverse punten afwijken van standaard palenplannen.
Overleg tussen de constructeur en een deskundige op het gebied van archeologievriendelijk bouwen
is daarom noodzakelijk om te garanderen dat het plan aan de eisen voldoet. Ook wijzigingen in een
later stadium dienen ter controle voorgelegd te worden aan een deskundige.
3.5. Extra regels
Behalve regels gerelateerd aan de hiervoor besproken archeologievriendelijke aspecten zijn er ook
enkele algemene regels opgenomen:
Art 10 en 11 .2.3.c.4 de verplichting de planuitwerking- en uitvoering te laten bewaken door een door
het bevoegd gezag aan te wijzen deskundige op het gebied van archeologievriendelijk bouwen.
Uit ervaringen bij het Koningshofproject in Gouda blijkt dat een archeologievriendelijk plan op
papier, op zichzelf geen garantie is voor een archeologievriendelijke realisatie van dat plan in de
praktijk.21 Archeologievriendelijk werken wijkt in sommige opzichten flink af van de dagelijkse
praktijk, uitvoerders zijn daar niet aan gewend en kunnen door te vervallen in oude gewoontes
alsnog schade berokkenen aan het archeologisch erfgoed. Ook last-minute wijzigingen in het plan, al
dan niet op basis van de actuele situatie in het veld, kunnen onbedoeld voor schade zorgen. Dit kan
worden voorkomen door het houden van archeologische toolbox-meetingen tijdens de bouw en
door het bewaken van de archeologievriendelijke uitgangspunten tijdens het bijwonen van
bouwvergaderingen.
19
   Roorda en Stover 2016, p23
20
   Groenendijk 2016 / Groenendijk in prep. In veen is de verstoring overigens kleiner, maar uitgaande van een
worst case scenario, en omdat vindplaats 1 zich in het zand bevindt en de relevante verstoring dus ook in het
zand optreedt, wordt de waarde voor veen buiten beschouwing gelaten.
21
   Groenendijk 2009
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Anti-opknipregeling: de huidige bestemmingsplanregels laten in theorie de mogelijkheid open om
huis voor huis een vergunning aan te vragen, en daardoor voor elke vergunning binnen de
vrijstellingsgrenzen te vallen en dus geen maatregelen op het gebied van archeologievriendelijk
bouwen te hoeven treffen. Om deze onwenselijke situatie te voorkomen, kan een anti-
opknipregeling worden opgenomen.
4. Conclusie
Op basis van de genomen maatregelen kan worden gesteld dat de aanwezige archeologische
waarden in het plan Vlietvoorde goed worden beschermd met dit archeologievriendelijke plan.
Gericht onderzoek heeft aangetoond dat er geen grondwaterfluctuaties noodzakelijk zijn en dat de
benodigde ophoging geen risico vormt voor de aanwezige vindplaatsen. Het heien van palen zorgt
wel voor een beperkte verstoring, maar door het heiplan af te stemmen op de aanwezige waarden,
het juiste type palen te gebruiken en de tussenafstand tussen rijen palen groot te houden, blijven de
archeologische resten duurzaam behouden onder de bebouwing en is archeologisch onderzoek in de
toekomst goed mogelijk. Het enige verstoring die nog optreedt, ontstaat direct rondom de heipalen.
Hiervan is op basis van de aard van de vindplaats vast te stellen dat dit niet leidt tot problematisch
informatieverlies: het wetenschappelijke verhaal van de vindplaats blijft gewaarborgd.
Door de archeologievriendelijke maatregelen te borgen in het bestemmingsplan en tijdens de
voorbereidingen en uitvoering het proces goed te begeleiden, wordt gegarandeerd dat aan de
gestelde eisen wordt voldaan. Het resultaat is duurzame behoud ondergronds, in combinatie met
expliciete bovengrondse aandacht voor de aanwezige cultuurhistorische waarden. Kortom: een
hoogwaardig project waarin het cultureel erfgoed de plek krijgt die het verdient.
5. Literatuur
- Groenendijk, M.J., 2009: Archeologievriendelijk bouwen op de Koningshof te Gouda. Een evaluatie
van de archeologievriendelijke aanpak.
- Groenendijk, M.J., 2011: Richtlijnen voor Archeologievriendelijk Bouwen. In: Archeologische
basiskaart Gouda
- Groenendijk, M.J., H. Kars and H. Huisman, 2016: Between the Piles. Studying Excavation
Photographs to Determine the Area of Physical Disturbance Caused by Piling in the Netherlands. In:
T. Williams 2016: Conservation and management of archaeological sites, Vol. 18, numbers 1-3
- Groenendijk, M.J., in prep/2020 (Werktitel): Piles in the Picture: a study of the physical disturbance
and archaeological information loss caused by piling through archaeological sites, based on
photographs. ACADEMISCH PROEFSCHRIFT
- Huisman, D.J., 2007: How Redox-Induced Soil Colour Changes Masks Soil Features; Cases from
Alluvial Soils in the Netherlands. Berichten van de Rijksdienst voor het oudheidkundig
Bodemonderzoek / Proceedings of the National Service for Archaeological Heritage in the
Netherlands, 46: 315-27
- Huisman, D.J. (ed) et al., 2009: Degradation of archaeological remains
Huisman, D.J., et al., 2011: De invloed van bouwwerkzaamheden op archeologische vindplaatsen.
- Huisman, D.J., 2012: Deep impact: what happens when archaeological sites are built on? In: D.
Gregory and H. Matthiesen 2012: Conservation and management of archaeological sites. Special
issue: the 4th International Conference on Preserving Archaeological Remains in situ.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>- Huisman, D.J. en D. Ngan-Tillard, 2019: Archeologie onder druk. Is behoud in situ mogelijk onder
ophogingen? In: Archeologie in Nederland, jaargang 3, vol. 1.
- Kappel, K. van, 2004: ondergedekt verleden, het effect van kunstmatige ophogingen op
archeologische vindplaatsen in het noordelijke mariene gebied in Nederland.
- Kort, P. de en M. Dijkstra 2016: Het Kralenveld. Merovechpark, de Horn voorontwerp, Den Bosch.
- Molthof, H.M. 2018: Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-
Voorburg, archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek. RAAP-rapport 3456
- Müller, A., H. van Meerten, R. Brinkgreeve en D. Ngan-Tillard (2014): Flevoland Kennisontwikkeling
programma Archeologie Hanzelijn. Mogelijkheden tot in-situ conservering van begraven
archeologische landschappen.
- Ngan-Tillard, D., J. Dijkstra, W. Verwaal, A. Mulder, D.J. Huisman and A. Müller, 2015. Under
pressure: A laboratory investigation into the effects of mechanical loading on charred organic matter
in archaeological sites. Conservation and Management of Archaeological Sites. Volume 17, Issue 2, p.
122-142.
- Roorda, I. en J. Stover, 2016: Handreiking archeologievriendelijk bouwen
- Woudstra, L.-J.J., 2018: A laboratory Investigation into the Effects of Mechanical Loading on
Fishbone Artifacts in Archaeological Sites. Degree of Resilience to Loading of Variously Altered Fish
Vertebrae.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>