<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>RAAP-RAPPORT 3456
Plangebied
Duivenvoordecorridor,
locatie Cluster Zuid
Gemeente Leidschendam-Voorburg
Archeologisch vooronderzoek:
proefsleuvenonderzoek
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
              Colofon
              Titel: Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg,
                     archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
              Versie: 11-09-2018
              Auteur: H.M. Molthof MA
              Projectcode: LVDC
              Bestandsnaam: RAAPrap_3456_LVDC_20180911
              Autorisatie: drs. I.A. Schute
              ISSN: 0925-6229
              RAAP
              Leeuwenveldseweg 5b                         Telefoon: 0294-491 500
              1382 LV Weesp                               E-mail: raap@raap.nl
              Postbus 5069                                Website: www.raap.nl
              1380 GB Weesp
              © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2018
              RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele
              schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing
              van de adviezen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                   [2]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Samenvatting
In opdracht van Projectorganisatie Duivenvoordecorridor heeft RAAP van 27 maart 2017 tot en met 28
juli 2017 een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in het kader van het project
‘Duivenvoordecorridor’ in de gemeente Leidschendam-Voorburg.
Het doel van het proefsleuvenonderzoek was het vaststellen van de archeologische waarde van het
terrein. Hiertoe was het noodzakelijk inzicht te krijgen in de precieze aard en omvang van de
vindplaatsen. In het verlengde daarvan is in kaart gebracht wat de consequenties zijn van de
onderzoeksresultaten voor de verdere planvorming in het plangebied. Zijn de archeologische
vindplaatsen behoudenswaardig, en, zo ja, kunnen ze behouden blijven of dienen ze te worden
opgegraven?
Tijdens het onderzoek zijn verspreid over het plangebied 26 proefsleuven aangelegd in meerdere
vlakken met een totaaloppervlak van 10.505 m2. Verspreid over de proefsleuven zijn verschillende
archeologische resten aangetroffen die tot vijf vindplaatsen zijn gerekend. Het gaat om:
Vindplaats 1 Vlaardingencultuur
Vondstmateriaal (o.a. vuursteen, aardewerk en botmateriaal) in een cultuurlaag, met onder de
cultuurlaag greppels, paalkuilen, kuilen op een uitloper van het duin / de strandwal. De vindplaats is
afgedekt door een veenpakket.
Vindplaats 2 Vroege IJzertijd
Een concentratie paalkuilen en kuilen op de overgang van zand naar veen (ingegraven vanuit het ven),
waarvan twee kuilen opvallen door een rote hoeveelheid divers vondstmateriaal, waaronder briquetage-
aardewerk (zoutgootjes, ovenroosters en steunpootjes).
Vindplaats 3 Midden- en Late IJzertijd en inheems-Romeinse periode
Los vondstmateriaal uit deze periode in verschillende putten, vooral op de overgangszone van zand
naar veen. Ook een met klei gevulde geul in het oosten van het plangebied is tot deze vindplaats
gerekend.
Vindplaats 4 Kanaal van Corbulo
De met klei gevulde watergang van het kanaal van Corbulo, inclusief hieraan gerelateerde structuren
zoals twee parallel aan het kanaal gelegen greppeltjes, houten beschoeiingen, en vondstmateriaal uit
het kanaal.
Vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos
                                                                                          e
Een meerfasig hoofdgebouw uit de Nieuwe tijd (waarschijnlijk aangelegd vanaf de 17 eeuw) met o.a.
een houten vloer, funderingen/muren, een waterput en twee beerputten; enkele bijgebouwen in zowel
steenbouw als houtbouw met o.a. een kelder met plavuizen; een vijver en verschillende grachten.
De vindplaatsen 1, 2, 4 en 5 zijn aangemerkt als behoudenswaardig; vindplaats 3 is aangemerkt als
niet-behoudenswaardig.
Voor de overzichtelijkheid van dit rapport is steeds één hoofdstuk gewijd aan iedere vindplaats, waarin
achtereenvolgens de sporen, vondsten, monsters, interpretatie en waardering aan bod komen. Het
betreft de hoofdstukken 4 t/m 8. Voor een overzicht van de selectieadviezen wordt verwezen naar
paragraaf 5 van elk van deze hoofdstukken en naar de conclusie en aanbevelingen In hoofdstuk 9.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [3]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Inhoud
Samenvatting ...................................................................................................................................... 3
Inhoud................................................................................................................................................. 4
1 Inleiding ........................................................................................................................................... 6
     1.1 Administratieve gegevens ..................................................................................................................... 7
     1.2 Voorgaand onderzoek .......................................................................................................................... 7
     1.3 Doelstellingen en onderzoeksvragen ..................................................................................................... 8
2 Methoden ......................................................................................................................................... 9
     2.1 Algemeen ............................................................................................................................................ 9
     2.2 Werkputten .......................................................................................................................................... 9
     2.3 Documentatie en registratie .................................................................................................................11
     2.4 Behandeling van sporen ......................................................................................................................11
     2.5 Behandeling van vondsten ...................................................................................................................15
     2.6 Behandeling van profielen ...................................................................................................................15
     2.7 Bemonstering .....................................................................................................................................16
     2.8 Uitwerking ..........................................................................................................................................16
     2.9 Waardestelling ....................................................................................................................................17
     2.10 Afwijkingen en aanpassingen van de onderzoeksstrategie ...................................................................17
3 Landschap en stratigrafie ............................................................................................................... 18
     3.1 Geologie en geomorfologie ..................................................................................................................18
     3.2 Bodemopbouw van de vindplaats .........................................................................................................19
     3.3 Beantwoording onderzoeksvragen bodemkunde ...................................................................................22
4 Vindplaats 1 Vlaardingencultuur ...................................................................................................... 25
     4.1 Sporen en structuren ...........................................................................................................................25
     4.2 Vondstmateriaal ..................................................................................................................................28
     4.3 Monsters ............................................................................................................................................32
     4.4 Interpretatie ........................................................................................................................................36
     4.5 Waardering en selectieadvies ..............................................................................................................37
     4.6 Beantwoording onderzoeksvragen .......................................................................................................38
5 Vindplaats 2 Vroege IJzertijd .......................................................................................................... 43
     5.1 Sporen en structuren ...........................................................................................................................43
     5.2 Vondstmateriaal ..................................................................................................................................46
     5.3 Monsters ............................................................................................................................................51
     5.4 Interpretatie ........................................................................................................................................53
     5.5 Waardering en selectieadvies ..............................................................................................................54
     5.6 Beantwoording onderzoeksvragen .......................................................................................................55
6 Vindplaats 3 Midden- en Late IJzertijd en inheems-Romeinse periode ............................................. 59
     6.1 Sporen en structuren ...........................................................................................................................59
     6.2 Vondstmateriaal ..................................................................................................................................64
     6.3 Monsters ............................................................................................................................................66
     6.4 Interpretatie ........................................................................................................................................68
     6.5 Waardering en selectieadvies ..............................................................................................................69
     6.6 Beantwoording onderzoeksvragen .......................................................................................................70
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                                                                 [4]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
7 Vindplaats 4 Kanaal van Corbulo .................................................................................................... 74
     7.1 Sporen en structuren ...........................................................................................................................74
     7.2 Vondstmateriaal ..................................................................................................................................82
     7.3 Monsters ............................................................................................................................................83
     7.4 Interpretatie ........................................................................................................................................88
     7.5 Waardering en selectieadvies ..............................................................................................................90
     7.6 Beantwoording onderzoeksvragen .......................................................................................................91
8 Vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos .................................................................................................. 96
     8.1 Sporen en structuren ...........................................................................................................................96
     8.2 Vondstmateriaal ................................................................................................................................ 104
     8.3 Monsters .......................................................................................................................................... 114
     8.4 Interpretatie ...................................................................................................................................... 117
     8.5 Waardering en selectieadvies ............................................................................................................ 119
     8.6 Beantwoording onderzoeksvragen ..................................................................................................... 120
9 Conclusies en aanbevelingen ....................................................................................................... 125
Literatuur ........................................................................................................................................ 128
Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ................................................................... 130
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                                                                 [5]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
1 Inleiding
In opdracht van Projectorganisatie Duivenvoordecorridor heeft RAAP van 27 maart 2017 tot en met 28
juli 2017 een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in het kader van het project
‘Duivenvoordecorridor’ in de gemeente Leidschendam-Voorburg (figuur 1). Dit onderzoek is
noodzakelijk in verband met de voorgenomen werkzaamheden die een bedreiging kunnen vormen voor
eventueel in de ondergrond aanwezige archeologische resten.
Figuur 1. De ligging van het plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).
Het proefsleuvenonderzoek is een vervolg op het waarderend/karterend booronderzoek, waaruit is
gebleken dat de kans groot is dat in het plangebied archeologische resten aanwezig zijn (Jansen & van
Eijk, 2014).
De werkzaamheden zijn uitgevoerd onder certificaat BRL4000, conform artikel 5.4 van de erfgoedwet.
Onderzoeksdocumentatie en vondstmateriaal zullen worden overgedragen aan het depot van de
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [6]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
provincie Zuid-Holland. Voorafgaand aan het onderzoek is, conform de KNA een Programma van Eisen
(PvE) opgesteld (Jongste, 2017). Dit PvE diende als uitgangspunt voor het onderzoek.
Het onderzoek is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep. De
Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), beheerd door de Stichting Infrastructuur
Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), geldt in de praktijk als norm. RAAP is
gecertificeerd voor de protocollen 4001 Programma van eisen, 4002 Bureauonderzoek, 4003
Inventariserend veldonderzoek (landbodems), onderdelen proefsleuven en overig, 4004 Opgraven
(landbodems) en 4006 Specialistisch onderzoek.
Zie figuur 2 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde archeologische perioden.
1.1 Administratieve gegevens
  Plangebied                                      Duivenvoordecorridor, locatie Cluster Zuid
  Opdrachtgever                                   Projectorganisatie Duivenvoordecorridor
  Contactpersoon opdrachtgever                    P.F.B. Jongste (directievoerder)
  Bevoegde overheid                               Gemeente Leidschendam-Voorburg
  Contactpersoon bevoegde overheid                A.A. Roeloffs
  Plaats                                          Leidschendam
  Gemeente                                        Leidschendam-Voorburg
  Provincie                                       Zuid-Holland
  Coördinaten                                     88.899 / 457.503
  Toponiem                                        Veursestraatweg 292
  Periode veldwerk                                27 maart tot en met 28 juli 2017
  Projectleider                                   H.M. Molthof MA
  Projectmedewerkers                              drs. A. Hakvoort, drs. M. Jordanov, drs. I.A. Schute
  Onderzoeksmeldingsnummer                        4037212100
  Bewaarplaats vondsten                           RAAP West
  Bewaarplaats documentatie                       RAAP West
Tabel 1. Administratieve gegevens.
1.2 Voorgaand onderzoek
  Soort onderzoek                             Uitvoerder         Uitvoeringsperiode         Rapportage
  Opstellen verwachtingskaart                 RAAP               2007                       Rietkerk, 2007
  Bureau- en inventariserend                  RAAP               2014                       Jansen & Van Eijk, 2014
  veldonderzoek (verkennende fase)
  Bureauonderzoek                             P.F.B. Jongste     juli 2016                  Jongste, 2016.
Tabel 2. Overzicht van voorgaande voor het plangebied relevante onderzoeken.
Op basis van het voorgaande onderzoek is duidelijk geworden dat voor het plangebied een hoge
archeologische verwachting geldt voor de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen. Een
daadwerkelijke vindplaats is echter nog niet aangetoond.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                           [7]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
1.3 Doelstellingen en onderzoeksvragen
Omdat de aanwezigheid en aard van eventuele vindplaatsen binnen het plangebied niet duidelijk is
geworden uit het vooronderzoek is aanbevolen om een proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Het doel
van dit proefsleuvenonderzoek is inzicht te krijgen in de precieze aard, omvang, diepteligging en
datering van eventuele archeologische resten, en te bepalen of het gaat om behoudenswaardige
vindplaatsen. In het Programma van Eisen zijn hiervoor onderzoeksvragen geformuleerd (Jongste
2017). Bovendien dient duidelijk gemaakt te worden wat de consequenties zijn van de
onderzoeksresultaten voor de verdere planvorming in het plangebied.
Figuur 2. Tijdschaal.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [8]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
2 Methoden
2.1 Algemeen
Zoals uit het vooronderzoek is gebleken, is de kans groot dat binnen het plangebied archeologische
resten aanwezig zijn. Omdat met behulp van booronderzoek geen inzicht kan worden verkregen in de
precieze aard en herkomst van de vondsten is verder booronderzoek weinig zinvol. Om inzicht te
krijgen in de aard van de vindplaats en om vast te stellen of er daadwerkelijk archeologische sporen
binnen het plangebied aanwezig zijn, is proefsleuvenonderzoek een meer geschikte methode.
2.2 Werkputten
Een overzicht van de ligging van de 26 werkputten is afgebeeld in figuur 3. Op deze figuur zijn de
werkputten geprojecteerd over de verspreiding van het duinzand en het veen in het eerste vlak.
In tabel 3 is een overzicht van de aangelegde vierkante meters van alle putten en vlakken opgenomen.
Tijdens het veldwerk bleek het niet mogelijk om alle werkputten aan te leggen zoals was
voorgeschreven in het PvE. In overleg met de bevoegde overheid is op een aantal punten afgeweken
van het puttenplan. Voor een overzicht van alle afwijkingen, zie de Nota van Wijzigingen (Jordanov &
Molthof, 2017) bij het Programma van Eisen.
  Put/vlak       m2            Opmerking                                Vlak ligt in
  P1V1           755                                                    Overgang Oud Duin naar veen
  P1V2           412                                                    Hoofdzakelijk Oud Duin
  P2V1           283                                                    Nieuwe tijd met muurwerk
  P2V1A          5             Detail vlak kelder                       Nieuwe tijd met muurwerk
  P2V2           29            2 kijkgaten                              Overgang Oud Duin naar veen 2 m -Mv
  P3V1           367                                                    Oud Duin
  P3V2           205                                                    Oud Duin 2m -Mv
  P4                           NIET AANGELEGD
  P5V1           304                                                    Nieuwe tijd
  P6V1           291                                                    Nieuwe tijd met muurwerk
  P6V2           39            4 kijkgaten                              Oud Duin 2m -Mv
  P7V1           316           Veenwinningskuilen                       top veen
  P7V2           149                                                    Overgang Oud Duin naar veen 2 m -Mv
  P8                           NIET AANGELEGD
  P9V1           321                                                    top veen
  P9V15          6             Detail vlak rand geul                    S276
  P9V2           246                                                    top Oud Duin met cultuurlaag
  P10V1          465                                                    top veen
  P10V2          299                                                    Overgang Oud Duin naar veen 2 m -Mv
  P10V3          60            Kanaal van Corbulo dieper vlak           Oud Duin 2m -Mv
  P11V1          236           Veenwinningskuilen                       top veen
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                       [9]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
 Put/vlak        m2            Opmerking                                Vlak ligt in
 P11V2           18            Detail vlak greppels
 P11V3           134                                                    Overgang Oud Duin naar veen 2 m -Mv
 P12V1           201                                                    top veen
 P12V2           132                                                    top Oud Duin met cultuurlaag
 P13V1           291                                                    Overgang Oud Duin naar veen
 P13V1,5         84            Detail vlak veen met sporen              Overgang Oud Duin naar veen
 P13V2           194                                                    Oud Duin 2m -Mv
 P14V1           340                                                    top veen
 P14V2           198                                                    Oud Duin 2m -Mv
 P15V1           196                                                    Overgang Oud Duin naar veen
 P15V2           98                                                     Oud Duin 2m -Mv
 P16V1           212                                                    Overgang Oud Duin naar veen
 P16V2           133                                                    Oud Duin 2m -Mv
 P17V1           128                                                    Overgang Oud Duin naar veen
 P17V2           86                                                     Oud Duin 2m -Mv
 P18V1           222                                                    Nieuwe Tijd ophogingslaag
 P18V2,5         17            Detail vlak met houten palen             Kanaal van Corbulo
 P18V3           172                                                    Kanaal van Corbulo in veen
 P19V1           138                                                    Veen
 P19V2           138                                                    Veen
 P20V1           197                                                    top veen met geul
 P20V2           136                                                    veen 2m -Mv
 P21                           NIET AANGELEGD
 P22V1           277                                                    top veen
 P22V2           181                                                    veen
 P22V3           94                                                     Overgang Oud Duin naar veen 2m -Mv
 P23V1           200                                                    Geul in veen
 P23V2           136                                                    Geul in veen 2m -Mv
 P24V1           197                                                    Overgang Oud Duin naar veen
 P24V2           129                                                    Oud Duin 2m -Mv
 P25                           NIET AANGELEGD
 P26V1           179                                                    Oud Duin
 P26V2           4             2 kijkgaten                              Oud Duin 2m -Mv
 P27V1           208                                                    Geul in veen
 P27V2           133                                                    Geul in veen 2m -Mv
 P28V1           178                                                    Nieuwe tijd in Oud Duin
 P29V1           147                                                    Overgang Oud Duin naar veen
 P30V1           189                                                    Hoofdzakelijk Oud Duin
 Totaal          10505
Tabel 3. Overzicht van werkputten en vlakken.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                     [10]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
2.3 Documentatie en registratie
In alle werkputten m.u.v. werkput 5, 28, 29 en 30 zijn minimaal twee vlakken aangelegd. De optelsom
van alle gedocumenteerde vlakken in deze zone bedraagt iets meer dan 1 ha.
Het eerste vlak is in het westen van het plangebied over het algemeen aangelegd in de top van het
duinzand net onder de bouwvoor; het tweede vlak is aangelegd op een dieper gelegen niveau in het
duinzand. In het oosten van het plangebied is het eerste vlak aangelegd in de top van het veen en het
tweede vlak in de top van het duinzand onder het veen. Soms zijn tussenvlakken of kijkgaten
aangelegd om de bodemopbouw en/of specifieke structuren beter in beeld te brengen.
De sporen zijn digitaal ingemeten met een RTK-GPS met een maximale afwijking van 1 x 1 x 1 cm. Ook
de hoogte van de aangelegde vlakken ten opzichte van NAP is bepaald met een GPS. De ruwe GPS-
bestanden zijn dagelijks uitgelezen, gecontroleerd en gecorrigeerd.
De sporen zijn in een doorlopende reeks over de hele opgraving genummerd en worden aangeduid met
een S (bijv. S12). Spoor- en vondstgegevens zijn in het veld ingevoerd in de Odile database.
In het algemeen geldt dat sporen en vondsten zijn gedocumenteerd conform specificaties OS04 en
OS05 van de BRL4000.
2.4 Behandeling van sporen
Om sporen te traceren en sporenclusters zo goed mogelijk te kunnen begrenzen, is het vlak waar nodig
tijdens de aanleg handmatig opgeschaafd. Met het oog op het doel van het onderzoek (zoveel mogelijk
gegevens verzamelen, maar zo min mogelijk archeologische resten beschadigen), zijn sporen slechts
spaarzaam gecoupeerd. Indien mogelijk viel de coupelijn hierbij samen met de profielwand, zodat de
stratigrafische positie van het spoor kon worden vastgelegd.
Tijdens het verdiepen is zoveel mogelijk geprobeerd om het stratigrafische ingravingsniveau van de
sporen vast te leggen. Hiervoor is gebruik gemaakt van de laagbeschrijvingen in de verschillende
werkputten. Van sporen met een diepte van meer dan 9 cm is een coupetekening (schaal 1:20) en
veelal tevens een foto gemaakt; van minder diepe sporen is alleen de diepte en vorm in doorsnede
vastgelegd in de database. De sporen zijn in een doorlopende reeks genummerd en worden in dit
rapport aangeduid met een één- tot viercijferig nummer, voorafgegaan door een S (bijv. S2).
Tijdens het onderzoek zijn in de opgravingsvlakken en profielen 588 archeologische grondsporen
gedocumenteerd. 50 daarvan zijn uiteindelijk vervallen en 23 zijn recente of natuurlijke verstoringen.
Daarmee blijven nog 515 ‘archeologische’ sporen over. Een samenvattend overzicht van de aantallen
aangetroffen sporen is weergegeven in tabel 4. De complete sporencatalogus is opgenomen in de
velddocumentatie (de pakbon) die te vinden is bij het depot/e-depot. De sporen worden hieronder per
spoorcategorie beschreven.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [11]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
  Spoorcategorie                       Aantal
  paal(kuil)                           136
  kuil                                 112
  hout                                 87
  greppel                              75
  vervallen                            50
  laag                                 42
  muur                                 24
  verstoring                           23
  fundering                            12
  plantbed                             12
  beschoeiing                          3
  steenconcentratie                    3
  vloer                                2
  beerput                              2
  bekisting                            1
  vlechtwerk                           1
  waterput                             1
  kanaal van Corbulo                   1
  geul                                 1
  Totaal                               588
Tabel 4. Aantal sporen per spoorcategorie.
Een sporenlijst is opgenomen in bijlage 1. De aangetroffen sporen zijn afkomstig van vijf vindplaatsen
(zie figuur 3 en de allesporenkaarten in kaartbijlagen 1 t/m 4), die in hoofdstuk 4 t/m 8 worden
behandeld:
Vindplaats 1 Vlaardingencultuur
Een neolithische cultuurlaag met daaronderhangende sporen, die op basis van het daarin aanwezige
vondstmateriaal (vuursteen/aardewerk/dierlijk bot/houtskool) aan de Vlaardingen-cultuur kan worden
toegeschreven. De cultuurlaag ligt op de flank van een kleine uitstulping van het Oud Duin.
Vindplaats 2 Vroege IJzertijd
Een kleine concentratie kuilen met daarin vondstmateriaal dat in de Vroege (en/of Midden)-IJzertijd lijkt
te dateren. Opmerkelijk is de relatief grote hoeveelheid fragmenten van zogenaamd ‘briquetage-
aardewerk’, dat als kenmerkend voor zoutproductie en -transport kan worden gezien.
Vindplaats 3 (IJzertijd en) inheems-Romeinse tijd
Diverse vondstlocaties van handgevormd aardewerk uit de Late IJzertijd en de (inheems-)Romeinse
periode. Deze vondsten zijn alle gedaan op de overgang tussen veen en duinzand. Ook de met klei
opgevulde watergang in het oosten van het terrein dateert waarschijnljik uit de Midden- of Late IJzertijd
en wordt tot deze vindplaats gerekend.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [12]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Vindplaats 4 Kanaal van Corbulo
Het kanaal van Corbulo, dat rond 50 na Chr. is gegraven. Het kanaal wordt in put 10 geflankeerd door
twee greppeltjes en in put 18 door houten palen die langs de randen zijn ingedreven.
Vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos
De laatmiddeleeuwse en Nieuwe-tijds resten van de buitenplaats Oostbos.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                        [13]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 3. Overzicht vindplaatsen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [14]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
2.5 Behandeling van vondsten
Bij de vlakaanleg en bij het couperen van sporen zijn vondsten zo veel mogelijk per spoorvulling
verzameld. Vondsten die niet aan antropogene sporen konden worden gekoppeld, zijn per laag in
vakken van 5 x 5 m verzameld of ingemeten met een GPS. Bijzondere vondsten, zoals metaalvondsten
en vondstconcentraties, zijn als puntvondst ingemeten. Voor het verzamelen van metaalvondsten is
tijdens het aanleggen van de vlakken gebruik gemaakt van een metaaldetector. De vondsten zijn in een
doorlopende reeks genummerd; ze worden in dit rapport aangeduid met een V (bijv. V14).
Het archeologisch onderzoek heeft 2209 vondsten opgeleverd. Een overzicht van de aantallen van de
verschillende vondstcategorieën wordt weergegeven in tabel 5. De complete vondstencatalogus is
opgenomen in de velddocumentatie (de pakbon) die te vinden is bij het depot/e-depot. In het
onderstaande wordt per vondstcategorie ingegaan op de algemene kenmerken, eventuele
noemenswaardige vondsten, de datering en de mate van conservering.
  Vondstcategorie                                           Aantal
  Aardewerk gedraaid                                        480
  Aardewerk handgevormd                                     676
  Bouwkeramiek                                              76
  Pijpaardewerk                                             27
  Glas                                                      112
  Metaal                                                    72
  Natuursteen                                               42
  Vuursteen                                                 22
  Dierlijk bot                                              534
  Leer                                                      7
  Schelp                                                    2
  Houtskool                                                 77
  Hout                                                      79
  Zaden                                                     3
Tabel 5. Aantal vondsten per vondstcategorie.
De vondsten van de vijf vindplaatsen worden in hoofdstuk 4 t/m 8 per vindplaats beschreven. Een
vondstenlijst is opgenomen in bijlage 2.
Afbeeldingen van vondsten zijn gemaakt door E. van der Zwet (RAAP), tenzij anders vermeld.
2.6 Behandeling van profielen
De natuurlijke gelaagdheid en de verschillende archeologische niveaus zijn in kaart gebracht door
middel van een aantal lange, doorlopende hoofdprofielen, die zijn opgeschaafd, gefotografeerd,
getekend en beschreven vanaf het maaiveld. In de meeste proefsleuven is het volledige lengteprofiel
gedocumenteerd. De profielen zijn opgeschaafd middels fotogrammetrie gedocumenteerd, waarna ze
zijn gedigitaliseerd.
Om de landschappelijke ontwikkeling en de bodemopbouw goed te begrijpen, is ernaar gestreefd om
tijdens het veldwerk de stratigrafische eenheden (lagen) in de verschillende putten direct aan elkaar te
koppelen. De lagen zijn hierbij in een stratigrafische reeks genummerd, waarbij een hoofdindeling is
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [15]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
aangehouden. De 1000-reeks is de bouwvoor, 2000-reeks subrecente bouwvoren of ophogingslagen,
de 3000-reeks is voor strand-/duinzand t.h.v. de strandwal waar geen veen voorkomt, de 4000-reeks
betreft het veen, de 5000-reeks is voor strand-/duinzand onder een veenlaag. Om lagen aan te duiden,
zal in de tekst naar de laagnummers verwezen worden.
2.7 Bemonstering
Kansrijke sporen (sporen met zichtbaar verkoold materiaal of sporen met een humeuze vulling) zijn
tijdens het onderzoek bemonsterd. Monsternummers worden in dit rapport aangeduid met een cijfer
voorafgegaan door een M (bijv. M4).
Ten behoeve van dendrochronologie, houtsoortbepaling en eventueel 14C-datering zijn houten palen
(en/of balken en planken) bemonsterd. Van sommige vindplaatsen zijn naast houten palen ook andere
houten voorwerpen (artefacten) afkomstig. Voor een eenduidige opbouw van dit rapport, is in hoofdstuk
4 t/m 8 steeds al het hout bij de monsters ingedeeld, ondanks dat voorwerpen als bijvoorbeeld een
houten balletje eerder als vondst zouden worden beschouwd.
De uitwerking van de monsters wordt per vindplaats behandeld. In bijlage 9 is een monsterlijst
opgenomen.
Alle foto’s van houten objecten zijn gemaakt door K. Hänninen (BIAX).
2.8 Uitwerking
Documentatie van het onderzoek is na afloop van het onderzoek gecontroleerd. Na afloop van het
veldwerk is een laatste controle uitgevoerd en zijn de analoge profiel- en coupetekeningen
gedigitaliseerd en de vondsten gewassen en gesplitst per materiaalcategorie.
Aan de hand van deze gegevens en het PvE is een evaluatie- en selectierapport opgesteld dat is
voorgelegd aan de bevoegde overheid, de depothouder en de opdrachtgever. Hierin is tevens een
voorstel gedaan voor de conservering van kwetsbare vondsten.
Gedetailleerde spoor- en vondstinformatie zal t.z.t zijn te raadplegen in het e-depot.
Het specialistisch onderzoek (waarderingen en dateringen) is uitgevoerd door de volgende specialisten:
Paul van der Kroft (RAAP) – vuursteen en natuursteen
Johan van Gent (RAAP) – dierlijk botmateriaal en schelp
Michel Hendriksen (ArcheoMetaal) – metaal
Simone Bloo (BAAC) – handgevormd aardewerk
Kristin Bosma (RAAP) – gedraaid aardewerk, glas en bouwkeramiek
Kirsti Hänninen (BIAX) – hout
Jasmijn van der Veen (RAAP) – zaden en houtskool
Marloes Rijkelijkhuizen (Elpenbeen) – leer
Sjoerd van Daalen (Van Daalen Dendrochronologie) – dendrochronologisch onderzoek
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [16]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
2.9 Waardestelling
Voor de waardering is de KNA-systematiek ‘Waarderen van vindplaatsen’ gevolgd (KNA versie 4.0,
specificatie VS06; www.sikb.nl). Daarbij worden numerieke waarden toegekend aan de verschillende
waarderingsaspecten. Afhankelijk van de score is een vindplaats wel of niet behoudenswaardig.
De vindplaatsen worden eerst op hun fysieke kwaliteit beoordeeld. Ze worden op basis van hun fysieke
kwaliteit als behoudenswaardig (opgraven of beschermen) aangemerkt indien de criteria gaafheid en
conservering samen bovengemiddeld (5 of 6 punten) scoren. Bij een middelmatige tot lage score (4
punten of minder) wordt naar de inhoudelijke kwaliteitscriteria gekeken om te bepalen of het terrein
toch behoudenswaardig is. Indien te verwachten is dat op een van de inhoudelijke criteria ‘hoog’ wordt
gescoord, wordt de vindplaats in principe ook behoudenswaardig geacht. Dit ‘vangnet’ heeft tot doel er
voor te zorgen dat terreinen die van beperkte fysieke kwaliteit zijn, maar desondanks inhoudelijk van
groot belang, buiten de beoordeling vallen. Vindplaatsen die op grond van hun fysieke kwaliteit als in
principe behoudenswaardig zijn aangemerkt, worden eveneens gewaardeerd op hun inhoudelijke
kwaliteit.
Een afweging vindt plaats op de eerste drie inhoudelijke kwaliteitscriteria: zeldzaamheid,
informatiewaarde en ensemblewaarde. Belevingswaarde (schoonheid en herinneringswaarde) is slechts
van belang voor zichtbare archeologische monumenten en is derhalve voor onderhavig onderzoek niet
relevant. Bij een bovengemiddelde score van 7 punten of meer voor de eerste drie criteria, wordt de
vindplaats als behoudenswaardig aangemerkt.
2.10 Afwijkingen en aanpassingen van de onderzoeksstrategie
Tijdens het veldonderzoek is op een aantal punten afgeweken van de onderzoeksstrategie zoals die in
het PvE is omschreven. Voor een overzicht van alle afwijkingen, zie de Nota van Wijzigingen (Jordanov
& Molthof, 2017) bij het Programma van Eisen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [17]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
3 Landschap en stratigrafie
3.1 Geologie en geomorfologie 1
Landschappelijk gezien bevindt de onderzoekslocatie zich in het kustgebied, dat in oostelijke richting
overgaat in het West-Nederlandse veengebied: van kustbarrière met strandwallen naar strandvlakte.
De landschappelijke vorming van de Hollandse kustbarrière is sterk gekoppeld aan de
zeespiegelstijging in het Holoceen, circa 10.000 jaar geleden. De vorming van de strandwallen hangt
samen met de kustuitbreiding die vanaf ongeveer 4000 voor Chr. plaatsvond.
Het onderzoeksgebied bevindt zich tegen de zuidoostelijke flank van de strandwal waarop het centrum
van Leidschendam en van Voorschoten ligt. Voor zover bekend is dit de meest oostelijke en daarmee
de oudste strandwal in West-Nederland. Circa 3700 voor Chr. is deze strandwal gevormd als gevolg
van een afname van de snelheid van zeespiegelstijging in combinatie met heersende processen van
golf- en getijdenwerking en een toenemende zandaanvoer langs de kust. Vóór deze strandwal - ten
westen van het onderzoeksgebied - vormde zich een strandvlakte, waarop later een tweede strandwal
tot ontwikkeling kwam (Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Zandvoort). Een strandvlakte vormt
zich onder invloed van schommelingen in de afname van de zeespiegelstijging: wanneer de snelheid
van kustafbouw toeneemt, vormen zich strandvlakten en geen strandwallen.
Het bovengenoemde proces herhaalde zich in westelijke richting tot aan het begin van de jaartelling. In
feite kan gesteld worden dat de zone met strandwallen is opgebouwd door tegen elkaar aan gevleide
reeksen van smalle strandwallen met tussenliggende strandvlakten. Op de strandwallen vormden zich
lage duinen (zgn. Oude Duinen: Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Schoorl), terwijl in de
afgesloten strandvlakten veen tot ontwikkeling kwam.
Het onderzoeksgebied bevindt zich aan de landinwaartse zijde van de oudste strandwal en is dus al vrij
snel buiten de directe mariene invloed komen te liggen. Mede onder invloed van de stijgende
zeespiegel en de daarmee stijgende grondwaterspiegel vond veengroei plaats in lager gelegen
gebieden (aan de oostzijde van het onderzoeksgebied). Het metersdikke pakket veen heeft zich
ontwikkeld tot op de flanken van de strandwal. Alleen de hogere, met Oude Duinen afgedekte delen
van de strandwal zijn niet met veen overdekt geraakt.
In het eerste millennium voor Chr. brak een periode aan waarin als gevolg van stormvloeden de zee
toegang kreeg tot het achterland. Hierdoor werd een gedeelte van het uitgestrekte veengebied achter
de strandwallen weggeslagen. De ontwatering van het veengebied verbeterde en dit leidde vervolgens
tot een toenemende mariene invloed, waardoor op het veen een laag klei werd afgezet (Formatie van
Naaldwijk, Laagpakket van Walcheren). Zowel vanuit de Rijnmonding als vanuit de Maasmonding
ontstonden in deze periode getijdenkreken die zich tot ver in het achterland ontwikkelden. Voorafgaand
aan het proefsleuvenonderzoek was niet duidelijk of dergelijke kreken in het onderzoeksgebied
voorkwamen en zo ja, vanuit welke richting deze zijn ontstaan. Ten zuiden van het onderzoeksgebied,
ter hoogte van de voormalige gemeentewerf aan de Rietvinklaan te Leidschendam, is wel een smalle
getijdenkreek aangetroffen die onderdeel vormt van het Gantelsysteem, een krekenstelsel dat vanuit de
1
  Deze tekst is met enkele kleine aanpassingen overgenomen uit het vooronderzoek (Jansen & van Eijk, 2017).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                       [18]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Maasmonding is ontstaan (Kort & Raczynski-Henk, 2008). Ten noorden van het onderzoeksgebied is
eveneens een getijdenkreek aangetroffen; deze is echter vanuit de Oude Rijnmonding ontstaan
(Jansen, 2011).
3.2 Bodemopbouw van de vindplaats
Omdat de bodemopbouw in veel putten sterk overeenkomt (westelijke deel: bouwvoor op afgetopt
duinzand; oostelijke deel: bouwvoor op [zand op] veen op zand), is in het evaluatierapport
beargumenteerd dat het niet zinvol is om alle lengteprofielen volledig af te beelden in dit rapport.
Gezien de ligging van het onderzoeksgebied op de oostelijke flank van een strandwal, is met name de
oost-westelijke doorsnede van het plangebied informatief en relevant voor de interpretatie van de
bodemopbouw op deze locatie. Daarom wordt in deze paragraaf de bodemopbouw behandeld aan de
hand van een selectie van profielen, die zijn afgebeeld in kaartbijlage 5. De volledige lengteprofielen
van de putten 1, 9 en 10 vormen samen een min of meer complete oost-west georiënteerde doorsnede
door het plangebied van ruim op de strandwal tot ver in de met veen opgevulde strandvlakte.
Bovendien lenen put 1, 9 en 10 zich goed voor deze representatieve doorsnede omdat hierin zowel
veenwinningskuilen, een neolithische cultuurlaag, het kanaal van Corbulo als een geul van een
ijzertijdkreek voorkomen.
Behalve deze drie putten is ervoor gekozen om het lengteprofiel van de haaks hierop gelegen put 13 af
te beelden, omdat op deze locatie sporen en vondsten uit de Vroege IJzertijd zijn gevonden en het
profiel van deze put een goed inzicht geeft in de overgang van Oud Duin naar veen (in aanvulling op
put 9 en 10).
Zoals al aangegeven, wordt de bodem binnen het plangebied gevormd door twee hoofdelementen: het
Oud Duin en het voorkomen van veen. Het Oud Duin was geschikt voor bewoning vanaf het laat-
Paleolithicum tot aan de Bronstijd. Hierna vond veenvorming plaats dat tegen het duin opkroop en dit
bedekte. Wanneer het veen voldoende compact en ontwaterd was, kon ook op de top van het veen
gewoond worden.
Het Oud Duin (strandwal- en/of duinzand) bestaat uit matig fijn, zwak siltig zand (S3000). Het vertoont
gelaagdheid, die op sommige delen zeer goed zichtbaar is (S3001). Plaatselijk komen humusbandjes
(S3002) en/of ijzervlekken voor (S3003) Uit de profieldocumentatie is gebleken dat het Oud in het
westen van het plangebied is afgetopt, zoals werd vermoed. De oostelijke flank van het duin heeft
grofweg een noordoost-zuidwestelijke oriëntatie, maar binnen het plangebied komt veel microreliëf
voor. Dit is te zien op figuur 4 en figuur 5 (verbreiding zand/veen in de sleuven, geëxtrapoleerd naar
het gehele terrein), waarbij opvalt dat in het noordoosten van het plangebied verschillende uitlopers
van het duin zich uitstrekken naar het oosten (op één hiervan is vindplaats 1 uit de Vlaardingencultuur
aangetroffen). Ook meer naar het zuiden, ter hoogte van de putten 14, 24, 30, 13 en 29 is een zandrug
aanwezig, waarop archeologische resten zijn aangetroffen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [19]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 4. Verspreiding van zand en veen in vlak 1.
Figuur 5. Verspreiding van zand en veen in vlak 2.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [20]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
In de tussenliggende gebieden is veen aangetroffen tot 2 m -Mv; hier ligt het zand dus dieper dan de
ondergrens van het onderzoek. Het veen bestaat uit (soms kleiig) rietveen (S4000), waarin plaatselijk
dunne zandlaagjes (S4002) of zandbrokjes (S4004) voorkomen. Meer naar het oosten, vooral ter
hoogte van put 9, bevatten sommige lagen in het veen veel takken en/of wortels en gaat het
vermoedelijk om bosveen (S4005 en S4006).
Op de flanken van de strandwal, waar het veen schuin tegen de strandwal oploopt, heeft
bodemvorming plaatsgevonden (figuur 6).
Figuur 6. Coupe door S124 in put 2, waarin de bodemvorming onder het veen goed zichtbaar is.
Door de afdekking met veen in plaats van een drogere bosgrond, en door de geringe breedte van
slechts enkele meters, is de bodemvorming niet helemaal vergelijkbaar met een klassieke
podzolbodem. Toch is in voldoende mate sprake van uitspoelings- en inspoelingshorizonten dat de
bodemlagen in het veld zijn beschreven als een A-, E-, B-, BC- en C-horizont (respectievelijk S5000,
S5006, S5001, S5003 en S5002). Meer naar het oosten (bijv. in put 9) gaat deze podzolachtige bodem
over in een dunne “menglaag” (zandig veen, naar beneden toe overgaand in humeus zand) tussen de
onderkant van het veen en de top van het zand. In deze laag komen de vondsten van vindplaats 1
Vlaardingencultuur voor.
In put 7, het noordwesten van put 10, put 14, put 16 en put 24, is boven het veen een laag (stuif)zand
zichtbaar (S3006). Op veel plaatsen lijkt de overgang tussen die stuifzandlaag en het veen vertrapt of
verploegd te zijn, waardoor de laag zich in het vlak aftekent als een gevlekte vermenging van veen en
lichtgeel duinzand (zie ook 6.1.3).
Verspreid door het gehele plangebied zijn plaatselijk tussen de bouwvoor en de strandwal enkele
Nieuwetijds-ophogingslagen aanwezig (S2000, S2001, S2002), soms met ploegsporen aan de
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [21]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
onderzijde (bijv. in put 1). Ook zijn er kuilen en greppels vanuit deze laag ingegraven. Een scherpere
datering van deze laag is niet te geven, en kan ook verschillen door het plangebied.
De verstoringen binnen het terrein worden gevormd door:
• Veenwinningskuilen. Met name in het noordelijke deel van het plangebied, ter hoogte van
   buitenplaats Oostbos, is op grote schaal veen gewonnen, waarbij de bodem tot op grote diepte
   vergraven is.
• Kassenbouw. Binnen het plangebied hebben enkele kassen gestaan. Het gebruik hiervan heeft zijn
   sporen nagelaten, echter tot minder grote diepte dan de veenwinningskuilen. Het zuidelijk deel van
   het plangebied heeft hier het meest van te lijden gehad.
• Agrarisch gebruik. Hoewel de verstoring als gevolg van agrarisch gebruik mee lijkt te vallen, zijn op
   enkele plaatsen de archeologische niveaus wel geraakt, met name op de iets hogere delen van het
   Oud Duin. Wanneer hier veen op gelegen heeft, zal dit zijn verdwenen. Ook lijkt de top van het Oud
   Duin te zijn geërodeerd: op de flanken naar het veen zijn wél vondsten uit bijvoorbeeld de IJzertijd
   aanwezig, maar in de top van het Oud Duin zijn geen sporen gevonden.
• Natuurlijke en antropogene waterlopen. Hoewel de grachten van Oostbos en het Kanaal van Corbulo
   zelf tot vindplaatsen behoren, vormen zij tegelijkertijd een verstoring van oudere niveaus en/of
   vindplaatsen. Hetzelfde geldt voor de geul uit de IJzertijd in het oosten van het plangebied, die tot
   net in de Vlaardingen-vindplaats reikt.
3.3 Beantwoording onderzoeksvragen bodemkunde
Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek kunnen de onderzoeksvragen uit het PvE als
volgt beantwoord worden.
1.   Wat is de geo(morfo)logische en stratigrafische opbouw van de ondergrond in de verschillende
     delen van het onderzoeksgebied?
Zoals op figuur 4 en figuur 5 en in kaartbijlage 5 is te zien, is in het westen van het plangebied sprake
van een afgetopte strandwal, in het oosten van het plangebied van veen op een strandvlakte, en in de
overgangszone daartussen is sprake van een veenlaag die via een soort podzolbodem overgaat in de
ondergelegen strandwal, en die plaatselijk weer is afgedekt door stuifzand (afkomstig van de
strandwal).
2.   Bevinden zich in het onderzoeksgebied afzettingen die in verband kunnen worden gebracht met
     antropogene aanwezigheid?
Ja, verschillende afzettingen. De top van de strandwal -waar deze door veen is afgedekt- kan in
verband worden gebracht met antropogene aanwezigheid in de Steentijd. De top van het veen kan in
verband worden gebracht met gebruik en mogelijk ook bewoning in de IJzertijd. Ook het kanaal van
Corbulo is vanaf dit niveau ingegraven. Ten slotte kunnen de ophogingslagen onder de bouwvoor in
verband worden gebracht met de buitenplaats Oostbos en andere antropogene aanwezigheid in de
Nieuwe tijd.
3.   Zo ja, op welke diepte t.o.v. het maaiveld en NAP bevinden deze zich?
Steentijdresten top strandwal: tussen 2,6 en 3,1 m -NAP (ca. 1,7 tot 2,2 m -Mv)
Ijzertijdresten: tussen ca. 1,5 m en 2,5 m -NAP (ca. 0,6 tot 1,6 m -Mv)
Kanaal van Corbulo: tussen ca. 1,1 m en 2,9 m -NAP (ca. 0,6 tot 2,4 m -Mv)
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [22]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Oostbos/Nieuwe tijd: tussen ca. 0,3 m en 1,8 -NAP (ca. 0,1 tot 1,6 m -Mv)
4.   In hoeverre is de bodemopbouw nog intact? Beschrijf de aard en mate van verstoring en het
     verwachte effect hiervan op een eventuele vindplaats.
De bodemopbouw is nog grotendeels intact. Wel is in de noordwestelijke strook van het plangebied de
strandwal afgetopt. Eventuele prehistorische vindplaatsen die hierop hebben gelegen zullen dan ook
verdwenen zijn. Andere verstoringen betreffen veenwinningskuilen (vergravingen door vindplaatsen op
het veen, die echter niet binnen het plangebied zijn aangetoond met uitzondering van het kanaal van
Corbulo en verspreids vondstmateriaal), kassenbouw en agrarisch gebruik (geringe verstoring van de
bovenste lagen in het plangebied en dus de vindplaatsen in de top van het veen en de bovenliggende
stuif- en ophooglagen). De geul die door het oosten van het plangebied loopt, raakt plaatselijk net de
vondstlaag van de steentijdvindplaats, maar de ondergelegen sporen zijn bewaard gebleven.
5.   Onder welke omstandighedenheden en condities zijn de natuurlijke en antropogene
     bodemhorizonten gevormd?
De strandwal is gevormd onder invloed van de zee, tijdens de kustuitbreiding die vanaf ca. 4000 v.Chr.
plaatsvond. In de millennia hierna is het zand verstoven en vormden zich duinen op en rond de
strandwal. Het veenpakket op de flank van de strandwal ontstond onder invloed van de stijgende
zeespiegel en de daarmee stijgende grondwaterspiegel. Door inspoeling van regenwater van bovenaf,
door het veenpakket naar de onderliggende strandwal, is bodemvorming opgetreden die doet denken
aan podzolvorming in dekzandgebieden. De zandlagen bovenop het veen zijn gevormd onder invloed
van wind (verstuiving van de strandwal richting het oosten). De hierboven gelegen ophooglagen zijn
vermoedelijk deels ontstaan door het opbrengen van grond (plaggen) en deels door nog steeds
doorgaande verstuiving. De huidige bouwvoor is ontstaan door agrarisch gebruik en gebruik voor
kassenbouw.
6.   Indien er sedimentatie heeft plaatsgevonden, wat is hiervan het verwachte effect op een eventuele
     vindplaats. (Bijvoorbeeld afdekking door overstuiving, veengroei, etc.)
Hoewel veengroei niet echt kan worden gezien als sedimentatie, heeft de vorming van het veenpakket
de onderliggende steentijdvindplaats goed beschermd, zowel qua gaafheid (afdekking) als qua
conservering (waterrijke en humeuze condities). De hieropvolgende overstuiving heeft, waar deze
voorkomt, de top van het veen afgedekt. Deze stuiflaag is echter relatief dun en vindplaatsen in de top
van het veen zijn beperkt aanwezig, dus de beschermende werking is minder relevant dan bij het veen.
7.   In hoeverre en waar is er sprake van hiaten in de stratigrafie van het duin- en strandwalpakket?
Het meest opvallende hiaat is het ontbreken van de top van de strandwal in het oostelijke deel van het
plangebied. Het is goed mogelijk dat hier bijvoorbeeld een ijzertijdnederzetting op heeft gelegen
waarvan afval is terechtgekomen in de randzone met het veen, maar deze is in dat geval verdwenen.
Overige hiaten zijn niet duidelijk aanwezig, hoewel de scherpe en grillige bovengrens van het veen in
een deel van de putten doet vermoeden dat de top van het veen ontbreekt (afgegraven danwel
opgenomen in bovenliggende lagen).
8.   Zijn er erosieve zones aan te merken in het ruimtelijke beeld van het duin- en strandwallandschap?
     En zo ja, tot welke diepte reiken deze erosieve zones?
De geërodeerde top van de strandwal (put 1, put 3, put 15, put 26, put 28) reikt tot een diepte van ca.
50 cm -Mv (0,8 m -NAP).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [23]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
9.   In hoeverre komen de resultaten van het vooronderzoek overeen/verschillen deze met de
     resultaten van onderhavig onderzoek?
Wanneer de zanddieptekaart uit het vooronderzoek (figuur 8 in Jansen & Van Eijk, 2014) wordt
vergeleken met figuur 4 en figuur 5 uit het onderhavige rapport, dan valt op dat het beeld grotendeels
overeenkomt, maar iets is aangescherpt. De zandige uitloper ter hoogte van put 14, 24, 30, 13 en 29 is
bij het vooronderzoek minder duidelijk naar voren gekomen omdat in dit deel van het terrein relatief
weinig boringen zijn gezet, maar het proefsleuvenonderzoek heeft deze uitloper duidelijker in kaart
gebracht. Ook op het noordelijke terrein was de uitloper richting put 9 (steentijdvindplaats) al wel vaag
zichtbaar op de zanddieptekaart, maar bij het proefsleuvenonderzoek is het microreliëf beter zichtbaar,
en vooral de grilligheid en de variatie in diepte ter hoogte van het terrein waarop Oostbos is gelegen.
10. Wat betekenen de resultaten van het veldonderzoek voor de gespecificeerde archeologische
     verwachting zoals deze is geformuleerd in het bureau- en of booronderzoek? En in welk opzicht
     kan op basis hiervan de gespecificeerde archeologische verwachting worden bijgesteld?
In de gespecificeerde archeologische verwachting werd aangegeven dat op de afgedekte delen van de
strandwal een hoge archeologische verwachting gold voor vindplaatsen vanaf het Neolithicum. Dit
niveau bleek nog intact te zijn en hierin is een vindplaats aangetroffen. Wat dit aspect betreft, hoeft de
archeologische verwachting dus niet te worden bijgesteld. Voor het veenlandschap gold een lage
verwachting voor nederzettingsterreinen uit alle perioden, wel zouden activiteitsplekken van een
geringe omvang kunnen voorkomen. Uit de Midden-/Late IJzertijd lijkt dit inderdaad te kloppen, maar uit
de Vroege IJzertijd is een activiteitsplek aangetroffen die erop duidt dat er een nederzetting in de
nabijheid kan liggen. Aangezien vindplaatsen uit deze periode regelmatig voorkomen in de omgeving
en het veen (m.u.v. een zone met veenwinningskuilen) nog grotendeels intact lijkt, is het advies om de
verwachting voor resten uit de Vroege IJzertijd in dit gebied bij te stellen naar middelhoog. Voor
vindplaatsen uit de Midden- en Late IJzertijd en inheems-Romeinse periode kan deze laag blijven. De
verwachting voor het aantreffen van het Kanaal van Corbulo en de buitenplaats Oostbos was hoog en
dit kan worden gehandhaafd; beide zijn aangetroffen.
11. In hoeverre komen de resultaten van het proefsleuvenonderzoek overeen met het bureau- en
     booronderzoek?
Deze vraag is hetzelfde als vraag 9, maar omgekeerd gesteld.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [24]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
4 Vindplaats 1 Vlaardingencultuur
4.1 Sporen en structuren
De aanwezigheid van archeologische resten uit deze periode is vastgesteld in put 9 en put 12. De
meeste vondsten en sporen liggen in put 9, maar ook in put 12 zijn nog twee vuurstenen artefacten
              2
gevonden , waaronder een als klopsteen en kern hergebruikte geslepen bijl. Ook enkele grondsporen
in put 12 kunnen bij deze vindplaats horen (dit is zo geïnterpreteerd op de allesporenkaart), maar er is
geen dateerbaar materiaal ín de sporen aangetroffen. Het aardewerk in put 12 dateert uit de IJzertijd
(zie hoofdstuk 5) dus de sporen kunnen daar ook bij horen.
Het is goed mogelijk dat ook in de rest van het plangebied vindplaatsen uit het Neolithicum aanwezig
zijn of geweest zijn, maar deze liggen dan ofwel te diep t.o.v. maaiveld om aan te treffen, ofwel ze zijn
verdwenen. Ze kunnen bijvoorbeeld zijn geërodeerd doordat ze geen afdekking met veen (meer)
hebben, of zijn vergraven bij het egaliseren van de hogere delen van de strandwal in het westen van
het plangebied.
De kern van de vindplaats ligt in put 9, op de flank van een kleine uitloper van het Oud Duin naar het
oosten. Deze uitloper is na de bewoningsperiode afgedekt door een pakket veen en ligt bijna twee
meter onder het huidige maaiveld. De vindplaats kenmerkt zich door een ca. 15 cm dikke, humeuze,
donkergrijze vondstlaag in de top van het zand van het Oud Duin. In de laag is o.a. handgevormd
aardewerk, vuursteen, dierlijk bot en houtskool aangetroffen, dat op basis van het aardewerk en enkele
vuursteenfragmenten aan de Vlaardingencultuur is toegewezen (zie paragraaf 4.2.1).
Onder de vondstlaag is een sporenniveau aanwezig. De latere geul die zich, vermoedelijk in de
IJzertijd, heeft ingesneden door het veen, reikt tot in de vondstlaag maar heeft gelukkig het
onderliggende sporenniveau net niet aangetast. De sporen zijn opgevuld met grond die er hetzelfde
uitziet als de vondstlaag. De meeste sporen tekenen zich dan ook duidelijk en donker af in het
onderliggende duinzand, hoewel verstoring door op sporen gelijkende boomwortelgangen de
interpretatie van het sporenvlak soms bemoeilijkte. In put 9 is sprake van greppels, kuilen, paalkuilen
(soms met houtresten), stakenrijen (soms met houtresten), en een mogelijke drenkkuil (S282; zie figuur
7)). Ook is in het westen van de put een greppel aangetroffen met vermoedelijk vlechtwerkrestanten
(S365).
2
  Eigenlijk drie, maar één daarvan betreft een musketflint die daarom wordt behandeld in hoofdstuk 8.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                 [25]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 7. Vlak 2 in het oosten van put 9. Linksonder de drenkkuil S282; door het midden loopt greppel S274.
Een van de greppels, S274, kon over een lengte van 20 meter worden gevolgd maar is langer: de
greppel loopt in het noorden en zuidoosten van de put tegen het profiel aan. De greppel valt op doordat
er veel stevige eikenhouten aangepunte palen in voorkomen, niet op heel regelmatige afstand van
elkaar maar wel veel en behoorlijk dicht op elkaar (zie figuur 8).
Figuur 8. Deel van S274, een greppel met daarin aangepunte houten palen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                   [26]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Het zou om een wandgreppel van een huis kunnen gaan, maar vooralsnog lijkt het eerder om een
palissade te gaan. Dit gezien de relatief ondiepe fundering, de iets geknikte aard van de greppel en het
feit dat er een drenkkuil en slechts enkele paalkuilen aan de ‘binnenzijde’ van de greppel liggen. Haaks
op de greppel liggen nog twee greppels en een stakenrijtje. Waar de greppel/palissade in het
zuidoostprofiel verdwijnt, is een concentratie twijgen te zien (figuur 9). Gezien de doorworteling van het
veen kan het om natuurlijke twijgen/wortels gaan, maar het is niet uit te sluiten dat het om (omgezakt?)
vlechtwerk gaat.
Figuur 9. Greppel S274 in het zuidoostprofiel van put 9, met daarnaast een laag sterk doorworteld veen, mogelijk
vlechtwerk.
Meer naar het noordwesten in put 9 liggen enkele paalkuilen (S301 t/m S310) die, gezien de geringe
breedte van de put, niet aan een structuur konden worden toegewezen. Hetzelfde geldt voor een groep
paalkuilen en staken in het noordwestelijke uiteinde van put 9. S322 t/m S325 liggen op een rij haaks
op de put, en ook de stakenrij S363 tekent zich duidelijk af.
In put 12, ongeveer dertig meter ten noordwesten van put 9, zijn een greppel en enkele paalkuilen en
staken aanwezig. De greppel (S381) bevatte twee kleine en zeer verweerde en afgeronde scherfjes uit
de IJzertijd. In de buurt van de greppel ligt een spoor dat zich vanuit een hoger niveau insnijdt en uit de
IJzertijd zou kunnen dateren (S375), maar S381 zelf lijkt op basis van de kleur, de opvulling en het
niveau van insnijding eerder bij de neolithische sporen te horen. S381 wordt daarom vooralsnog als
neolithisch geïnterpreteerd. Hetzelfde geldt voor de paalkuilen S386, S391, S392 en S395. De overige
mogelijke paalsporen in deze put zijn na couperen als natuurlijk geïnterpreteerd. In put 12 zijn een
afslag en een neolithische kern van vuursteen gevonden; put 12 wordt op basis daarvan en op basis
van de aanwezigheid van de vondstlaag en het voorkomen van de grondsporen tot de periferie van de
vindplaats in put 9 worden gerekend.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [27]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
4.2 Vondstmateriaal
Een deel van de vondsten is handmatig schavend verzameld tijdens het aanleggen van het vlak. Hierbij
viel het op dat er vondstmateriaal voorkwam in de zandige, grijze top van de strandwal (cultuurlaag),
maar ook in de daarboven gelegen zandige onderkant van het veenpakket. Om ook de fijnere fractie te
kunnen onderzoeken en mogelijk meer diagnostische artefacten te verzamelen, is een aanvullende
onderzoeksstrategie opgesteld (“Proefsleuvenonderzoek Duivenvoordecorridor, voorstel strategie
steentijdvindplaats put 9”) door H. Molthof op 04-05-2017. Conform deze strategie zijn vier vakken van
1 x 1 m nauwkeurig uitgeschaafd in vijf lagen van 4 cm, waarbij vondsten zijn verzameld (figuur 10).
Ter controle van de nauwkeurigheid van de schaafmethode is uit twee vakken (9101 en 9108) een
segment van 50 x 50 cm en 20 cm dik als bulkmonster gezeefd over 3 mm. Van de twee andere vakken
(9311 en 9304) is een botanisch monster genomen van de vondstlaag, voorafgaand aan het uitschaven
van de vakken (respectievelijk M17 en M18).
Figuur 10. Overzicht uitgeschaafde (en deels gezeefde) vakken in put 9.
De zeef- en schaafmethode heeft meer vondstmateriaal uit het Neolithicum opgeleverd (houtskool,
aardewerk,verbrand bot, vuursteen en natuursteen), hoewel de vondstdichtheid niet erg hoog bleek te
zijn. Op basis van dit (beperkte) schaaf- en zeefonderzoek lijkt het erop dat het zeven van de grond wel
wat meer houtskool en verbrand botfragmentjes oplevert dan het schaven, maar dat dit de relatief
arbeidsintensieve methode niet waard is omdat het verbrand bot te klein is om te determineren en de
vele kleine houtskoolfragmentjes voor het grootste deel ook. W.b. het meer diagnostische vuursteen,
natuursteen en aardewerk levert de schaafmethode nauwelijks minder vondsten op dan de
zeefmethode.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [28]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
4.2.1 Keramiek
Het handgevormd aardewerk uit het Neolithicum is gewaardeerd door S. Bloo (BAAC); zie bijlage 4 en
5. Het gaat in totaal om 16 scherven en 13 fragmenten gruis, die o.b.v. magering en gelijkenis met de
grotere scherven wel aan het Neolithicum konden worden toegewezen. De 29 stuks aardewerk zijn alle
afkomstig uit put 9, uit de vondstlaag S5000 (V128, V145, V147, V167, V168, V170, V172, V279) en uit
de neolithische greppel S274 (V120 en V121). De scherven vertonen steengruismagering,
kwartsmagering, of een combinatie van kwartsmagering en organische magering.
Met uitzondering van V128 en V167 dateren alle scherven in de periode Midden-Neolithicum B t/m Laat
Neolithicum. Ze worden toegeschreven aan de (late) Vlaardingencultuur, vermoedelijk periode VL2a
(ca. 2750 tot 2650 v.Chr.) of zelfs VL2b (ca. 2650 tot 2500 v.Chr.). Sommige scherven vertoonden
gaatjes onder de rand, wat vaker voorkomt bij Vlaardingen-aardewerk (zie figuur 11).
Figuur 11. Enkele scherven neolithisch aardewerk van vindplaats 1. Links: Vlaardingen; rechts: Enkelgraf of TRB.
Tekening: M. Leenders, BAAC.
V128 betreft drie scherven waarvan de datering niet verder gespecificeerd kon worden dan “Midden-
Neolithicum B t/m IJzertijd”. Gezien de associatie met het materiaal van de Vlaardingencultuur worden
deze scherven bij het neolithisch aardewerk gerekend.
In V167 (zie figuur 11) is een randfragment gevonden van een dunwandige, versierde beker waarop
met stokjes lijnen en driehoeken zijn aangebracht (tiefstich). In de groeven is witte pasta aangebracht
en tevens is er zwart aankoeksel in achtergebleven. De witte pasta is mogelijk gemaakt van
verpulverde schelpen of verbrand bot. Nader onderzoek van de pasta zou interessant kunnen zijn voor
het verkrijgen van de samenstelling en/of voor een datering. De magering is onduidelijk, het lijkt om
graniet te gaan. Qua datering behoort de scherf waarschijnlijk tot de Enkelgrafcultuur (of heel
misschien de Trechterbekercultuur). Enkelgrafcultuur lijkt aannemelijker gezien de associatie met het
materiaal van de Late Vlaardingencultuur. V168 zou wellicht bij V167 kunnen horen gezien de
verschraling van fijn kwartsgruis.
Het materiaal is goed geconserveerd en weinig gefragmenteerd. De kwaliteit van de fragmenten is
volgens de specialist voldoende geschikt voor verder onderzoek en vergelijkingen met andere
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [29]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
vindplaatsen. Voor het waarderen van de vindplaats is dit echter niet noodzakelijk; dergelijke analyses
passen doorgaans bij een definitief onderzoek. De waardering van de scherven (m.n. globale datering)
heeft voldoende informatie opgeleverd om de vindplaats te kunnen waarderen.
4.2.2 Vuursteen en natuursteen
Vuursteen
Het vuursteen is gewaardeerd door P. van der Kroft (RAAP); zie bijlage 6. In totaal zijn er 21 stuks
vuursteen afkomstig uit de putten 9 en 12. Eén hiervan (V188-1 uit put 12) betreft echter een
musketflint uit de Nieuwe tijd; deze zal samen met een ander stuk vuursteen uit Nieuwe tijd-context
worden behandeld bij het vondstmateriaal in hoofdstuk 8.
In put 9 is sprake van een relatief hoge concentratie vuursteen (19 stuks); daarnaast zijn twee
fragmenten prehistorische vuursteen gevonden in put 12, ca. 40 meter ten westen van put 9.
Slechts een klein deel van het vuursteen is verbrand, en geen van de stukken is gepatineerd. Dit kan
worden beschouwd als een hoge gaafheid en conserveringsgraad van het materiaal, waardoor het
geschikt is voor verdere uitwerking. Enkele opvallende stukken zijn een schrabbertje uit V177, een
bijlafslag met duidelijke polijstsporen uit V144, en een kern (V188-2) die eveneens is gemaakt van een
fragment van een vuurstenen bijl (deze echter met minder duidelijke polijstsporen). Voordat het
bijlfragment als kern is opgebruikt, is het eerst hergebruikt als klopsteen (figuur 12).
Figuur 12. Boven: bijlafslag en schrabber uit put 9. Onder: als klopsteen en kern hergebruikt fragment van een
geslepen bijl. Het plus-symbool geeft aan of en waar een slagbult aanwezig is. Tekening: M. Koeweijden, RAAP.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                     [30]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Het vuursteen bevat weinig diagnostische stukken, maar gezien de associatie met het neolithische
aardewerk in dezelfde vondstlaag, is het zeer aannemelijk dat het vuursteen uit de putten 9 en 12
eveneens uit het Neolithicum dateert. De aanwezigheid van (fragmenten van) gepolijste bijlen sluit
hierbij aan.
De waardering van het vuursteen heeft voldoende informatie opgeleverd om de vindplaats waarvan het
afkomstig is, te kunnen waarderen en om de onderzoeksvragen 15 t/m 19 (en indirect 20 t/m 29) en 35
te kunnen beantwoorden op een wijze die volstaat voor een proefsleuvenonderzoek.
Natuursteen
Van het natuursteen zijn 28 stuks afkomstig uit een neolithische context (vondstlaag of spoor). Deze
fragmenten zijn voor een groot deel ongemodificeerd (natuurlijk), maar er zijn ook enkele fragmenten
gevonden die sporen van gebruik vertonen (bijv. als klopsteen). Enkele stukken zijn verbrand.
4.2.3 Dierlijk bot en schelp
Uit de neolithische vondstlaag en neolithische sporen in put 9 en 12 zijn in totaal 47 botfragmenten en
6 schelpen afkomstig. De conservering is over het algemeen goed voor de onverbrande fragmenten en
matig voor de verbrande (zeer kleine) fragmenten. Van de meeste vondstnummers zou 50 tot 100% tot
op soort gedetermineerd kunnen worden, met uitzondering van de verbrande fragmenten.
In zowel V119 als V128 is een beenplaat van een steur aanwezig (figuur 13). Steuren maakten vaak
deel uit van het neolithisch menu en zullen gevangen zijn in kreken in de nabije omgeving van de
vindplaats. Ze worden echter niet vaak zo goed geconserveerd teruggevonden als hier het geval is.
Figuur 13. Beenplaten van steur uit V119 en V128.
Een andere noemenswaardige vondst (V141) is een fragment van een geweistang van een afgeworpen
edelhertgewei, uit de greppel met houten palen, S274. Het betreft het dikste deel net boven de
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [31]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
rozenkrans, dat vaak wordt gebruikt om werktuigen van te maken, maar bewerkingssporen zijn niet
gezien.
Uit S5000 in put 12 komt een deel van een doorboorde geweistang (V187; zie figuur 14). Hoewel het
niet 100% zeker is dat deze bij de neolithische vindplaats hoort (gezien het feit dat in put 12 sporen
vanuit verschillende niveaus zich insnijden, en in een van de sporen -weliswaar verweerde-
ijzertijdscherfjes voorkomen), is dit wel zeer aannemelijk door de ligging in dezelfde laag als de
Vlaardingenvondsten in put 9 (overgang veen naar onderliggend zand).
Figuur 14. Fragment doorboorde geweistang; V187.
4.2.4 Zaden
In de neolithische vondstlaag in put 9 zijn twee verkoolde fragmenten van een hazelnootdop gevonden
(V152). De fragmenten zijn goed geconserveerd en geschikt voor 14C-datering. Hoewel dit een
bijdrage zou leveren aan de absolute datering van de resten van deze vindplaats, en daarmee aan het
beantwoorden van de onderzoeksvragen 15 t/m 19 (en indirect 20 t/m 29), en 35, heeft de waardering
van het aardewerk uit de neolithische vondstlaag ook al een datering van deze laag opgeleverd. In
deze waarderende fase is daarom geen 14C-onderzoek uitgevoerd.
4.2.5 Houtskool
Uit de zeef- en schaafvakken zijn 72 fragmenten houtskool afkomstig. Het grootste deel hiervan is niet
op soort determineerbaar omdat het daarvoor te klein is. De wel determineerbare fragmenten zijn
allemaal afkomstig van loofhout. D.m.v. analyse zou kunnen worden bepaald of fragmenten in
aanmerking komen voor 14C-datering, maar dat is in dit waarderend onderzoek nog niet nodig.
4.3 Monsters
4.3.1 Hout
Uit put 9 zijn 16 houten objecten verzameld, waarvan het grootste deel afkomstig is uit sporen die zich
vanuit de neolithische vondstlaag insneden in het onderliggende duinzand. Voor de waardering van het
hout zijn acht houtmonsters bekeken door de houtspecialist (Kirsti Hänninen, BIAX). Zes hiervan
betroffen tot palen bewerkte stammen van eikenhout, namelijk V86, V87, V88, V124, V127 en V134.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [32]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
De conservering is matig tot redelijk. De paalpunten zijn vrij stomp en er zijn korte, holle facetten op
zichtbaar, kenmerkend voor het kappen met een bijl gemaakt van steen, been of gewei. De overige
twee gewaardeerde houtmonsters zijn een redelijk geconserveerde paal van verspreidporig loofhout
(V155 uit S359) en twaalf matig geconserveerde eikentakken (diameter 1,5-2,5 cm) die mogelijk tot
vlechtwerk behoren (V179) en die voor 14C-datering geschikt zijn.
Figuur 15. Bekapte eikenhouten paal V87 uit S274.
Figuur 16. Bekapte eikenhouten paal V88 uit S274.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                               [33]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 17. Bekapte eikenhouten paal V124 uit S274.
Figuur 18. Bekapte eikenhouten paal V127 uit S274.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [34]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 19. Bekapte eikenhouten paal V55 uit S359.
4.3.2 Dendrochronologie
Van de eikenhouten palen zijn V87, V127 en V134 ingestuurd voor dendrochronologisch onderzoek.
Deze bevatten respectievelijk 129, 71 en 104 jaarringen, een ruim aantal. Helaas heeft het onderzoek
geen absolute datering opgeleverd. De beperkte dekking van pre-Romeinse perioden door
referentiecurven is hier debet aan. Onderlinge synchronisatie leverde voor de metingen van de drie
houten palen echter goede resultaten op. Tussen V87 en V134 is sprake van 104 overlappende
jaarringen, en tussen V87 en V127 van 70 overlappende jaarringen. Dit geeft aan dat de stammen op
min of meer hetzelfde moment in één gebied zijn gekapt.
4.3.3 Macrobotanie
Behalve de macrobotanische monsters M17 en M18 uit vakken 9311 en 9304, is er een monster uit de
vondstlaag S5000 genomen uit het profiel (M29), en een monster uit greppel S365 met vermoedelijk
vlechtwerk (M30). In het kader van de waardering van de vindplaats is monster M17 gewaardeerd. De
conservering is slecht, de concentratie en diversiteit zijn beide laag; vermoedelijk heeft het
bewoningsniveau lange tijd aan het oppervlak gelegen voordat dit werd afgedekt met veen. Wel zit er
één opvallend object in het monster: een mogelijke verkoolde erwt. Dit zou dan de enige cultuurplant in
het monster zijn; verder is het monster niet geschikt voor analyse.
4.3.4 Pollen
In neolithische context is één pollenbak geslagen (M13; figuur 20). Hieruit is laag S5000 (de
neolithische vondstlaag in de top van het duinzand) gewaardeerd. De conservering van de pollen in het
monster is slecht, dit zal dezelfde oorzaak hebben als bij de macrobotanische resten (oxidatie voor
afdekking). De concentratie pollen is laag, evenals de diversiteit. Er zijn geen cultuurplanten of
mestschimmels waargenomen. Het monster is ongeschikt voor analyse.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [35]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 20. Pollenbak M13 in het noordprofiel van put 9.
4.3.5 OSL
In put 7 is een OSL-monster genomen van het duinzand onder het veen (M3), maar dit is niet
uitgewerkt a.g.v. de hoge kosten en lange doorlooptijd van dit type onderzoek (niet passend in een
waarderend onderzoek) en het feit dat de vraagstelling al op een andere manier kon worden
beantwoord (stratigrafie en aardewerk).
4.4 Interpretatie
Put 9 doorsnijdt een neolithische nederzetting uit de late Vlaardingencultuur op een uitloper van het
duin richting het veengebied. Hoewel er geen plattegronden van gebouwen (huizen, bijgebouwen,
spiekers) zijn onderscheiden, wijst de hoge dichtheid aan sporen en het vele gebruik van hout en
mogelijk ook vlechtwerk erop dat dit wel een bewoningslocatie is, en dat de huizen of in de smalle put
niet herkenbaar waren, of net buiten de put hebben gelegen. De niet erg hoge concentratie
vondstmateriaal doet het laatste vermoeden. De omvang en oppervlakte van de vindplaats zijn lastig
vast te stellen omdat de vindplaats in alle richtingen doorloopt vanuit put 9, maar in de putten aan
weerszijden (20 en 23) het betreffende niveau niet is bereikt (op 2 m -Mv lag nog veen). Er kan dus niet
worden gezegd of de vindplaats op een dieper niveau doorloopt. Het ligt wel voor de hand dat de
omliggende gebieden gezien de lagere ligging natter en minder geschikt waren voor bewoning dan de
rug/flank in put 9. Vermoedelijk zal het dus niet om een grote nederzetting gaan, maar een terrein waar
bijvoorbeeld één tot drie erven op lagen. De lagere sporenconcentratie in put 12 kan betekenen dat we
hier richting de periferie van de nederzetting gaan, maar het is niet uitgesloten dat ten noordwesten
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [36]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
hiervan (hoger op het duin) meer erven hebben gelegen, en put 12 slechts een sporenarm
tussengedeelte is.
Het aantreffen van een steentijdvindplaats op de flank van de strandwal is niet geheel onverwacht; in
de verwachting was gesteld dat de kans op steentijdvindplaatsen hoog was. De vindplaats past goed in
het beeld van andere neolithische vindplaatsen in Leidschendam en Voorschoten, zoals die aan de
Frekeweg en Prinsenhof in Leidschendam, en de vindplaatsen in de wijken Boschgeest en Dobbewijk in
Voorschoten.
4.5 Waardering en selectieadvies
Het duin is goed bewaard gebleven onder een afdekkend pakket veen. Hierdoor is zowel de top van het
duin zélf, als een in de top liggend cultuurniveau bewaard. Dit betekent in de praktijk dat zowel een
neolithisch sporenniveau als een vondstenniveau aanwezig is. De sporen tekenen zich duidelijk af in
het onderliggende duinzand en zijn niet afgetopt of verstoord. De gaafheid van de vindplaats is dus
hoog te noemen. Ook ligt de top van het duin net onder het huidige grondwaterniveau; er is dan ook
bewerkt hout en onverbrand botmateriaal gevonden. Uit de waardering van een macrobotanisch en een
pollenmonster is echter gebleken dat de conservering van zaden en pollen slecht is, vermoedelijk
omdat het niveau een tijdlang aan het oppervlak heeft gelegen voordat het met veen werd bedekt. De
conservering van de vindplaats wordt daarmee als gemiddeld beschouwd.
Met deze score van 5 punten op fysieke kwaliteit is de vindplaats al als behoudenswaardig aan te
merken. Dit wordt nog eens versterkt door de criteria met betrekking tot inhoudelijke kwaliteit. Zelden
liggen sporenvlakken uit een Neolithische context in het westelijk kustgebied (zo goed bewaard) zo
dicht aan de oppervlakte dat ze relatief makkelijk bestudeerd kunnen worden. De informatiewaarde van
deze vindplaats wordt als gemiddeld beschouwd omdat houten palen en botmateriaal informatie zullen
opleveren over grondstofgebruik, bouwtechnieken en voedseleconomie, maar dit laatste onderwerp niet
of nauwelijks kan worden aangevuld met informatie uit botanische en palynologische monsters. Ook de
ensemblewaarde is gemiddeld; de vindplaats biedt een mooie gelegenheid tot vergelijking met andere
vindplaatsen van de Vlaardingencultuur in het duingebied, en vormt tevens de start van de uitgebreide
bewonings- en gebruiksgeschiedenis van het gehele plangebied.
  waarde                              criteria                     scores
                                                                       hoog             midden      laag
  beleving                            schoonheid                                wordt niet gescoord
                                      herinneringswaarde                        wordt niet gescoord
  fysieke kwaliteit                   gaafheid                           3
                                      conservering                                         2
  inhoudelijke kwaliteit              zeldzaamheid                       3
                                      informatiewaarde                                     2
                                      ensemblewaarde                                       2
                                      representativiteit                                n.v.t.
Tabel 6. Scoretabel waardestelling van vindplaats 1 Vlaardingencultuur (tabel 5 uit de KNA).
Het selectieadvies luidt als volgt: vindplaats 1 Vlaardingencultuur wordt aangemerkt als
behoudenswaardig. Omdat de begrenzingen van het duin en de bewoning niet konden worden
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [37]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
vastgesteld, betreft het nu een geschat oppervlak van ca. 7500 m2 over de delen waar het dekzand
vermoedelijk binnen twee meter onder maaiveld ligt. Het is echter niet per se zo dat deze hele zone
zou moeten worden opgegraven indien hier verstoringen plaatsvinden. Er zou gefaseerd kunnen
worden gewerkt, waarbij eerst verspreid over deze zone enkele kleinere proefputten worden aangelegd.
4.6 Beantwoording onderzoeksvragen
12. Op welke diepte t.o.v. het maaiveld en het NAP zijn de archeologische indicatoren aangetroffen?
In put 9: tussen 2,6 en 3,1 m -NAP (ca. 1,7 - 2,2 m -Mv)
In put 12: tussen 2,8 en 3,1 m -NAP (ca. 1,9 - 2,2 m -Mv)
13. In hoeverre zijn de archeologische indicatoren in verband te brengen met aanwezige of verdwenen
      bodemhorizonten?
De indicatoren bevinden zich in een nog intact aanwezige humeuze vondstlaag in de top van het
duinzand, en in sporen die daaronder hangen.
14. Wat is de horizontale ruimtelijke spreiding van de archeologische indicatoren? Zijn er erosieve
      zones aan te merken in het ruimtelijke beeld van de aanwezige archeologische vindplaatsen?
De horizontale ruimtelijke spreiding laat zien dat in put 9 de vondst- en sporenconcentratie het hoogst
is, en dat in enkele andere putten (10 en 12) sporadisch ook neolithisch vondstmateriaal voorkomt. Het
niet meer aanwezige hogere deel van de strandwal in het westen kan als een erosieve zone worden
aangemerkt, hoewel het mogelijk is dat de vindplaats daar nooit heeft gelegen en alleen op de flank
ligt.
15. Wat is de aard en ouderdom van de indicatoren?
De grondsporen betreffen kuilen, paalkuilen, staken, greppels en een drenkkuil. Er lijkt ook vlechtwerk
aanwezig zijn en er loopt een palissade door het oostelijke uiteinde van de put. Van deze vindplaats is
handgevormd aardewerk, vuursteen, natuursteen, verbrand en onverbrand dierlijk botmateriaal, zaden,
hout en houtskool afkomstig. De ouderdom is met name gebaseerd op typologische kenmerken van het
aardewerk (Vlaardingen VL2a of VL2b) en de aanwezigheid van fragmenten van gepolijste bijlen tussen
het vuursteen.
16. Behoren de indicatoren tot een of meerdere vindplaatsen?
Ja, tot één vindplaats (vindplaats 1).
17. Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate?
De categorieën zijn genoemd bij vraag 15. Voor alle categorieën geldt dat deze in gemiddelde mate
aanwezig zijn, in ieder geval voldoende om diagnostisch materiaal op te leveren t.b.v. datering en
interpretatie.
Onderzoeksvragen per vindplaats:
• Aard: sporen en vondsten uit het Neolithicum
• Complextype(en): nederzetting
• Omvang: vermoedelijk minimaal ca. 100 x 60 meter
• Datering: vermoedelijk VL2a (ca. 2750 tot 2650 v.Chr.) of VL2b (ca. 2650 tot 2500 v.Chr.).
• Gaafheid van de archeologische sporen: hoog
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [38]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
• Aanwezigheid van structuren: ja, maar contouren nog niet overal duidelijk herkenbaar
• Aanwezigheid vondststrooiing? ja
• Aard van de vondsten: zie vraag 15
• Vondstdichtheid per m2: gemiddeld ca. 3 tot 5 vondsten
• Aard van de sporen: zie vraag 15
• Spoordichtheid in aantal per m2: ca. 1 spoor per 4 m2
• Aanwezigheid archeologische laag? ja, vondstlaag in de top van het duin
• De mate van conservering van deze vindplaats (fysieke en inhoudelijke kwaliteit, voor het bepalen
   van de fysieke kwaliteit zie ook PS02): goed voor de sporen, het aardewerk, het steen en het hout,
   matig voor bot en slecht voor botanische resten.
• Toelichting: zie paragraaf 4.5
18. Welke uitspraken kunnen op basis van de aangetroffen archeologische resten worden gedaan over
     de activiteiten die op de onderzoekslocatie plaatsvonden en de eventuele ontwikkelingen daarin?
Omdat het een proefsleuvenonderzoek betreft en de uitwerking beperkt is gebleven, kunnen hier weinig
onderbouwde uitspraken over worden gedaan, maar vooralsnog wordt uitgegaan van houtbewerking
(gezien de vondst van zowel hout met kapsporen als fragmenten van bijlen), aardewerkproductie,
vuursteenbewerking, en zowel jacht als het houden van gedomesticeerde dieren. Het ligt voor de hand
dat er ook gewassen zijn geteeld, al zijn daar geen aanwijzingen voor gevonden. Het onderzoek is te
beperkt om iets te zeggen over ontwikkelingen, maar wel valt op dat vuursteen waarschijnlijk schaars
was omdat een bijl is hergebruikt als klopsteen en daarna weer afgebouwd als kern.
19. Zijn absolute dateringen van afzettingen en bewoningssporen mogelijk?
Deze zijn mogelijk door het uitvoeren van 14C-dateringen, maar dit is niet gebeurd in het kader van het
huidige onderzoek. Dendrochronologisch onderzoek aan de houten palen heeft helaas geen datering
opgeleverd.
20. Wat betekent de aanwezigheid van de vindplaats(en) voor de gespecificeerde archeologische
     verwachting zoals deze is geformuleerd in het bureau- en of booronderzoek? En in welk opzicht
     kan op basis hiervan de gespecificeerde archeologische verwachting worden bijgesteld?
De gespecificeerde archeologische verwachting duidde op een hoge kans op vindplaatsen vanaf het
Neolithicum (Jansen & Van Eijk, 2014). Deze verwachting blijkt uit te komen en hoeft niet te worden
bijgesteld.
21. Wat is de waarde van de vindplaats(en)? Conform KNA-bijlage IV ‘Waarderen van vindplaatsen’?
De score op fysieke kwaliteit is 5 punten. De score op inhoudelijke kwaliteit is 7 punten. De vindplaats
is hiermee als behoudenswaardig aan te merken.
22. Wat kunnen deze waarden bijdragen aan de kennis van de bewonings- en gebruiksgeschiedenis,
     bewonings-en gebruikscontinuïteit en locatiegebruik van het plangebied en zijn directe omgeving?
Op basis van het proefsleuvenonderzoek valt al te stellen dat hier een waardevolle en informatieve
vindplaats ligt die kan bijdragen aan de kennis over bewoning en gebruik van de strandwallen op de
overgang naar het veengebied. Een eventuele opgraving (bij bedreiging van de resten) zou ook
daadwerkelijk veel aanvullende kennis opleveren.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [39]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
23. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de reeds bekende gelijktijdige
     vindplaatsen/archeologische resten in de directe en wijde omgeving van de onderzoekslocatie?
Met de ligging op de strandwal en de aard van de sporen en vondsten past de vindplaats goed in het
beeld van reeds bekende gelijktijdige vindplaatsen in de omgeving, zoals die aan de Frekeweg en
Prinsenhof in Leidschendam, en in de wijken Boschgeest en Dobbewijk in Voorschoten.
24. Hoe past de nieuwe vindplaats ten opzichte van oudere en jongere vindplaatsen/archeologische
     resten in de directe omgeving van de onderzoekslocatie in kwestie?
De vindplaats heeft een ensemblewaarde met de andere vindplaatsen in het plangebied, in die zin dat
er sprake is van een niet continue maar wel lang doorlopende bewoningsgeschiedenis. De
Vlaardingenvindplaats zou wel eens de start van die geschiedenis kunnen vormen, die voortduurt tot
vandaag de dag, zoals resten uit de IJzertijd, Romeinse tijd, Middeleeuwen en Nieuwe tijd uit ditzelfde
proefsleuvenonderzoek aantonen.
25. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de bewoning en/of het landgebruik t.o.v. de
     regionale en provinciale context uit onderhavige periode?
Omdat de vindplaats alleen in de proefsleuf is aangesneden en het type vindplaats
(permanente/tijdelijke nederzetting, wel/geen akkers, etc) nog niet goed duidelijk is, is het lastig hier
gedetailleerde uitspraken over te doen, maar in het algemeen kan worden gesteld dat de vindplaats
goed past in het beeld van reeds bekende Midden-/Laat-Neolithische bewoningsresten op de
strandwallen van Zuid-Holland.
26. Hoe verhouden de aangetroffen archeologische resten zich tot vergelijkbare complexen in de
     (wijde) omgeving (inhoudelijke kwaliteit)?
Zie het antwoord bij vraag 23.
27. Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische waarden (gaafheid en
     conserveringsgraad)? Zie ook PS02.
Zie onderzoeksvraag “Onderzoeksvragen per vindplaats”
28. Welke aanwijzingen zijn er dat de nieuwe vindplaats zich uitstrekt buiten het onderzochte terrein?
     Kan op basis van de resultaten van dit IVO–P worden aangegeven of de vindplaats centraal of
     perifeer is geraakt/doorsneden en zo ja, op grond waarvan? In welke richting(en) strekt de
     vindplaats zich vermoedelijk verder uit?
De vindplaats strekt zich vermoedelijk uit tot buiten het onderzochte terrein, omdat de
sporenconcentratie nog hoog is in het zuidoostelijke uiteinde van put 9. Vermoedelijk is de vindplaats in
put 9 centraal geraakt en in put 12 perifeer (o.b.v. sporendichtheid). De vindplaats strekt zich
vermoedelijk uit richting het noordoosten, zuidoosten en zuidwesten, maar duikt daar onder de
onderzoeksgrens van 2 m -Mv dus dit is lastig te zeggen.
29. In hoeverre komen de resultaten van het proefsleuvenonderzoek overeen met het bureau- en
     booronderzoek?
Bij het booronderzoek waren geen indicatoren aangetroffen die duidden op een steentijdvindplaats, dus
in die zin wijken de resultaten van het proefsleuvenonderzoek af, maar de afwezigheid van indicatoren
betekent niet per se dat er geen vindplaats aanwezig is. In de verwachting was wel gesteld dat de kans
op steentijdvindplaatsen hoog was.
30. In hoeverre worden de archeologische waarden bedreigd door de toekomstige planontwikkeling?
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [40]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Indien de planontwikkeling niet dieper gaat dan 2 m -Mv, wordt slechts een beperkt deel van de
vindplaats bedreigd door eventuele ingrepen. Dit is echter wel een deel met veel informatieve
grondsporen, in de vermoedelijke kern van de vindplaats.
31. Welke mogelijkheden (denk ook aan bufferzone, grondwaterpeil, planologische inpassing) zijn er
     tot het behoud in situ van de vindplaats (Zie ook KNA-leidraad ‘Standaard Archeologische
     Monitoring’)
Er is door de opdrachtgever voor gekozen om de planontwikkeling in te passen op het terrein, door
alleen buiten de onderscheiden vindplaatscontouren te bouwen. Het is daarbij wel van belang dat de
grondwaterstand niet wordt verlaagd.
32. Is vervolgonderzoek nodig en zo ja, zijn er voor vervolgonderzoek technische beperkingen te
     voorzien?
Wanneer inpassing toch niet mogelijk is en er vervolgonderzoek plaatsvindt, dient vooral rekening
gehouden te worden met opkomend grondwater.
33. Hoe kunnen de eventueel aan te treffen resten geplaatst worden in het grotere onderzoekskader
     (POA en NOaA) en hoe kunnen ze bijdragen tot een Gemeentelijke Onderzoeksagenda?
De resten passen goed binnen het thema 11. De Vroege Prehistorie van de NOaA, met name de delen
over landgebruik en nederzettingssystemen. In de Provinciale Onderzoeksagenda van Zuid-Holland
passen de resten goed bij thema’s als de spreiding en bewoningsgeschiedenis van het West-
Nederlands kustgebied en dan met name het inzicht in nederzettingsfactoren (waarom zijn
samenlevingen op een bepaalde plek gaan zitten?). Indien de resten niet in situ behouden kunnen
worden en de nederzetting wordt opgegraven, dient bij het opstellen van het PvE en de
onderzoeksvragen te worden ingezet op specifieke kennislacunes die in deze grotere
onderzoekskaders worden aangegeven. De verkregen informatie kan dan weer worden ingezet bij het
opstellen van een Gemeentelijke Onderzoeksagenda.
Onderzoeksvragen bij prehistorische resten:
34. In welke landschappelijke omgeving vond de bewoning plaats?
De bewoning vond plaats op (een uitloper van) de oostelijke flank van de strandwal waarop nu
Leidschendam en Voorschoten liggen. Ten zuidoosten en oosten van de bewoningslocatie lag een
laagte waarin veengroei plaatsvond als gevolg van de stijgende zeespiegel. Hier kunnen kreekjes
doorheen hebben gelopen die de neolithische bewoners gebruikten voor transport, drinkwater en
jachtlocaties. In hoeverre het veen al tot vlakbij de bewoningslocatie was gegroeid, is niet duidelijk. Op
de strandwal zelf zullen bomen en lagere vegetatie hebben gegroeid.
35. Welke aanwijzingen zijn er voor exploitatie van voedselbronnen en ander economisch gebruik ter
     plaatse van of in de directe omgeving van de vindplaats?
Het dierlijk botmateriaal wijst op het houden van gedomesticeerde dieren maar ook jacht en visvangst.
Hazelnootdopjes geven aan dat deze noten werden verzameld en gegeten. Bomen werden gekapt om
te gebruiken voor palen en stakenrijen. Een mogelijke erwt in een botanisch monster geeft aan dat, als
het inderdaad een erwt is, deze soort werd verbouwd of verzameld.
36. Veenwegen. Wat is de opbouw van de veenweg? Welke aanwijzingen zijn er voor fasering in
     aanleg en gebruik van de weg? Welke aanwijzingen zijn er voor de wijze waarop de veenweg is
     aangelegd? Welke fenomenen die verband houden met de veenweg (huisplaats, kreek,
     aanlegsteiger, beschoeiing, vis fuik, boten) zijn er?
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [41]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Een veenweg zoals beschreven in het PvE is niet aangetroffen. Alleen ter plaatse van de
Vlaardingenvindplaats is in het profiel sprake van een laag twijgen die mogelijk antropogeen is. Deze
bevindt zich echter in het veen boven de Vlaardingen-vondstlaag, in een zone met veel hout en
doorworteling. Het zou dus ook kunnen gaan om een natuurlijke twijgenlaag. Wel bevindt deze laag
twijgen zich ongeveer op de plaats waar de palisssade in het zuidoostprofiel verdwijnt, het zou dus ook
nog kunnen gaan om (omgezakt) vlechtwerk.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [42]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
5 Vindplaats 2 Vroege IJzertijd
5.1 Sporen en structuren
Aan de rand van het veen, waar het overgaat in het zand van het Oud Duin, is op één plaats binnen het
plangebied een sporenconcentratie met aardewerk uit de IJzertijd aangetroffen, namelijk een groep
paalkuilen en kuilen in put 13. Een groot deel van het aardewerk kon specifiek in de Vroege IJzertijd
worden gedateerd, het overige aardewerk in de “Late Bronstijd of Vroege IJzertijd” en de “Vroege of
Midden IJzertijd”. Omdat in die laatste twee determinaties ook de Vroege IJzertijd voorkomt, en het
erop lijkt dat beide kuilen gelijktijdig en in een korte periode of één moment zijn opgevuld, wordt in dit
hoofdstuk als datering voor de sporen uitgegaan van de Vroege IJzertijd.
De kuilen zijn ingegraven vanuit het veen. De bovenzijde van de ingraving ligt op 1,1 m –NAP en wordt
daar oversneden door de bouwvoor; mogelijk lag het ingravingsniveau dus nog hoger. De onderkant
van het veen ligt in put 13 op 1,6 m -NAP. Ter vergelijking: in put 9 en put 12, waar scherven uit de
Vroege IJzertijd ónder het veen voorkomen, ligt de onderkant van het veen op 3,0 m -NAP. Het lijkt er
dus op dat het veen in put 13 eerder is ontstaan (vóór of tijdens de Vroege IJzertijd) dan in put 9 en 12,
ondanks de veel hogere ligging. Er kan uiteraard sprake zijn van een lokale waterhuishouding die
ervoor zorgt dat de veenvorming niet overal gelijkmatig plaatsvindt, maar een verschil van 1,4 meter is
vrij veel. Hier is geen sluitende verklaring voor gevonden.
De kuilen concentreren zich op de plaats waar het veen tegen het duin opkruipt, oftewel de flank van
het duin. Een aangelegde sleuf dwars op de aangetroffen kuilen heeft aangetoond dat er geen kuilen
meer aanwezig zijn ‘dieper het veen in’, maar evenmin op de plaats waar het duin niet meer afgedekt
wordt door veen. Het lijkt dus te gaan om een kleine vindplaats met een omvang van ca. 6 bij 30 meter
binnen de proefsleuf, en vermoedelijk niet veel daarbuiten. Negentien van de sporen zijn gecoupeerd,
sommige zijn na het couperen vervallen omdat het om natuurlijke verstoringen bleek te gaan. Zes
sporen zijn echter als goede paalkuilen geïnterpreteerd en zeven sporen als antropogene kuilen.
Enkele van deze kuilen (zoals S535 en S536) betreffen ondiepe houtskoolconcentraties, misschien
onderkanten van haardkuilen of oppervlaktehaardjes. Verschillende gecoupeerde sporen bevatten hout,
dat soms natuurlijk hout bleek te zijn (kronkelend en wortelachtig) maar bij S522 en S523 bleek het wel
degelijk om aangepunte palen te gaan.
Twee kuilen, S510 en S518, vallen op door hun bijzondere inhoud. In beide kuilen was namelijk veel
dierlijk bot en aardewerk aanwezig, zowel kookpotten als zogenaamd zout-aardewerk of briquetage-
aardewerk. In S510 was onder het aardewerk tevens een zeldzaam ovenrooster en een slingerkogel of
balletje. Ook lagen in deze kuil meerdere fragmenten natuursteen, en enkele houten palen en
voorwerpen (zie figuur 21 en paragraaf 5.2 en 5.3). Onder het dierlijk bot in S510 waren grote objecten
als een compleet schouderblad van een rund, een van kapsporen voorzien afgeworpen gewei van een
edelhert, en een afgezaagde hoornpit van een rund.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [43]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 21. Vondstmateriaal in kuil S510 in put 13.
Over het algemeen waren de sporen in put 13 opgevuld met humeus, zandig veen, donkerder van kleur
dan het zandig veen waarin zij zich insnijden. In S510 en S518 bestond een deel van de vulling uit
lichtgijze klei. In S518 betrof dat de bovenste vulling, maar in S510 is de helft van de kuil hiermee
opgevuld (verticaal gezien). Het runderschouderblad ligt bijvoorbeeld half in de klei en half in de venige
opvulling en het lijkt er dan ook op dat het gedeeltelijk opvullen van de kuil met klei een doelbewuste
actie is geweest. In deze periode zal er nog weinig klei in de omgeving te vinden zijn geweest, dus die
moet van elders zijn aangevoerd (bijv. voor het maken van aardewerk). Waarom deze klei in de kuil is
gegooid, is niet duidelijk.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [44]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 22. Kleivulling die zichtbaar wordt tijdens het couperen van S510.
De kuil S510 was maar liefst 90 cm diep (figuur 23); S518 was 26 cm diep. De diepte van de overige
sporen varieerde sterk, van enkele centimeters tot 40 of 50 cm vanaf het vlak.
Figuur 23. Coupe van S510 in het profiel; waarbij goed zichtbaar is dat de kuil zich insnijdt vanaf het veen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                       [45]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
5.2 Vondstmateriaal
5.2.1 Keramiek
Het aardewerk van vindplaats 2 is goed voor 83% van al het aardewerk uit het proefsleuvenonderzoek,
ondanks dat het om een activiteitszone met een klein oppervlak gaat. Het aardewerk uit deze periode
(561 stuks) is voor het overgrote deel afkomstig uit S510 en S518. Het materiaal uit de kuilen is goed
geconserveerd en weinig gefragmenteerd en bestaat naast (kook)potten uit bijzondere vondsten zoals
briquetage-aardewerk of zoutaardewerk (gootjes en massieve staven; figuur 24), een slingerkogel of
balletje en een groot, dik ovenrooster of bakplaat, voorzien van ronde gaten (figuur 25 en figuur 26). De
zoutwinning is hier gerelateerd aan het voorkomen van veen. Het zout kan uit het veen zélf gewonnen
zijn, als de saliniteit van het zout hoog genoeg was, of het veen werd puur als brandstof gebruikt om
zout uit een ander materiaal te stoken. Gewonnen zout werd opgeslagen in zogenaamde zoutgootjes,
waarvan er ook diverse in de kuil aanwezig waren. De massieve staven werden waarschijnlijk gebruikt
als ondersteuning voor de roosters.
Figuur 24. Fragmenten van staven en gootjes van briquetage-aardewerk. Foto: M. Leenders, BAAC.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [46]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 25. Een selectie van het aardewerk uit S510. Van linksboven met de klok mee: fragment ovenrooster,
uiteinde staaf, randscherf kookpot, twee fragmenten van zoutgootjes.
Uit V225 komen, naast 61 fragmenten van gootjes, ook 154 kleine wandscherven die behoren tot
minimaal twee potten. V253 bevat behalve fragmenten van het ovenrooster, rand-, wand- en
bodemscherven van een archeologisch complete pot met een magering van kwarts en potgruis (figuur
26). In V256 is briquetage-aardewerk aanwezig, wandscherven met granietverschraling, en fragmenten
van een soort vuurbok. Op de rand van enkele potten is door middel van nagelindrukken een versiering
aangebracht.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                 [47]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 26. Fragmenten van ovenroosters en randscherf van een met nagelindrukken versierde pot.
Behalve het aardewerk uit de kuilen in put 13 zijn op enkele andere plaatsen scherven uit de Vroege
IJzertijd gevonden.
• Zoals al eerder genoemd, zijn in put 9 (waar de steentijdvindplaats in ligt) vier scherven uit de
   Vroege (of Midden-)IJzertijd gevonden (V168 en V175). Drie hiervan zijn echter gerold en liggen
   misschien niet in situ.
• Ook in put 12 zijn scherven uit de IJzertijd gevonden: V185 betreft twee verweerde scherven uit
   S381 (zie ook hoofdstuk 4) die niet nader dan “IJzertijd” konden worden gedateerd, en V190 betreft
   tien scherven uit laag S5000 die specifiek in de Vroege IJzertijd dateren.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [48]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
• Uit de geul S411 in put 23 die in de Midden- of Late IJzertijd dateert, komen zeven scherven (V194)
   die Vroeg- of Midden-IJzertijd als datering hebben (zie ook hoofdstuk 6). De scherven zijn verweerd
   en kunnen dus ook meegespoeld zijn.
• In put 18 is een aardewerkconcentratie gevonden (ingemeten als S586) met daarin 64 scherven uit
   de Vroege of Midden-IJzertijd, dit betreft echter vooral gruis.
• Ten slotte komt uit het profiel in put 11 (bij Oostbos) één scherf handgevormd aardewerk met dikke
   kwartsmagering, die uit de Late Bronstijd of Vroege IJzertijd dateert.
Het materiaal (met name het complex uit put 13) is goed vergelijkbaar met andere vindplaatsen uit het
Westelijk Kustgebied, vooral die uit Den Haag en Leiden. De specialist geeft aan dat meer onderzoek
(o.a. een vergelijkend slijpplatenonderzoek) wellicht inzicht kan verschaffen in de productiecentra van
het briquetage-aardewerk en een meerwaarde voor het onderzoek in de regio zou opleveren. Hoewel
het volgens de specialist gaat om een bijzonder complex en het aan te bevelen is om het aardewerk
nader te onderzoeken, passen dergelijke analyses doorgaans bij een definitief onderzoek en is dit voor
een waarderend proefsleuvenonderzoek niet nodig. De waardering van de scherven (m.n. globale
datering) heeft voldoende informatie opgeleverd om de vindplaats te kunnen waarderen en om de
onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden op een wijze die volstaat voor een proefsleuvenonderzoek.
5.2.2 Natuursteen
Uit de kuil S510 zijn zes stukken natuursteen afkomstig. De stukken zijn alle ongemodificeerd en
onverbrand, hoewel één van de stukken mogelijk gebruikt is. De stukken zijn geschikt voor analyse (zo
kan de steensoort bijvoorbeeld informatie over de herkomst opleveren), en de associatie met de andere
vondsten in de kuil geeft ze ensemblewaarde, maar omdat het geen werktuigen betreft, zal de
informatiewaarde gering zijn.
5.2.3 Dierlijk botmateriaal
Het botmateriaal dat -op basis van associatie met aardewerk- aan de Vroege IJzertijd wordt
toegewezen, is afkomstig uit drie verschillende contexten. De eerste context betreft de twee bijzondere
kuilen in put 13 die in paragraaf 5.1 zijn behandeld, S510 en S518. In S510 zaten negen
botfragmenten, van in ieder geval rund, schaap/geit, vogel en edelhert (V225, V253, V262 en V263).
Dit is een opmerkelijke soortenrijkdom voor één kuil. Het edelhert betreft zoals eerder genoemd een
afgeworpen gewei met kapsporen (figuur 27 en figuur 28). S518 bevatte zes botragmenten,
voornamelijk vogelbotjes (V256 en V257). De tweede context is de met klei gevulde geul die door het
oosten van het plangebied loopt, hieruit zijn zes botfragmenten afkomstig, waaronder een
edelhertgeweipunt (V90, V195 en V225). Ten slotte is één botfragment afkomstig uit het veen S4000 in
put 13 (V252).
De conservering van het botmateriaal uit de Vroege IJzertijd is zonder uitzondering goed te noemen.
Het meeste zou tot op soort en element kunnen worden gedetermineerd.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [49]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 27. Afgeworpen gewei met kapsporen (V263) uit kuil S510.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [50]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 28. Details kapsporen.
5.3 Monsters
5.3.1 Hout
Zoals genoemd, zijn uit kuil S510 drie stukken hout afkomstig (figuur 29). Het gaat om drie dunne
stammetjes van ca. 15 centimeter lengte en een diameter van enkele centimeters. Een van de
stammetjes heeft een opvallend glad afgeronde punt. Een ander stammetje is schuin afgekapt. Deze
beide zijn van loofhout en goed geconserveerd. De derde (slechts 3 cm diameter) is matig
geconserveerd eikenhout en vertoont ook enkele kapsporen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [51]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 29. Drie houten objecten uit S510 (V263).
5.3.2 Macrobotanie 3
Uit kuil S510 zijn twee monsters genomen, M34 uit vulling 1 en M35 uit vulling 2. Hiervan is M34
gewaardeerd omdat deze vulling humeuzer is en de grootste vondstconcentratie bevatte. Uit de
waardering is gebleken dat de conservering van macrobotanische resten goed is, maar dat de
concentratie en diversiteit laag zijn. Er zijn geen cultuurplanten gezien, wel bevatte het monster
houtskoolfragmenten die geschikt zijn voor 14C-analyse. Het monster is verder niet geschikt voor
analyse, maar de goede conservering geeft aan dat monsters uit eventuele andere sporen of contexten
uit deze periode wel kans hebben om een hogere soortendiversiteit te bevatten.
3
  Op vindplaats 2 Vroege IJzertijd zijn geen pollenmonsters genomen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [52]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
5.3.3 Saliniteit
In put 13 is uit het veen S4000 ter hoogte van de kuil S510 een monster genomen om eventueel de
saliniteit van het veen te kunnen vaststellen (M51). Indien het veen een hoog zoutgehalte heeft, kan dit
erop duiden dat het is gebruikt voor lokale zoutwinning (associatie met de gevonden zoutgootjes). Het
monster is in het kader van dit waarderend proefsleuvenonderzoek niet uitgewerkt, maar wordt wel aan
het depot aangeleverd voor eventueel later onderzoek.
5.4 Interpretatie
Vindplaats 2 Vroege IJzertijd bestaat uit enkele losse vondsten in verschillende putten (9, 11, 12, 18 en
23), maar het belangrijkste onderdeel van deze vindplaats zijn twee kuilen die op basis van
vondstmateriaal zeker uit deze periode dateren. Ook een aantal sporen in dezelfde put worden op basis
van uiterlijk en stratigrafie tot deze vindplaats gerekend. In de omliggende putten zijn geen sporen met
zekerheid aan deze periode toe te wijzen, het gaat dan ook om een op zichzelf staand cluster dat
bovendien een uitzonderlijk karakter lijkt te hebben.
Van een nederzetting is geen sprake, en die lijkt ook niet binnen enkele tientallen meters van put 13 te
liggen. Een mogelijkheid is dat het gaat om een activiteitszone die hoorde bij een op grotere afstand
gelegen nederzetting. Deze nederzetting kan hebben gelegen op de strandwal (de nederzetting is dan
inmiddels verdwenen door aftopping van de strandwal), maar het is ook goed mogelijk dat de resten
behoren bij die uit een begeleiding ter hoogte van de Kniplaan (Mulder, 1998). Daar werden in het veen
ónder een kreek uit de Midden-/Late IJzertijd houten palen, vlechtwerkwanden, en veel aardewerk uit
de Vroege IJzertijd gevonden, waaronder halve cilinders van zoutaardewerk. Een link met de vondsten
en sporen uit put 13 is, gezien het zoutaardewerk, makkelijk gelegd. Een scenario is bijvoorbeeld dat
de het vele briquetage-aardewerk en de bakplaten erop wijzen dat in deze activiteitszone het veen
werd gestoken en vervolgens verbrand ten behoeve van zoutwinning (selnering of zelnering), waarna
het gewonnen zout werd meegenomen naar de nederzetting. De zoutwinning vond buiten de
nederzetting plaats zodat het veen ter plaatse kon worden verwerkt (niet eerst vervoerd hoefde te
worden naar de nederzetting) en ook zal men misschien liever de rook en brandlucht een eindje van de
nederzetting hebben willen houden. Er zijn enkele locaties met aanwijzingen voor zoutproductie en
zouthandel bekend in het kustgebied van West-Nederland, met Monster- ’t Geestje als de meest
bekende.
De grote variatie aan voorwerpen in kuil S510 is echter lastig te verklaren in een dergelijke puur
praktische context. De combinatie van de opvallende aardewerkvormen met de botten van minimaal
vier verschillende diersoorten (waaronder het bekapte edelhertgewei), een slingerkogel/balletje van
klei, de grote brokken natuursteen en de houten paaltjes, wekt de indruk dat al deze voorwerpen
doelbewust, bijvoorbeeld als offer, in de kuil zijn gedeponeerd. Dat kan overigens nog steeds
betekenen dat het gaat om een offer in het kader van de zoutproductie op deze locatie.
Omdat er verder in put 13 weinig sporen en geen vondsten voorkwamen, en ook bij de rest van het
proefsleuvenonderzoek geen aanwijzingen voor andere bewoningssporen uit de Vroege IJzertijd
voorkomen, is het niet mogelijk om de aard van de sporen nader te duiden dan hierboven beschreven.
Daarvoor zou nader onderzoek nodig zijn, zowel in het veld (uitbreiding parallel aan en in het verlengde
van put 13) als van het materiaal en de monsters. Mocht de vindplaats niet in situ behouden kunnen
worden, dan dienen hiervoor specifieke onderzoeksvragen te worden geformuleerd.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [53]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
5.5 Waardering en selectieadvies
De vindplaats uit de Vroege IJzertijd ligt op de overgangszone van veen naar duinzand. Deze randzone
van veen naar zand (duin) is gevoelig voor erosie, zeker met de huidige agrarische bedrijfsvoering,
waarbij steeds dieper geploegd wordt, en waar het grondwaterpeil kunstmatig beïnvloed (lees:
verlaagd) wordt. Het is dan ook mogelijk dat niet de hele vindplaats (buiten de put) een hoge gaafheid
heeft. Toch is in ieder geval van de sporen in put 13 vastgesteld dat de gaafheid goed is, en dat de
conserveringsomstandigheden van de archeologische resten in de kuilen zeer goed is. Dit geldt ook
voor het macrobotanisch materiaal, al waren de soortenrijkdom en het aantal botanische resten laag.
De aanwezigheid van kwetsbare vogelbotjes laat zien dat het dierlijk bot vrijwel niet is aangetast. Op
fysieke kwaliteit scoort de vindplaats uit de Vroege IJzertijd dan ook bovengemiddeld (5 punten).
Met deze score op fysieke kwaliteit is de vindplaats al als behoudenswaardig aan te merken. De
inhoudelijke kwaliteit van de vindplaats, of ten minste van de nú aangetroffen kuilen uit deze periode, is
eveneens hoog. Hoewel relatief vaak resten van zoutwinningsaardewerk of briquetage-aardewerk
worden aangetroffen, komt dit vaak uit nederzettingscontext en is het ‘los’ materiaal. In het geval van
deze context bevindt zich een concentratie van het briquetage-materiaal in de kuil, waarbij diverse
elementen uit het zoutwinningsproces (staven ter ondersteuning van eveneens aanwezige
ovenroosters, zoutgootjes en wellicht zelfs het ‘normale’ gebruiksaardewerk) tezamen in de kuil liggen.
Dit duidt erop dat men op deze plaats of in de nabije omgeving zout heeft gewonnen; in die zin is
sprake van een ensemblewaarde met de vroege-ijzertijdnederzetting uit het onderzoek aan de Kniplaan
(Mulder, 1998). Een ensemblewaarde kan ook worden toegekend aan het vondstmateriaal dat in de kuil
is gevonden: veel verschillende soorten aardewerk, maar ook andere materiaalcategorieën, waaronder
het vele dierlijk bot van diverse soorten. Niet uit te sluiten valt dat dit een rituele betekenis heeft,
bijvoorbeeld als offer voor voorspoed bij de zoutwinning.
  waarde                              criteria                     scores
                                                                   hoog             midden   laag
  beleving                            schoonheid                   wordt niet gescoord
                                      herinneringswaarde           wordt niet gescoord
  fysieke kwaliteit                   gaafheid                                            2
                                      conservering                        3
  inhoudelijke kwaliteit              zeldzaamheid                        3
                                      informatiewaarde                    3
                                      ensemblewaarde                                      2
                                      representativiteit           n.v.t.
Tabel 7. Scoretabel waardestelling van vindplaats 2 Vroege IJzertijd (tabel 5 uit de KNA).
Het selectieadvies luidt als volgt: vindplaats 2 Vroege IJzertijd wordt aangemerkt als
behoudenswaardig. Het betreft dan specifiek de sporen en vondsten in put 13; de losse vondsten in de
overige putten zijn te gering en verspreid om deze tot de behoudenswaardige vindplaats te rekenen
(vergelijk hoofdstuk 6). De begrenzingen van de vindplaats zijn lastig te bepalen. De nu aangetroffen
kuilen zijn volledig opgegraven en onderzocht. Het is onduidelijk of er meer kuilen liggen. Een dwars
aangelegde sleuf heeft geen extra sporen opgeleverd. Dit wil echter niet zeggen dat zich niet meer van
dergelijke kuilen in een vergelijkbare landschappelijke setting, te weten de overgang van veen naar
zand (duin) bevinden. Om al deze mogelijke kuilen op te sporen is echter een opgraving nodig over een
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                [54]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
groot gebied (de gehele flank van de strandwal op de overgang naar het veen); het ontbreekt aan
andere middelen om dergelijke zeer lokale fenomenen op een goede manier te begrenzen. Er is een vijf
meter brede strook ten oosten en noordoosten van de nu aangelegde proefsleuf 13 als
aandachtsgebied aangemerkt. Deze strook heeft een oppervlak van ca. 250 m2.
5.6 Beantwoording onderzoeksvragen
12. Op welke diepte t.o.v. het maaiveld en het NAP zijn de archeologische indicatoren aangetroffen?
Bovenzijde sporen: ca. 1,5 m -NAP (ca. 0,6 m -Mv)
Onderzijde sporen: maximaal ca. 2,5 m -NAP (ca. 1,6 m -Mv)
13. In hoeverre zijn de archeologische indicatoren in verband te brengen met aanwezige of verdwenen
     bodemhorizonten?
De indicatoren zijn niet in verband te brengen met een bodemhorizont, maar liggen op de overvang van
strandwal naar veen, en komen niet voor op de plaats waar het veen de strandwal niet bedekt (er is dus
wel sprake van een verband met de flankzone).
14. Wat is de horizontale ruimtelijke spreiding van de archeologische indicatoren? Zijn er erosieve
     zones aan te merken in het ruimtelijke beeld van de aanwezige archeologische vindplaatsen?
De sporen komen alleen voor in put 13 en lijken gerelateerd te zijn aan de flankzone van de strandwal.
Er zijn geen erosieve zones aan te merken in het ruimtelijke beeld, maar het betreft dan ook een erg
kleine vindplaats.
15. Wat is de aard en ouderdom van de indicatoren?
De grondsporen betreffen kuilen en paalkuilen, waarvan de ouderdom is gebaseerd op de datering van
aardewerk in twee van de kuilen (Vroege IJzertijd).
16. Behoren de indicatoren tot een of meerdere vindplaatsen?
Ja, tot één vindplaats (vindplaats 2).
17. Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate?
Veel dierlijk botmateriaal en aardewerk: kookpotten, ovenroosters, een slingerkogel/balletje, en
briquetageaardewerk (zoutgootjes en staven). Daarnaast is in mindere mate natuursteen en hout
aanwezig.
Onderzoeksvragen per vindplaats:
• Aard: sporen en vondsten uit de Vroege IJzertijd
• Complextype(en): activiteitszone (zoutwinning) en/of rituele depositie
• Omvang: vermoedelijk minimaal ca. 7 x 20 meter
• Datering van 800 tot 500 v.Chr.
• Gaafheid van de archeologische sporen: hoog
• Aanwezigheid van structuren: nee
• Aanwezigheid vondststrooiing? nee
• Aard van de vondsten: zie vraag 17
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [55]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
• Vondstdichtheid per m2: niet relevant omdat er geen vondststrooiing is, maar alleen maar
   vondstmateriaal in twee grondsporen
• Aard van de sporen: paalkuilen en kuilen, waarvan twee met een bijzondere inhoud (zie vraag 18)
• Spoordichtheid in aantal per m2: ca. 1 spoor per 10 m2
• Aanwezigheid archeologische laag? nee
• De mate van conservering van deze vindplaats (fysieke en inhoudelijke kwaliteit, voor het bepalen
   van de fysieke kwaliteit zie ook PS02): goed voor alle elementen van de vindplaats (de sporen, het
   aardewerk, het natuursteen, het bot, het hout en de macrobotanische resten).
• Toelichting: zie paragraaf 4.5
18. Welke uitspraken kunnen op basis van de aangetroffen archeologische resten worden gedaan over
     de activiteiten die op de onderzoekslocatie plaatsvonden en de eventuele ontwikkelingen daarin?
Omdat het een proefsleuvenonderzoek betreft en de uitwerking beperkt is gebleven, kunnen hier weinig
onderbouwde uitspraken over worden gedaan, maar vooralsnog wordt uitgegaan van een
activiteitszone voor zoutwinning (gezien het vele briquetage-aardewerk en ovenroosters in twee kuilen)
en/of een rituele depositie (gezien de bijzondere overige inhoud van de kuilen) die met deze activiteit
verband houdt en erop duidt dat in de nabije omgeving zout werd. Over een ontwikkeling hierin is niets
te zeggen.
19. Zijn absolute dateringen van afzettingen en bewoningssporen mogelijk?
Deze zijn mogelijk door het uitvoeren van 14C-dateringen, maar dit is niet gebeurd in het kader van het
huidige onderzoek.
20. Wat betekent de aanwezigheid van de vindplaats(en) voor de gespecificeerde archeologische
     verwachting zoals deze is geformuleerd in het bureau- en of booronderzoek? En in welk opzicht
     kan op basis hiervan de gespecificeerde archeologische verwachting worden bijgesteld?
De gespecificeerde archeologische verwachting duidde op een lage kans op vindplaatsen in het
veenlandschap (Jansen & Van Eijk, 2014). Wel werd gesteld dat er kleine activiteitsplekken in het veen
aanwezig konden zijn, dit blijkt inderdaad het geval te zijn. Aangezien ook bij onderzoek aan de
Kniplaan al resten uit de Vroege IJzertijd zijn gevonden en het dus niet zomaar een losse vondst
betreft, kan de verwachting voor resten uit de IJzertijd in dit gebied worden bijgesteld naar middelhoog.
21. Wat is de waarde van de vindplaats(en)? Conform KNA-bijlage IV ‘Waarderen van vindplaatsen’?
De score op fysieke kwaliteit is 5 punten. De score op inhoudelijke kwaliteit is 8 punten. De vindplaats
is hiermee als behoudenswaardig aan te merken.
22. Wat kunnen deze waarden bijdragen aan de kennis van de bewonings- en gebruiksgeschiedenis,
     bewonings-en gebruikscontinuïteit en locatiegebruik van het plangebied en zijn directe omgeving?
Op basis van het proefsleuvenonderzoek valt al te stellen dat hier een kleine, maar waardevolle en
informatieve vindplaats ligt die kan bijdragen aan de kennis over zoutwinning in het veengebied in de
IJzertijd. Het feit dat briquetage-aardewerk in een specifieke context is aangetroffen, en niet los in een
nederzetting, kan veel nieuwe kennis opleveren.
23. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de reeds bekende gelijktijdige
     vindplaatsen/archeologische resten in de directe en wijde omgeving van de onderzoekslocatie?
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [56]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Er zijn enkele locaties met aanwijzingen voor zoutproductie en zouthandel bekend in het kustgebied
van West-Nederland, met Monster- ’t Geestje als de meest bekende. In de meer directe nabijheid sluit
de vindplaats aan bij de vermoedelijk gelijktijdige resten die bij de Kniplaan werden gevonden (Mulder,
1998).
24. Hoe past de nieuwe vindplaats ten opzichte van oudere en jongere vindplaatsen/archeologische
     resten in de directe omgeving van de onderzoekslocatie in kwestie?
De vindplaats heeft een ensemblewaarde met de andere vindplaatsen in het plangebied, in die zin dat
er sprake is van een niet continue maar wel lang doorlopende bewoningsgeschiedenis. Vermoedelijk is
deze activiteitszone de eerste gebruiksfase nadat het gebied een tijdlang onbewoonbaar was geweest
tijdens de periode van veenvorming.
25. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de bewoning en/of het landgebruik t.o.v. de
     regionale en provinciale context uit onderhavige periode?
Omdat het om een kleine en op zichzelf staande activiteitszone of rituele depositie gaat, gaat het wat
ver om uitspraken te doen over bewoning en landgebruik in provinciale context, anders dan dat de
resten passen binnen het bestaande beeld.
26. Hoe verhouden de aangetroffen archeologische resten zich tot vergelijkbare complexen in de
     (wijde) omgeving (inhoudelijke kwaliteit)?
Zie het antwoord bij vraag 23.
27. Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische waarden (gaafheid en
     conserveringsgraad)? Zie ook PS02.
Zie onderzoeksvraag “Onderzoeksvragen per vindplaats”.
28. Welke aanwijzingen zijn er dat de nieuwe vindplaats zich uitstrekt buiten het onderzochte terrein?
     Kan op basis van de resultaten van dit IVO–P worden aangegeven of de vindplaats centraal of
     perifeer is geraakt/doorsneden en zo ja, op grond waarvan? In welke richting(en) strekt de
     vindplaats zich vermoedelijk verder uit?
De vindplaats strekt zich waarschijnlijk niet uit buiten het onderzochte terrein: het lijkt om een lokaal
fenomeen te gaan, terwijl de afstand tot de grens van het plangebied nog zo’n 60 à 70 meter is. Wel
zullen de sporen vermoedelijk nog een eindje buiten de put doorlopen. Het is onduidelijk of de
vindplaats centraal of perifeer is aangesneden, omdat het om weinig sporen gaat, maar de haaks op
put 13 gelegen put 29 geen nieuwe sporen heeft opgeleverd. Indien de vindplaats zich verder uitstrekt,
dan is dat het meest waarschijnlijk richting het noordoosten en zuidwesten, de overgangszone van de
strandwal naar het veengebied volgend.
29. In hoeverre komen de resultaten van het proefsleuvenonderzoek overeen met het bureau- en
     booronderzoek?
Bij het booronderzoek waren geen indicatoren aangetroffen die duidden op een ijzertijdvindplaats, dus
in die zin wijken de resultaten van het proefsleuvenonderzoek af, maar de afwezigheid van indicatoren
betekent niet per se dat er geen vindplaats aanwezig is. In de verwachting was wel gesteld dat er
kleinere en/of vondstarme vindplaatstypen in het veen konden voorkomen.
30. In hoeverre worden de archeologische waarden bedreigd door de toekomstige planontwikkeling?
Indien bij de planontwikkeling wordt gegraven tot 2 m -Mv, wordt de gehele vindplaats bedreigd.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                               [57]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
31. Welke mogelijkheden (denk ook aan bufferzone, grondwaterpeil, planologische inpassing) zijn er
     tot het behoud in situ van de vindplaats (Zie ook KNA-leidraad ‘Standaard Archeologische
     Monitoring’)
Er is door de opdrachtgever voor gekozen om de planontwikkeling in te passen op het terrein, door
alleen buiten de onderscheiden vindplaatscontouren te bouwen. Het is daarbij wel van belang dat de
grondwaterstand niet wordt verlaagd.
32. Is vervolgonderzoek nodig en zo ja, zijn er voor vervolgonderzoek technische beperkingen te
     voorzien?
Wanneer inpassing toch niet mogelijk is en er vervolgonderzoek plaatsvindt, dient vooral rekening
gehouden te worden met opkomend grondwater.
33. Hoe kunnen de eventueel aan te treffen resten geplaatst worden in het grotere onderzoekskader
     (POA en NOaA) en hoe kunnen ze bijdragen tot een Gemeentelijke Onderzoeksagenda?
De resten passen goed binnen het thema 14. De Late Prehistorie in West-Nederland van de NOaA, met
name delen over exploitatie van het landschap en sociale relaties en contacten. In de Provinciale
Onderzoeksagenda van Zuid-Holland passen de resten goed bij thema’s als de spreiding en
bewoningsgeschiedenis van het West-Nederlands kustgebied en dan met name het inzicht in
nederzettingsfactoren (waarom zijn samenlevingen op een bepaalde plek gaan zitten?). Indien de
resten niet in situ behouden kunnen worden en de nederzetting wordt opgegraven, dient bij het
opstellen van het PvE en de onderzoeksvragen te worden ingezet op specifieke kennislacunes die in
deze grotere onderzoekskaders worden aangegeven. De verkregen informatie kan dan weer worden
ingezet bij het opstellen van een Gemeentelijke Onderzoeksagenda.
Onderzoeksvragen bij prehistorische resten:
34. In welke landschappelijke omgeving vond de bewoning plaats?
Er is geen sprake van bewoning, maar de activiteit vond plaats op een veenpakket dat tegen de
oostelijke flank van de strandwal is ontstaan. Waarschijnlijk was in die periode de bovenkant van het
veen goed ontwaterd.
35. Welke aanwijzingen zijn er voor exploitatie van voedselbronnen en ander economisch gebruik ter
     plaatse van of in de directe omgeving van de vindplaats?
De zoutwinning kan als exploitatie van een voedselbron worden gezien. Overige aanwijzingen voor
exploitatie en economisch gebruik zijn schaars, al is hier wel sprake van het verzamelen van een
afgeworpen gewei en het houden van dieren.
36. Veenwegen. Wat is de opbouw van de veenweg? Welke aanwijzingen zijn er voor fasering in
     aanleg en gebruik van de weg? Welke aanwijzingen zijn er voor de wijze waarop de veenweg is
     aangelegd? Welke fenomenen die verband houden met de veenweg (huisplaats, kreek,
     aanlegsteiger, beschoeiing, vis fuik, boten) zijn er?
Er is geen veenweg aangetroffen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [58]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
6 Vindplaats 3 Midden- en Late IJzertijd en
     inheems-Romeinse periode
6.1 Sporen en structuren
Evenals de sporen uit de Vroege IJzertijd liggen ook de resten uit de Midden- en Late IJzertijd en de
inheems-Romeinse periode vooral in de top van het veen, aan de rand van het Oud Duin. Het gaat met
name om vondstmateriaal, dat lang niet overal in primaire context lijkt te liggen en gefragmenteerd
materiaal betreft. Mogelijk betreft het nederzettingsafval dat van het hoger gelegen Oud Duin is
geërodeerd en in de veenrand terecht is gekomen. Putten waarin dit materiaal in het veen is gevonden,
zijn (het westen van) put 10, put 12, put 14, put 17 en mogelijk put 24 (datering van twee kleine
scherfjes als “Neolithicum t/m IJzertijd”).
Qua grondsporen is er geen sprake van paalkuilen, greppels e.d., maar wel zijn er een aantal
fenomenen in het plangebied aanwezig die mogelijk tot deze periode behoren en die hieronder worden
besproken.
6.1.1 Aangepunte houten paal
In het westen van punt 10 werd een forse aangepunte houten paal gevonden die nog net tot in het zand
was ingedreven (S269, zie ook paragraaf 6.3.1). Gezien de vondst van aardewerk uit de Midden of Late
IJzertijd in het westen van put 10, wordt aangenomen dat de paal uit die periode dateert. Het is echter
niet uitgesloten is dat de paal al uit de Vroege IJzertijd dateert, of na het begin van de jaartelling.
6.1.2 Kuil
In put 17 lag er in het vlak in het zand een spoor met een diameter van ca. 50 cm en een humeuze
rand (S538; figuur 30). Het spoor is gecoupeerd en bemonsterd en was nog ongeveer 18 cm diep; de
humeuze rand liep komvormig door. Vanwege de vondst van scherven uit de Midden- of Late IJzertijd
in put 17 wordt het spoor in dit hoofdstuk behandeld, maar er is geen vondstmateriaal geassocieerd
met het spoor en het is niet duidelijk is of het om een antropogeen spoor gaat. Wel bestond de donkere
bodem van het spoor uit een soort houten plak die is verzameld (zie 6.3.1).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                [59]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 30. Kuil S538 in put 17.
6.1.3 Mogelijke akkerlagen
In een aantal putten op de overgangszone tussen de strandwal en het veengebied zijn in het profiel
twee mogelijke akkerlagen gezien. Met name in put 14 leek dit het geval te zijn: hier gaat het veen
(S4000) naar boven toe over in een ca. 20 cm dikke laag humeus zand (S3008), donkerbruin met
                                                                                              4
lichter zand erdoorheen gemengd (mogelijk door verploeging); zie figuur 31.
Figuur 31. Oostprofiel van put 14. De zes spoorkaartjes in het midden betreffen van boven naar beneden: S1000,
S3006, S4000, S3007, S3008 en S4000.
4
  Als gevolg van het nestelen van oeverzwaluwen in put 14 tijdens een onderbreking in het veldwerk, is de profieldocumentatie in
deze put niet afgerond.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                                 [60]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Boven S3008 ligt ca. 10 cm lichtgrijs zand (S3007), dat weer wordt afgedekt door ca. 20 cm veen
(S4000). Het veen wordt weer afgedekt door een dik pakket duinzand met daarin veel dunne humeuze
bandjes (S3006). Waarschijnlijk gaat het om stuifzand vanaf de naastgelegen strandwal. De genese
van de bandjes is niet duidelijk, ze kunnen tijdens het stuiven zijn ontstaan (in korte perioden met
vegetatie), maar ook kunnen ze na het ontstaan van het pakket zijn gevormd door fluctuerend
grondwater. Op de grens tussen S3008 en S3007, en op de grens tussen S4000 en S3006, zijn
onregelmatigheden te zien die een antropogene oorsprong lijken te hebben. In het eerste geval doen
de onregelmatigheden meer aan ploegvoren denken, in het tweede geval zou het bijvoorbeeld ook om
vertrappeling kunnen gaan. In put 7 en in het westen van put 10 is dit laatste fenomeen ook duidelijk
gezien (figuur 32; met wat goede wil zijn er hier en daar pootafdrukken in te zien), en in put 16 en 17
minder duidelijk.
Figuur 32. Overgang top veen naar bovenliggende stuifzand zoals o.a. in het westen van put 10 is te zien.
Er is geen vondstmateriaal direct aan de mogelijke akkerlagen te relateren en er is geen daterend
onderzoek uitgevoerd (zoals 14C-dateringen). Een datering in de Midden/Late IJzertijd en/of inheems-
Romeinse tijd wordt echter het meest waarschijnlijk geacht, gezien het feit dat uit deze periode
vondstmateriaal verspreid door het plangebied voorkomt, en het feit dat de lagen bovenin het veen
voorkomen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [61]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
6.1.4 Kreek uit de Midden-/Late IJzertijd
Op twee plaatsen in het plangebied loopt een met klei gevulde watergang. Zoals in het Programma van
Eisen is aangegeven, was het Kanaal van Corbulo op basis van het vooronderzoek langs twee stroken
te verwachten, waarbij werd verondersteld dat het meer westelijk gelegen tracé een kreek betrof en het
oostelijke tracé het kanaal (zie PvE blz. 26 en afbeelding 4). Tijdens het uitgevoerde
proefsleuvenonderzoek zijn beide tracés onderzocht door middel van haaks hierop gelegen
proefsleuven. Het oostelijke tracé is aangesneden in de putten 23, 9, 20 en 27 (maar in put 20 niet
ingemeten i.v.m. het dichtgooien van deze put op last van het waterschap) en omvat de spoornummers
S275, S276, S411 en S467. Het westelijke tracé is aangesneden in de putten 10 en 18 en omvat de
spoornummers S268, S271, S272, S533 en S571, waarbij S268 en S271 smalle greppeltjes zijn aan
weerszijden van het tracé.
Het vondstmateriaal uit beide tracés is vergeleken. Het oostelijke tracé bevatte de volgende vondsten
(uit S276: V89 en V90; uit S411: V194 t/m V197):
V89: IJZM - IJZL (1 scherf, handgevormd)
V90: bot
V194: IJZV - IJZM (7 scherven van één pot, handgevormd)
V195: bot (edelhertgeweipunt)
V196: mortel met dunne pleisterlaag (contaminatie)
V197: bot
Het westelijke tracé bevatte de volgende vondsten (uit S272: V79 t/m V83; uit S533: V206; uit S571:
V214 t/m V216, V220 t/m V224):
V79: ROMM (midden-Romeins): 2 scherven van pot Stuart 201a
V80: ROMM (midden-Romeins): 8 scherven van standamfoor Haalebos 8052
V81: bot
V82: IJZL – ROM, wrsch ROM (2 scherven, handgevormd)
V83: houtskool
V206: bot (deelskelet rund)
V214: houtfragmentje + bot
V215: hout (plankje en tweezijdig aangepunte tak)
V216: bot
V220: houtskool uit profiel
V221: ROMM (midden-Romeins): 13 scherven Lowlands Ware I
V222: hout (drie palen)
V223: hout (bewerkte kerfstok)
V224: IJZ (1 scherf handgevormd) + bot
Op basis van het verschil in aard en datering van het vondstmateriaal, maar ook de aard van de
insnijdingen en de aanwezigheid van de twee greppeltjes en een houten beschoeiing bij het westelijke
tracé, is vastgesteld dat het westelijke tracé het kanaal van Corbulo betreft. Het kanaal zal worden
behandeld in hoofdstuk 7. De spoorbeschrijving, vondsten en monsters van het oostelijke tracé van de
kreek komen in het onderhavige hoofdstuk aan bod.
Het oostelijke tracé is aangesneden in de putten 9, 20, 23 en 27 en de aard van de waterloop verschilt
per put. In put 23, de meest noordelijke put waar de kreek is waargenomen, is deze ongeveer 10 meter
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [62]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
breed. De oostelijke insteek is vrij verticaal en enigszins hakkelig, al kan niet worden gesproken van
een duidelijk getrapte of antropogeen gegraven oever. De westelijke insteek is schuiner en de kleiige
vulling blijft nog enkele meters naar het westen doorlopen als een dunne kleilaag. De bovenste vulling
van de kreek bestaat uit veen (vulling 0), wat aangeeft dat er in deze periode geen stromend water
meer door de kreek liep. In put 9, ca. 40 meter naar het zuidwesten, is de kreek opnieuw waargenomen
(zie kaartbijlage 5). Hier is de opbouw meer symmetrisch en gaat het om een komvormige doorsnede
van ca. 8,5 meter breed op het hoogste niveau (figuur 33).
Figuur 33. Kreek S276 in het noordprofiel van put 9. Het neolithische niveau eronder wordt net geraakt.
De onderzijde van de kleivulling ligt op 2,8 m -NAP, de bovenzijde op 1,6 m -NAP. In tegenstelling tot
bij put 23 bestaat de bovenste vulling hier uit humeuze klei in plaats van veen. De geul heeft in put 9
                                                                                   5
de top van de strandwal geërodeerd tot ca. 10 cm onder het veen , waardoor een klein deel van de
neolithische vondstlaag hier is verdwenen. Tijdens het aanleggen zijn in het vlak ter hoogte van de
westelijke oever van de kreek enkele brokken humeuze klei gezien die bij couperen ca. 10 cm dik
bleken te zijn (S336 t/m S338). Het lijkt om een soort plaggen te gaan, waarvan niet duidelijk is of ze
bijvoorbeeld zijn losgekomen van de oever bij een hoge stroomsnelheid, of dat ze door menselijk
handelen in de kreek zijn terechtgekomen. Ook werd hier in de buurt een paalkuil of wortelgang gezien
(S341), die nog ver onder de kreek tot in het strandwalzand doorliep. De paalkuil of wortelgang is aan
de onderkant erg smal en is opgevuld met klei met houtmolmrestjes.
In put 20, ca. 50 meter ten zuidwesten van put 9, is de kreek zoals eerder gezegd niet ingemeten
omdat de put op last van het waterschap direct weer moest worden dichtgegooid. Wel is de kreek
d.m.v. foto’s vastgelegd, waarbij te zien is dat het niet om één geul gaat (figuur 34) maar er sprake is
van meerdere aftakkingen (zowel haaks op de hoofdgeul als parallel daaraan) en aan de westzijde
oeverwalachtige overstromingslagen afgewisseld met kleiige veenlaagjes. De totale breedte van de
geul (waar deze zich echt insnijdt in het veen) is ca. 18 meter. In deze put wordt het meest duidelijk dat
het gaat om een natuurlijke kreek.
5
  Het feit dat de waterloop het veen doorsnijdt tot in het zand, is nog een argument voor het feit dat dit niet het kanaal van
Corbulo betreft: bij de aanleg van het kanaal is men steeds net bóven het veen gebleven om erosie te voorkomen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                                       [63]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 34. Westelijke oever van de kreek in put 20 (het spoor onderaan de foto is de gracht uit de Nieuwe tijd).
In put 27 ten slotte is de kreekvulling in het oostelijke uiteinde van de put aangetroffen en kon de totale
breedte daarom niet worden vastgesteld (minimale breedte is 4 meter).
6.2 Vondstmateriaal
6.2.1 Keramiek
De scherven uit deze periode zijn afkomstig uit de kreekvulling en uit verschillende losse vondstlocaties
in het veen, op de overgangszone tussen veen en strandwal.
V89 betreft twee goed geconserveerde scherven uit de kreekvulling in put 9, die zijn gemagerd met
organisch materiaal en potgruis en in de Midden- of Late IJzertijd dateren. Ook in de kreekvulling zaten
zeven verweerde scherven gemagerd met potgruis (V194) die al even zijn genoemd bij het materiaal
van hoofdstuk 5, omdat zij uit de Vroege of Midden-IJzertijd dateren en dus ook afkomstig kunnen zijn
van een verspoelde Vroege-Ijzertijdvindplaats.
De overige scherven zijn losse vondsten uit het westen van put 10 (V64), put 12 (V191), put 14 (V151),
put 17 (V209 t/m V213) en mogelijk put 24 (V264). Deze scherven zijn weinig gefragmenteerd maar niet
allemaal goed geconserveerd: sommige scherven zijn verweerd en het originele oppervlak ontbreekt
vaak (afgebladderd). De scherven zijn echter groot genoeg om wel nader te kunnen dateren. Het gaat
om fragmenten die vanaf de tweede helft van de midden-ijzertijd maar waarschijnlijk in de late ijzertijd
gedateerd kunnen worden. Dit vaatwerk is voorzien van een sterk drieledig profiel met korte hals en
schouder, vingertopindrukken op de rand, een oortje en versiering bestaande uit krassen (figuur 35).
De scherf uit het westen van put 10 heeft nagelindrukken op de wand (eveneens afgebeeld in figuur
35). Het meest opvallend aan het aardewerk uit deze periode is de grote hoeveelheid organisch
materiaal gecombineerd met potgruis dat gebruikt is als verschraling.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [64]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 35. Enkele scherven van aardewerk uit de Midden en/of Late IJzertijd. Tekening: M. Leenders, BAAC.
6.2.2 Dierlijk botmateriaal
Omdat botmateriaal op zichzelf niet gedateerd kan worden (en er geen 14C-dateringen zijn uitgevoerd),
en het aardewerk uit deze periode vooral losse vondsten betreft, is het lastig om botmateriaal specifiek
aan deze vindplaats toe te wijzen. Dit is vooral op basis van associatie gebeurd, zoals bij het fragment
botmateriaal uit het veen in het westen van put 10 (V63) dat op dezelfde diepte en vlakbij de Midden-
/Late IJzertijdscherf uit V64 werd gevonden. De conservering van dit fragment is is goed. Hetzelfde
geldt voor negen botfragmenten uit de vondstnummers V209 t/m V213, waarin ook aardewerk uit de
Midden- of Late IJzertijd voorkomt. Dit materiaal is goed geconserveerd maar wel redelijk
gefragmenteerd. In V213 komt onder andere paard voor.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                  [65]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
6.2.3 Natuursteen
Vlakbij de scherf van V64 werd in het veen een fragment van een natuurstenen artefact gevonden dat
geslepen/gepolijste vlakken heeft. Vermoedelijk komt het dan ook uit de Midden- of Late IJzertijd. Het
fragment is onverbrand en ongepatineerd en geschikt voor analyse.
6.3 Monsters
6.3.1 Hout
In het westelijke uiteinde van put 10 werd een bekapte houten paal gevonden die vanuit het veen is
ingeslagen tot de punt net op het zand kwam (V84; S269). Vanwege deze stratigrafie en vanwege de
ligging niet ver van V64 (scherf uit Midden-/Late IJzertijd) wordt vermoed dat de paal ook uit deze
periode dateert. De houtwaardering heeft uitgewezen dat het gaat om een eikenhouten paal van 20 cm
diameter.
Tevens is het houtachtige materiaal op de bodem van kuil S538 gewaardeerd (figuur 36). De
houtspecialist kon hier echter niet meer van zeggen dan dat het gaat om een plak organisch materiaal.
Er is niets te zeggen over de houtsoort of de aard van de plak.
Figuur 36. Plak organisch materiaal uit S538 in put 17.
6.3.2 Dendrochronologie
Vondstnummer V84, de aangepunte paal in het westen van put 10, is ingestuurd voor
dendrochronologisch onderzoek. De paal bevatte 129 jaarringen, maar helaas heeft het onderzoek
geen datering opgeleverd. Evenals bij vindplaats 1 Vlaardingencultuur komt dit door de beperkte
dekking van pre-Romeinse perioden door referentiecurven.
6.3.3 Macrobotanie
Er is een monster genomen van de houtmolmrestjes in de paalkuil of wortelgang S341 onder de kleiige
waterloop S276 in put 9 (M12). Omdat niet duidelijk is of de paalkuil/wortelgang natuurlijk of
antropogeen is, het niet duidelijk is of deze van onder de geul of vanuit de geul komt, en alles erop
wijst dat deze waterloop een kreek uit de IJzertijd is en het kanaal van Corbulo meer naar het westen
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [66]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
ligt, is het monster in het kader van dit proefsleuvenonderzoek niet gewaardeerd omdat dat dat geen
bijdrage leverde aan het beantwoorden van de onderzoeksvragen.
Om in het kader van de waardering wel een oordeel te kunnen vellen over de conservering van
materiaal uit de kreek, is een macrobotanisch monster genomen uit vulling 0 (de humeuze laatste fase
van opvulling) van S411 (M31). De conservering van het macrobotanisch materiaal is goed, de
concentratie is laag, de diversiteit is redelijk. Het monster bevatte geen houtskool of cultuurplanten, wel
materiaal dat geschikt is voor 14C-datering.
6.3.4 Pollen
In de ijzertijdkreek zijn meerdere pollenbakken geslagen. In put 9 is een sequentie van drie
pollenbakken geslagen (M14 t/m M16) door de hele vulling. Deze zijn niet gewaardeerd omdat M14
(bovenste pollenbak) in een gescheurd en doorworteld deel van het profiel zat (niet betrouwbaar) en
M15 en M16 de stromende fasen vertegenwoordigen (het is dan onduidelijk waar de pollen vandaan
komen). In put 23 is één pollenbak geslagen in het bovenste deel van de ijzertijdkreek (M31; S411
vulling 0). Hieruit is vulling 0 (de laatste fase, veen) gewaardeerd (figuur 37). De conservering van de
pollen in het monster is redelijk tot goed, vermoedelijk is dit te danken aan de humeuze, vochtige
veengrond. De concentratie pollen is hoog en de diversiteit is redelijk. Er zijn geen cultuurplanten
waargenomen maar wel mestschimmels. Het monster is geschikt voor analyse.
Figuur 37. Locatie pollenbak M31 in de kreek in put 23. De bovenste venige laag (vulling 0) is gewaardeerd.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [67]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
6.3.5 OSL
In put 7 is een OSL-monster genomen van het duinzand boven het veen (M4), maar dit is niet
uitgewerkt a.g.v. de hoge kosten en lange doorlooptijd van dit type onderzoek (niet passend in een
waarderend onderzoek) en het feit dat de vraagstelling al op een andere manier kon worden
beantwoord (stratigrafie en aardewerk).
6.4 Interpretatie
Er is niet echt sprake van één vindplaats, maar van verschillende vondsten uit de Midden-IJzertijd t/m
inheems-Romeinse tijd binnen het plangebied, en enkele fenomenen waarvan óf onduidelijk is of ze
antropogeen zijn (kuil met humeuze rand, mogelijke akkerlagen) óf onduidelijk is of ze bij deze periode
horen (aangepunte houten paal). De verspreiding van vondsten uit deze periode duidt er in ieder geval
op dat er in de omgeving bewoning of activiteit plaatsvond (bijvoorbeeld op de nu afgetopte strandwal;
waarbij het veen werd gebruikt als dumpzone voor afval), maar over de aard valt verder niets te
zeggen.
Behalve deze vondsten is er de kreekin het oostelijke deel van het plangebied. Het betreft een
natuurlijke kreek, die vermoedelijk open lag in de Midden en/of Late IJzertijd. Hoewel er enkele dingen
opvallen (een soort humeuze plaggen in de vulling bij de westelijke oever in put 9, een paalkuil of
wortelgang onder de kreek in put 9, een hakkelige en redelijk verticale insteek bij de oostelijke oever in
put 23, en de vondst van ijzertijdscherven in de vulling van de kreek), zijn er geen concrete
aanwijzingen voor menselijk ingrijpen aan of bij de kreek.
De datering van de kreek (en daarmee deels ook de interpretatie) is niet absoluut vastgesteld d.m.v.
dendro- of 14C-dateringen, maar is gebaseerd op een combinatie van factoren. Ten eerste wijst het
vondstmateriaal in de vulling van de kreek op een datering in de IJzertijd. Zeven scherven dateren in
de Vroege of Midden IJzertijd, deze zijn echter sterk verweerd en kunnen afkomstig zijn van een
geërodeerde vindplaats. Een andere, niet verweerde scherf dateert in de Midden- of Late IJzertijd. Ook
de edelhertgeweipunt wijst in de richting van een prehistorische periode, hoewel ook in latere perioden
nog wel op edelhert werd gejaagd. Romeins materiaal is niet aangetroffen in de vullling. Ten tweede is
bij een begeleiding ter hoogte van de Kniplaan, ca. een kilometer naar het noordoosten, ook een -
overigens meerfasige- kreek gedocumenteerd, die vondstmateriaal uit specifiek de Midden-IJzertijd
bevatte (Mulder, 1998). Bij een onderzoek bij de Rietvinklaan, ca. 2 kilometer ten zuidwesten van de
onderhavige locatie, is eveneens een kreek aangetroffen (De Kort & Raczynski-Henk 2008; bij dit
onderzoek is ook het Kanaal van Corbulo aangetroffen, zie hoofdstuk 7). Op basis van twee 14C-
dateringen is deze kreek ná 400 v.Chr. ontstaan en vóór 126 n.Chr. verland, wat aansluit bij de
aardewerkdateringen uit het onderhavig onderzoek en het onderzoek aan de Kniplaan. Bij onderzoek
aan de Zaagmolenstraat, weer een halve kilometer verder naar het zuidwesten, werd een kreek met
twee fasen aangetroffen (Briels & Jansen 2014). Op basis van het vondstmateriaal kon worden bepaald
dat beide fasen in ieder geval in de IJzertijd hebben opengelegen, en door middel van een 14C-
datering is vastgesteld dat de jongste kreek in de Late IJzertijd is verland. Het zou goed kunnen dat de
kreken in deze vier waarnemingen tot hetzelfde systeem behoorden, dat hier in de Midden- (en Late)
IJzertijd stroomde, maar het is ook mogelijk dat er sprake is van een systeem met meerdere geulen die
al dan niet tegelijk open lagen.
Bij een onderzoek aan het Damplein, nog enkele honderden meters ten zuidwesten van de
Zaagmolenstraat, werd volgens de auteurs het kanaal van Corbulo aangetroffen als onderdeel van een
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [68]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
natuurlijke restgeul (Griffioen & Hoogendijk, 2011). Het lijkt er echter op dat dit niet het geval is (zie
hoofdstuk 7) en het ook in dit geval gaat om een kreek uit de IJzertijd, die mogelijk in de Vroege
Middeleeuwen opnieuw in gebruik is genomen als watergang. Weer iets naar het zuidwesten ligt de
waarneming Plaspoelkade-Zuid (Briels 2009), een booronderzoek waarbij een met klei gevulde
waterloop in het veenpakket is aangetroffen. Er waren geen indicatoren en er is geen gravend
onderzoek uitgevoerd, maar gezien de ligging tussen het Damplein en de Verlengde
Landscheidingsweg, gaat het om een kreek. Bij het onderzoek aan de Verlengde Landscheidingsweg
werd namelijk ook een waterloop gevonden waarbij hout uit de vulling een datering in de Late IJzertijd
opleverde (Van Heeringen 1997).
6.5 Waardering en selectieadvies
De resten uit de Midden- en Late IJzertijd en/of inheems-Romeinse periode kenmerken zich door
vondstmateriaal dat ogenschijnlijk ‘los’ in de top van het veen gevonden wordt, zonder duidelijke
context (kuil/greppel). Alle vondsten uit deze periode zijn gevonden op de flank van het Oud Duin, waar
deze over gaat in het afdekkende veen. Het feit dát het losliggend vondstmateriaal zonder context is,
maakt dat op het criterium gaafheid laag gescoord wordt. Het criterium conservering scoort
middelhoog. Het is gebleken dat naast anorganisch vondstmateriaal als aardewerk ook organisch
vondstmateriaal (dierlijk bot) in dezelfde laag wordt aangetroffen. Met een score van 3 punten is de
fysieke kwaliteit beneden gemiddeld en is vindplaats 3 niet behoudenswaardig.
De inhoudelijke kwaliteit van deze vindplaats kan ook als laag bestempeld worden. Los vondstmateriaal
uit deze periode binnen de archeoregio is niet uitzonderlijk. Ook betreft het relatief sterk
gefragmenteerd materiaal, waardoor de informatiewaarde ook laag is. Van een ensemble is geen
sprake.
  waarde                              criteria                     scores
                                                                   hoog             midden   laag
  beleving                            schoonheid                   wordt niet gescoord
                                      herinneringswaarde           wordt niet gescoord
  fysieke kwaliteit                   gaafheid                                                     1
                                      conservering                                        2
  inhoudelijke kwaliteit              zeldzaamheid                                                 1
                                      informatiewaarde                                             1
                                      ensemblewaarde                                               1
                                      representativiteit           n.v.t.
Tabel 8. Scoretabel waardestelling van vindplaats 3 Midden-/Late IJzertijd en/of inheems-Romeinse tijd (tabel 5 uit
de KNA).
Selectieadvies: vindplaats 3 is als niet behoudenswaardig beoordeeld. Hier is geen nadere omgang
voor vereist. Wél zou het de aanbeveling hebben de relevante zone, te weten de overgangszone van
veen naar zand, extensief te laten begeleiden door bijvoorbeeld amateurarcheologen, die op die manier
nog vondsten kunnen verzamelen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [69]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
6.6 Beantwoording onderzoeksvragen
12. Op welke diepte t.o.v. het maaiveld en het NAP zijn de archeologische indicatoren aangetroffen?
Op een diepte van ca. 1,5 tot 2 m -NAP (ca. 0,6 tot 1,1 m -Mv).
13. In hoeverre zijn de archeologische indicatoren in verband te brengen met aanwezige of verdwenen
     bodemhorizonten?
De indicatoren zijn niet in verband te brengen met een bodemhorizont, maar liggen in het veen op de
flank van de strandwal (er is dus wel sprake van een verband met de flankzone). De kreek ligt verder
naar het oosten, in het veengebied.
14. Wat is de horizontale ruimtelijke spreiding van de archeologische indicatoren? Zijn er erosieve
     zones aan te merken in het ruimtelijke beeld van de aanwezige archeologische vindplaatsen?
De vondsten lijken gerelateerd te zijn aan specifiek de flankzone van de strandwal. Er zijn geen
erosieve zones aan te merken in het ruimtelijke beeld, maar het betreft dan ook verspreide losse
vondsten.
15. Wat is de aard en ouderdom van de indicatoren?
Het betreft los vondstmateriaal uit de Midden-/Late IJzertijd en de inheems-Romeinse tijd, en een kreek
uit de Midden-/Late IJzertijd. Ook is een aangepunte houten paal gevonden, een kuil met een humeuze
rand, en mogelijke akkerlagen. Mogelijk horen deze bij dezelfde periode, maar dat is niet zeker.
16. Behoren de indicatoren tot een of meerdere vindplaatsen?
Ja, tot één vindplaats (vindplaats 3).
17. Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate?
Alleen aardewerk kan met zekerheid aan deze periode worden toegeschreven en is in beperkte mate
aanwezig. Wel wordt op basis van de ligging in de nabijheid van aardewerk uit deze periode, in
dezelfde laag, ook een klein deel van het botmateriaal en het natuursteen tot deze periode gerekend.
Onderzoeksvragen per vindplaats:
• Aard: losse vondsten, mogelijk enkele sporen, en een kreek uit de Midden-/Late IJzertijd
• Complextype(en): onbekend, dumpzone?
• Omvang: niet in m2 uit te drukken; flankzone strandwal
• Datering van ca. 500 v.Chr. tot ca. 150 n.Chr.
• Gaafheid van de archeologische sporen: n.v.t.
• Aanwezigheid van structuren: nee
• Aanwezigheid vondststrooiing? ja, maar zeer beperkt
• Aard van de vondsten: zie vraag 17
• Vondstdichtheid per m2: laag, niet in m2 uit te drukken
• Aard van de sporen: mogelijke akkerlagen, mogelijke kuil, mogelijke houten paal, natuurlijke kreek
• Spoordichtheid in aantal per m2: laag, niet in m2 uit te drukken
• Aanwezigheid archeologische laag? nee
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [70]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
• De mate van conservering van deze vindplaats (fysieke en inhoudelijke kwaliteit, voor het bepalen
   van de fysieke kwaliteit zie ook PS02): middelhoog
• Toelichting: zie paragraaf 4.5
18. Welke uitspraken kunnen op basis van de aangetroffen archeologische resten worden gedaan over
     de activiteiten die op de onderzoekslocatie plaatsvonden en de eventuele ontwikkelingen daarin?
Er zijn te weinig resten gevonden en de uitwerking is te beperkt om hier zinvolle uitspraken over te
kunnen doen.
19. Zijn absolute dateringen van afzettingen en bewoningssporen mogelijk?
Deze zijn mogelijk door het uitvoeren van 14C-dateringen, maar dit is niet gebeurd in het kader van het
huidige onderzoek.
20. Wat betekent de aanwezigheid van de vindplaats(en) voor de gespecificeerde archeologische
     verwachting zoals deze is geformuleerd in het bureau- en of booronderzoek? En in welk opzicht
     kan op basis hiervan de gespecificeerde archeologische verwachting worden bijgesteld?
De gespecificeerde archeologische verwachting duidde op een lage kans op vindplaatsen in het
veenlandschap (Jansen & Van Eijk, 2014). Wel werd gesteld dat er kleine activiteitsplekken in het veen
aanwezig konden zijn. Het lijkt voor deze vooral te gaan om losse vondsten (geen activiteitsplekken,
mogelijk een dumpzone). De verwachting hoeft niet te worden bijgesteld.
21. Wat is de waarde van de vindplaats(en)? Conform KNA-bijlage IV ‘Waarderen van vindplaatsen’?
De score op fysieke kwaliteit is 3 punten. De score op inhoudelijke kwaliteit is 3 punten. De vindplaats
is hiermee als niet behoudenswaardig aan te merken.
22. Wat kunnen deze waarden bijdragen aan de kennis van de bewonings- en gebruiksgeschiedenis,
     bewonings-en gebruikscontinuïteit en locatiegebruik van het plangebied en zijn directe omgeving?
De resten zijn te beperkt om hier iets over te kunnen zeggen. Wel is de kreek uit de Midden-/Late
IJzertijd interessant omdat deze belangrijk kan zijn geweest voor mensen uit die periode (voor
transport, drinkwater, lokaal misschien bewoning of activiteiten op de oevers).
23. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de reeds bekende gelijktijdige
     vindplaatsen/archeologische resten in de directe en wijde omgeving van de onderzoekslocatie?
De resten zijn te beperkt om hier iets over te kunnen zeggen, afgezien van het feit dat de afgelopen
jaren al in verschillende onderzoeken een kreek is aangetroffen, zowel ten noordoosten als ten
zuidwesten van het plangebied, en dat in deze archeoregio vaker losse vondsten uit deze periode
voorkomen. Bij de begeleiding eind jaren ’90 (Mulder, 1998) betreffen de vindplaatsen 4 en 5
bijvoorbeeld verspreide fragmenten handgevormd aardewerk (Late IJzertijd / inheems-Romeins) over
een afstand van meer dan 100 m lengte en breedte.
24. Hoe past de nieuwe vindplaats ten opzichte van oudere en jongere vindplaatsen/archeologische
     resten in de directe omgeving van de onderzoekslocatie in kwestie?
De vindplaats geeft aan dat er, tussen de aanwijzingen voor bewoning/activiteit in de Vroege IJzertijd,
en de aanleg van het Kanaal van Corbulo in de Romeinse tijd, regelmatig vondsten in het veen
terechtkwamen maar dat er geen aanwijzingen zijn voor bewoning in deze periode.
25. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de bewoning en/of het landgebruik t.o.v. de
     regionale en provinciale context uit onderhavige periode?
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [71]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Omdat het een vindplaats betreft die bestaat uit enkele verspreide vondsten en mogelijk antropogene
sporen, gaat het wat ver om uitspraken te doen over bewoning en landgebruik in provinciale context,
anders dan dat de resten passen binnen het bestaande beeld.
26. Hoe verhouden de aangetroffen archeologische resten zich tot vergelijkbare complexen in de
     (wijde) omgeving (inhoudelijke kwaliteit)?
Zie het antwoord bij vraag 23.
27. Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische waarden (gaafheid en
     conserveringsgraad)? Zie ook PS02.
Zie onderzoeksvraag “Onderzoeksvragen per vindplaats”.
28. Welke aanwijzingen zijn er dat de nieuwe vindplaats zich uitstrekt buiten het onderzochte terrein?
     Kan op basis van de resultaten van dit IVO–P worden aangegeven of de vindplaats centraal of
     perifeer is geraakt/doorsneden en zo ja, op grond waarvan? In welke richting(en) strekt de
     vindplaats zich vermoedelijk verder uit?
De kreek strekt zich uit buiten het plangebied. Gezien het vaker voorkomen van vondstmateriaal uit
deze periode op de flank van de strandwal, is de verwachting dat ook dit aspect van de vindplaats zich
uitstrekt buiten het onderzochte terrein. Er kan echter door de aard van de resten niet gesteld worden
dat een vlakdekkende vindplaats zich uitstrekt buiten het terrein, of dat die op een bepaalde plaats is
aangesneden.
29. In hoeverre komen de resultaten van het proefsleuvenonderzoek overeen met het bureau- en
     booronderzoek?
Bij het booronderzoek waren geen indicatoren aangetroffen die duidden op een ijzertijdvindplaats, dus
in die zin wijken de resultaten van het proefsleuvenonderzoek af, maar de afwezigheid van indicatoren
betekent niet per se dat er geen vindplaats aanwezig is. In de verwachting was wel gesteld dat er
kleinere en/of vondstarme vindplaatstypen in het veen konden voorkomen.
30. In hoeverre worden de archeologische waarden bedreigd door de toekomstige planontwikkeling?
Indien bij de planontwikkeling wordt gegraven tot 2 m -Mv, wordt de gehele vindplaats bedreigd; dit
heeft echter geen gevolgen voor de planontwikkeling omdat het om een niet-behoudenswaardige
vindplaats gaat.
31. Welke mogelijkheden (denk ook aan bufferzone, grondwaterpeil, planologische inpassing) zijn er
     tot het behoud in situ van de vindplaats (Zie ook KNA-leidraad ‘Standaard Archeologische
     Monitoring’)
Behoud in situ is niet nodig.
32. Is vervolgonderzoek nodig en zo ja, zijn er voor vervolgonderzoek technische beperkingen te
     voorzien?
Nee.
33. Hoe kunnen de eventueel aan te treffen resten geplaatst worden in het grotere onderzoekskader
     (POA en NOaA) en hoe kunnen ze bijdragen tot een Gemeentelijke Onderzoeksagenda?
De resten passen binnen het thema 14. De Late Prehistorie in West-Nederland van de NOaA. In de
POA sluiten de resten aan bij onderzoek naar de spreiding en bewoningsgeschiedenis van het West-
Nederlands kustgebied. Door de beperkte, niet-behoudenswaardige aard van de resten kunnen ze geen
relevante bijdrage leveren aan een Gemeentelijke Onderzoeksagenda, anders dan dat de kans op deze
resten bestaat in de randzone tussen strandwal en veen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [72]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Onderzoeksvragen bij prehistorische resten:
34. In welke landschappelijke omgeving vond de bewoning plaats?
De resten zijn te beperkt om te spreken van bewoning. Vermoedelijk vond bewoning plaats op de
strandwal en werd de lager gelegen veenzone als een dumpzone gebruikt.
35. Welke aanwijzingen zijn er voor exploitatie van voedselbronnen en ander economisch gebruik ter
     plaatse van of in de directe omgeving van de vindplaats?
Dergelijke aanwijzingen zijn bij deze vindplaats niet aangetroffen.
36. Veenwegen. Wat is de opbouw van de veenweg? Welke aanwijzingen zijn er voor fasering in
     aanleg en gebruik van de weg? Welke aanwijzingen zijn er voor de wijze waarop de veenweg is
     aangelegd? Welke fenomenen die verband houden met de veenweg (huisplaats, kreek,
     aanlegsteiger, beschoeiing, vis fuik, boten) zijn er?
Er is geen veenweg aangetroffen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                      [73]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
7 Vindplaats 4 Kanaal van Corbulo
7.1 Sporen en structuren
7.1.1 Inleiding
Het Kanaal van Corbulo is een kanaal dat rond 50 na Chr. is gegraven in opdracht van de Romeinse
generaal Gnaius Domitius Corbulo. Het kanaal verbindt de monding van de Rijn met die van de Maas.
Het is gelegen tussen Naaldwijk in het zuiden en Leiden in het noorden. Het kanaal is al op
verschillende plaatsen in dat traject archeologisch onderzocht.
Op twee plaatsen in het plangebied loopt een met klei gevulde watergang. Zoals in paragraaf 6.1 reeds
is aangegeven, was het Kanaal van Corbulo op basis van het vooronderzoek langs twee stroken te
verwachten, waarbij in het PvE werd verondersteld dat het meer westelijk gelegen tracé een kreek
betrof en het oostelijke tracé het kanaal (zie PvE blz. 26 en afbeelding 4). Tijdens het uitgevoerde
proefsleuvenonderzoek zijn beide tracés onderzocht door middel van haaks hierop gelegen
proefsleuven. Het oostelijke tracé is aangesneden in de putten 23, 9, 20 en 27 en het westelijke tracé
is aangesneden in de putten 10 en 18.
Op basis van het verschil in aard en datering van het vondstmateriaal (zie 6.1), maar ook de
aanwezigheid van de twee greppeltjes en een houten beschoeiing bij het westelijke tracé, is
vastgesteld dat het westelijke tracé het kanaal van Corbulo betreft. De aard en opbouw van het kanaal
zal hieronder worden behandeld. De natuurlijke kreek (de oostelijke watergang) is reeds aan bod
gekomen in paragraaf 6.1.
7.1.2 Profiel put 10, opbouw kanaal
De doorsnede van het kanaal kon alleen in put 10 worden gedocumenteerd in het profiel, omdat in put
18 sprake was van grote wateroverlast en omdat hier is ingezet op het documenteren van de vele
houten palen in het vlak en in profielen in de lengterichting van het kanaal.
In het noordoostprofiel van put 10 is het kanaal duidelijk zichtbaar (kaartbijlage 5). Hier bestaat het uit
een noordoost-zuidwest georiënteerde, 14,6 meter brede vulling van klei (S272) die zich insnijdt in het
veen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [74]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 38. Kanaal van Corbulo in noordprofiel put 10 (S272).
                                                                                                    6
Aan de noordwestkant snijdt het kanaal zich eerst tot 70 cm diepte verticaal in en buigt dan schuin af
naar een ongeveer 7,2 meter lange vlakke bodem, om daarna weer schuin omhoog te lopen naar de
oostelijke insteek (die geen verticale insnijding heeft). Op het vlakke deel ligt de bodem op 2,9 m -NAP
en de bovenzijde op 1,1 m -NAP (resp. 2,4 en 0,6 m -Mv). Het kanaal heeft in het midden dus een
diepte gehad van minimaal 1,8 meter. Het valt op dat men bij het aanleggen van het kanaal goed heeft
gelet op het overblijven van een laagje veen tussen de bodem van het kanaal en het onderliggende
strandwalzand: over de hele lengte van 7,2 meter ligt er netjes een 8 à 10 cm dikke veenrest onder het
kanaal.
Er is geen beschoeiing aanwezig, maar wel loopt aan weerszijden van het kanaal een smalle greppel.
De greppel aan de noordwestzijde (S271) ligt ongeveer 60 cm naast de insteek van het kanaal en is ca.
50 cm breed en 30 cm diep. De greppel aan de zuidoostzijde (S268) ligt ongeveer 130 cm naast de
insteek van het kanaal en is ca. 75 cm breed en 40 cm diep (figuur 39). Vermoedelijk zijn dit
ontwateringsgreppeltjes om het veen direct naast het kanaal te ontwateren zodat dit minder snel
afbrokkelde en misschien ook om de oever steviger te maken om overheen te lopen. Er zijn geen
aanwijzingen (plaggen, afwijkende lagen) gevonden voor de aanwezigheid van een pad naast het
kanaal of de greppeltjes.
6
  Overigens ligt op deze plaats een donkergrijs-lichtgrijs gevlekte verstoring (vulling 5 genoemd), maar het kanaal zelf moet ook
verticaal omhoog lopen omdat het na deze verstoring niet doorloopt.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                                    [75]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 39. Overzichtsfoto van put 10 vlak 1 richting het zuiden. Op de voorgrond is greppel S268 te zien.
Binnen het kanaal zijn meerdere vullingen onderscheiden (zie kaartbijlage 5). Wat direct opvalt, zijn de
omhoog komende donkergrijze humeuze vullingen ongeveer in het midden van het kanaal (vulling 4, 7
en 8); zie ook figuur 40. Dit is niet de bodem van het kanaal; onder de humeuze lagen ligt nog één
dunne kleilaag (vulling 9) die de bodem vormt en die (in ieder geval op deze plaats) niet mee omhoog
is gekomen. Aan weerszijden van de donkere vulling is het kanaal opgevuld met lichtgrijze klei met
zandlaagjes (vulling 0, 1, 6, 10), die in detail van elkaar verschillen. Vulling 0 is meer homogeen van
aard, vulling 1 is plaatselijk meer ‘woelig’ dan gelaagd, vulling 6 bevat relatief veel humeuze laagjes en
brokken, en vulling 10 is wat lichter van kleur dan de overige lagen. De oriëntatie van de zandlaagjes
varieert eveneens en het lijkt daarmee om meerdere fasen van dichtslibbing te gaan, waarbij sommige
fasen eerdere weer gedeeltelijk hebben geërodeerd. Een van de latere fasen van opvulling (vulling 2)
bevat ook zandlagen en zandbrokken, waarna het water tot stilstand moet zijn gekomen en de opvulling
steeds humeuzer wordt en ten slotte overgaat in veen (vulling 3) in het midden en een dun laagje
humeuze klei (vulling 11) richting de zuidoostelijke oever.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                     [76]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 40. Detail van S272 in het noordprofiel van put 10, met omhoogkomende venige vulling..
De aard van de donkergrijze vulling in het midden is een lastig vraagstuk. Bij het documenteren van het
profiel werd het idee geopperd dat het omhoog komen van dit humeuze sediment is veroorzaakt door
het meetrekken van slib door varende schepen, misschien zelfs door het vastlopen en weer
losgetrokken worden van een schip. Hoewel het niet ondenkbaar is (door de loop door een veengebied
zal het kanaal vermoedelijk redelijk snel een bodem met slib hebben vergaard), hadden Romeinse
vrachtschepen voor zover tot nu toe bekend een platte bodem. Een dergelijke omhoogtrekking van slib
zou eerder verwacht worden bij schepen met een uitstekende kiel.
Bij wijze van een ‘second opinion’ is de tegenoverliggende zijde van het profiel opgeschaafd om het
fenomeen ook daar te kunnen bekijken. De afstand tussen beide profielen is 5,5 m (de sleufbreedte op
dit niveau). Dit leverde een verrassend resultaat op: in het zuidwestprofiel is duidelijk een oversnijding
zichtbaar, waarbij de afzettingen van het noordwestelijke deel van het kanaal door de afzettingen van
het zuidoostelijke deel snijden. Hoewel dit in eerste instantie doet vermoeden dat het gaat om twee
fasen van het kanaal (zoals bij het onderzoek aan de Rietvinklaan geopperd door De Kort & Raczynski-
Henk, 2008), leert een nadere inspectie van het fenomeen dat dit niet waarschijnlijk is. De gelaagdheid
in beide delen is namelijk vrijwel exact vergelijkbaar (figuur 41). De opeenvolging (van onder naar
boven) van ca. 7 cm grijze klei (met daarbinnen een lichtgrijs bandje dat in beide delen is te zien), dan
15 cm fijn gelaagde humeuze donkergrijze klei, daarboven 10 cm donkere klei met lichte zandbandjes,
en daarboven lichtgrijze en grijze grillig vermengde klei, is zo identiek dat het onmogelijk is dat dit door
toeval is ontstaan en een tweede fase van het kanaal jaren later op precies dezelfde wijze is
dichtgeslibt als de eerste, met dezelfde afwisseling van humus, zandlagen en klei.
Andere argumenten tegen het bestaan van twee fasen zijn het feit dat het onlogisch is dat het nieuwe
kanaal dan in het sediment van het oude werd ingegraven in plaats van net daarnaast in het veen, en
dat men het nieuwe kanaal dan pas zou hebben uitgegraven nadat het oude helemaal was dichtgeslibd.
Ook zou in het onderhavig plangebied de oudste van de twee fasen in dat geval maar 4 à 6 meter
breed zou zijn, wat te smal is bij een scheepsbreedte van 2,7 tot 4,7 meter (o.b.v. verschillende
Romeinse vrachtschepen die in Nederland zijn gevonden in De Meern, Zwammerdam en Woerden).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [77]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 41. Detail van S272 in het zuidprofiel van put 10. De gespiegelde lagen zijn duidelijk zichtbaar.
Al met al betekent dit dat er een andere verklaring gezocht moet worden voor dit opvallende fenomeen.
Gezien de vrijwel identieke sedimentatie moet het gaan om een verandering die pas ná dichtslibbing is
opgetreden. Een vergelijkbare scherpe postdepositionele verschuiving is door de auteur wel eens
waargenomen bij een onderzoek in Haarlem (figuur 42); dit was echter in het duinzand.
Figuur 42. Voorbeeld van postdepositionele verschuiving/verzakking (Dreef, Haarlem)..
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                    [78]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
De meest waarschijnlijke verklaring lijkt, op basis van de nu bekende informatie, dat na de dichtslibbing
van het kanaal door zijwaartse en/of opwaartse druk de wanden van het kanaal naar het midden zijn
gestuwd en de bodem naar boven, waardoor de bodem is gescheurd en de kleivullingen tegen elkaar
aan en over elkaar heen zijn geschoven. Een vergelijkbaar beeld (naar boven afbuigen van vrijwel
identieke lagen) is gezien bij het proefsleuvenonderzoek in de Starrenburgpolder (Jansen, in prep).
Het is goed mogelijk dat het bij de Rietvinklaan eveneens om postdepositionele verschuiving gaat en
dat er geen sprake is van twee fasen. Bij toekomstig onderzoek in of nabij die locatie, en ook bij andere
doorsnijdingen van het kanaal waarbij dit fenomeen optreedt, dient er dan ook specifiek aandacht te
worden geschonken aan de laagopbouw.
7.1.3 Put 18, houten beschoeiing
Behalve in put 10 is het kanaal van Corbulo aangetroffen in put 18. In tegenstelling tot in put 10 bleek
het kanaal hier geflankeerd te zijn door meerdere rijen met houten beschoeiingspalen, die tot
aanzienlijke diepte zijn ingeslagen in het veen onder het kanaal. In totaal zijn drie rijen palen
aangetroffen (figuur 43):
Figuur 43. Detail beschoeiingen in put 18.
•    De meest westelijke palenrij, aan de westoever van het kanaal, bestond -binnen de grenzen van de
     proefsleuf- uit negen rechtop geplaatste ronde palen (figuur 44). De palen zijn vervaardigd uit een
     zachte houtsoort, die in het kader van de waardering (met het blote oog) niet nader kon worden
     vastgesteld dan ‘loofhout’ en voor één paal met zekerheid op essenhout. Voor de palen zijn
     natuurlijke stammetjes gebruikt, gezien de krommingen die hier en daar in het hout aanwezig zijn.
     De onderzijdes van de houten palen zijn niet bereikt, ondanks gericht nagraven met de schep tot
     dieptes van ca. 1,5 meter beneden vlakniveau.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [79]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
•    Een tweede rij palen werd op 2,7 meter oostelijk van de eerste aangetroffen. Ook deze rij palen
     staat aan de westoever van het kanaal. Deze rij bestaat uit zeventien waargenomen paaltjes van
     een zachte houtsoort, eveneens loofhout. Sommige zijn rond, sommige zijn gekliefd tot hoekige
     palen (een daarvan is tot op soort gedetermineerd en betreft een iep). Ook hier is de onderzijde
     niet bereikt.
•    Aan de oostoever van het kanaal is een derde beschoeiing aangetroffen, 13,5 meter ten oosten
     van de vorige (de totale breedte tussen de beide buitenste beschoeiingen is dus 16,2 meter). Hier
     is de rij opgebouwd uit een dubbelgestelde rij palen (figuur 45). Er zijn zowel complete als
     gekliefde stammetjes gebruikt. Twee van de palen zijn tot op soort gedetermineerd en betreffen
     eikenhout. Deze twee bevatten respectievelijk 30 en 42 jaarringen, dit is te weinig voor
     betrouwbaar dendrochronologisch onderzoek.
De beschoeiingspalen van de drie rijen beschoeiing zijn bemonsterd voor dateringsdoeleinden
(dendrochronologie) en voor houtsoortbepaling.
Figuur 44. Beschoeiing van kanaal van Corbulo in put 18; meest westelijke rij.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [80]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 45. Beschoeiing van kanaal van Corbulo in put 18; meest oostelijke rij.
Door de extreme wateroverlast en het feit dat is ingezet op het documenteren van het hout, is er geen
complete dwarsdoorsnede van het kanaal van Corbulo verkregen in put 18 (el zijn delen
gedocumenteerd en zijn monsters genomen). Het is dan ook niet geheel duidelijk geworden waarom er
aan de westzijde twee rijen palen staan, met daartussen een afstand van 2,7 meter. De palen van de
‘binnenste’ rij staan een stuk dieper en ook de kanaalvulling ligt hier dieper (deze loopt schuin omhoog
richting de buitenste rij palen). Een mogelijkheid is dat de binnenste rij ouder is, en het kanaal op een
gegeven moment toch breder uitsleet en opnieuw beschoeid is. Ook is het mogelijk dat het juist
andersom is, namelijk dat eerst de buitenste rij werd aangebracht en later een nieuwe voor de oude is
geplaatst (dit gebeurt ook nu nog regelmatig). Ook valt natuurlijk niet uit te sluiten dat beide gelijktijdig
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [81]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
zijn aangebracht voor extra bescherming van deze oever. Dendrodatering van palen uit de
verschillende rijen zou deze vraag kunnen beantwoorden, maar helaas bleken de meeste stammetjes
daar (gezien de geringe diameter en aantal jaarringen) niet geschikt voor te zijn.
Wat in put 18 verder opvalt, is dat de kleivulling buiten de oostelijke beschoeiing nog enkele meters
ondiep (ca. 50 cm) doorloopt, alvorens naar boven toe weg te lopen. Qua opvulling van het kanaal is
evenals in put 10 sprake van een opvulling van lichtgrijze klei met dunne zandlagen, met in het midden
bovenin een komvormige, humeuze/venige bovenste vulling. Hieroverheen ligt een kleilaag die ook
buiten het kanaal van Corbulo doorloopt over het veen. Deze afzettingen zouden dan afkomstig moeten
zijn van een nabijgelegen latere kreek of watergang (de Vliet?).
7.2 Vondstmateriaal
7.2.1 Keramiek
Op verschillende plaatsen in zowel put 10 als put 18 is aardewerk gevonden in de vulling van het
kanaal. Het gaat om zowel gedraaid als handgevormd aardewerk.
V79 bevatte twee aan elkaar passende randscherven van een gedraaide ruwwandige pot van het type
Stuart 201a (figuur 46). De pot had een korte/lage hals met een licht verdikte en puntig afgestreken
uitstaande rand. Het baksel is vrij zacht en geoxideerd met een magering van zand en chamotte. De
datering is Midden-Romeins (70 n.Chr. tot 270 n.Chr.)
Figuur 46. V79; rand van een ruwwandige pot van type Stuart 201a.
In V80 zaten acht scherven van een middelgrote gedraaide standamfoor (type Haalebos 8052). Er zijn
alleen wandfragmenten gevonden, die deels aan elkaar passen. De amfoor heeft een crèmekleurig hard
baksel met duidelijke rillen aan de buitenzijde (figuur 47). Ook deze scherven dateren in de Midden-
Romeinse tijd.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [82]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 47. V80; enkele van de wandscherven van een standamfoor (type Haalebos 8052).
V82 bevatte twee handgevormde scherven met een magering van potgruis en organisch materiaal. Zij
zijn gedateerd als “Late IJzertijd/Romeinse tijd, waarschijnlijk Romeins”.
In S571 (kanaal in put 18) komen 13 scherven van Lowlands Ware I (grijsbakkend, gedraaid
aardewerk), dat vanaf het eind van de 1e eeuw na Christus werd geproduceerd (V221). Ook komt uit
V224 één scherf handgevormd aardewerk met potgruismagering die niet nader gedetermineerd kon
worden dan “IJzertijd”. Gezien de goede conservering lijkt het er niet op dat de scherf is meegespoeld
van een andere vindplaats, het is dan het meest waarschijnlijk dat de scherf uit de Late
IJzertijd/inheems-Romeinse periode dateert.
Het aardewerk is zonder uitzondering goed geconserveerd en geschikt voor analyse.
7.2.2 Dierlijk botmateriaal
In put 10 werd slechts één botfragment gevonden in de kanaalvulling (V81) maar dit was goed
geconserveerd en niet gefragmenteerd en daarmee geschikt voor analyse. Hetzelfde geldt voor de
botfragmenten uit de kanaalvulling in put 18 (V206, V214, V216 en V224), met uitzondering van V224.
V224 bevatte een fragmentje verbrand bot dat niet tot op soort gedetermineerd zou kunnen worden, de
overige fragmenten wel. V206 bevatte o.a. een deelskelet van een rund.
7.3 Monsters
7.3.1 Hout
Het grootste deel van het hout bestaat uit palen die zijn bemonsterd uit de drie rijen beschoeiing van
het kanaal van Corbulo, maar er is ook ander hout afkomstig uit of bij het kanaal gewaardeerd. Een kort
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [83]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
overzicht van de waardering staat hieronder; voor een meer uitgebreid overzicht wordt verwezen naar
BIAX-notitie 408 (Hänninen, 2017).
Uit de buitenste westelijke beschoeiing zijn vijf rondhouten palen gewaardeerd. Alle waren goed
geconserveerd. Eén hiervan is een es (Fraxinus excelsior). Deze had te weinig jaarringen voor
dendrochronologisch onderzoek. De overige palen zijn van verspreidporig loofhout. Dat hout is niet
geschikt voor conservering of dendrochronologisch onderzoek.
Uit de binnenste westelijke beschoeiing zijn dertien goed geconserveerde palen onderzocht. Ook hier is
rondhout gebruikt. Vondstnummer 237 is van iepenhout (Ulmus) en niet geschikt voor
dendrochronologisch onderzoek omdat het aantal jaarringen te klein is. De overige stukken zijn
verspreidporig loofhout. Geen van de stukken komt in aanmerking voor dendrochronologisch
onderzoek.
Uit de oostelijke (dubbele) beschoeiing zijn drie goed geconserveerde stukken onderzocht, twee eiken
en een stuk verspreidporig loofhout. De eiken waren gemaakt van een kwart stam. Ze hebben te weinig
ringen voor dendrochronologisch onderzoek (respectievelijk 30 en 42 jaarringen).
Behalve het hout uit de beschoeiingen is een losse rondhouten paal uit put 18 gewaardeerd (V269;
S585), die ongeveer 15 meter ten oosten van de oostelijke beschoeiing stond. De conservering is goed.
Het gaat om een eik met circa 60 jaarringen, die in aanmerking komt voor dendrochronologisch
onderzoek.
Andere vondsten van constructiehout uit het kanaal van Corbulo zijn, drie palen (V222; 1x es, 2x
verspreidporig loofhout) en een deel van een gespleten essenhouten plank uit V215 (figuur 48).
Eveneens uit V215 afkomstig is een tak van verspreidporig loofhout met een diameter van 1,1 cm, die
aan beide uiteinden is aangepunt (figuur 48). De functie van het object is onduidelijk. Ditzelfde geldt
voor V218, een bewerkt blokje essenhout met vele afgeplatte vlakken in verschillende hoeken tot elkaar
(figuur 49).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [84]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 48. Fragment van essenhouten plank (boven) en tweezijdig aangepunte tak van loofhout (V215).
Figuur 49. Bewerkt blokje van essenhout, V218.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                               [85]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Ten slotte is een bijzonder voorwerp afkomstig uit het kanaal (V223), namelijk een essenhouten tak met
een lengte van 72 cm en een diameter die oploopt van 1,3 cm aan de punt tot 4 cm aan het andere
uiteinde, dat een soort handvat zou kunnen zijn (figuur 50). Beide uiteinden zijn bewerkt en een deel
van de vele uitstekende zijtakken en knoesten is afgekapt. Op de tak zijn talrijke parallelle snijsporen
aanwezig (figuur 51) en het voorwerp is daarom geïnterpreteerd als een kerfstok, waar een telling op
werd bijgehouden door streepjes in het hout te kerven. Een vaak genoemde toepassing is het tellen
van schapen door herders, maar er zijn natuurlijk ook allerlei andere mogelijkheden denkbaar. De
kerfstok is goed geconserveerd maar wel op twee plaatsen beschadigd en iets geknakt.
Figuur 50. Kerfstok van essenhout, V223.
Figuur 51. Detail kerfstok V223.
7.3.2 Dendrochronologie
Met de specialist dendrochronologie (S. van Daalen) is overlegd over de mogelijkheid van
dendrochronologisch onderzoek voor de eikenhouten paal V269. Met ca. 60 ringen zit deze paal op de
grens van betrouwbaarheid voor dendrochronologisch onderzoek, en de specialist heeft aanbevolen om
in dit geval geen datering uit te voeren. Bij palen met 60 ringen die uit een context komen met
meerdere palen, is dendrodatering nog verantwoord omdat de sequentie wat langer kan worden
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [86]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
gemaakt door overlap met andere palen uit dezlfde context. In dit geval gaat het echter om één
losstaande paal (15 meter buiten het kanaal van Corbulo) en is dendrodatering van alleen deze paal
niet voldoende betrouwbaar.
7.3.3 Macrobotanie
In totaal zijn in het veld drie macrobotanische monsters genomen uit de vullingen van het kanaal.
M8 is genomen uit S272 vulling 9 (het kleilaagje op de bodem van het kanaal) maar dit monster is niet
gewaardeerd omdat het kanaal in de tijd van afzetting van het kleilaagje nog stroomde en eventuele
botanische resten dus evengoed van elders afkomstig kunnen zijn.
M9 en M10 zijn genomen uit de beide greppeltjes aan weerszijden van het kanaal (resp. S268 en
S271), maar ook deze zijn niet gewaardeerd. Waardering van botanisch materiaal uit de greppeltjes
beantwoordt geen onderzoeksvragen en was niet nodig voor een waardering van deze vindplaats.
Wel is ervoor gekozen om een macrobotanische waardering uit te voeren voor S272 vulling 3 (veen) uit
de pollenbak M7, om uitspraken te kunnen doen over de conservering van botanisch materiaal in deze
laatste fase van opvulling van het kanaal. De conservering van het macrobotanisch materiaal is goed,
de concentratie is laag, de diversiteit is laag. Het monster bevatte geen houtskool of cultuurplanten,
wel materiaal dat geschikt is voor 14C-datering.
7.3.4 Pollen
In de opvulling van het kanaal van Corbulo zijn op meerdere plaatsen pollenbakken geslagen, ten
behoeve van onderzoek van zowel pollen als botanische macroresten. In werkput 10 zijn de bakken
zodanig geslagen dat de gehele opbouw van het kanaal bemonsterd kon worden, d.w.z. van boven
naar onder (M5, M6, M7). In werkput 18 zijn de pollenbakken op enkele verschillende plekken geslagen
(V241, V242, V243).
Ten behoeve van de waardering van pollen uit het kanaal van Corbulo is stuifmeel uit vulling 3 uit
pollenbak M7 gewaardeerd (figuur 52). De conservering van de pollen in het monster is redelijk. De
concentratie pollen is laag en de diversiteit is laag. Er zijn zowel cultuurplanten als mestschimmels
waargenomen, maar vanwege de matige conservering, en lage concentratie en diversiteit, komt het
monster volgens de specialist niet in aanmerking voor analyse.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [87]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 52. Locatie pollenbak M7 in laatste fase opvulling kanaal van Corbulo.
7.3.5 OSL
In put 10 is een OSL-monster genomen van zandbrokken in het kanaal van Corbulo (M11), maar dit is
niet uitgewerkt a.g.v. de hoge kosten en lange doorlooptijd van dit type onderzoek (niet passend in een
waarderend onderzoek) en het feit dat de vraagstelling al op een andere manier kon worden
beantwoord (stratigrafie en aardewerk).
7.4 Interpretatie
Vindplaats 4 betreft één specifieke structuur, namelijk het kanaal van Corbulo met de bijbehorende
zijgreppels en houten beschoeiingen. Er is in de omgeving al veel onderzoek gedaan, waardoor er al
redelijk veel bekend is over de datering, de constructiewijze en de loop van het kanaal.
Wat de datering betreft, heeft het onderhavig onderzoek geen afwijkende of nieuwe inzichten
opgeleverd. De dateringen op basis van het aardewerk in de vulling zijn daarvoor niet scherp genoeg,
en er zijn geen dendrodateringen verkregen van houten palen uit de beschoeiing. Voor de waardering
en de interpretatie is dit echter niet van groot belang, aangezien reeds bekend is dat het kanaal in de
jaren na 47 na Christus is aangelegd. Er is geen aanleiding om van deze datering af te wijken voor het
onderhavig onderzoek.
De constructiewijze van het kanaal is wat meer een onderwerp van discussie, aangezien zelfs binnen
het plangebied al verschillende constructiewijzen voorkomen. In put 10 is geen beschoeiing aanwezig
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [88]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
maar wel twee ondiepe greppeltjes aan weerszijden, en in put 18 is sprake van een uitgebreide
beschoeiing (met aan de westzijde twee enkele palenrijen en aan de oostzijde een dubbele palenrij).
Uit andere onderzoeken in de omgeving is bekend dat het kanaal soms aan twee zijden was voorzien
van beschoeiing, soms aan één zijde (meestal de oostzijde), en soms helemaal niet was beschoeid.
Het is niet duidelijk waar deze variatie vandaan komt. Deels zou het kunnen gaan om latere reparaties,
waarbij zwakke plekken in de oevers werden verstevigd, maar het lijkt erop dat ook een deel van de
beschoeiingen al bij de aanleg van het kanaal is aangebracht (plaatsing van de palen valt precies
samen met de -steile- insteek). Bij het onderhavig onderzoek zou het goed kunnen dat een van de twee
parallelle enkele rijen een reparatie betreft, maar daar zijn geen concrete argumenten voor. De bodem
van het kanaal is in ieder geval in beide putten opvallend vlak, wat bij de aanleg bewust zo zal zijn
gegraven (tot net boven het veen).
De interpretatie van de oversnijding in het kanaal die is te zien in het zuidprofiel van put 10, is al
uitgebreid behandeld in paragraaf 7.1.2. Het wordt het meest waarschijnlijk geacht dat het gaat om een
postdepositioneel fenomeen, dat is ontstaan ná dichtslibbing van het kanaal. Bij toekomstige
doorsnedes van het kanaal van Corbulo is het interessant om te kijken of op meer plaatsen een
dergelijke oversnijding zichtbaar is, om meer te weten te komen over de oorsprong van dit fenomeen.
Wat de loop van het kanaal betreft, past het aantreffen van het kanaal en de ijzertijdkreek op de
locaties binnen het proefsleuvenonderzoek goed binnen het bestaande beeld (figuur 53 en figuur 54
Figuur 53. Vermoede loop kanaal (overzicht).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                               [89]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 54. Vermoede loop kanaal, eerdere waarnemingen en huidige waarnemingen.
Bij het onderzoek aan de Rietvinklaan, waar ook zowel het kanaal als de kreek werd aangetroffen (in
veel onderzoeken is óf het kanaal, óf de kreek aangetroffen) liepen kanaal en kreek eveneens min of
meer parallel, met het kanaal tussen de strandwal en de kreek in gelegen. Bij het onderhavige
onderzoek is de afstand tussen het kanaal en de kreek ongeveer 115 meter; bij het onderzoek aan de
Rietvinklaan was dit slechts 20 à 25 meter. De kreek was vermoedelijk al verland in de tijd dat het
kanaal werd aangelegd.
7.5 Waardering en selectieadvies
Het Kanaal van Corbulo is een lijnelement, dat in meerdere proefsleuven is opgetekend. Het kanaal is
goed herkenbaar vanaf het punt waar deze insnijdt tot aan de onderzijde, inclusief houten beschoeiing.
Hieruit blijkt dat zowel de aanlegfase-, de gebruiksfase als de verlandingsfase van het kanaal goed
bewaard zijn gebleven. Het kanaal scoort dan ook hoog op het criterium ‘gaafheid’. Ook de
conservering van het kanaal en onderdelen daarvan (denk aan de beschoeiing) als eventuele
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [90]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
archeologische resten in de opvullingslagen van het kanaal is goed, met als enige uitzondering de
pollen, die redelijk geconserveerd zijn. Hiermee scoort de fysieke kwaliteit van de vindplaats Kanaal
van Corbulo bovengemiddeld en is de vindplaats behoudenswaardig.
Met deze score van 5 punten op fysieke kwaliteit is de vindplaats al als behoudenswaardig aan te
merken. Dit wordt nog eens versterkt door de criteria met betrekking tot inhoudelijke kwaliteit. In
Romeinse bronnen worden slechts twee kanalen in Nederland genoemd (Fossa Drusiana en Fossa
Corbulonis), maar van de Fossa Drusiana is niet bekend waar deze precies heeft gelopen. Het kanaal
van Corbulo is daarmee een uniek overblijfsel van Romeinse infrastructuur in Nederland en op het
criterium zeldzaamheid scoort de vindplaats daarom hoog. Ook de informatiewaarde wordt als hoog
gewaardeerd: hoewel het kanaal al op meerdere plaatsen in en rond Leidschendam is aangesneden en
onderzocht, blijkt tot nu toe dat ieder onderzoek weer nieuwe kennis (en nieuwe vragen) oplevert over
de ligging, de constructie (incl. eventuele meerfasigheid en het gebruik van natuurlijke waterlopen), de
datering, de wijze van opvulling, de voorwerpen in het kanaal, en postdepositionele processen. Ten
slotte scoort het kanaal middelhoog op de ensemblewaarde en dit geldt zowel binnen het plangebied
(de relatie met de resten uit de late IJzertijd en de inheems-Romeinse tijd) als daarbuiten (relatie met
natuurlijke waterlopen in het gebied, en tevens het gebruik, dichtslibbing en/of hergebruik van het
kanaal zelf in latere perioden).
  waarde                              criteria                     scores
                                                                   hoog             midden     laag
  beleving                            schoonheid                   wordt niet gescoord
                                      herinneringswaarde           wordt niet gescoord
  fysieke kwaliteit                   gaafheid                            3
                                      conservering                        3
  inhoudelijke kwaliteit              zeldzaamheid                        3
                                      informatiewaarde                    3
                                      ensemblewaarde                                      2
                                      representativiteit           n.v.t.
Tabel 9. Scoretabel waardestelling van vindplaats 4 Kanaal van Corbulo en oostelijke geul (tabel 5 uit de KNA).
Selectieadvies: het Kanaal van Corbulo is als behoudenswaardig aangemerkt. Rekening houdend met
een bescheiden marge aan weerszijde van circa 6 m van het kanaal gaat het om een zone van ca. 500
meter lang en ca. 30 meter breed, waarmee de behoudenswaardige vindplaats een oppervlakte beslaat
van ca. 1,5 ha. Deze marge wordt in acht genomen in verband met kleine afwijkingen in de voorspelde
loop van het kanaal, en in verband met de aanwezigheid van mogelijke oeverstructuren zoals paden,
greppels, vlonders of aanlegsteigers.
7.6 Beantwoording onderzoeksvragen
12. Op welke diepte t.o.v. het maaiveld en het NAP zijn de archeologische indicatoren aangetroffen?
Bovenzijde opvulling kanaal: ca. 1,1 m -NAP (ca. 0,6 m -Mv)
Onderzijde insnijding kanaal: ca. 2,9 m -NAP (ca. 2,4 m -Mv)
13. In hoeverre zijn de archeologische indicatoren in verband te brengen met aanwezige of verdwenen
     bodemhorizonten?
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                                     [91]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Het kanaal snijdt zich in vanuit het veen. Vondstmateriaal behorend bij deze vindplaats is niet in
verband te brengen met een bodemhorizont, maar is aangetroffen in de vulling van het kanaal.
14. Wat is de horizontale ruimtelijke spreiding van de archeologische indicatoren? Zijn er erosieve
     zones aan te merken in het ruimtelijke beeld van de aanwezige archeologische vindplaatsen?
Het kanaal loopt van het zuidwesten naar het noordoosten door het plangebied en ligt tussen de
strandwal en een ijzertijdkreek. Over de horizontale spreiding van vondstmateriaal is geen zinnige
uitspraak te doen (het is afkomstig van de twee plaatsen in put 10 en 18 waar het kanaal is
aangesneden in de proefsleuf). Er zijn geen erosieve zones aan te merken in het ruimtelijke beeld,
15. Wat is de aard en ouderdom van de indicatoren?
Het betreft een kanaal dat in de Romeinse tijd is gegraven onder leiding van de Romeinse
legeraanvoerder Corbulo, en heeft gediend als waterweg. Het is aangelegd in de jaren na 47 na
Christus; het aardewerk in de vulling bevestigt dit (Romeins en inheems-Romeins).
16. Behoren de indicatoren tot een of meerdere vindplaatsen?
Ja, tot één vindplaats (vindplaats 4).
17. Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate?
Gedraaid en handgevormd aardewerk en botmateriaal zijn in beperkte mate aanwezig (materiaal dat
sporadisch in het kanaal is gevallen of gegooid). In put 18 was het kanaal beschoeid met veel houten
palen, en bleken enkele voorwerpen van hout in de kanaalvulling aanwezig te zijn, waaronder een
bijzondere kerfstok.
Onderzoeksvragen per vindplaats:
• Aard: kanaal van Corbulo
• Complextype(en): infrastructuur (kunstmatige waterweg)
• Omvang: breedte ca. 18 meter inclusief flankerende structuren (greppels en/of beschoeiing); lengte
   binnen het plangebied ca. 450 meter (buiten het plangebied is het kanaal nog kilometers lang).
• Datering rond 50 na Chr.
• Gaafheid van de archeologische sporen: hoog
• Aanwezigheid van structuren: de vindplaats betreft één structuur, het kanaal zelf
• Aanwezigheid vondststrooiing? nee
• Aard van de vondsten: zie vraag 17
• Vondstdichtheid per m2: niet relevant omdat er geen vondststrooiing is, maar alleen maar
   vondstmateriaal in één grondspoor
• Aard van de sporen: watergang, houten palen
• Spoordichtheid in aantal per m2: niet relevant in dit geval, het beteft een lijnelement
• Aanwezigheid archeologische laag? nee
• De mate van conservering van deze vindplaats (fysieke en inhoudelijke kwaliteit, voor het bepalen
   van de fysieke kwaliteit zie ook PS02): goed voor vrijwel alle elementen van de vindplaats (het
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [92]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
   kanaal zelf, het aardewerk, het bot, en het hout en de macrobotanische resten in de vulling van het
   kanaal), redelijk voor de pollen in de vulling van het kanaal.
• Toelichting: zie paragraaf 4.5
18. Welke uitspraken kunnen op basis van de aangetroffen archeologische resten worden gedaan over
     de activiteiten die op de onderzoekslocatie plaatsvonden en de eventuele ontwikkelingen daarin?
De enige activiteiten die met zekerheid op deze vindplaats hebben plaatsgevonden, zijn het uitgraven
van een kanaal (en twee parallel hieraan lopende greppeltjes) en het aanbrengen van een beschoeiing.
Vermoedelijk is het hout voor de beschoeiing ook op of nabij de onderzoekslocatie gekapt en tot palen
bewerkt.
19. Zijn absolute dateringen van afzettingen en bewoningssporen mogelijk?
Deze zijn mogelijk door het uitvoeren van 14C-dateringen, maar dit is niet gebeurd in het kader van het
huidige onderzoek. De gewaardeerde houten palen zijn niet geschikt voor dendrochronologisch
onderzoek, maar bij een eventuele uitbreiding van het onderzoek kan al tijdens het veldwerk door een
houtspecialist worden geselecteerd op palen van een geschikte houtsoort met voldoende jaarringen.
20. Wat betekent de aanwezigheid van de vindplaats(en) voor de gespecificeerde archeologische
     verwachting zoals deze is geformuleerd in het bureau- en of booronderzoek? En in welk opzicht
     kan op basis hiervan de gespecificeerde archeologische verwachting worden bijgesteld?
De gespecificeerde archeologische verwachting gaf aan dat het Kanaal van Corbulo werd verwacht
tussen de Vliet en het dagzomende deel van de strandwal. Deze verwachting blijkt te kloppen en hoeft
niet te worden bijgesteld.
21. Wat is de waarde van de vindplaats(en)? Conform KNA-bijlage IV ‘Waarderen van vindplaatsen’?
De score op fysieke kwaliteit is 6 punten. De score op inhoudelijke kwaliteit is 8 punten. De vindplaats
is hiermee als behoudenswaardig aan te merken.
22. Wat kunnen deze waarden bijdragen aan de kennis van de bewonings- en gebruiksgeschiedenis,
     bewonings-en gebruikscontinuïteit en locatiegebruik van het plangebied en zijn directe omgeving?
Hoewel er al op meerdere plaatsen onderzoek is gedaan naar het Kanaal van Corbulo, levert iedere
nieuwe doorsnijding weer aanvullende informatie op over de datering, de constructie en de loop van het
kanaal. Het onderhavige onderzoek vult deze informatie aan (parallelle greppels, meervoudige
beschoeiing, vondstmateriaal in de vulling, de vondst van een kerfstok) maar leidt ook tot nieuwe
vraagstukken, zoals het vermoedelijk postdepositionele verschijnsel waarbij afzettingen over elkaar zijn
geschoven.
23. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de reeds bekende gelijktijdige
     vindplaatsen/archeologische resten in de directe en wijde omgeving van de onderzoekslocatie?
De vindplaats past goed binnen het beeld van de omliggende onderzoeken waarbij het Kanaal van
Corbulo werd aangetroffen, en sluit hierbij aan wat betreft de opbouw van het kanaal (vlakke bodem
boven veenrest, beschoeiing), de diepte, en de verwachte ligging tussen strandwal en kreek.
24. Hoe past de nieuwe vindplaats ten opzichte van oudere en jongere vindplaatsen/archeologische
     resten in de directe omgeving van de onderzoekslocatie in kwestie?
De vindplaats heeft een ensemblewaarde met de andere vindplaatsen in het plangebied; hij doorsnijdt
het veen en daarmee zijn mogelijk ook vondsten en sporen uit de IJzertijd vergraven, maar dat is
slechts een plaatselijke verstoring. De kreek ten oosten van het kanaal was vermoedelijk al verland in
de tijd dat het kanaal werd aangelegd.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [93]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
25. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de bewoning en/of het landgebruik t.o.v. de
     regionale en provinciale context uit onderhavige periode?
Omdat deze vindplaats alleen een lang lijnelement betreft, is het antwoord op deze vraag hetzelfde als
bij vraag 23.
26. Hoe verhouden de aangetroffen archeologische resten zich tot vergelijkbare complexen in de
     (wijde) omgeving (inhoudelijke kwaliteit)?
Omdat deze vindplaats alleen een lang lijnelement betreft, is het antwoord op deze vraag hetzelfde als
bij vraag 23.
27. Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische waarden (gaafheid en
     conserveringsgraad)? Zie ook PS02.
Zie onderzoeksvraag “Onderzoeksvragen per vindplaats”.
28. Welke aanwijzingen zijn er dat de nieuwe vindplaats zich uitstrekt buiten het onderzochte terrein?
     Kan op basis van de resultaten van dit IVO–P worden aangegeven of de vindplaats centraal of
     perifeer is geraakt/doorsneden en zo ja, op grond waarvan? In welke richting(en) strekt de
     vindplaats zich vermoedelijk verder uit?
De vindplaats strekt zich met zekerheid uit tot buiten het onderzochte terrein, naar het noordoosten en
het zuidwesten (zie het vindplaatsenoverzicht). Het gedeelte dat binnen het plangebied ligt, is ongeveer
450 meter lang en ca. 18 meter breed.
29. In hoeverre komen de resultaten van het proefsleuvenonderzoek overeen met het bureau- en
     booronderzoek?
Bij het booronderzoek waren twee in het veen ingesneden geulen aangetroffen, die beide het kanaal
konden betreffen, waarbij op basis van verschillende details (afdekking met veen van de oostelijke
geul, ontbreken van oeverafzettingen bij de westelijke geul) het vermoeden werd geuit dat de westelijke
geul het kanaal betrof. Dit blijkt inderdaad te kloppen.
30. In hoeverre worden de archeologische waarden bedreigd door de toekomstige planontwikkeling?
Indien bij de planontwikkeling wordt gegraven tot 2 m -Mv, wordt de gehele vindplaats bedreigd.
31. Welke mogelijkheden (denk ook aan bufferzone, grondwaterpeil, planologische inpassing) zijn er
     tot het behoud in situ van de vindplaats (Zie ook KNA-leidraad ‘Standaard Archeologische
     Monitoring’)
Er is door de opdrachtgever voor gekozen om de planontwikkeling in te passen op het terrein, door
alleen buiten de onderscheiden vindplaatscontouren te bouwen. Het is daarbij wel van belang dat de
grondwaterstand niet wordt verlaagd.
32. Is vervolgonderzoek nodig en zo ja, zijn er voor vervolgonderzoek technische beperkingen te
     voorzien?
Wanneer inpassing toch niet mogelijk is en er vervolgonderzoek plaatsvindt, dient vooral rekening
gehouden te worden met opkomend grondwater.
33. Hoe kunnen de eventueel aan te treffen resten geplaatst worden in het grotere onderzoekskader
     (POA en NOaA) en hoe kunnen ze bijdragen tot een Gemeentelijke Onderzoeksagenda?
De resten passen goed binnen het thema 3. Gebruik van het water en thema 15. De limes: inrichting en
interactie. In de Provinciale Onderzoeksagenda van Zuid-Holland passen de resten vooral bij thema 3,
Leven en wonen rond de Limes, en dan specifiek bij vraag 3E (Welke rol speelde de Romeinse marine
in ons waterrijke gebied?). Er dient met name aandacht te worden besteed aan hoe lang het kanaal van
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [94]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Corbulo als zodanig gefunctioneerd heeft, en of er steunpunten van de vloot (Classis Germania) langs
het kanaal hebben gelegen. Indien de resten niet in situ behouden kunnen worden en grotere delen van
het kanaal binnen het plangebied worden opgegraven, dan dient hier bij het opstellen van het PvE en
de onderzoeksvragen duidelijk op te worden ingezet (bijvoorbeeld door het opstellen van een
dateringsprogramma voor het beantwoorden van de eerste vraag). De verkregen informatie kan dan
weer worden ingezet bij het opstellen van een Gemeentelijke Onderzoeksagenda.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                         [95]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
8 Vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos
8.1 Sporen en structuren
Op basis van historisch kaartmateriaal werd in het noorden van het plangebied de buitenplaats Oostbos
verwacht. De buitenplaats is met zijn stenen bebouwing aangegeven op meerdere historische kaarten.
Op een kaart van Dou uit 1649 is een groot rechthoekig gebouw zichtbaar, evenals een gracht (zie de
uitsnede van deze kaart in figuur 55).
Figuur 55. Afbeelding Oostbos op de kaart van Dou uit 1649.
Een kaart uit 1779 laat min of meer hetzelfde beeld zien (figuur 56).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                         [96]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 56. Afbeelding Oostbos op een kaart uit 1779.
                                            e
De buitenplaats is gedurende de 18 eeuw voorzien van tuinen, vijverpartijen, een koetshuis, paviljoens
en speelhuizen. Op de kadastrale minuut uit 1811-1832 liggen er dan ook meerdere gebouwen binnen
het plangebied (figuur 57), namelijk een rechthoekig gebouw waaronder “Oostbosch” staat geschreven,
een langwerpig gebouw ten noordwesten hiervan, en een langwerpig gebouw ten noordoosten
(orangerie). Ten zuiden van de orangerie ligt een vijver. Ten zuiden van het hoofdgebouw loopt een
gracht richting de Vliet. Ook is ten noorden hiervan een grotere, min of meer vierkante gracht afgebeeld
op het perceel langs de Vliet.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [97]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 57. Uitsnede kadastrale minuut (1811-1832) met de buitenplaats Oostbos.
Bij het proefsleuvenonderzoek zijn verschillende structuren behorend bij de buitenplaats Oostbos
gevonden, zoals funderingen, putten, grachten/greppels en houten palen. De meeste hiervan liggen in
de putten op het meest noordwestelijke perceel (put 1, 2, 5, 6, 7, 11, 26 en 28) maar ook is in put 20
een grote gracht aangetroffen (S342), die minimaal twee meter diep was vanaf het maaiveld (de
onderzijde is niet bereikt). Dit betreft waarschijnlijk een deel van de vierkante gracht langs de Vliet.
Resten van gebouwen komen met name voor in put 2, put 5 en put 6. Hieronder worden de structuren
beschreven; zie figuur 83 voor de projectie over de kadastrale minuut en een interpretatie (voor zover
mogelijk; de muren lopen door buiten de proefsleuven dus met name bij het hoofdgebouw is niet
duidelijk geworden wat de vorm en fasering van het gebouw is).
In het zuidelijke deel van put 2 werd een rij van noordoost-zuidwest georiënteerde bakstenen stiepen
gevonden (S136 t/m S139 en S161), met parallel daaraan een rij paalkuilen, soms nog met resten hout
erin (S104 t/m S118). De bakstenen stiepen waren nog ca. 70 cm hoog en opgebouwd uit oranjerode
bakstenen met een formaat van 18x9x4 cm, nog tien tot dertien lagen dik (figuur 58).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [98]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 58. Coupe langs twee van de stiepen van het gebouw in put 2.
Vermoedelijk behoorden de stiepen en de palen tot één gebouw, dat net ten noorden stond van de
gracht die ook in deze put is aangetroffen (S140). De zuidzijde van de gracht lag buiten de put, maar
de noordzijde werd geflankeerd door een kademuur (S144), aan de grachtzijde beschoeid met houten
planken en palen. De kademuur was nog 21 lagen hoog (94 cm; 10-lagenmaat 44 cm) en bestond uit
oranjegele bakstenen (twee rijen strek, aan weerszijden geflankeerd door een rij dwarsgelegde stenen).
In het midden van put 2 lag een bakstenen keldertje (S194/S145/S199) met een vloer van zwarte en
grijze plavuizen (figuur 59). De bovenzijde van de keldermuren ligt slechts 10 à 20 cm onder het
huidige maaiveld.
Enkele meters ten noorden hiervan liggen nog een kleine bakstenen structuur (S77 t/m S80) en een
uitbraaksleuf met o.a. dakpannen (S70), maar omdat middenin put 2 een dam is blijven liggen i.v.m.
een kabel, is het verband tussen deze drie (m.n. of ze tot dezelfde structuur behoren of tot
verschillende) helaas niet duidelijk geworden.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [99]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 59. Kelder in het noordwesten van het zuidelijke deel van put 2 (S194/S145/S199).
De kademuur werd opnieuw aangetroffen in de ca. 10 meter naar het zuidoosten gelegen put 7, maar
ten noorden hiervan is de put grotendeels vergraven door veenwinningskuilen. De ouderdom van de
veenwinningskuilen is niet duidelijk, maar de kademuur loopt over de kuilen heen (en ook in put 5 is te
zien dat de sporen van Oostbos jonger dan de veenwinning zijn). Het is dus niet zo dat de veenwinning
de sporen van Oostbos heeft verstoord, maar vermoedelijk was dit een relatief lege zone van de
buitenplaats (een veld bijvoorbeeld). Er zijn in ieder geval geen sporen gezien ten noorde van de
kademuur. Het is overigens goed te zien dat het op deze plaats de westelijke grens van de
veenwinning betreft (ten westen hiervan liggen geen winningskuilen meer en in het westelijke profiel
van put 7 is het veen nog grotendeels intact). In put 2, tien meter ten westen hiervan, wigt het veen dan
ook uit tegen de strandwal, net voorbij S124.
Put 6 heeft veruit de meeste funderingen en houten structuren opgeleverd en dit betreft vermoedelijk
het/een hoofdgebouw. In het noorden van de put loopt een noordoost-zuidwestelijke fundering (S216;
baksteenformaat 19x9x3,5 cm, nog 7 lagen dik), gelegen op een houten plankfundering (S217). S216
loopt in de putwand tegen een noordwest-zuidoostelijke fundering aan (S223). S223 bestaat uit
meerdere haaks op elkaar staande funderingen (waaronder twee die een kleine ruimte vormen) die één
spoornummer hebben gekregen omdat zij tot hetzelfde complex behoren (met identieke bakstenen van
19x9x4 cm).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [100]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 60. Overzichtsfoto van put 6 vlak 1; foto richting het zuiden.
Het meest zuidelijke deel (S226) is breder en gelegen boven een houten vloer (S225) die tot een
oudere (of de oudste) fase van het gebouw moet behoren. Onder de vloer ligt schoon zand; er zijn
geen oudere sporen of funderingen aanwezig. De vloer bestaat uit parallelle planken van ca. 25 cm
breed en 2 meter lang (NO-ZW), met aan weerszijden van de uiteinden twee dezelfde, maar
dwarsliggende planken (NW-ZO). Vermoedelijk heeft men de vloer niet verwijderd voorafgaand aan het
aanleggen van S226, omdat dit veel werk was en bovendien het hout van de vloer goed als fundering
kon dienen.
De verbreding in S226 heeft vermoedelijk aangesloten bij het funderingsrestant S224 in het
noordprofiel. Ten zuidwesten van de vloer liggen meerdere smalle houten balken (S229, S230 en
S231), en een mogelijke fundering (drie smalle tegen elkaar aan gelegen planken; S234). In dat geval
is de bovengelegen baksteenlaag niet meer aanwezig. Het kan echter ook een nieuw vloerdeel zijn, dat
deels is verwijderd of anderszins verstoord is geraakt.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                        [101]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 61. Houten (kelder)vloer S225 in het oosten van put 6; oversneden door muur S226.
In het zuidelijke uiteinde van de put is opnieuw de gracht aangetroffen (S245), met de kademuur ten
noorden hiervan (S241; baksteenformaat 19x9x3,5 cm). In deze put is nog een tweede muur gevonden
(S246), dit zou de zuidelijke kademuur kunnen zijn, maar ook ten zuiden van de muur lijkt nog
grachtvulling te liggen, dus dit is niet duidelijk.
Ten slotte zijn in put 6 drie bakstenen putten gevonden, S222 ten noorden van S223, en S240 in het
zuidoostprofiel, ten noorden van de kademuur, en een derde put die tevoorschijn kwam direct ten
oosten van S222 en niet is gedocumenteerd (wel gefotografeerd; zie figuur 62). S222 is (evenals de
naastgelegen put) geïnterpreteerd als een beerput vanwege de ligging naast een kleine ruimte die
vermoedelijk een toilet is geweest. De put was nog 150 cm diep vanaf het maaiveld, bestaande uit 32
lagen baksteen van 19x9x4 cm. Na het couperen bleek de put drie vullingen te hebben. Tot 52 cm –Mv
zandige klei met puin- en mortelresten, van 52 tot 96 cm –Mv humeuze klei met puinresten, en van 96
tot 130 cm –Mv gelaagd, verspoeld zand met schelpfragmenten (vermoedelijk van onderaf ingespoeld
duinzand). Er waren slechts enkele vondsten aanwezig in de vulling, het zou dus kunnen dat de
beerput niet meer de oorspronkelijke vulling bevat, maar ooit (of met enige regelmaat) is leeggehaald.
Wel heeft een monster uit de put veel botanisch materiaal opgeleverd (zie 8.3.3). De als een waterput
geïnterpreteerde S240, die een duidelijke insteek had, is niet gecoupeerd. De vulling die aan het vlak
was te zien, bestond uit humeus zand met veenbrokken. De put was opgebouwd uit relatief kleine
bakstenen met een formaat van 17x9x3 cm.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                         [102]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 62. Beerput S222 in put 6, met links daarvan een tweede, niet gedocumenteerde beerput.
Put 5 bestaat voor een groot deel uit de vijver S190. Binnen de put heeft deze en doorsnede van 28
meter. Ten zuiden van de vijver liggen alleen enkele veenwinningskuilen (die oversneden worden door
de vijver). Aan de noordelijke oever, die met houten planken is beschoeid, komt er een houten goot
(S100) uit op de vijver. De noordelijke begrenzing van de goot is niet gevonden (de goot loopt tegen
het noordelijke profiel aan). In het deel van put 5 rondom de goot liggen veel verschillende sporen door
elkaar en het is lastig hier een samenhang in te vinden. Er lijken twee parallelle greppels oost-west te
lopen (één hiervan ligt ook in het noorden van put 11). Op meerdere plaatsen zijn aangepunte houten
palen gevonden, sommige tot diep ingeslagen (1,5 meter onder het vlak). Een enkele keer lag er een
korte plank bovenop twee houten palen. Op één plaats lag een bakstenen stiep (S170), nog vier lagen
dik (18 cm in totaal), de bovenste laag bestaande uit vier parallelle rijen strekkende oranjerode
bakstenen van 19x9x4 cm. Her en der werd in put 5 een concentratie botmateriaal gevonden, zoals in
S98. Al met al lijkt het erop dat hier de resten van een gebouw met alleen houten funderingen liggen.
Of de poer hier toch ook bij hoort, is niet duidelijk, dit kan ook een latere toevoeging zijn. Ook de goot
lijkt van latere datum, gezien de doornsijding van de goot door alle andere sporen ten noorden van de
vijver.
In put 11 werden nog twee houten goten gevonden (S416 en S436). S416 bestond uit houten planken
en S416 was gemaakt van een uitgeholde boomstam (zie 8.3.1). Beide goten komen uit op greppel
S417, waarbij S436 iets verder doorloopt dan de oever van deze greppel. Ten zuiden hiervan liggen
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [103]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
verschillende paalkuilen (S419 t/m S426) die tot een klein houten gebouwtje kunnen hebben behoord
(een schuurtje of tuinhuisje bijvoorbeeld).
Behalve de bovengenoemde sporen en structuren, zijn er in de putten 1, 2, 5, 6, 7, 11, 26 en 28
verschillende greppels, kuilen, paalkuilen en plantbedden gevonden die kunnen worden beschouwd als
off-site fenomenen rondom de buitenplaats.
8.2 Vondstmateriaal
8.2.1 Keramiek en glas uit de Nieuwe tijd
Het materiaal, bestaande uit gebruiksaardewerk, bouwmateriaal, pijpaardewerk en glas, is
gewaardeerd door de specialist (K. Bosma, RAAP). Het materiaal is goed geconserveerd en weinig
gefragmenteerd. De waardering (o.a. determinatie en datering) zijn opgenomen in bijlage 3.
De meeste vondsten komen uit de putten rond Oostbos, maar ook uit enkele lagen en sporen in andere
putten komt gedraaid aardewerk, glas en bouwmateriaal. Het dateert voor het grootste deel in de 17e
t/m 19e eeuw. Slechts drie scherven dateren uit de Late Middeleeuwen, namelijk een scherf dikwandig
gedraaid aardewerk (V77, een aanlegvondst uit put 7; zie figuur 63), een klein fragmentje Rijnlands
bijna-steengoed (V92, uit de gracht in put 20), en een scherf van een steengoed Langerwehe-kan
(V149, uit een kuil in put 20).
Figuur 63. Dikwandig gedraaid aardewerk uit de Late Middeleeuwen (V77).
Opvallend zijn de vele fragmenten van bloempotten (waarschijnlijk afkomstig van de tuininrichting van
de buitenplaats); zie figuur 64. Er is echter ook veel serviesgoed gevonden zoals grapen, koppen,
kommen, kannen, schotels en een melkteil. Enkele noemenswaardige vondsten zijn een archeologisch
                                                                                          e
complete lage pispot met een holle bodem en koperglazuur (figuur 65), uit de 18 eeuw (V251 uit een
greppel in put 26), een kop met een handbeschilderde voorstelling van een kip en een haan (V272;
aanlegvondst uit put 18; zie figuur 66) en een bord met meibloemmotief (eveneens uit V272; zie figuur
                                                                 e
67). Het bord en de kop dateren in het begin van de 20 eeuw.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                         [104]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 64. Bloempotfragment (V109).
Figuur 65. Pispot met koperglazuur (V251).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [105]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 66. Kop met voorstelling kip en haan (V272).
Figuur 67. Bord met meibloemmotief (V272).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [106]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
De 27 fragmenten van pijpaardewerk betreffen steelfragmenten en ketels. Er komen zowel ovoïde als
dubbelconische ketels voor. Alle pijpen waarvan aan de hand van het hielmerk of zijmerk de herkomst
kon worden bepaald, zijn afkomstig uit Gouda (o.a. figuur 68), één uit Gouda of Leiden.
Figuur 68. Pijpenkop met hielmerk BOW (Matthijs Boot Jr.; Gouda) en zijmerk Gouds wapenschild (V20).
Bij het bouwmateriaal ligt het zwaartepunt eveneens in de 17e t/m 19e eeuw en het meeste
aangetroffen bouwmateriaal is dan ook vermoedelijk afkomstig van de (bijgebouwen van de)
buitenplaats, zoals dakpannen, vloertegels en wandtegels. Enkele opvallende vondsten zijn een blauw-
witte wandtegel met een landschap als centraal motief en een spin als hoekmotief (V67 uit gracht S245
                             e
in put 6; tweede helft 17 eeuw), een geglazuurde wandtegel met een vaas met bloemen als centraal
motief en een ossenkop als hoekmotief (V111 uit greppel S167 in put 5; tweede of derde kwart van de
   e
17 eeuw) en een wandtegel met een blauw-wit mensfiguurtje (V71 uit greppel S62 in het noorden van
                e       e
put 2; eind 17 of 18 eeuw).
Hetzelfde geldt voor het glas, dat voor het grootste deel uit kleurloos en lichtgroen vensterglas bestaat.
Daarnaast zijn echter ook fragmenten van flessen en drinkglazen gevonden, en van een medicijnflesje
(V101 uit S135, de opvulling van het keldertje in put 2). V68, afkomstig uit de gracht in put 2, bevatte
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                               [107]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
                                                         e       e
(naast verschillende typen aardewerk uit de 17 t/m 20 eeuw) ook een bodem van een glazen fles voor
                                                                                e
medicinaal water, met daarop het merk “Franzjosef Bitterquelle” (19 eeuw); zie figuur 69.
Figuur 69. Flessenbodem “Franzjosef Bitterquelle” (V68).
In de grachtvulling lag ook een klein fragment van een gegraveerd drinkglas (V20). Hoewel hierop
alleen slingerende lussen en kruisende lijnen te zien zijn, is het een noemenswaardige vondst gezien
het feit dat in de inventaris van kasteel Duivenvoorde een wijnglas voorkomt waarop een afbeelding
van Oostbos is gegraveerd. Het meeste dateerbare glas (waaronder het medicijnflesje en het
gegraveerde fragment) is afkomstig uit de 18e en 19e eeuw.
Figuur 70. Fragment gegraveerd drinkglas (V20).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                        [108]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
De waardering van het aardewerk heeft voldoende gegevens opgeleverd voor de waardering van de
aangetroffen resten uit de Nieuwe tijd. Het aardewerk, pijpaardewerk, glas en bouwmateriaal zijn goed
geconserveerd. De fragmentatiegraad varieert van matig tot redelijk; er zijn geen complete voorwerpen
aanwezig maar wel een aantal archeologisch complete of gedeeltelijk complete.
8.2.2 Dierlijk botmateriaal
Het dierlijk bot is gewaardeerd door J. van Gent (RAAP). Uit Nieuwetijds-context zijn botfragmenten en
schelpen afkomstig. Het botmateriaal uit de Nieuwe tijd is (op één vondstnummer na; V265 met een
matige conservering) allemaal goed geconserveerd en vrijwel allemaal tot op soort te determineren. Bij
de waardering zijn al enkele bijzonderheden opgevallen. Vondstnummer V53 (uit S98, een botrijke kuil
in het noorden van put 5) betreft een skelet van een rund vermengd met enkele andere resten, mogelijk
van een ongeboren kalf. Vondstnummer 101 uit S135 bevatte de opmerkelijke combinatie van botten
van zowel een kat als van vogels. Ook kwamen in dit vondstnummer schelpen voor. Het botmateriaal is
geschikt voor analyse.
8.2.3 Vuursteen en natuursteen
Vuursteen
Het vuursteen is gewaardeerd door P. van der Kroft (RAAP). Het vuursteen is goed geconserveerd en
geschikt voor nadere analyse. Twee stukken vuursteen kunnen worden toegewezen aan de Nieuwe tijd.
In put 22 is in greppel S524 een natuurlijk stuk vuursteen (verweerde kiezel met holte) zonder
bewerkingssporen gevonden (V259). Uit put 12 is een musketflint afkomstig (V188-1; zie figuur 71).
Een musketflint is een stukje vuursteen dat in de 17e t/m de 19e eeuw bij geweren (musketten) werd
gebruikt om het kruit te ontsteken voor het schot. Opvallend is dat dit musketflint in hetzelfde
vondstnummer zit als een als klopsteen hergebruikt bijlfragment (zie hoofdstuk 4), en afkomstig zou
moeten zijn uit de neolithische vondstlaag in put 12 (die is afgedekt door een dikke laag veen). Gezien
deze neolithische context is de specialist verzocht om het stuk nogmaals goed te onderzoeken, maar
deze is er zeker van dat het om een musketflint gaat (ook de bewerkingstechniek is puur modern:
metalen hamer/drevel). Een mogelijke verklaring is dat de musketflint afkomstig is uit een van de
recentere ingravingen op vlak 1 (S391 en meermaals S999), en tijdens het aanleggen van vlak 2 in/op
de neolithische vondstlaag is terechtgekomen.
Figuur 71. Musketflint (V188-1). Tekening: M. Koeweijden, RAAP.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [109]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Natuursteen
Het natuursteen is gewaardeerd door P. van der Kroft (RAAP). Het natuursteen is goed geconserveerd
en geschikt voor nadere analyse. In de greppel S461 in put 26, ten westen van de buitenplaats Oostbos
gelegen, is een stuk zandsteen gevonden dat slijpvlakken heeft en vreemde krassen en dellen vertoont
op een van de zijvlakken (V201; figuur 72). Mogelijk gaat het om versiering. Het eveneens in deze
greppel gevonden aardewerk (waaronder een complete pispot, zie paragraaf 8.2.1) dateert uit de 18e
en 19e eeuw, dus het ligt voor de hand dat de steen uit dezelfde periode afkomstig is. Behalve dit stuk
zandsteen zijn drie stukken bewerkt leisteen verzameld: een klein fragment uit kuil S343 in put 20
(V149) en uit een greppel in put 2 (V42), en een groot fragment (ca. 20 x 25 cm) met een doorboring en
een afgebroken doorboring (gebruikt als daklei) uit S417, de greppel in het noorden van put 11.
Figuur 72. Stuk natuursteen met bewerkingssporen (V201). Tekening: M. Koeweijden, RAAP.
8.2.4 Metaal
Het metaal is gewaardeerd door de specialist (M. Hendriksen, ArcheoMetaal). Een waarderingstabel is
opgenomen in bijlage 8. Alle foto’s van metalen objecten zijn gemaakt door M. Hendriksen. Acht
vondstnummers betreffen slechts stolsels, brokjes of slakken. De overige stukken zijn over het
algemeen matig of goed geconserveerd; enkele stukken zijn zeer slecht geconserveerd. Veel van de
stukken zijn niet compleet en/of van een lastig vast te stellen ouderdom (bijvoorbeeld “voor 1900” zoals
bij nagels, of “1400-1800”). Voor veruit de meeste metalen voorwerpen geldt dat analyse niet meer
informatie zal opleveren dan reeds uit de waardering is gekomen. Volgens de specialist komen vier van
de vondsten in aanmerking voor nadere uitwerking en conservering, namelijk twee voorwerpen uit kuil
S343 in put 20: een munt uit 1600-1650 en een rekenpenning uit 1550-1650 (beide V274; zie figuur 73
en figuur 74), en twee voorwerpen uit de gracht S140 in put 2: een grote gesp van paardentuig uit
1850-1950 (V37) en een bijna complete lepel uit 1800-1900 (V33). Deze vier vondsten zijn dan ook
geconserveerd en hieronder afgebeeld. Niet afgebeeld, maar wel de moeite waard om ook even te
noemen, is een matig bewaard gebleven duit van de stad Utrecht (1657-1685), eveneens uit de gracht
(S245 in put 6).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [110]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 73. Links: rekenpenning (1550-1600) en rechts: munt (1600-1650); beide uit V274; voorzijde.
Figuur 74. Links: rekenpenning (1550-1600) en rechts: munt (1600-1650); beide uit V274; keerzijde.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [111]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 75. Gesp van paardentuig uit 1850-1950 (V37).
Figuur 76. Lepel uit 1800-1900 (V33).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [112]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
8.2.5 Leer
Het leer (zeven stuks) is gewaardeerd door de specialist (M. Rijkelijkhuizen, Elpenbeen). Zes van de
stukken zijn in goede staat, één stuk is fragiel (V18). Het leer betreft fragmenten met een lage
informatiewaarde. Aan slechts één van de stukken is een globale datering te geven, namelijk aan twee
                                                                    e    e
incomplete zooldelen van een post-middeleeuwse zool (17 /18 eeuw) uit V94 (S270, een greppel in
put 10). Het schoentype is niet nader te bepalen.
Figuur 77. Twee incomplete zooldelen, 17 e of 18 e eeuw (V94).Foto: M. Rijkelijkhuizen.
Uit V94 is tevens een indetermineerbaar leerfragment afkomstig. Ook in V18 (S140, de gracht in put 2)
zat een klein fragment van een schoen, van dun leer. V33 en V68 zijn eveneens afkomstig uit de gracht
en betreffen respectievelijk een fragment van gespleer (van bijv. een schoen) en een mogelijk
riemfragment, afgesneden en met stikselgaten langs de randen. Ten slotte bevatte V6 (S31, een
plantbed in put 1) een rechthoekig, niet nader te determineren dik en stug leer.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [113]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 78. Mogelijk riemfragment (V68). Foto: M. Rijkelijkhuizen.
Door de leerspecialist is aanbevolen om het leer niet verder uit te werken, maar wel te conserveren met
het oog op eventueel nader onderzoek in de toekomst. Dit is uitgevoerd conform de aanbeveling.
8.2.6 Zaden
Uit een verstoring in put 2 (S135) is een onverkoolde perzikpit afkomstig (V101). Gezien de context
heeft de pit een lage informatiewaarde. Wel is de perzikpit goed geconserveerd.
Uit beerput S222 in put 6 komt een eikeltje (V267).
8.3 Monsters
8.3.1 Hout
Uit de context van Oostbos zijn vier palen bemonsterd en vier houten objecten verzameld. V30 (S106)
is een taps toelopend latje van dennenhout uit één van de paalkuilen van het gebouw in put 2 (figuur
79). V44 (S144) is een balletje van versteend essen- of dennenhout, gevonden bij de kademuur in put 2
(figuur 80). Versteend hout spoelt wel eens aan op het strand en zou daar dus verzameld kunnen zijn.
V96 is een opvallende vondst, namelijk een bakje gemaakt van een uitgeholde kokosnoot (figuur 81).
Het is niet meer compleet, maar te zien is dat de bovenranden recht zijn afgesneden. Het bakje is
afkomstig uit S245 vulling 0, de insteek van de kademuur S241 in put 6. Ook een van de twee houten
goten in put 11 is gewaardeerd, V202 uit S436. Het betreft een uitgeholde stam van een larix of spar,
met een binnendiameter van 14 cm (figuur 82). De op die manier verkregen buis heeft als goot
gefungeerd.
Behalve deze voorwerpen zijn vier palen gewaardeerd. V15 uit S165 en V61 uit S171 zijn beide
verzameld in put 5, in het deel tussen de twee greppels S164 en S167, en betreffen vermoedelijk de
fundering van het gebouw dat ten noorden van de vijver heeft gestaan. De palen zijn gemaakt uit
elzenhout. Uit put 20 is een paal gewaardeerd (V56, S360) die waarschijnlijk hoort bij gracht S342. Ook
voor deze paal is elzenhout gebruikt. Ten slotte is M32 gewaardeerd, een paal uit een paalkuil (S419)
in put 11, die de greppel S417 flankeert. M32 betreft een aangepunte eikenhouten paal met vier
kapvlakken op de punt.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [114]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Met uitzondering van de goot, die redelijk geconserveerd is, zijn alle gewaardeerde houtmonsters uit de
Nieuwe tijd goed geconserveerd. Er zitten bijzondere vondsten bij (balletje, kokosnootbakje, goot) die
in aanmerking komen voor nader onderzoek.
Figuur 79. Taps toelopend latje (V30).
Figuur 80. Balletje, gemaakt van versteend hout (V44).
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                         [115]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 81. Kokosnoot, bewerkt tot een bakje (V96).
Figuur 82. Houten goot S436 uit het noorden van put 11 (V202).
8.3.2 Dendrochronologisch onderzoek
M32, de eikenhouten paal uit paalkuil S419, is ingestuurd voor dendrochronologisch onderzoek. De
paal bevatte 92 jaarringen en het vergelijken van de metingen met referentiecurven leverde goede
resultaten op. De laatste jaarring dateert uit 1598, gezien het ontbreken van een aantal spinthoutringen
ligt de kapdatum in ieder geval na 1604. Opvallend is dat de metingen overlappen met curves uit West-
Duitsland; het hout voor de balk is dus daar gekapt en vervolgens geïmporteerd naar Leidschendam.
8.3.3 Macrobotanie 7
Van deze vindplaats is één monster gewaardeerd, namelijk M37 uit beerput S222. De conservering van
het botanisch materiaal is goed. Er is geen houtskool in het monster aangetroffen, maar de
7
  Op vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos zijn geen pollenmonsters genomen.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [116]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
concentratie macroresten is zeer hoog en de diversiteit is hoog, met veel voedselplanten in zoals druif,
vijg, kers, appel, peer en mispel. Het monster is zeer geschikt voor analyse.
8.4 Interpretatie
Het meest complexe gebouw is bij het proefsleuvenonderzoek aangetroffen in put 6 (gebouw 1 op
figuur 83). Dit betreft het hoofdgebouw op de kadastrale minuut, dat waarschijnlijk hetzelfde gebouw is
als dat op de kaarten uit 1649 en 1779. Op die kaarten staat één rechthoekig gebouw, maar de kaarten
zijn erg schematisch weergegeven dus het is niet ondenkbaar dat het gebouw een andere vorm had
en/of bijgebouwen had (die bijvoorbeeld niet werden afgebeeld omdat het om houtbouw ging). Conform
de projectie van de kadastrale minuut (die bij de overige elementen zoals de vijver en de bijgebouwen
dan goed klopt), zou gebouw 1 dan ca. 20 x 15 meter groot zijn. Er liggen echter nog meer funderingen
in put 6 waarvan onduidelijk is of zij ook onderdeel uitmaken van het gebouw op de kadastrale minuut.
Parallel aan de noordelijke muur van gebouw 1 (volgens de kadastrale minuut) ligt nog een muur, met
daartussen een kleine ruimte (toiletruimte of sekreet). Fundering S216, in het noordwesten van de put,
doet de vraag rijzen of hier een eerder gebouw of fase van een gebouw ligt, of dat het juist gaat om
een latere aanbouw (van na 1832). Het is op basis van de projectie onwaarschijnlijk dat deze fundering
in 1832 bij een bovengronds gebouw hoorde.
Wanneer het zou gaan om een jongere of latere fase, dan is nog steeds niet duidelijk of de ruimte waar
S216 dan een wand van vormt, aan de oostzijde of aan de westzijde van de fundering heeft gelegen.
Het ontbreken van funderingen of vloeren in het noordoosten van put 6, en de aanwezigheid van twee
beerputten aan de noordkant van S223 doet enerzijds vermoeden dat dit deel van het terrein ‘buiten’
lag. De kleine toiletruimte ten zuiden van de beerputten lag dan aan de binnenzijde van het gebouw,
tegen de buitenmuur aan. Anderzijds is het niet aannemelijk dat S216 de oostmuur van een ruimte is,
omdat die ruimte dan verder naar het noordwesten doorliep dan de korte zijde van gebouw 1 (of een
smalle gang betrof, tussen S216 en het verlengde van de korte zijde van gebouw 1). Hoewel
beerputten meestal buitenshuis lagen, is het niet uit te sluiten dat deze beerputten onder of binnen het
gebouw lagen, dat ze inmiddels buiten gebruik waren toen eroverheen werd gebouwd, of dat ze pas
zijn aangelegd ná het afbreken van S216 en de bijbehorende ruimte. Op basis van het vondstmateriaal
                                                      e           e
uit beerput S222 (kleipijpen en glas uit de 17 t/m de 19 eeuw) is hier helaas geen uitsluitsel over te
geven. Bij een eventuele opgraving van de zones rondom put 6 zou het vervolg van de vele muren die
de putwand in verdwijnen, in kaart moeten worden gebracht voordat hier onderbouwde uitspraken over
kunnen worden gedaan.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [117]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 83. Overzicht structuren Oostbos (met kanaal van Corbulo ter referentie).
De overige aangetroffen constructies (gebouw 1 t/m 4 en vijver 5 op figuur 83) lijken redelijk overeen te
komen met de gebouwen op de Kadastrale Minuutkaart 1811-1832. Van al deze gebouwen zijn
bakstenen elementen aangetroffen. Het is mogelijk dat het ontbreken van deze gebouwen op de kaart
uit 1779 betekent dat ze tussen 1779 en 1811 zijn aangelegd. De kaart uit 1779 is echter behoorlijk
schematisch getekend en het kan dus ook zo zijn dat in die tijd al meerdere gebouwen aanwezig
waren, maar alleen het hoofdgebouw op de kaart is opgenomen.
Van gebouw 2 is een rij bakstenen stiepen aangetroffen met parallel daaraan een rij paalkuilen. Haaks
op gebouw 2 staat gebouw 3, dat op basis van de minuutkaart (witte in plaats van rode kleur) mogelijk
uit houtbouw bestond. Binnen de proefsleuf werd alleen een klein keldertje in de hoek van dit gebouw
opgetekend, dat echter wel uit baksteen en vloertegels is vervaardigd. Dit kan betekenen dat het
keldertje eigenlijk hoort bij gebouw 2; echter, in het vervolg van put 2 zijn nog enkele bakstenen
structuren in verband aangetroffen. Het kan gaan om een klein structuurtje dat niet is afgebeeld
(ijskeldertje, opslaghok, etc) maar het is ook mogelijk dat gebouw 3 later is verstevigd met baksteen of
deels uit baksteen was vervaardigd.
Van gebouw 4 is slechts één bakstenen stiep gevonden, de rest zal uit houten funderingselementen
hebben bestaan (deze zijn eveneens aangetroffen). Het betreft hoogstwaarschijnlijk de orangerie bij de
Buitenplaats. Direct ten zuiden van gebouw 4 ligt op de Kadastrale Minuutkaart een vijverpartij (nr. 5).
Deze is ook bij het proefsleuvenonderzoek teruggevonden als een humeuze vulling met een houten
beschoeiing.
In de putten 2, 6, 7 is een grachtvulling met een noordwest-zuidoostelijke oriëntatie aangetroffen, die in
deze putten aan de noordoostzijde is voorzien van een kademuur. Deze gracht wordt geïnterpreteerd
als een 17e-eeuwse, bij het oorspronkelijke Oostbos behorende gracht. Een mogelijkheid is dat de
recht lopende gracht of weg met sloten zoals afgebeeld op Dou in de periode tussen 1650 (situatie
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [118]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Dou) en 1820 (situatie kadastrale minuut) gedempt is, waarbij dan het deel ter hoogte van de 19e-
eeuwse buitenplaats (en met name ter hoogte van put 2, 6 en 7) gedeeltelijk hergebruikt is voor de
aanleg van de gracht zoals afgebeeld op de kadastrale minuut, met een bocht erin. Opvallend is wel
dat de kademuur in een rechte lijn doorloopt daar waar de gracht op de kadastrale minuut een
halfronde vorm heeft. Dergelijke ronde vormen zijn typisch voor de late landschapsstijl (vooral populair
in de vroege 19e eeuw) wat zou kunnen betekenen dat de gracht eerst recht is geweest (in de periode
ná de situatie van Dou, maar vóór de situatie op de kadastrale minuut). In dat geval hebben we te
maken met een rechte gracht of weg met sloten zoals afgebeeld op Dou, die dan pas een kademuur (en
wellicht een iets aangepaste ligging) heeft gekregen in de periode 1650 - 1800, en uiteindelijk een
halfronde uitstulping heeft gekregen aan het begin van de 19e eeuw.
In put 20 is eveneens een grachtvulling aangetroffen met min of meer dezelfde oriëntatie. Uit deze
gracht/sloot komt ook vroeg 17e-eeuws materiaal (en ook twee laat-middeleeuwse scherven), maar
minder. Het is mogelijk dat de gracht in put 20 aansluit op die in de putten 2, 6 en 7, maar gezien de
afstand van 135 meter tussen beide putten is dit niet met zekerheid te zeggen. Gezien de projectie gaat
het eerder om de vierkante gracht net boven de gracht die van Oostbos naar de Vliet loopt. Bovendien
is in put 20 de noordoostelijke insteek niet aangetroffen (deze ligt buiten de put), dus is niet duidelijk of
hier ook een kademuur aanwezig is.
Gezien het feit dat een buitenplaats een complex terrein is (zeker een buitenplaats die een gebied van
ruim 2 hectare beslaat, eeuwenlang in gebruik is geweest en uit meerdere gebouwen en elementen
bestaat), is het erg lastig om op basis van enkele smalle proefsleuven uitspraken te doen over de
inrichting en ontwikkelingen van deze vindplaats. Er zijn maar een paar stukjes van de puzzel
beschikbaar en het blijft voor een groot deel bij speculatie en aannames. Om een beter inzicht te
krijgen in de gebruiksgeschiedenis en de ligging van gebouwen, bijgebouwen en overige elementen, en
de relaties hiertussen, is een (meer) vlakdekkende opgraving nodig. Wel heeft het
proefsleuvenonderzoek in ieder geval kunnen vaststellen dat de resten van de buitenplaats nog relatief
onverstoord dicht onder het oppervlak bewaard zijn gebleven (zie ook 8.5).
8.5 Waardering en selectieadvies
De laatmiddeleeuwse / nieuwtijdse buitenplaats Oostbos bestaat uit meerdere elementen (stenen
gebouwen, vloeren, goten, beschoeiingen en funderingen, grachten, water- en beerput, vijverpartij en
perceelsindeling d.m.v. meerdere greppels) die als complex de buitenplaats vormen. Hoewel de resten
van de buitenplaats, met name de bovenzijde van het muurwerk, relatief dicht onder het huidig
oppervlak liggen, zijn ze goed bewaard. Van het muurwerk zijn in veel gevallen nog meerdere
steenlagen bewaard gebleven. De gaafheid van het complex is hiermee hoog te scoren. Ook de
conservering van het complex is goed te noemen: van de gebouwen is veelal nog funderings- en
constructiehout aanwezig, en in de gracht zijn meerdere verticaal geplaatste houten palen gevonden.
Ook zijn in de gracht en de vijverpartij vondsten van organisch materiaal gedaan (o.a. leerfragmenten
en hout) en is bij de waardering van het monster uit de beerput gebleken dat sprake is van goede
conservering en een hoge soortenrijkdom. Op fysieke kwaliteit scoort vindplaats 5 Oostbos dan ook
bovengemiddeld (6 punten).
Met deze score op fysieke kwaliteit is de vindplaats al als behoudenswaardig aan te merken. De
inhoudelijke kwaliteit van de vindplaats is eveneens hoog. Hoewel in de omgeving meer buitenplaatsen
zijn gelegen (de zeldzaamheid is dan ook als gemiddeld beoordeeld), lijkt Oostbos een zeer compleet
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                             [119]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
beeld te kunnen opleveren van de opbouw en ontwikkeling van een buitenplaats door de eeuwen heen,
omdat alle elementen bewaard zijn gebleven (hoofdgebouw, bijgebouwen, inrichting van het terrein met
vijvers en grachten), er weinig verstoringen zijn, en ook organisch materiaal goed bewaard is gebleven.
De informatiewaarde wordt als hoog beoordeeld. De ensemblewaarde scoort eveneens hoog, zowel
gezien de ligging van de buitenplaats in een gebied met sporen uit vele voorafgaande perioden (vanaf
het Neolithicum), als de relatie met de vele andere kastelen en buitenplaatsen in de nabije omgeving
die gelijktijdig bewoond werden, zoals kasteel Ter Horst, kasteel Duivenvoorde, Huis Rosenburg en
Huis Roucoop. Op inhoudelijke criteria scoort vindplaats 5 Oostbos 8 punten.
  waarde                              criteria                     scores
                                                                   hoog             midden    laag
  beleving                            schoonheid                   wordt niet gescoord
                                      herinneringswaarde           wordt niet gescoord
  fysieke kwaliteit                   gaafheid                            3
                                      conservering                        3
  inhoudelijke kwaliteit              zeldzaamheid                                        2
                                      informatiewaarde                    3
                                      ensemblewaarde                      3
                                      representativiteit           n.v.t.
Tabel 10. Scoretabel waardestelling van vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos (tabel 5 uit de KNA).
Het selectieadvies luidt als volgt: vindplaats 5 Oostbos wordt aangemerkt als behoudenswaardig. De
vindplaats bestaat in hoofdlijnen uit 3 elementen: een (meerfasig) hoofdgebouw in het zuidwesten,
inclusief water- en beerput. Deze beslaat ca. 2140 m2. Een tweede element is het bijgebouw inclusief
kelder in het noordwesten, deze beslaat ca. 968 m2. Een laatste element is de vijverpartij in het
noordoosten, inclusief vermoedelijke ‘orangerie’, deze beslaat ca. 2640 m2. Er is een marge van enkele
meters om de diverse structuren aangehouden, dit in verband met mogelijke projectiefouten.
8.6 Beantwoording onderzoeksvragen
12. Op welke diepte t.o.v. het maaiveld en het NAP zijn de archeologische indicatoren aangetroffen?
Bovenzijde: ca. 0,3 m -NAP (ca. 0,1 m -Mv)
Onderzijde: sterk afhankelijk van spoordieptes. Bij beerput S222 bijv. tot 1,8 m –NAP (min. 1,6 m –Mv)
13. In hoeverre zijn de archeologische indicatoren in verband te brengen met aanwezige of verdwenen
     bodemhorizonten?
De sporen liggen soms direct onder het maaiveld, soms onder de ophooglaag S2001.
14. Wat is de horizontale ruimtelijke spreiding van de archeologische indicatoren? Zijn er erosieve
     zones aan te merken in het ruimtelijke beeld van de aanwezige archeologische vindplaatsen?
De meeste sporen, structuren en vondsten van deze vindplaats bevinden zich op het noordwestelijke
perceel van het plangebied. Zoals verwacht werd op basis van historische kaarten, liggen hier
gebouwen, grachten en een vijver, evenals restanten van tuinaanleg. In de rest van het plangebied zijn
verspreid eveneens sporen uit de Nieuwe tijd aangetroffen, maar deze kunnen vooral worden
beschouwd als “off-site fenomenen”; extensieve sporen van inrichting en gebruik van het land
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                              [120]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
(greppels, losse kuilen, soms ophooglagen of landbouwsporen). Er zijn geen erosieve zones aan te
merken in het ruimtelijke beeld.
15. Wat is de aard en ouderdom van de indicatoren?
                                                                   e
Het betreft een buitenplaats die vermoedelijk vanaf de 17 eeuw werd aangelegd. Voor een
middeleeuwse voorganger zijn geen aanwijzingen gevonden. Het grootste deel van het vondstmateriaal
                         e         e
is afkomstig uit de 17 t/m 19 eeuw.
16. Behoren de indicatoren tot een of meerdere vindplaatsen?
Ja, tot één vindplaats (vindplaats 5).
17. Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate?
Gedraaid aardewerk, bouwmateriaal en botmateriaal zijn het meest aanwezig. In mindere mate is
metaal, glas, pijpaardewerk en natuursteen gevonden. Sporadisch zijn leerfragmenten, bewerkte
houten objecten, en zaden gevonden
Onderzoeksvragen per vindplaats:
• Aard: een complex van funderingen, vloeren, waterpartijen, greppels, kuilen, paalkuilen en putten.
• Complextype(en): buitenplaats
• Omvang: (Meerfasig) hoofdgebouw: ca. 2140 m2. Bijgebouw inclusief kelder, ca. 968 m2. Vijverpartij
   inclusief vermoedelijke ‘orangerie’, ca. 2640 m2.
• Datering: 17 t/m 19 eeuw na Christus, m.n. in grachten ook nog vondstmateriaal uit de 20 eeuw.
                 e         e                                                                   e
• Gaafheid van de archeologische sporen: hoog
• Aanwezigheid van structuren: ja, o.a. enkele gebouwen (incl. vloeren, kelders, putten) en
   waterpartijen (grachten, greppels, een vijver).
• Aanwezigheid vondststrooiing? Ja, in de grond waarmee de buitenplaats is afgedekt bevinden zich
   verschillende vondsten uit de Nieuwe tijd.
• Aard van de vondsten: zie vraag 17
• Vondstdichtheid per m2: varieert sterk, maar in de intensief gebruikte en/of bewoonde terreindelen
   gemiddeld zo’n 5 à 10 vondsten per m2.
• Aard van de sporen: bakstenen muren, funderingen, stiepen, een waterput en een beerput; houten
   palen, balken en (beschoeiings- en vloer)planken, daarnaast vele grondsporen zoals paalkuilen,
   greppels, grachten, afvalkuilen en een vijver.
• Spoordichtheid in aantal per m2: varieert sterk, maar in de intensief gebruikte en/of bewoonde
   terreindelen gemiddeld zo’n 2 sporen per m2.
• Aanwezigheid archeologische laag? De grond tussen en rondom de funderingen en sporen kan als
   een archeologische laag worden beschouwd.
• De mate van conservering van deze vindplaats (fysieke en inhoudelijke kwaliteit, voor het bepalen
   van de fysieke kwaliteit zie ook PS02): goed voor vrijwel alle elementen van de vindplaats (de
   sporen, het keramisch vondstmateriaal, het glas, het bot, het leer, een groot deel van het metaal, het
   hout en de macrobotanische resten in de vulling van de beerput), redelijk voor enkele houten
   objecten, één botfragment, één leerfragment en een deel van het metaal.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [121]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
• Toelichting: zie paragraaf 4.5
18. Welke uitspraken kunnen op basis van de aangetroffen archeologische resten worden gedaan over
     de activiteiten die op de onderzoekslocatie plaatsvonden en de eventuele ontwikkelingen daarin?
Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor specifieke activiteiten zoals ambachten. Wel kan worden
aangenomen dat de uitgevoerde activiteiten samenhangen met bewoning en gebruik van de
buitenplaats, zoals tuinaanleg en –onderhoud, het reparereren van werktuigen, kleding en schoenen,
en aanpassingen en uitbreidingen aan de gebouwen.
19. Zijn absolute dateringen van afzettingen en bewoningssporen mogelijk?
Deze zijn mogelijk door het uitvoeren van 14C-dateringen, maar dit is niet gebeurd in het kader van het
huidige onderzoek. Wel is M32, de eikenhouten paal uit paalkuil S419, ingestuurd voor
dendrochronologisch onderzoek. De paal bevatte 92 jaarringen en het vergelijken van de metingen met
referentiecurven leverde goede resultaten op. De laatste jaarring dateert uit 1598, gezien het ontbreken
van een aantal spinthoutringen ligt de kapdatum in ieder geval na 1604.
20. Wat betekent de aanwezigheid van de vindplaats(en) voor de gespecificeerde archeologische
     verwachting zoals deze is geformuleerd in het bureau- en of booronderzoek? En in welk opzicht
     kan op basis hiervan de gespecificeerde archeologische verwachting worden bijgesteld?
De gespecificeerde archeologische verwachting gaf aan dat de buitenplaats Oostbos werd verwacht in
het noordwestelijke deel van het plangebied. Deze verwachting blijkt te kloppen en hoeft niet te worden
bijgesteld.
21. Wat is de waarde van de vindplaats(en)? Conform KNA-bijlage IV ‘Waarderen van vindplaatsen’?
De score op fysieke kwaliteit is 6 punten. De score op inhoudelijke kwaliteit is 8 punten. De vindplaats
is hiermee als behoudenswaardig aan te merken.
22. Wat kunnen deze waarden bijdragen aan de kennis van de bewonings- en gebruiksgeschiedenis,
     bewonings-en gebruikscontinuïteit en locatiegebruik van het plangebied en zijn directe omgeving?
De vindplaats levert kennis op over gebruik en bewoning van de buitenplaats, door de gebouwen,
bijgebouwen en tussenliggende elementen te bestuderen. Ook kan de vindplaats een bijdrage leveren
aan onderzoek naar bijvoorbeeld locatiekeuze van buitenplaatsen (op de flank van de strandwal).
23. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de reeds bekende gelijktijdige
     vindplaatsen/archeologische resten in de directe en wijde omgeving van de onderzoekslocatie?
De vindplaats past goed binnen het beeld van de omliggende kastelen en buitenplaatsen in de nabije
omgeving die gelijktijdig bewoond werden, zoals kasteel Ter Horst, kasteel Duivenvoorde, Huis
Rosenburg en Huis Roucoop.
24. Hoe past de nieuwe vindplaats ten opzichte van oudere en jongere vindplaatsen/archeologische
     resten in de directe omgeving van de onderzoekslocatie in kwestie?
De vindplaats heeft een ensemblewaarde met de andere vindplaatsen in het plangebied, maar er is wel
sprake van een langdurige periode met weinig activiteit in het plangebied (tussen de aanleg van het
kanaal van Corbulo en de aanleg van de buitenplaats).
25. Hoe past de nieuwe vindplaats in het beeld van de bewoning en/of het landgebruik t.o.v. de
     regionale en provinciale context uit onderhavige periode?
Het is erg lastig om alleen op basis van de resultaten van een proefsleuvenonderzoek uitspraken te
doen op een dermate grote schaal. In ieder geval is er op basis van de nu verkregen resultaten geen
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [122]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
aanleiding om te veronderstellen dat de vindplaats afwijkt van het bestaande regionale en provinciale
beeld.
26. Hoe verhouden de aangetroffen archeologische resten zich tot vergelijkbare complexen in de
     (wijde) omgeving (inhoudelijke kwaliteit)?
De resten zijn goed vergelijkbaar met andere complexen in de omgeving, door de aanwezigheid van
verschillende goed bewaarde elementen (hoofdgebouw, bijgebouwen, putten, erfinrichting) en
vondstcategorieën (aardewerk, bouwmateriaal, dierlijk botmateriaal, metalen voorwerpen, etc).
27. Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische waarden (gaafheid en
     conserveringsgraad)? Zie ook PS02.
Zie onderzoeksvraag “Onderzoeksvragen per vindplaats”.
28. Welke aanwijzingen zijn er dat de nieuwe vindplaats zich uitstrekt buiten het onderzochte terrein?
     Kan op basis van de resultaten van dit IVO–P worden aangegeven of de vindplaats centraal of
     perifeer is geraakt/doorsneden en zo ja, op grond waarvan? In welke richting(en) strekt de
     vindplaats zich vermoedelijk verder uit?
Hoewel enkele perifere elementen van de buitenplaats –zoals greppels, wegen of afscheidingen-
kunnen voorkomen buiten het plangebied (m.n. in het noordoosten), kan worden gesteld dat de meeste
proefsleuven (m.n. 2, 5, 6 en 11) de buitenplaats centraal aansnijden.
29. In hoeverre komen de resultaten van het proefsleuvenonderzoek overeen met het bureau- en
     booronderzoek?
Bij het booronderzoek zijn enkele boringen gestuit op ondoordringbaar baksteenpuin. Ook waren de
vijverpartij en de gracht richting de Vliet al waargenomen in de boringen. De resultaten van het
proefsleuvenonderzoek komen dan ook overeen met de verwachting op basis van het bureau- en
booronderzoek.
30. In hoeverre worden de archeologische waarden bedreigd door de toekomstige planontwikkeling?
Indien bij de planontwikkeling wordt gegraven tot 2 m -Mv, wordt de gehele vindplaats bedreigd.
31. Welke mogelijkheden (denk ook aan bufferzone, grondwaterpeil, planologische inpassing) zijn er
     tot het behoud in situ van de vindplaats (Zie ook KNA-leidraad ‘Standaard Archeologische
     Monitoring’)
Er is door de opdrachtgever voor gekozen om de planontwikkeling in te passen op het terrein, door
alleen buiten de onderscheiden vindplaatscontouren te bouwen. Het is daarbij wel van belang dat de
grondwaterstand niet wordt verlaagd.
32. Is vervolgonderzoek nodig en zo ja, zijn er voor vervolgonderzoek technische beperkingen te
     voorzien?
Wanneer inpassing toch niet mogelijk is en er vervolgonderzoek plaatsvindt, dient vooral rekening
gehouden te worden met opkomend grondwater bij het couperen van diepere sporen zoals water- en
beerputten en grachten.
33. Hoe kunnen de eventueel aan te treffen resten geplaatst worden in het grotere onderzoekskader
     (POA en NOaA) en hoe kunnen ze bijdragen tot een Gemeentelijke Onderzoeksagenda?
De resten passen goed binnen de thema’s 20. De relatie stad - platteland en 21. De dynamiek van het
landgebruik. In de Provinciale Onderzoeksagenda van Zuid-Holland passen de resten goed bij thema 5.
Stad en platteland in de vroeg-moderne tijd. Indien de resten niet in situ behouden kunnen worden en
de nederzetting wordt opgegraven, dient bij het opstellen van het PvE en de onderzoeksvragen te
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                          [123]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
worden ingezet op specifieke kennislacunes die in deze grotere onderzoekskaders worden
aangegeven, zoals de veenwinning, de relatie tussen stedelijke bewoning en het ontstaan van
buitenplaatsen in het landelijk gebied, en de handel in en distributie van uitheemse goederen en
bouwmaterialen (de tot een bakje bewerkte kokosnoot is hier een mooi voorbeeld van). De verkregen
informatie kan dan weer worden ingezet bij het opstellen van een Gemeentelijke Onderzoeksagenda.
Vragen bij aantreffen (post)middeleeuwse resten
37. Welke aanwijzingen zijn er voor vroeg- en laatmiddeleeuwse bewoning?
Op basis van het voorkomen van slechts drie laatmiddeleeuwse scherven (een losse vondst in put 7 en
twee scherven in de gracht in put 20) wordt verondersteld dat er geen sprake is van vroeg- of
laatmiddeleeuwse bewoning.
38. Hoe manifesteert deze bewoning zich?
N.v.t.
39. In hoeverre is sprake van continuïteit van bewoning vanaf de Romeinse tijd tot in de vroege- en
     late middeleeuwen?
Op basis van de nu verkregen resultaten lijkt het er niet op dat er sprake is van continuïteit na de
Romeinse tijd. Mogelijk vind er in de Late Middeleeuwen weer beperkt gebruik van het plangebied
plaats, en vanaf de Nieuwe tijd is pas weer sprake van bewoning.
40. Hoe manifesteert de bewoning zich gedurende de late middeleeuwen en nieuwe tijd en in hoeverre
     verschilt deze van die in de vroege middeleeuwen?
In de Nieuwe tijd is sprake van een buitenplaats met een hoofdgebouw en enkele bijgebouwen,
grotendeels van steenbouw (soms met houten vloeren of funderingen). Er is geen vergelijking met de
vroege Middeleeuwen mogelijk.
41. (buitenplaats Oostbos): wat is er van de buitenplaatsen nog bewaard gebleven en zijn deze resten
     in verband te brengen met hoofd- en bijgebouwen, tuinaanleg en infrastructuur van de
     buitenplaatsen? In hoeverre zijn er aanwijzingen voor fasering in bouw en gebruik van de
     buitenplaatsen? Welke aanwijzingen zijn er voor laatmiddeleeuwse voorgangers van beide
     buitenplaatsen?
Ondanks dat de resten soms vlak onder het maaiveld liggen, zijn ze goed bewaard gebleven en zijn
funderingen (en soms opgaand muurwerk) grotendeels onverstoord aanwezig. Er is één meerfasig
hoofdgebouw te onderscheiden (steenbouw met houten constructie-elementen in vloeren en
funderingen) en drie bijgebouwen (deels steenbouw, deels houtbouw). De meerfasigheid van het
hoofdgebouw is in ieder geval zichtbaar in de aanleg van een fundering over een houten vloer, maar
ook in het feit dat zich funderingen uitstrekken tot buiten de projectie van het gebouw op de kadastrale
                                                          e
minuut. Vermoedelijk is de buitenplaats in de 17 eeuw aangelegd; het is niet duidelijk wanneer de
bijgebouwen zijn toegevoegd (deze zijn voor het eerst individueel zichtbaar op de kadastrale minuut,
maar de eerdere kaarten zijn relatief schematisch dus mogelijk waren zij al eerder aanwezig). Er zijn
geen aanwijzingen voor laatmiddeleeuwse voorgangers.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [124]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
9 Conclusies en aanbevelingen
Op basis van het voorgaande kan voor de aangetroffen vindplaatsen een selectieadvies gegeven
worden. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de onderscheiden vindplaatsen, maar in een enkel
geval ook binnen de afzonderlijke vindplaatsen.
Figuur 84. Overzicht vindplaatsen 1 t/m 5.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [125]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Neolithische vindplaats van de Vlaardingencultuur
De Neolithische vindplaats van de Vlaardingencultuur is aangemerkt als behoudenswaardig. Omdat de
begrenzingen van het duin nog niet exact zijn vastgesteld, betreft het nu een geschat oppervlak van ca.
7500 m2 over de delen waar het dekzand vermoedelijk binnen twee meter onder maaiveld ligt. Het is
echter niet per se zo dat deze hele zone zou moeten worden opgegraven indien hier verstoringen
plaatsvinden. Er zou gefaseerd kunnen worden gewerkt, waarbij eerst verspreid over deze zone enkele
kleinere proefputten worden aangelegd.
Vindplaats uit de Vroege IJzertijd
De begrenzingen van de vindplaats uit de vroege ijzertijd zijn lastig te bepalen. De nu aangetroffen
kuilen zijn volledig opgegraven en onderzocht. Het is onduidelijk of er meer kuilen liggen. Een dwars
aangelegde sleuf heeft geen extra sporen opgeleverd. Dit wil echter niet zeggen dat zich niet meer van
dergelijke kuilen in een vergelijkbare landschappelijke setting, te weten de overgang van veen naar
zand (duin) bevinden. Om al deze mogelijke kuilen op te sporen is echter een opgraving nodig over een
groot gebied; het ontbreekt aan andere middelen om dergelijke zeer lokale fenomenen op een goede
manier te begrenzen. Er is een vijf meter brede strook ten oosten en noordoosten van de nu
aangelegde proefsleuf 13 als aandachtsgebied aangemerkt. Deze strook heeft een oppervlak van ca.
250 m2.
Vindplaatsen uit de (IJzertijd en/of) inheems-Romeinse periode in de top van het veen
De vindplaatsen uit de (IJzertijd en/of) inheems Romeinse periode zijn als niet behoudenswaardig
beoordeeld. Hier is geen nadere omgang voor vereist. Wél zou het de aanbeveling hebben de relevante
zones, te weten de overgangszones van veen naar zand, extensief te laten begeleiden door
bijvoorbeeld amateurarcheologen, die op die manier nog vondsten kunnen verzamelen.
Het Kanaal van Corbulo
Het Kanaal van Corbulo is als behoudenswaardig aangemerkt. Rekening houdend met een bescheiden
marge aan weerszijde van circa 6 m van de geul betreft het een zone van ca. 500 meter lang en ca. 30
meter breed, waarmee de behoudenswaardige vindplaats een oppervlakte beslaat van ca. 1,5 ha.
Deze marge wordt in acht genomen in verband met de aanwezigheid van mogelijke oeverstructuren
zoals paden, greppels, vlonders of aanlegsteigers.
Laatmiddeleeuwse/Nieuwetijds-buitenplaats Oostbos
De laatmiddeleeuwse buitenplaats Oostbos bestaat in hoofdlijnen uit 3 elementen: een (meerdere
fasen) hoofdgebouw in het zuidwesten, inclusief water- en beerput. Deze beslaat ca. 2140 m2. Een
tweede element is het bijgebouw inclusief kelder in het noordwesten, deze beslaat ca. 968 m2. Een
laatste element is de vijverpartij in het noordoosten, inclusief mogelijke ‘orangerie’, deze beslaat ca.
2640 m2. Er is een marge van enkele meters om de diverse structuren aangehouden, dit in verband
met mogelijke projectiefouten.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [126]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Discussie
De omgang met de resten van Oostbos zal een van de lastigste vraagstukken binnen de ontwikkeling
van het plangebied zijn. Dit hangt vooral samen met het feit dat het een aantal over een relatief groot
gebied verspreid liggende structuren betreft met daartussen en -omheen tuinen en een
(water)infrastructuur. Daarnaast liggen de sporen op geringe diepte en zijn dus kwetsbaar. Enkele
gedachten hoe hier mee om te gaan zullen wij hieronder aangeven.
Een selectieadvies baseert zich op archeologisch inhoudelijke gronden. Het is aan het bevoegd gezag,
in dit geval de gemeente Leidschendam-Voorburg, om hierover een beslissing te nemen. Het is
duidelijk dat de gemeente bij dit selectiebesluit, of hoe hier in de praktijk mee omgegaan kan worden,
zich mag baseren op een afweging van verschillende belangen. Om de gemeente van dienst te kunnen
zijn is deze korte discussie opgesteld.
Het uitgangspunt van het archeologisch beleid in Nederland is behoud in situ. Dit impliceert dat
wanneer een vindplaats volgens bovenstaande waardestelling daadwerkelijk als behoudenswaardig
gezien wordt, het fysiek behoud in de bodem nagestreefd dient te worden. Dit is niet altijd mogelijk.
Behoud ex situ, een archeologische opgraving, is daarmee een (kostbare) noodmaatregel.
Er zijn alternatieve oplossingen. Deze kunnen zijn: behoud door ontwikkeling of het maken van
beredeneerde keuzes. Behoud door ontwikkeling wil zeggen dat gekeken wordt naar de mogelijkheid
om enerzijds een ontwikkeling vorm te geven en anderzijds daarbij de archeologische resten
tegelijkertijd te behouden. Dit is bijvoorbeeld door aangepaste funderingswijze of ophoging van een
terrein soms mogelijk. Dergelijke oplossingen liggen ook voor de overige vindplaatsen voor de hand. Zo
liggen de neolithische resten op wat grotere diepte, en zijn daarom ook meer mogelijkheden deze te
behouden door ontwikkeling.
Aan de ontwerpkant biedt archeologisch erfgoed soms ook een meerwaarde, door bijvoorbeeld
bepaalde elementen in een plan te accentueren. Een voorbeeld hiervan zou kunnen zijn de met de
buitenplaats Oostbos samenhangende structuren zichtbaar te maken in een bestratings- of
beplantingsplan.
Wanneer meer drastische keuzes gemaakt moeten worden zullen deze zich, voor zover dat nu
beoordeeld kan worden, richten op Oostbos, simpelweg omdat deze resten ondiep liggen en dus
kwetsbaar zijn, maar vooral door het ruimtebeslag. Deze buitenplaats is inclusief waterinfrastructuur en
tuinen, groter dan de overige vindplaatsen. De fasering van Oostbos is hier geen handvat voor
                       e
(bijvoorbeeld de 17 eeuw verkiezen boven een latere fase). Dat er sprake is van een fasering is wel
aangetoond, maar kan niet nader gespecificeerd of ruimtelijk begrensd worden. Dat zou simpelweg
meer onderzoek vergen. Keuzeruimte ligt mogelijk in de aard van de verschillende elementen waaruit
deze vindplaats bestaat: waterwerken, tuin, gebouwstructuren. Behoud in situ zou zich kunnen richten
op alleen hoofd- en bij gebouw, en niet op de tuinen, oranjerie en (water)infrastructuur, of juist
andersom. Ook kan aan een combinatie van mogelijkheden worden gedacht: deels behouden (door
ontwikkeling) en deels onderzoeken.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                            [127]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Literatuur
Briels, I.R. & B. Jansen, 2014. Waar is het kanaal van Corbulo gebleven? Plangebied Schoorlaan /
         Zaagmolenstraat in Leidschendam, gemeente Leidschendam-Voorburg; archeologisch
         vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek, proefsleuven. RAAP-rapport
         2775. Weesp.
Deeben, J.H.C. (red.), 2008. De Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW), derde
         generatie Rapportage Archeologische Monumentenzorg 155. Rijksdienst voor het Cultureel
         Erfgoed, Amersfoort (info: www.cultureelerfgoed.nl).
Griffioen A. & T. Hoogendijk, 2011. Archeologische begeleiding met aansluitende opgraving op het
         Damplein te Leidschendam. Hollandia reeks, Zaandijk.
Hänninen, K., 2017. Leidschendam-Duivenvoorde Corridor: waarderend houtonderzoek. BIAX-notitie
         408, Zaandam.
Jansen, B., 2011. Plangebied Vlietwijk, gemeente Voorschoten; archeologisch vooronderzoek: een
         bureau- en inventariserend veldonderzoek. RAAP-rapport 2485. Weesp.
Jansen, B. & J.H.M. van Eijk, 2014. Onderzoeksgebied Veursestraatweg, gemeente Leidschendam-
         Voorburg; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek
         (verkennende fase). RAAP-rapport 2651. Weesp.
Jansen, B. in prep. Booronderzoek naar het verloop van het kanaal van Corbulo. RAAP Archeologisch
         Adviesbureau, Weesp.
Jansen, B. in prep. Proefsleuvenonderzoek Starrenburgpolder. RAAP Archeologisch Adviesbureau,
         Weesp.
Jongste, P.F.B., 2016. Leidschendam, Duivenvoorde-Corridor. Archeologisch Bureauonderzoek,
         Leiden.
Jongste, P.F.B., 2017. Programma van Eisen IVO - Proefsleuvenonderzoek (IVO-P)
         Duivenvoordecorridor, locatie Cluster-Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg. Leiden.
Jordanov, M. & H.M. Molthof, 2017. Nota van Wijzigingen bij het Programma van Eisen
         Duivenvoordecorridor, locatie Cluster-Zuid (Jongste, 2017).
Kort, J.W. de & Y. Raczynski-Henk, 2008. Plangebied Rietvinklaan 5, gemeente Leidschendam-
         Voorburg: archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek
         (proefsleuven). RAAP-rapport 1428. Weesp.
Kort, J.W. de & Y. Raczynski-Henk, 2014. The Fossa Corbulonis between the Rhine and Meuse
         estuaries in the Western Netherlands. Water History 6-1, p. 51-71.
Mulder, N.F., 1998. In het spoor van de Tweede Bergambachtleiding: archeologische begeleiding van
         de aanleg van de rivierwatertransportleiding Bergambacht-Wassenaar/ Katwijk.Rapportage
         Archeologische Monumentenzorg (RAM) 2. Amersfoort.
Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde
         grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft.
Rietkerk, M., 2007. Archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart bestemmingsplan Duivenvoorde
         corridor, gemeenten Voorschoten en Leidschendam-Voorburg. RAAP-rapport 1362. Amsterdam.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                      [128]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Vos, P.C., C. Bakels, W. Kuijper, F. Bunnik, P. Deunhouwer, W. de Jonge & H. de Wolf, 2007. Geo-
         landschappelijk onderzoek bij het waarderend archeologische onderzoeksproject met
         betrekking tot de Corbulo-grachtafzettingen aan de Veursestraatweg 118 te Leidschendam
         (opgegraven in mei 2004). TNO-rapp 2007-U-R0199/B, Utrecht.
Weerts, H., J. Schokker, K. Rijsdijk & C. Laban, 2006. Geologische overzichtskaart van Nederland.
         TNO Bouw en Ondergrond, Utrecht.
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                       [129]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en
appendices
Figuren:
Figuur 1. De ligging van het plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).                             6
Figuur 2. Tijdschaal.                                                                                    8
Figuur 3. Overzicht vindplaatsen.                                                                       14
Figuur 4. Verspreiding van zand en veen in vlak 1.                                                      20
Figuur 5. Verspreiding van zand en veen in vlak 2.                                                      20
Figuur 6. Coupe door S124 in put 2, waarin de bodemvorming onder het veen goed zichtbaar is.            21
Figuur 7. Vlak 2 in het oosten van put 9. Linksonder de drenkkuil S282; door het midden loopt greppel
           S274.                                                                                        26
Figuur 8. Deel van S274, een greppel met daarin aangepunte houten palen.                                26
Figuur 9. Greppel S274 in het zuidoostprofiel van put 9, met daarnaast een laag sterk doorworteld
           veen, mogelijk vlechtwerk.                                                                   27
Figuur 10. Overzicht uitgeschaafde (en deels gezeefde) vakken in put 9.                                 28
Figuur 11. Enkele scherven neolithisch aardewerk van vindplaats 1. Links: Vlaardingen; rechts:
           Enkelgraf of TRB. Tekening: M. Leenders, BAAC.                                               29
Figuur 12. Boven: bijlafslag en schrabber uit put 9. Onder: als klopsteen en kern hergebruikt fragment
           van een geslepen bijl. Het plus-symbool geeft aan of en waar een slagbult aanwezig is.
           Tekening: M. Koeweijden, RAAP.                                                               30
Figuur 13. Beenplaten van steur uit V119 en V128.                                                       31
Figuur 14. Fragment doorboorde geweistang; V187.                                                        32
Figuur 15. Bekapte eikenhouten paal V87 uit S274.                                                       33
Figuur 16. Bekapte eikenhouten paal V88 uit S274.                                                       33
Figuur 17. Bekapte eikenhouten paal V124 uit S274.                                                      34
Figuur 18. Bekapte eikenhouten paal V127 uit S274.                                                      34
Figuur 19. Bekapte eikenhouten paal V55 uit S359.                                                       35
Figuur 20. Pollenbak M13 in het noordprofiel van put 9.                                                 36
Figuur 21. Vondstmateriaal in kuil S510 in put 13.                                                      44
Figuur 22. Kleivulling die zichtbaar wordt tijdens het couperen van S510.                               45
Figuur 23. Coupe van S510 in het profiel; waarbij goed zichtbaar is dat de kuil zich insnijdt vanaf het
           veen.                                                                                        45
Figuur 24. Fragmenten van staven en gootjes van briquetage-aardewerk. Foto: M. Leenders, BAAC. 46
Figuur 25. Een selectie van het aardewerk uit S510. Van linksboven met de klok mee: fragment
           ovenrooster, uiteinde staaf, randscherf kookpot, twee fragmenten van zoutgootjes.            47
Figuur 26. Fragmenten van ovenroosters en randscherf van een met nagelindrukken versierde pot.          48
Figuur 27. Afgeworpen gewei met kapsporen (V263) uit kuil S510.                                         50
Figuur 28. Details kapsporen.                                                                           51
Figuur 29. Drie houten objecten uit S510 (V263).                                                        52
Figuur 30. Kuil S538 in put 17.                                                                         60
Figuur 31. Oostprofiel van put 14. De zes spoorkaartjes in het midden betreffen van boven naar
           beneden: S1000, S3006, S4000, S3007, S3008 en S4000.                                         60
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [130]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 32. Overgang top veen naar bovenliggende stuifzand zoals o.a. in het westen van put 10 is te
           zien. 61
Figuur 33. Kreek S276 in het noordprofiel van put 9. Het neolithische niveau eronder wordt net geraakt.63
Figuur 34. Westelijke oever van de kreek in put 20 (het spoor onderaan de foto is de gracht uit de
           Nieuwe tijd).                                                                               64
Figuur 35. Enkele scherven van aardewerk uit de Midden en/of Late IJzertijd. Tekening: M. Leenders,
           BAAC.                                                                                       65
Figuur 36. Plak organisch materiaal uit S538 in put 17.                                                66
Figuur 37. Locatie pollenbak M31 in de kreek in put 23. De bovenste venige laag (vulling 0) is
           gewaardeerd.                                                                                67
Figuur 38. Kanaal van Corbulo in noordprofiel put 10 (S272).                                           75
Figuur 39. Overzichtsfoto van put 10 vlak 1 richting het zuiden. Op de voorgrond is greppel S268 te
           zien. 76
Figuur 40. Detail van S272 in het noordprofiel van put 10, met omhoogkomende venige vulling..          77
Figuur 41. Detail van S272 in het zuidprofiel van put 10. De gespiegelde lagen zijn duidelijk zichtbaar.78
Figuur 42. Voorbeeld van postdepositionele verschuiving/verzakking (Dreef, Haarlem)..                  78
Figuur 43. Detail beschoeiingen in put 18.                                                             79
Figuur 44. Beschoeiing van kanaal van Corbulo in put 18; meest westelijke rij.                         80
Figuur 45. Beschoeiing van kanaal van Corbulo in put 18; meest oostelijke rij.                         81
Figuur 46. V79; rand van een ruwwandige pot van type Stuart 201a.                                      82
Figuur 47. V80; enkele van de wandscherven van een standamfoor (type Haalebos 8052).                   83
Figuur 48. Fragment van essenhouten plank (boven) en tweezijdig aangepunte tak van loofhout (V215).85
Figuur 49. Bewerkt blokje van essenhout, V218.                                                         85
Figuur 50. Kerfstok van essenhout, V223.                                                               86
Figuur 51. Detail kerfstok V223.                                                                       86
Figuur 52. Locatie pollenbak M7 in laatste fase opvulling kanaal van Corbulo.                          88
Figuur 53. Vermoede loop kanaal (overzicht).                                                           89
Figuur 54. Vermoede loop kanaal, eerdere waarnemingen en huidige waarnemingen.                         90
Figuur 55. Afbeelding Oostbos op de kaart van Dou uit 1649.                                            96
Figuur 56. Afbeelding Oostbos op een kaart uit 1779.                                                   97
Figuur 57. Uitsnede kadastrale minuut (1811-1832) met de buitenplaats Oostbos.                         98
Figuur 58. Coupe langs twee van de stiepen van het gebouw in put 2.                                    99
Figuur 59. Kelder in het noordwesten van het zuidelijke deel van put 2 (S194/S145/S199).              100
Figuur 60. Overzichtsfoto van put 6 vlak 1; foto richting het zuiden.                                 101
Figuur 61. Houten (kelder)vloer S225 in het oosten van put 6; oversneden door muur S226.              102
Figuur 62. Beerput S222 in put 6, met links daarvan een tweede, niet gedocumenteerde beerput.         103
Figuur 63. Dikwandig gedraaid aardewerk uit de Late Middeleeuwen (V77).                               104
Figuur 64. Bloempotfragment (V109).                                                                   105
Figuur 65. Pispot met koperglazuur (V251).                                                            105
Figuur 66. Kop met voorstelling kip en haan (V272).                                                   106
Figuur 67. Bord met meibloemmotief (V272).                                                            106
Figuur 68. Pijpenkop met hielmerk BOW (Matthijs Boot Jr.; Gouda) en zijmerk Gouds wapenschild
           (V20).                                                                                     107
Figuur 69. Flessenbodem “Franzjosef Bitterquelle” (V68).                                              108
Figuur 70. Fragment gegraveerd drinkglas (V20).                                                       108
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                           [131]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 71. Musketflint (V188-1). Tekening: M. Koeweijden, RAAP.                                     109
Figuur 72. Stuk natuursteen met bewerkingssporen (V201). Tekening: M. Koeweijden, RAAP.             110
Figuur 73. Links: rekenpenning (1550-1600) en rechts: munt (1600-1650); beide uit V274; voorzijde. 111
Figuur 74. Links: rekenpenning (1550-1600) en rechts: munt (1600-1650); beide uit V274; keerzijde. 111
Figuur 75. Gesp van paardentuig uit 1850-1950 (V37).                                                112
Figuur 76. Lepel uit 1800-1900 (V33).                                                               112
                                                  e       e
Figuur 77. Twee incomplete zooldelen, 17 of 18 eeuw (V94).Foto: M. Rijkelijkhuizen.                 113
Figuur 78. Mogelijk riemfragment (V68). Foto: M. Rijkelijkhuizen.                                   114
Figuur 79. Taps toelopend latje (V30).                                                              115
Figuur 80. Balletje, gemaakt van versteend hout (V44).                                              115
Figuur 81. Kokosnoot, bewerkt tot een bakje (V96).                                                  116
Figuur 82. Houten goot S436 uit het noorden van put 11 (V202).                                      116
Figuur 83. Overzicht structuren Oostbos (met kanaal van Corbulo ter referentie).                    118
Figuur 84. Overzicht vindplaatsen 1 t/m 5.                                                          125
Tabellen:
Tabel 1. Administratieve gegevens.                                                                     7
Tabel 2. Overzicht van voorgaande voor het plangebied relevante onderzoeken.                           7
Tabel 3. Overzicht van werkputten en vlakken.                                                        10
Tabel 4. Aantal sporen per spoorcategorie.                                                           12
Tabel 5. Aantal vondsten per vondstcategorie.                                                        15
Tabel 6. Scoretabel waardestelling van vindplaats 1 Vlaardingencultuur (tabel 5 uit de KNA).         37
Tabel 7. Scoretabel waardestelling van vindplaats 2 Vroege IJzertijd (tabel 5 uit de KNA).           54
Tabel 8. Scoretabel waardestelling van vindplaats 3 Midden-/Late IJzertijd en/of inheems-Romeinse tijd
           (tabel 5 uit de KNA).                                                                     69
Tabel 9. Scoretabel waardestelling van vindplaats 4 Kanaal van Corbulo en oostelijke geul (tabel 5 uit
           de KNA).                                                                                  91
Tabel 10. Scoretabel waardestelling van vindplaats 5 Buitenplaats Oostbos (tabel 5 uit de KNA).     120
Bijlagen:
Bijlage 1. Sporenlijst
Bijlage 2. Vondstenlijst
Bijlage 3. Waardering gedraaid gebruiksaardewerk, pijpaardewerk, glas en bouwkeramiek (K. Bosma,
           RAAP)
Bijlage 4. Waardering prehistorisch aardewerk
Bijlage 5. Waarderingstabel prehistorisch aardewerk (S. Bloo, BAAC).
Bijlage 6. Waarderingstabel botmateriaal (J. van Gent, RAAP)
Bijlage 7. Waarderingstabel vuursteen en natuursteen (P. van der Kroft, RAAP)
Bijlage 8. Waarderingstabel metaal (M. Hendriks, ArcheoMetaal)
Bijlage 9. Monsterlijst
Bijlage 10. Overzicht hout
Bijlage 11. Waarderingsrapport hout
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                        [132]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>Duivenvoordecorridor, Locatie Cluster Zuid, gemeente Leidschendam-Voorburg, archeologisch
vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Kaartbijlagen:
Kaartbijlage 1. Allesporenkaart Neolithicum, deelkaart 1 t/m 3
Kaartbijlage 2. Allesporenkaart IJzertijd, deelkaart 1 t/m 3
Kaartbijlage 3. Allesporenkaart Romeinse tijd, deelkaart 1 t/m 3
Kaartbijlage 4. Allesporenkaart Nieuwe tijd, deelkaart 1 t/m 3
Kaartbijlage 5. Profielen
RAAP-rapport 3456 / versie 11-09-2018                                                     [133]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>