<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 – Cultuurhistorische verkenning zoals
  vastgesteld door raad op 4 december 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Erratum Cultuurhistorische verkenning gemeente Leidschendam Voorburg nav reactie bewoners
2021
Omdat na het verschijnen van het eindrapport interessante informatie is gedeeld door bewoners èn
enkele fouten zijn geconstateerd, kiest de gemeente Leidschendam‐Voorburg ervoor deze kennis te
delen via deze oplegger bij het rapport.
    ‐   Op blz 8 ontbreekt abusievelijk Oranje Nassaustraat 1c.
    ‐   In het rapport staat niet duidelijk dat het in totaal gaat om 93 woningen plus 3 winkelhuizen.
        (oud)bewoners van de wijk en de publicatie van 75 jaar Oranjekwartier (1936‐2011) van de
        Oranjevereniging vermelden het volgende over de winkels:
         Emmastraat 1 was een melkwinkel. Eerst van Van Nierop, daarna Duindam.
         Oranje Nassaustraat 21 was ooit de groentewinkel van Beukema met aan de achterzijde
            een stalling van waaruit Dik Brandwijk en Klaveringa hun groentewijk bedreven, daarna
            een wasserij van Van Lochem, en nog niet zo lang geleden een Theatertje.
         Emmastraat 14/16 was een kruidenier van broer en zus Kok.
    ‐   Op blz 16 In het rapport is niet duidelijk welke fases er zijn:
         Fase 1 heeft woningtype A, B + winkel
         Fase 2 heeft woningtype A (laag), B (hoog?!) C (in de oksel van de straat), D (hoog), E en F
            (winkelhuizen)
Afbeeldingen
    ‐   Op blz 10 staat dat het gaat om fase 1 en 2. Dat klopt niet. Vergunning fase 2 was pas op 6
        augustus 1921.
    ‐   Op blz 16 hoort te staan dat ook de Prins Hendrikstraat (aan de even‐kant) twee poorten
        heeft.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Emmastraatcomplex Voorburg
Cultuurhistorische verkenning
                              1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Foto voorblad: actuele foto’s van de Emmastraat (boven) en de Prins Hendrikstraat in 1920
(bron: archief Den Haag)
Colofon
Gemeente Leidschendam-Voorburg
Oktober 2020
                                                                                          2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inleiding
Gemeente Leidschendam-Voorburg en Woningcorporatie WoonInvest onderzoeken de
mogelijkheden van verbetering van het woningbouwcomplex aan de Emmastraat, Prins
Hendrik-straat en Oranje Nassaustraat in Voorburg. Voor de leesbaarheid noemen we dit deel
van het Oranjekwartier Emmastraatcomplex.
In dit rapport wordt ingegaan op de bovengrondse cultuurhistorische waarden van dit complex
uit 1920/1921. Er is nadrukkelijk gekeken naar cultuurhistorie in den brede, dus ook de context
waarin dit complex is gebouwd, kenmerkende structuren en details zoals gebruikssporen. Deze
elementen samen bepalen de identiteit en het karakter van de wijk. Door deze in beeld te
brengen kunnen keuzes worden gemaakt voor de modernisering van het complex. Daarom
bevat dit rapport ook aanbevelingen voor toekomstig gebruik.
De cultuurhistorische verkenning is een instrument dat het cultuurhistorische belang van een
plangebied belicht in relatie tot toekomstige ontwikkelingen. Om de wijk goed te doorgronden
is gebruik gemaakt van archief-, literatuur- en kaartonderzoek. Daarnaast zijn twee leegstaande
woningen aan de Prins Hendrikstraat bezocht.
Het Emmastraatcomplex van WoonInvest (geel omkaderd) in het Oranjekwartier van Voorburg:
LEESWIJZER
De cultuurhistorische achtergronden worden in het eerste en tweede hoofdstuk op hoofdlijnen
beschreven. Op basis van de verkregen inzichten wordt vervolgens aangegeven wat vanuit
cultuurhistorisch perspectief de belangrijke thema’s zijn en welke elementen in meer of
mindere mate waardevol of verstorend zijn. De analyse is waar mogelijk aanschouwelijk
gemaakt met kaarten, tekeningen en foto’s. De waardering is in hoofdstuk 5 opgenomen. Hierbij
is inzichtelijk gemaakt welke kwaliteiten herkenbaar en behoudswaardig zijn.
                                                                                              3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1 De ontwikkeling van het Emmastraatcomplex in Voorburg  5
1.1 Historische grond                                    5
1.2 Woningwet en woningbouw                              6
1.3 Twee fases en twee woningbouwverenigingen            7
1.3 De architecten                                       8
2 Beschrijving van het Emmastraatcomplex                12
2.1 Stedenbouwkundige opzet                             12
2.2 Woningtypen                                         15
2.3 Buitenruimte                                        16
3 Tuindorpen en tuinsteden als nieuw ideaal             17
3.1 Voorburg                                            17
3.2 Duynstee’s Loolaan-complex                          18
4 Bouwhistorische ontwikkeling                          20
4.1 Verbouwingen                                        20
4.2 Grote wijzigingen                                   20
4.3 Wijzigingen per adres                               20
4.4 Gebreken                                            22
5 Welke kenmerken zijn het behouden waard?              23
5.1 Regio                                               23
5.2 Dorp                                                23
5.3    Buurt                                            23
5.4 Conclusie                                           24
Bronnen                                                 26
Bijlagen                                                27
                                                         4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1 De ontwikkeling van het Emmastraatcomplex in Voorburg
1.1 Historische grond
Het Emmastraatcomplex ligt op de oude strandwal, die al duizenden jaren een geliefde
woonomgeving is. De kans is heel groot dat onder het Emmastraatcomplex archeologische
sporen van 5000 jaar bewoning zijn terug te vinden. We richten ons in deze verkenning echter
op recente tijd en wat er de afgelopen honderd jaar in het gebied is gebeurd. Uit oude kaarten
blijkt dat het gebied tot 1920 onbebouwd is gebleven (zie afb. 1 t/m 3). Na die tijd vond er een
vlucht plaats in stedelijke uitbreidingen.
Afb. 1 Kaart van Cruquius uit 1712. Het kruisje geeft de Emmastraat aan. Langs de Vliet ligt een reeks
buitenplaatsen. Zowel het Oosteinde als de Parkweg (toen nog Achterwegh) waren belangrijke
doorgaande wegen. De wegen liggen op de strandwal die ooit door de zee is afgezet en als lichte
verhoging in het landschap ligt.
Afb. 2 Nieuwe kaart van Den Haag en dorpen uit 1839.
                                                                                                       5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Afb. 3 Kadastrale kaart uit 1904. De Martinuskerk aan het Oosteinde staat prominent afgebeeld, evenals
de parallel-lopende Parkweg en de verbindingsweg Weverslaan.
Afb. 4 Luchtfoto uit 1938. De Parkweg en Oosteinde zijn volop bebouwd, maar ten noorden van de
Parkweg is het nog altijd agrarisch gebied. Blauw is het gebied dat nu buiten de gemeente Leidschendam-
Voorburg ligt.
1.2 Woningwet en woningbouw
Rond 1900 was het slecht gesteld met veel woningen in het huidige Leidschendam-Voorburg.
Bovendien was er sprake van sterke bevolkingstoename. Arbeiders hadden doorgaans een huis
met één of twee donkere kamers, een bedompte keuken en een klein zoldertje, zonder water of
gas. In 1901 trad de Woningwet in werking. Huizen moesten voortaan van hogere kwaliteit zijn.
Ook kregen gemeenten extra geld om nieuwe woningen te bouwen. Verschillende woningbouw-
verenigingen werden opgericht, zoals de eerste rooms-katholieke woningbouwverenigingen
Sint-Willibrordus in Leidschendam, Eensgezindheid in Veur (nu Leidschendam) en Sint
Martinus in Voorburg. Zij bouwden rond 1920 complexen die voldeden aan de nieuwe wet.
Als reactie op de bevolkingsgroei realiseerden de woningbouwverenigingen tussen 1950 en
1970 elfhonderd woningen in Voorburg, waaronder de wijk 't Loo, Noord Nieuw, Bovenveen en
Essesteijn.
                                                                                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>De woningbouwvereniging Sint-Willibrordus bouwde in 1919 onder leiding van architect
C.L. Koning een complex van 59 huizen aan de Sint-Willibrordusstraat, het Sint Willibrordus-
plein en de Sint-Jozefstraat, eveneens in Leidschendam. De huur van deze huizen was vier
gulden vijftig per week. Maar ook in Voorburg werd volop gebouwd. Tussen de Broeksloot en
het centrum kwamen rond 1910 nieuwe straten. Grote huizen stonden langs de oude oprijlanen
van de verschillende boerderijen aan de Broeksloot, zoals de hoeves Oostenburg, Heldenburg,
Oranjelust en Noordenburg. En ook hier werd sociale woningbouw toegepast. Tot 1945
verschenen in Voorburg 351 nieuwe arbeiderswoningen, waaronder die van het
Emmastraatcomplex.
De Voorburgse woningbouwverenigingen moesten hun bouwtekeningen door de in 1914
opgerichte 'Commissie voor Plaatselijk Schoon' laten beoordelen. Eén van de leden van de
commissie was de Voorburgse dorpsarchitect G.J.P. Klumper, geboren in 1868. Hij ontwierp een
groot aantal huizen in Voorburg, Veur en Stompwijk. Een ander lid van de commissie was de
architect Herman van der Kloot Meijburg. Hij was een voorstander van het nieuwe idee van
tuindorpen en tuinsteden. In zijn uitbreidingsplannen voor Voorburg komen deze complexen
veelvuldig voor (afb 5). Hij ontwierp zelf het complex aan de Dr. Blookerstraat, de Rusthoflaan,
de Rembrandtlaan en de Vondelstraat. De kleuren van de huizen zijn te danken aan zijn
samenwerking met kunstenaar Vilmos Huszár.
Afb. 5 Uitbreidingsplan uit 1917 voor Voorburg. Het Emmastraatcomplex is blauw omcirkeld en de
Dr. Blookerstraat werd binnen de rode cirkel gebouwd (bron: Vogelezang 2008).
1.3 Twee fases en twee woningbouwverenigingen
Het Emmastraatcomplex is een woningbouwbuurt is gebouwd in opdracht van de woningbouw
Bouwvereniging Sint-Martinus en "De Voorburgse Woningbouwvereniging" in 1920 en 1921.
Het complex met sociale woningbouw aan de Prins Hendrikstraat, de Emmastraat en de Oranje
Nassaustraat is in twee fases ontworpen. Een deel is van architect Han Groenewegen, het andere
deel van Jos Duynstee, beiden uit Den Haag.
                                                                                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Om de twee delen te onderscheiden noemen we deze in de tekst fase 1 en 2 (zie afb. 6):
Fase 1 uit 1920. Dat is het hart van de wijk èn de Prins Hendrikstraat. Han Groenewegen
ontwierp dit centrale deel om een binnentuin. Het gaat om de adressen Oranje Nassaustraat
3 t/m 19, Emmastraat 2 t/m 38, Prins Hendrikstraat 7 t/m 33, Prins Hendrikstraat 2 t/m 36.
Fase 2 is de buitenbocht van de Emmastraat die doorloopt in de Prins Hendrikstraat aan de
zuidkant en de Oranje Nassaustraat aan de noordkant. Jos. Duynstee ontwierp deze woningen
een jaar later om fase 1 heen. Het betreft de adressen Emmastraat 1 t/m 61 en de losse
woningen van het complex: Prins Hendrikstraat 3 en 5, Oranje Nassaustraat 21, 21a, 23, 25 en
27. Dat laatste huisnummer 27 bestaat niet meer. De bouwtekeningen van de Emmastraat
gemaakt door Jos. Duynstee zijn opgenomen als bijlage 1, achterin dit rapport.
                                                                            Afb. 6 De fases van het
                                                                            Emmastraatcomplex uit
                                                                            respectievelijk 1920 en
                                                                            1921 van de architecten
                                                                            Han Groenewegen en
                                                                            Jos. Duynstee.
De stijl van beide delen is traditionalistisch met kenmerken van tuindorparchitectuur. Het
complex bevatte bij aanleg 97 woningen in vier verschillende typen en 2 winkelhuizen in twee
verschillende typen. Oorspronkelijk kende het plan ook een badhuis, maar dat is niet
gerealiseerd (zie krantenartikel, bijlage 2).
1.3 De architecten
Architect Han Groenewegen heeft weinig ontworpen voor Nederland. Een bekend voorbeeld
van zijn hand is de Heilig-Hart kerk in Schiedam. Zijn werk is vooral in Indonesië te vinden,
waar hij woonde en uiteindelijk stierf in 1980. Hij werkte echter tussen 1920 en 1927 als
zelfstandig architect in Den Haag. Volgens de vergunningaanvraag voor de Emmastraat lijkt hij
te werken of te wonen in Voorburg in 1920.
                                                                                                    8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Hier staat Han Groeneweg op de foto, tweede van links.
                                                            Afb. 7 Han Groenewegen voor zijn vertrek
                                                            naar Indië voor een studiereis. Haagse
                                                            Courant 13 juli 1927.
De andere architect van het Emmastraatcomplex is Jos. Duynstee. Hij ontwierp eerder -in 1918-
het rijksmonumentale Loolaan-complex op de hoek Parkweg, Loolaan en Nieuwstraat in
Voorburg (zie ook paragraaf 3.2). Dat complex bestaat uit 44 arbeiderswoningen met
poortgebouwen en heeft een u-vormig stratenplan. Duynstee ontwierp het in een
vereenvoudigde variant van de Amsterdamse School. Het verschil met de Emmastraat is de
poorten, de bijzondere verkaveling en de relatie met de overige complexonderdelen (afb. 19 en
20).
Jos. Duynstee reageerde met zijn ontwerp op het plan van Groenewegen. Hij accentueerde de
bocht van de Emmastraat met het zeer karakteristieke hoekgebouw met gedraaide kappen door
zijn tegenoverliggende hoekwoningen getrapt terug te leggen. Daardoor is de hoek
verbijzonderd èn was er ruimte voor groen. Behalve bescheiden voortuinen had Groenewegen
geen groen toegepast.
Duynstee week wat de woningen betreft op een belangrijk punt af van het ontwerp van
Groenewegen. De mansardedaken verving hij door de soberder zadeldaken. De ruitvormige
vensters in de nok van de voorgevel heeft hij in de enkele gedraaide woning wel terug laten
komen.
                                                                                                   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Afb. 8a en b De vergunningen voor fase 1 en 2 zijn tegelijk afgegeven door de gemeente, op 31 mei 1920.
De ontwerptekeningen zijn echter in 1920 en 1921 gemaakt (bron: gemeentearchief).
                                                                                                     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Afb. 9a en b uitsnede uit de blauwdrukken van Han Groenewegen. De markering op afb 9a ‘Bouwblok C-D’
en op afb 9b ‘Type A en B’ verwijzen naar de vier bouwblokken en woningtypes van Fase 1:
 Blok A Prins Hendrikstraat 7-33 alle type B (16 huizen) en Emmastraat 2 (hoekpand)
 Blok B Emmastraat 4-14 (hoekpand) alle type A (14/16 is winkel-hoekpand)
 Blok C Emmastraat 16-38 (hoekpand), alle A behalve 38 is B
 Blok D Oranje Nassaustraat 3-19, type A is 3-13, type B is 15-19
(bron: gemeentearchief).
Afb. 10 De winkel aan de Oranje Nassaustraat 21 in Voorburg in 1984 (bron: gemeentearchief).
                                                                                                 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>2 Beschrijving van het Emmastraatcomplex
2.1 Stedenbouwkundige opzet
Zoals in het vorige hoofdstuk is beschreven, is bij het ontwerp en de bouw van de
tweede fase zorgvuldig aangehaakt op de eerste fase. Er is een drietal ensembles
ontworpen en gebouwd, die voor samenhang zorgen. De ensembles zijn symmetrisch
van opzet en brengen rust, eenheid en herkenbaarheid in het stedenbouwkundig plan.
Meer woningen aan weerszijden van de straat doen hieraan mee en vormen samen een
kleine eenheid. Op de volgende afbeeldingen zijn de elementen die het ensemble
vormen, weergegeven.
Afb. 11 de woningen en straten zijn zodanig ontworpen dat er samenhang is, zowel binnen Fase 1 de
woningen om het binnenhof (blauw) als tussen Fase 1 en 2 (groen en roze). De poorten van fase 1 zorgen
voor zichtlijnen naar het binnenhof en sluiten aan op de paden in het hof. Tegenwoordig is dit niet meer
zichtbaar doordat de achtertuinen zijn bebouwd met bergingen uit de jaren 1960 en schuttingen.
Ensemble Prins Hendrikstraat
Dit ensemble wordt gevormd door een lange rij aan de zuidoostzijde van de straat (nrs
10-28), met zware mansarde kap en kenmerkende dakkapellen. Daar tegenover staat
een kort rijtje aan de noordwestzijde van de straat (nrs 2-11) van vier woningen
waarbij de twee middelste woningen een gedraaide kap hebben, dwars op de straat.
                                                                                                       12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Afb. 12 De woningen aan de Prins Hendrikstraat (rechtsonder) reageren op de hoekwoningen van de
Emmastraat (boven in de foto). Beide blokken zijn van Han Groenewegen en maken deel uit van Fase 1.
Afb. 13 De Prins Hendrikstraat rond 1925, gezien vanaf de Oranje Nassaustraat. De rode pijlen geven
hetzelfde huis aan ter oriëntatie. Zouden deze kinderen allemaal voor hun eigen voordeur staan?
De rijweg met klinkers, de stoepen en de huizen zijn in feite onveranderd, al geeft het blik op de weg
een ander beeld.
                                                                                                       13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Ensemble Emmastraat
Dit ensemble wordt gevormd door een lange rij aan de zuidoostzijde van de straat (nrs
18-30), met zware mansarde kap en kenmerkende dakkapellen. Daar tegenover een
lange rij aan de noordwestzijde van de straat waarvan de het laatste deel meedoet met
het ensemble (nrs 39-49). Dit zijn zes woningen waarbij de twee middelste woningen
samen een gedraaide kap hebben, dwars op de straat.
Afb. 14 De woningen aan weerszijden van de Emmastraat. Links de woningen met mansardekappen van
architect Groenewegen (Fase 1) en rechtsboven de huizen met zadeldaken en één gedraaide grote woning
van Duynstee. De rode pijl geeft het huis uit de afbeelding hieronder aan.
Afb. 15 Duynstee ontwierp de buitenbocht van de Emmastraat met een vereenvoudigde variant op de
overzijde van de straat van de hand van architect Groenewegen. Wel paste hij dezelfde details toe als
gedraaide kappen, hoogteverschillen, daken prominent in beeld en het gebruik van bovenlichten met een
roedeverdeling en een ruitvormig venster in de nok.
                                                                                                      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Ensemble hoek Emmastraat
Dit is het meest opvallende ensemble in het buurtje. In de buitenbocht van de Emmastraat
vallen de woningen steeds verder terug waardoor er ruimte voor een plantsoen ontstaat, dat in
drie segmenten is opgeknipt. Deze woningen zijn getrapt neergezet maar verder identiek, met
een zware maar eenvoudige kap (nrs 11-37). Aan de overzijde van de straat, in de binnenbocht,
zijn de woningen verbijzonderd door hun gedraaide kap loodrecht op de straat (nrs 12-16).
Afb. 16 de groene hoek in de oksel van de Emmastraat.
2.2 Woningtypen
Het complex bevat 96 woningen. Fase 1 kent vier verschillende woningtypen en het gehele
complex had twee verschillende winkelhuizen. De winkelpanden waren aan de Oranje Nassau-
straat 21 en Emmastraat 14/16. Wat er precies verkocht is, is niet bekend.
Alle woningen hebben één bouwlaag met onder de kap een slaapverdieping met vliering. Enkele
markante woningen –zoals op de hoeken (afb. 16)- zijn verhoogd, maar ook die hebben één
bouwlaag met onder de (soms gedraaide) kap een slaapverdieping en vliering. Alle of de meeste
woningen hebben een ongeïsoleerde vliering met vlizotrap direct onder de kap.
De gevels zijn opgemetseld uit rode baksteen in staand verband, met uitzondering van ruimtes
tussen de voordeuren, daar is een variant toegepast om het metselwerk passend te maken
(afb. 17). Het spaarzaam siermetselwerk bestaat uit rollagen, strekkenlagen en muizentanden.
De gevels hebben trasramen van donkere klinkers.
De daken zijn gedekt met rode Opnieuw Verbeterde Hollandse pannen en vernieuwd in de jaren
1990. De daken die met de nok evenwijdig aan de straat lopen hebben dakkapellen. De daken
wateren via houten bakgoten.
Het straatbeeld wordt bepaald door aaneengesloten woningen onder zadeldaken of
mansardedaken van een bouwlaag –soms twee bouwlagen- met een rechte gevelafsluiting en
een nok die evenwijdig aan de straat loopt. Op enkele plekken wordt dit beeld onderbroken
                                                                                            15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>door woningen met topgevels. De variatie in dakvormen en bouwlagen zijn niet gerelateerd aan
de verschillende woningtypen.
De woningen hebben een asymmetrisch ingedeelde voorgevel, maar door de paarsgewijze
spiegeling geven de gekoppelde woningen een symmetrisch gevelbeeld.
De woningen zijn in vier typen uitgevoerd. De indeling was: woonkamer aan de voorkant, en
suite deuren naar de achtergelegen woonkamer en keuken in de uitbouw. De onderlinge
verschillen in de vier typen betreffen de indeling van de plattegrond die in de voorgevel alleen
tot uitdrukking komt in de plaatsing van de hoofdentree. De indeling bestaat uit een hoofd-
entree met aan weerszijden grote vensteropening ter plekke van de woonkamer en een klein
bovenlicht ter plekke van de WC. Woningtype B heeft de WC aan de achterzijde en dus alleen
een hoofdentree en een grote vensteropening ter plekke van de woonkamer. De woningen met
een topgevel en twee bouwlagen hebben vensteropeningen op de bovenverdieping.
Zeldzame details
In de gevel van Emmastraat nr. 2 is een gevelsteen ingemetseld met het opschrift:
“Bouwvereeniging St. Martinus te Voorburg – eerste steen gelegd door den geest. Advis. Den
zeereerw. Heer B.P. Aalberse – pastoor te Voorburg – 16 oct. – de oprichters – 1920” (dan volgen
de namen van de bestuursleden en de architect).
Rondom de gevelsteen zijn verschillende namen in het metselwerk gekerfd. Ook bij de deur van
Emmastraat 7 lieten mensen hun naam achter in de muur. Wanneer dat gebeurd is, is niet
bekend.
2.3 Buitenruimte
In het gesloten bouwblok is in de gevels een aantal gemetselde ronde poortjes gemaakt die
toegang geven tot het binnenterrein. De voortuinen hebben een eenvoudig houten hek als
erfafscheiding. De straten van Fase 2 hebben geen poorten. De bestrating bestond uit klinkers,
vierkante stoeptegels in brede stoepen met stoepranden. De terugliggende huizen hadden een
voortuin voor een ruimtelijker beeld (zoals hieronder op de foto). Dat was overigens ‘kijkgroen’
met een hek er omheen, geen recreatiegroen. De hekken waren in de eerste jaren laag, maar in
1931 is er een nieuw ontwerp gemaakt. De Prins Hendrikstraat had geen voortuinen.
                                                                Afb. 17 Poortje naar de binnentuin van
                                                                het centrale deel aan de Emmastraat.
                                                                bron: WoonInvest.nl
                                                                                                   16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>3 Tuindorpen en tuinsteden als nieuw ideaal
Tuindorpen of tuinsteden zijn veelvuldig gebouwd in de periode tussen de twee
wereldoorlogen. Door industrialisatie en spoorlijnen kwamen steeds meer plattelanders naar de
stad, maar de steden werden uitgebreid zonder achterliggend plan. Deze ‘wildgroei’ werd
tegengaan door een grootschalige stedenbouwkundige ‘flow’.
De gedachte achter tuindorpen was de groeiende druk op de politiek uit de arbeidersbeweging
en de particuliere organisaties voor meer hygiëne en beter sociale omstandigheden voor
arbeiders in de groeiende steden, vastgelegd in de Woningwet uit 1901. De nieuwe woningen
kregen ruimte, tuinen en lage huur. Sommige complexen waren zo groot dat er ook allerlei
voorzieningen werden gerealiseerd, zoals scholen, een leeszaal, een badhuis en dat alles vaak
gelegen in een park. Om dit te realiseren zijn talloze (verzuilde) woningbouwverenigingen
opgericht.
Sommige wijken hadden een duidelijke scheiding tussen privé en openbaar, maar gaandeweg
ontwikkelden de tuindorpen zich naar meer intiem waarbij de openbare ruimte subtiel overging
in privégebied. Bouwblokken werden opengeknipt en er kwam zicht op de (semi)privé
binnenterreinen.
Een tuindorp kenmerkt zich door samenhang tussen de stedenbouwkundige opzet, aanplanting,
inrichting van de openbare ruimte en architectonische vormgeving. Er kwam meer aandacht
voor dorpse, romantische wijken met relatief veel details. Na verloop van tijd kregen de nieuwe
tuindorpen een meer zakelijke opzet met strokenbouw langs parallelle straten. Bekende
voorbeelden van tuindorpen zijn: Amsterdam Tuindorp Nieuwendam (1000 woningen) en
Buiksloot en de karakteristieke woonwijk voor de arbeiders van de Gistfabriek in Delft, het Sint
Agneta-complex. In Den Haag is de Papaverhof uit 1921 een voorbeeld, dat bestaat uit 128 laag-
en hoogbouwwoningen, ontworpen door architect Jan Wils die ook veel voor Voorburg heeft
ontworpen.
Kenmerken van een tuindorp uit 1920 zijn onder meer:
 Kleine woningen, eenvoudige middenstandstypen
 Sobere architectuur van slechts enkele woningtypen (meestal laagbouw)
 Voorzieningen zoals winkels, scholen, eventueel een kerkje, een verenigingsgebouw, een
    badhuis en verder terreinen voor sportdoeleinden en plantsoenen
 De levendigheid bereikt door afwisseling van straatprofielen
 De groepering van de woningtypes
 Belangrijke rol voor de openbare ruimte met veel aandacht voor het groen
 Doorgaans van goede kwaliteit, waardoor het gewilde woonplekken waren
3.1 Voorburg
De woningwet van 1901 bood een alternatief voor de ongebreidelde verdere uitgroei door
particuliere bouwondernemingen. Voor gemeenten met meer dan 10.000 inwoners werd een
‘plan van uitleg’ verplicht. Tegelijk kwamen er subsidiemogelijkheden voor
woningbouwverenigingen (zie bijlage 1). Veel van de eerste plannen hebben een esthetische
invalshoek, geïnspireerd door onder meer het ‘Garden City of tomorrow’ concept uit 1898 van
Ebenezer Howards.
Naast het esthetische speelde ook een sociaal ideologisch motief in het streven naar een visuele
eenheid. De eenheid van de ommuurde stad was verbroken, hoe kon de stad het beeld van
sociale eenheid behouden? Het antwoord lag in de eenheid van compositie en vormgeving op de
                                                                                              17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>schaal van straat en buurt. Het credo ‘eenheid in veelheid’ werd verkondigd door mensen als
Berlage. Ook de welstandcommissie baseerde haar standpunt in die tijd vooral op het streven
harmonische straatprofielen te realiseren en het toezien op een eenheid in architectuur.
In Voorburg en Leidschendam kreeg deze benadering de ruimte in de uitbreidingsplannen die
architect Van der Kloot Meijburg opstelde. Als voorzitter van de in 1914 opgerichte Commissie
voor het Plaatselijk Schoon stelde hij alles in het werk om Voorburg tot een modern tuindorp te
maken. In Voorburg zijn nog volop voorbeelden te vinden van deze wijken met poortjes,
pleinen, zichtassen, tuinmuurtjes en straatinrichting. In de buurten rond de Vijverhof,
Buitenrustplein en de Emmastraat werd daarop voortgebouwd. Het Loolaan-complex is een van
de meest waardevolle.
Afb. 18 De drie nog bestaande tuindorpen van Voorburg uit de jaren 1920.
3.2 Duynstee’s Loolaan-complex
Zoals gezegd ontwierp architect Jos. Duynstee Emmastraat Fase 2. Even verderop in Voorburg
staat het Loolaan-complex dat eveneens van zijn hand is. Wie goed kijkt ziet de
overeenkomsten. Het gaat ook in dit geval om een tuindorp, met weliswaar 44 woningen, maar
met meer interessante details, zoals de poorten, de U-vormige opzet en de samenhang tussen de
gebouwen en structuren.
Afb. 19a en b Poortgebouw ter hoogte van Loolaan 115. Het woningbouwcomplex aan de Loolaan
eveneens van architect Duynstee. Op de kaart is de U-vorm herkenbaar. De rode stippen geven aan dat
het complex een rijksmonument is. Het kruis is de locatie van de foto. Bron: Google en gemeente
Leidschendam-Voorburg.
                                                                                                    18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Afb. 20 Hetzelfde complex maar dan de hoek Loolaan/Nieuwstraat, rond 1925 (Haags Gemeentearchief)
en anno 2020 (google).
                                                                                                19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>4 Bouwhistorische ontwikkeling
4.1 Verbouwingen
Het Emmastraatcomplex heeft een groot aantal verbouwingen meegemaakt, zoals blijkt uit het
bouwarchief van de gemeente. Soms zijn vergunningen aangevraagd voor slechts één woning,
maar soms ook een groot aantal of zelfs het hele complex. De laatste keer dat grootschalig
onderhoud is gedaan was in de jaren 1990. Er is toen besloten dat het de laatste grote
verbouwingsingreep was. Helaas heeft dit besluit tot verslechtering van de staat van de huizen
geleid.
4.2 Grote wijzigingen
    De reeks werkzaamheden die in de jaren 1990 zijn uitgevoerd, bestonden uit het beveiligen
     van installaties, het onderhouden van de interieurs (badkamers, keukens (nieuwe keukens
     of bestaande keukens betegeld, toiletten betegeld, binnendeuren, plafonds) en de begane
     grondvloeren zijn gecontroleerd. Aan de buitenzijde van de woningen zijn in dezelfde tijd
     de dakpannen en schoorstenen vernieuwd, is metselwerk en voegwerk hersteld, zijn
     kozijnen hersteld en geschilderd, platte daken en asbestdaken van de bergingen uit de jaren
     1960 zijn vervangen. Overigens is het houtwerk aan de buitenkant daarna nog minimaal
     twee keer geschilderd.
    Buitenmuren zijn niet geïsoleerd, en er is ook geen dubbelglas geplaatst. In de loop der
     jaren hebben meerdere bewoners zelf dubbelglas aangebracht. Een enkeling kreeg dit van
     de woningbouw, maar in de meeste gevallen was verduurzaming niet zinvol vanwege de
     eensteens muren. Wie centrale verwarming wilde kon dat via de woningbouw laten
     plaatsen (met huurverhoging) maar dat is niet veel gedaan. Veel mensen hebben zelf hun
     huis opgeknapt, omdat echt groot onderhoud uitbleef.
    De winkelhuizen zijn nauwelijks meer herkenbaar. De grote etalageruiten zijn verkleind.
    De achtergevels en keukens zijn in 1986 veranderd. Toen zijn ook alle resterende
     tussenmuren met en suite deuren verwijderd. Voor die tijd was dat al gebeurd bij 13
     woningen.
     Bij het verwijderen van de en suite-tussenmuur (niet-dragend) werd de schoorsteen ook
     veranderd (afb 22).
    Mogelijk zijn in 1986 de vensters vervangen. De kenmerkende roedeverdeling is daarbij
     verdwenen (zie bijvoorbeeld afb 23).
    Voor zover kon worden nagegaan zijn alle en suite deuren uit de woningen verwijderd. Dit
     gebeurde op grote schaal tussen 1975 en 1986 (afb 22). Er zijn nieuwe schoorstenen
     gerealiseerd en op de verdieping zijn van veel panden de kamerindelingen veranderd en is
     een nieuwe grote badkamer gemaakt.
    In 1931 kregen de adressen Emmastraat 18-30, Pr Hendrikstraat 10-28 en 13-27 een
     (nieuw) hek. In 1920 hadden de terugliggende huizen lage hekwerken en voortuinen aan
     de straat.
4.3 Wijzigingen per adres
    Oranje Nassaustraat 1c is uitgebreid in 1997 en nummer 3 in 1964. Nummer 3 kreeg in dat
     jaar ook andere kozijnen.
    Afwijkend is de woning Emmastraat 38. In de geknikte gevel bevindt de hoofdentree zich in
     het midden met aan weerszijden een reeks van smalle bovenlichten. De vensteropening ter
     plekke van de woonkamer bevindt zich in de zijgevel, aan de Oranje Nassaustraat.
    Sommige achtergevels van de huizen aan de Emmastraat hebben dakkapellen gekregen.
                                                                                              20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>    Enkele huizen kregen een douche op de plek van een inloopkast (zie bijlage 3).
Afb. 21a t/m d In 1986 zijn alle woningen ingrijpend veranderd. Zo kregen de achtergevels een heel ander
karakter vanwege modernisering van de keukens. De karakteristieke roedeverdeling van de vensters
werd versoberd.
                                                                                Afb. 22 Alle (of bijna alle?)
                                                                                en suite deuren tussen de
                                                                                woonkamer en achterkamer
                                                                                zijn verwijderd. Daarbij zijn
                                                                                de schoorstenen en rook-
                                                                                kanalen ook gewijzigd.
                                                                                                       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>4.4 Gebreken
    Veel huizen zijn niet goed onderhouden. Er is sprake van tocht en vocht, aldus bewoners.
    Gebreken betreffen de ramen en deuren.
    Aansluitmogelijkheden voor drainage en het afkoppelen van hemelwater zijn niet
     aanwezig. Dit lijkt een technisch gebrek uit de bouwperiode, want er is voldoende
     ontwateringsdiepte.
    De achtertuinen van de woningen aan de Emmastraat zijn kwetsbaar voor wateroverlast.
     De precieze oorzaak is niet bekend.
Afb. 23a en b Foto’s van de Emmastraat 23-33 in 1926 en in 2020, ontwerp van Duynstee ‘(Fase 2).
                                                                                                 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>5 Welke kenmerken zijn het behouden waard?
Het Emmacomplex heeft zoals gezegd kenmerken van een klein tuindorp. Het heeft een besloten
karakter, gebogen straten en accenten die een fraai ensemble vormen. Er is een sterke
stedenbouwkundige samenhang door een zorgvuldig gecomponeerd straatbeeld. Opvallend zijn
de
om de twee of drie woningen verspringende rooilijnen en de gedraaide kappen. Ook is veel
aandacht besteed aan de details, zoals het metselwerk, de dakkapellen, voortuinen en
gevelopeningen.
Om te bepalen hoe waardevol het Emmacomplex is, benaderen we het vanuit drie
schaalniveaus:
5.1 Regio
Tuinsteden en –dorpen komen in de regio Den Haag veel voor. Een groot aantal (met name in de
steden Leiden en Den Haag) maakt deel uit van beschermde stadsgezichten. Ook in
Leidschendam hebben het Sint-Josephstraatcomplex (ook wel de rode Pannenbuurt) uit 1918,
de Raadhuisbuurt uit 1945 en de Rietvink kenmerken van een tuinstad.
Het Emmastraatcomplex is waardevol voor de regio Haaglanden vanwege de twee Haagse
architecten en het feit dat de bewoners werkzaam waren in Den Haag dat stevig groeide in de
jaren 1920 (zie krantenartikel in bijlage 2). De stad was goed bereikbaar met de tram die door
de Parkweg reed.
5.2 Dorp
Voorburg heeft dankzij de inzichten van architect De Kloot Meijburg enkele waardevolle
tuindorpen die enigszins vergelijkbaar zijn met het Emmacomplex. Dit is het Loolaan-complex
(afb. 19 en 20) en Dr. Blookerstraat (afb. 24). Het eerste is een rijksmonument, het tweede heeft
geen beschermingsstatus. Het Emmastraatcomplex is gebouwd in opdracht van twee
Voorburgse woningbouwverenigingen, wat geheel past in de tuinstadgedachte van De Kloot
Meijburg. De ontwerpen werden voorgelegd aan zijn Commissie voor Schoon, waardoor hij
vermoedelijk invloed had op het resultaat.
Afb. 24 Een vergelijkbaar complex uit dezelfde tijd, Dr. Blookerstraat in Voorburg.
5.3 Buurt
Het Emmacomplex is waardevol voor de buurt vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie met
het parochiecomplex Sint-Martinus. De rijksmonumentale Martinuskerk werd gebouwd tussen
1891 en 1893 in neogotische stijl. Ook het Mariagesticht van dezelfde architect Margry, dat
tussen de kerk en het Emmastraatcomplex ligt, hoort bij de wijk en is voorbeschermd als
gemeentelijk monument.
                                                                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>5.4 Conclusie
Dankzij de cultuurhistorische verkenning van het Emmastraatcomplex is het waardevolle
karakter duidelijker naar voren gekomen. Door middel van de compositie van volumes, dak- en
gevelindeling en oriëntatie van woningen is een zorgvuldige samenhangende straatruimte
gecomponeerd, waardoor de buurt als een eenheid oogt en een ensemble vormt met een
tuindorp-karakter. Ondanks verbouwingen en de gebrekkige staat van met name Fase 1, is er
sprake van een behoudswaardig complex dat met name op de schaal van Voorburg waardevol
is. Meer specifiek is er sprake van de volgende waarden:
Situationele waarde (zichtbaarheid), middelhoog
 Het complex heeft een besloten ligging tussen de doorgaande historische wegen Oosteinde
     en Parkweg.
 Fase 2 omsluit en versterkt Fase 1 door aan te sluiten met het ontwerp en de
     verbijzondering door een plantsoen.
Cultuurhistorische waarde, middelhoog
 Gebouwd als sociale woningbouwcomplex, een trend rond 1920. Deze kwam voort uit de
     nieuwe woonwensen en –eisen vanwege de industrialisatie en groei van steden. Deze waren
     vastgelegd in de Woningwet.
 Het complex met arbeiderswoningen is gebouwd in opdracht van de katholieke
     Bouwvereeniging Sint-Martinus en Woningbouwvereniging Voorburg.
     Woningbouwverenigingen waren in die tijd een nieuw fenomeen.
Architectuurhistorische waarde, hoog
 De traditionalistische bouwstijl met kenmerken van tuindorparchitectuur; zoals
     schilderachtige woningen van één of twee bouwlagen met grote kappen. Er is sprake van
     meerdere woningtypen en blokken.
 Hiërarchie van straten, pleintjes, zichtlijnen en samenhang tussen het stratenplan en de
     architectuur.
 Aandacht voor hoekoplossingen, hoogteverschillen en wisselende rooilijnen en mee-
     ontworpen tuinafscheidingen.
 Detaillering zoals de ruitvormige vensters in de nok van de voorgevels.
 Fase 2 is soberder dan Fase 1 en daardoor iets minder waardevol.
Gaafheid, hoog (achtergevels en interieurs laag)
 Het gehele ensemble oogt vanaf de straatzijde gaaf.
 Wel is een groot aantal verbouwingen uitgevoerd, die met name de achterzijde en de
     interieurs hebben veranderd.
 Fase 1 is in gebrekkige staat, onder meer door te weinig onderhoud, eensteensmuren en een
     slechte vochthuishouding.
Ensemblewaarde, hoog
 Kenmerkend voor de stedenbouwkundige opzet van een tuindorp: besloten karakter,
     gebogen straten (Emmastraat), en stedenbouwkundige accenten zoals poortjes.
 Sterke stedenbouwkundige samenhang door een zorgvuldig gecomponeerd straatbeeld.
 Fase 1 en 2 vormen ondanks twee architecten een harmonieuze eenheid.
                                                                                           24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Zeldzaamheid, middelhoog
 Het complex is niet zeldzaam op regionale schaal en voor Voorburg, want het sluit aan bij de
   tuindorp-trend uit de jaren 1920.
 Wel zeldzaam zijn de gebruikssporen van in de buitenmuren gekerfde graffiti van
   buurtbewoners, zoals naast de officiële herdenkingssteen van eerste steenlegging in 1920.
                                                                                            25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Bronnen
Broekhuizen, D., 2017: Redengevende omschrijving Emmastraat e.o. Rotterdam.
Vogelezang, M. 2008: Herman van der Kloot Meijburg (1875 - 1961) De positie van de Haagse
architect Herman van der Kloot Meijburg in het vooroorlogse debat over het modernisme in de
architectuur. Scriptie Open Universiteit.
Welstandsnota Leidschendam-Voorburg. Vastgesteld op 14 juni 2004 en laatst gewijzigd op 13
september 2011.
Bouwarchief gemeente Leidschendam-Voorburg
Haags Gemeentearchief
www.WoonInvest.nl
                                                                                            26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Bijlagen
Bijlage 1 Ontwerp van Jos. Duynstee Emmastraat 1 t/m 61 31 mei 1920.
                                                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>28</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 Artikel over de voorgenomen bouw in ‘Het Vaderland: staat- en letterkundig
nieuwsblad’ op 7 juni 1920. Het gaat over het badhuis en het feit dat bewoners buiten
Voorburg werken.
                                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Bijlage 3 Foto’s van de huidige situatie
De achterkanten van de meeste woningen zijn sterk gewijzigd, zoals hier aan de Oranje Nassaustraat.
                                          Winkelpuien zijn aangepast aan de
                                          woonfunctie. Bergingen hebben de open tuin
                                          gesloten.
                                          Onder: karakteristieke details.
                                                                                                    30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>De meeste en suite deuren zijn verwijderd. In dit huis is de ombouw en de schouw wel behouden.
Oorspronkelijk hadden de woningen geen douches, veel douches zijn in de jaren 70 in inloopkasten
gebouwd (links). In de woningen zitten verschillende inbouwkasten (rechts).
                                                                                                 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>