<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gemeentehuis
Leidschendam - Voorburg
Raadhuisplein 1
Analyse met waardestelling
x oktober 2023
CONCEPT
5 oktober 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                          Object gegevens                                               Inhoud
                          Raadhuis Leidschendam                                         pag.   Hoofdstuk
                          Raadhuisplein 1
                          2264 BP Leidschendam                                          2      Object gegevens
                                                                                        3      Inleiding
                                                                                        4      1.        Samenvatting en conclusies
                          Kadastraal:		         Veur B 4122                             4      2.        Aanbevelingen
                          Status:			Rijksmonument                                       5      3.        In hoofdlijnen: vier bouwfasen
                          			                   inschrijving register: 11 november 1998 6      4.        Bouwfasen 1939 - 1981
                          Monument nummers:     complex:           510317               7      4.1       1939 - 1941: Kropholler I
                          			raadhuis:                             510318               12     4.2       1953 - 1956: Kropholler II
                          			lantaarnpalen: 510319                                      16     4.3       1956: Kropholler III
                                                                                        17     4.4       1959 1961: Kropholler IV
                                                                                        20     4.5       1969: Kranendonk I
                                                                                        23     4.6       1970 (?): Kropholler V
                                                                                        24     4.7       Plannen 1975
                                                                                        25     4.8       1976: Kranendonk II
                                                                                        26     4.9       1977: Kranendonk III
                                                                                        27     4.10      1977: Kranendonk IV
                                                                                        31     4.11      1978 - 1981: Kranendonk V
                                                                                        38     4.12      1954 versus 1981
                                                                                        39     5.        2009: Studie NERA / BAM
                                                                                        40     6.        Bouwfase 2015
                                                                                        46     6.1       2015: Ingrepen in het Raadhuis uit 1941
                                                                                        48     7.1       Vergelijking 1: Noordwijkerhout
                                                                                        49     7.2       Vergelijking 2: Valkenswaard
                                                                                        50     8.        Waardering
                                                                                        52     9.        Bronnen
                                                                                        52     Colofon
                                                                                        Bijlagen
                                                                                        A      Redengevende omschrijvingen Rijksmonumenten
                                                                                        B      Over ir. A. van Kranendonk (1917 - 1991)
                                                                                        C      Over R.J. Veendorp (1905-1982)
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                        2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                          Inleiding
                          In opdracht van de gemeente Leidschendam-Voorburg is dit rapport
                          opgesteld. Aanleiding hiervoor is de planvorming voor uitbreiding van het
                          gebouw, met onder andere een nieuwe, grotere raadzaal.
                          Ons is gevraagd om meer inzicht te geven in de historische en architecto-
                          nische ontwikkeling van dit complex, en in de factoren die hierin een rol
                          hebben gespeeld, om zo de plannen in die context te kunnen ontwikkelen
                          en beoordelen.
                          Het werk van Kropholler is grotendeels bekend als architectonisch en
                          historisch waardevol, terwijl de jongste bouwdelen, uit 1981, relatief jong
                          zijn. In overleg is ervoor gekozen om dit rapport niet geheel als een ‘bouw-
                          historische verkenning’ op te zetten, maar de nadruk vooral te leggen op
                          het beschouwen en waarderen van de verschillende bouwvolumes en de
                          architectonische overwegingen. Details zullen hierin wel een ondersteu-
                          nende rol spelen.
                          Voor het onderzoek hebben we gebruik kunnen maken van bezichtigingen
                          ter plaatse in september 2023, die overigens ook aansloten bij een eerder
                          bezoek van ons bureau in 2012. Daarnaast gaven het Kropholler-archief van
                          het NAi in Rotterdam, en het eigen archief van de gemeente - met dank aan
                          archivaris R. Staal - veel kostbare informatie.
                          De foto’s die niet van een noot [x] zijn voorzien, zijn gemaakt door
                          VB erfgoed & architectuur.
                          Vianen, oktober 2023
                          * Dit rapport is opgemaakt op formaat A3, om de verschillende tekeningen
                          goed leesbaar te maken.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                             3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1.        Samenvatting en conclusies                                        Zoals Kropholler een anti-modernist was, stond Van Kranendonk kritisch        2.        Aanbevelingen
                                                                            tegenover het al te zakelijke, en het al te neutrale van de ‘nieuwe zakelijk-
                                                                            heid’, die in die tijd in zijn nadagen verkeerde. Vergeleken met zijn voor-
Het gemeentehuis van de gemeente Leidschendam-Voorburg bestaat              ganger was hij minder dogmatisch, en flexibeler in zijn ontwerpproces.        Een nieuwe ingreep in het gebouw zal plaatsvinden in de al bestaande
vandaag uit een complex dat in de afgelopen 84 jaar in stappen gegroeid is                                                                                reeks van uitbreidingen, die zich alle op een zorgvuldig gedefinieerde
rondom de eerste kern: het raadhuis van architect A.J. Kropholler.          Concluderend zijn er in de ontwikkeling twee lijnen te benoemen: de           manier verhouden tot het oorspronkelijke raadhuis. Wijzigingen en
De uitbreidingen uit 1961 en 1981 zijn tot stand gekomen na grondige        eerste is die van continuïteit: deze is behoudend, materieel-tactiel, en      toevoegingen moeten gemotiveerd kunnen worden vanuit een bewust
onderzoeken en vormstudies, waarbij de ideeën van Kropholler steeds een     symmetrisch. niet expliciet, maar wel aanwezig is ook de rooms-katholieke     gekozen stellingname ten aanzien van de historische continuïteiten en
grote rol hebben gespeeld: in 1961 was hij zelf ook de architect, die in de ‘zuil’ die nog aanwezig was halverwege de 20e eeuw: Zowel Kropholler, Van     ontwikkelingen.
uitwerking zijn ambities stevig moest reduceren naar het mogelijke binnen   Kranendonk, als diens leermeester Granpré Molière waren katholiek, en
de beperkte middelen, later stond ir. Van Kranenburg voor de taak zich tot  werkten allen ook voornamelijk voor katholieke opdrachtgevers.                De plaats voor de grote binnentuin is sprekend voor de ontwerphouding
het traditionalistische gebouw te verhouden; een proces dat geduurd heeft                                                                                 van Van Kranendonk: na het voltooien van de symmetrie aan de voorgevel,
van 1969 tot 1981.                                                          De tweede lijn laat een ontwikkeling zien: van de gewichtige symboliek van    achtte hij de verdere uitbreidingen als dienstbaar en ondergeschikt aan de
                                                                            het raadhuis (1940), via de meer rationele vormgeving van de zijvleugels      imposante architectuur van Kropholler, en liet hij ook de achtergevel van
De archieven in Rotterdam en Leidschendam geven een goed beeld van          (1961), naar de achtervleugel, die niet meer meegaat met de monumen-          het raadhuis - dat als kern herkenbaar zou blijven - volledig in het zicht.
wat beide architecten voor ogen heeft gestaan; naast de gerealiseerde       taliteit van Kropholler maar kiest voor een meer open structuur, waar-
gebouwdelen, maken de ontworpen varianten duidelijk wat de prioriteiten     binnen ook plaats is voor grilligheden en asymmetrieën (1981). Vooral de      Kranendonk was vertrouwd met het werk van Kropholler en hij heeft in
waren, en welke mogelijkheden destijds als goed of als acceptabel werden    buitenschil en de structuur van deze bouwfase zijn waardevol, de interieurs   zijn uitbreidingen de monumentale en conservatieve aspecten van zijn
beschouwd. Ook wat het gebouw niet is, maar had kunnen zijn, is hier van    hierbinnen zijn steeds lichter en veranderlijk geweest, en niet waardevol.    voorganger gerespecteerd. De samenhang tussen de oudere en de jongere
betekenis bij wat opgemerkt kan worden over deze architectuur.                                                                                            bouwdelen is in dit complex een op zichzelf staande kwaliteit.
                                                                            Kropholler mag een grotere naam hebben dan Van Kranendonk, in de              De achtervleugel van Kranendonk (1978-1981) valt nog buiten de
Het raadhuis uit 1940 is geen rationeel gebouw - verre van. Ook na 15 jaar  waardering gaat het niet zozeer om de naam, maar zeker ook over het           rijksmonumentale bescherming, maar is als architectonische structuur
modernistische architectuur, plaatselijk in Nederland, hielden Kropholler   kunnen aflezen van culturele opvattingen en veranderingen - in een            zeker waardevol binnen de post-1965 (her-)waardering, bescherming als
en zijn opdrachtgevers vast aan de anti-moderne bouwstijl die vooral        architectonisch geheel, dat met grote aandacht tot stand is gekomen.          gemeentelijk monument is te overwegen.
soliditeit, trots en macht moet uitstralen. Al snel werd duidelijk dat meer De moderniseringen uit 2015 hebben er toe geleid dat het gebouw lichter
ruimte benodigd was: een groeiend aantal ambtenaren, en het dichtbij        en bruikbaarder is geworden, en de langwerpige achtervleugel beter            De centrale as is gedurende de gehele ontwikkeling een symmetrie-as
willen hebben van verschillende gemeentelijke diensten maakten uitbrei-     herkenbaar is in het interieur. Wel kan betreurd worden dat toen in het       geweest voor de hoofdopzet van het gebouw. De keuze van Van Kranen-
ding wenselijk. De na-oorlogse schetsen en ontwerpen van Kropholler         oude raadhuis (1940) ook veel vloerafwerkingen vervangen zijn in witte        donk om het raadhuis vrij te houden aan de centrale binnentuin, op deze
bouwden steeds voort op een sterk symmetrisch plan, en ook op een           gietvloeren, waarmee zowel de herkenbaarheid als de ‘zwaarte’ van deze        as, is niet te negeren en dwingt om het nieuwe ontwerp hier op af te
voortzetting van de bestaande vormentaal in baksteen en leien daken.        eerste bouwfase juist zijn verminderd. Verder zijn zowel het raadhuis als de  stemmen.
In 1961 was er slechts financiële ruimte voor de uitvoering van een zeer    latere uitbreidingen nog behoorlijk gaaf.
beperkt deel van de grootse plannen.
Toen Van Kranendonk de draad oppakte die Kropholler moest loslaten
vanwege diens hoge leeftijd, heeft hij een tijd lang gespeeld met het
loslaten van het beeld van een ‘voltooid gemeentehuis volgens het
plan-Kropholler’. Plannen voor uitbreidingen los van het raadhuis, of voor
asymmetrische aanbouwen, getuigen hiervan. Na de tweede wereldoorlog
zijn uitingen van macht en monumentaliteit, inclusief de symmetrie, lange
tijd besmet geweest. Toch is ook Van Kranendonk uiteindelijk uitgekomen
op de symmetrische hoofdvorm: in het vooraanzicht volledig traditioneel,
en in de achtervleugel in een lichtere eigen stijl, afwijkend van maar
aansluitend bij de Kropholler-delen. Deze afwegingen zijn kernachtig
weergegeven in een interview met Van Kranendonk (afb. 66).
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                             4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>3.        In hoofdlijnen: vier bouwfasen
1939 - 1941                                     1960 - 1961: uitbreiding links                         1980-1981: uitbreiding rechts en achter 2015: verduurzaming en modernisering
afb. 1: 1945 [2]                                afb. 2: 1961 [2]                                       afb. 3: 1981 [2]                        afb. 4: 2023
A.J. (Alexander Jacobus) Kropholler (1881-1973) A.J. Kropholler i.s.m.                                 Thunnissen - Van Kranendonk - Bečka     Architecten Cie. (casco)
                                                R.J. (Reurt Jan) Veendorp (1905-1973).                                                         OTH (interieur, patio)
                                                                                                       A. (Antoon) van Kranendonk (1917-1991)
                                                                                                        (Henri Thunnissen (sr.) - overleden)
                                                                                                       André Thunnissen (1921-2014)
                                                                                                       Mik Bečka (1936- )
afb. 5 Kropholler [5]                           afb. 6: 1961: de burgemeester wordt gefeliciteerd door afb. 7: 1981 [2]                        afb. 8 2023
                                                Kropholler bij de opening van de nieuwe vleugel [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                           5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                            4.       Bouwfasen 1939 - 1981
                            De drie eerste bouwfasen globaal in beeld gebracht:
                                     Rood =   1939-1941; Kropholler
                                     Oranje =   1960-1961; Kropholler & Veendorp
                                     Geel =   1981; Thunnissen - Van Kranendonk - Bečka
afb. 9 - bouwfasen t/m 1981
VB Erfgoed & Architectuur                                                               6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                       1939 - 1941: Kropholler
                                                                        4.1        1939 - 1941: Kropholler I                                                Al deze genoemde raadhuizen hadden rijzige trapgevels, pas in het
                                                                                                                                                            ontwerp voor de verbouwing van het Raadhuis te Heesch (1939-1941)
                                                                                                                                                            komt het ‘geknikte tentdak’ in beeld dat ook kenmerkend zal worden in
                                                                        In 1939 kreeg A.J. Kropholler opdracht voor het ontwerp van een nieuw               Leidschendam. De aanleiding hiervoor zouden we kunnen vinden in de
                                                                        raadhuis te Leidschendam - een nieuwe gemeente die ontstond na de in                uitspraak van het gemeentebestuur dat men géén kopie van de raadhuizen
                                                                        1938 opgeheven gemeenten Veur en Stompwijk.                                         van Waalwijk, Wateringen en Noordwijkerhout wil [5].
                                                                                                                                                            Kropholler weet de opdracht te combineren met het gelijktijdig ontwerpen
                                                                        Op dat moment had de architect, behalve kerken, scholen en woonhuizen,              van woningbouw nabij het raadhuis.
                                                                        al vijf raadhuizen gerealiseerd, waarmee hij een solide reputatie had
                                                                        opgebouwd:                                                                          Chronologie:
                                                                        Noordwijkerhout (1928-1930),                                                        april 1939         Opdracht aan Kropholler
                                                                        Waalwijk (1929-1931),                                                               juli 1939		        Bestek gereed
                                                                        Wateringen (1937),                                                                  1939		             Start bouw
                                                                        Grubbenvort (1937),en                                                               mei 1940           Korte pauze i.v.m. het uitbreken van de oorlog
                                                                        Medemblik (1938-1947).                                                              mei 1941           Opening van het Raadhuis
afb. 10: ontwerp Kropholler, z.d., getekend nog zonder de lantaarns [1]
afb. 11: tekening doorsneden. Kropholler, nov. 1939, [1]                                                         afb. 12: Overzichtstekening plattegronden, Kropholler, z.d. [1]
                                                                                                                 Ook de geplande woningen rondom het raadhuis zijn ingetekend.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                          7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                        1939 - 1941: Kropholler
                                                                                             De indruk van zwaarte en stevigheid wordt nog versterkt door de diep
                                                                                             gelegen ramen, die vaak ook niet recht boven elkaar geplaatst zijn.
                                                                                             Decoraties in en aan het gebouw zijn van de hand van de zeer gewaar-
                                                                                             deerde beeldhouwer J.C. Altorf (1877-1955), en ook van Julie Kropholler
                                                                                             (1894-1963, zij was de jongere zus van de architect) en de latere mede-
                                                                                             werker van Kropholler: Reurt Jan Veendorp.
afb. 13: 1940, tijdens de bouw [1]              afb. 14: 1940 [2]
afb. 15: Luchtfoto van de Britse RAF, 1944 [2]. afb. 16: 1945 [2]
Ook is de waterpartij zichtbaar.
                                                                                             afb. 17: Zicht op de achtergevel, met een ook door Kropholler ontworpen
                                                                                             huizenblok links. 1946 [3]
                                                afb. 18: Expositie in het raadhuis, 1948 [2]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                            8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                   1939 - 1941: Kropholler
afb. 19: interieur 1941 [2], moderner ingerichte kantoorruimte.                     afb. 20: ontwerptekening Kropholler, de raadzaal [1] afb. 21: Raadzaal in 1941, met het oorspronkelijke Kropholler-meubilair [2]
                                             afb. 22: 1941,de burgemeesterkamer [2]                                                      afb. 23: de raadzaal in 1958 [3] - gewijzigd meubilair
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                            9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                 1939 - 1941: Kropholler
afb. 24: kenmerkend metselwerk: handvorm stenen, in wild verband afb. 25: Het muurwerk in de zone achter het trappenhuis is uitgevoerd in     afb. 26: in de kap
                                                                 lichte stenen, deels geglazuurd. De witte vloer en de glasplaat voor de deur
                                                                 dateren van 2015.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                             1939 - 1941: Kropholler
                                                                                          afb. 28: tweede verdieping, de deur naar de raadzaal.
                                                                                          Het ambachtelijk gemaakte Kropholler-meubilair is schatplichtig aan Berlage en aan de gotiek.
        afb. 27: tweede verdieping, zicht op de achtergevel
        afb. 29: De hal achter de hoofdingang; de eerste verdieping is de hoofdverdieping afb. 30: raadzaal / trouwzaal, tweede verdieping
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                            1953 - 1956: Kropholler
4.2       1953 - 1956: Kropholler II                                                  De perspectieven vertonen een opzet met nieuwe zij- en achtervleugels, waardoor           Omdat Kropholler tijdens de oorlog met graagte heeft doorgewerkt, en zijn
                                                                                      de binnenplaatsen ontstaan, voor het toelaten van licht en lucht. Alle kappen             werk door de bezetter ook gewaardeerd werd, is zijn reputatie besmet geraakt
Ideeën over uitbreiding                                                               hebben hetzelfde profiel als op het raadhuis.                                             en liep het aantal opdrachten stevig terug. Het boek van H. van Bergeijk [5] gaat
                                                                                                                                                                                genuanceerd verder op deze kwestie in, en valt verder buiten het onderwerp
In het Kropholler-archief van Het Nieuwe Instituut bevinden zich enkele schetsen      Uit de twee perspectieven waarop de voorzijde van het raadhuis in beeld is, blijkt        van dit rapport.
en tekeningen met betrekking tot mogelijke uitbreidingen van het raadhuis, die        dat een nieuwe achtervleugel vanuit deze standpunten gezien, niet prominent
dateren van vóór de eerste uitbreiding van 1960-1961. Vijf ervan zijn perspec-        aanwezig zou zijn.
tieven van het exterieur, en één is een nauwkeurige maatschets van de platte-
grond. Alleen de plattegrond is gesigneerd en gedateerd met “A.J. Kropholler en
R.J. Veendorp Architm. 2/3 53” - en zal uit 1953 dateren.
afb. 31: Ontwerpschets uitbreiding, zicht op de achterzijde [1].                                                                    afb. 32: Ontwerpschets uitbreiding, links van de zijvleugel is nog de hoek van de vleugel aan de achterzijde te zien. [1].
afb.33: Ontwerpschets uitbreiding, zicht op de achterzijde, een grotere variant. [1].                                               afb. 34: Ontwerpschets uitbreiding, het schilddak van de achtervleugel is nog net zichtbaar. [1].
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                                                         12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                      1953 - 1956: Kropholler
                                                                                                            Begin jaren ‘50 tekende Kropholler twee varianten van een ambitieuze
                                                                                                            uitbreiding: de eerste hiervan bestond uit een structuur met twee
                                                                                                            omsloten binnenhoven.
                                                                                                            De centrale vleugel, achter het oude raadhuis, bevatte op de begane grond
                                                                                                            ruimte voor de politie. Een tekening van de verdieping of van doorsneden
                                                                                                            is helaas niet aangetroffen.
                                                                                                            De tweede variant (plm. een jaar later) bestond uit een kam-vormige
                                                                                                            plattegrond als de letter E. De vleugel aan de achterzijde, uit de tekening
                                                                                                            uit ‘53, ontbreekt.
                                                                                                            De centrale vleugel bevatte ditmaal op de begane grond ruimte voor de
                                                                                                            brandweer en voor fietsen, met daarboven een hoge nieuwe raadzaal.
                                                                                                            De verbinding met het oudere bouwdeel beperkte zich in hoogte tot
                                                                                                            de onderste twee bouwlagen, waardoor de glas-in-lood ramen van het
                                                                                                            trappenhuis uit 1941 vrij bleven op de verdieping.
                                                                                                            Beide ontwerpen maakten gebruik van een nieuw te bouwen gangzone
                                                                                                            tegen de achtergevel van het bestaande raadhuis, over een hoogte van
                                                                                                            twee bouwlagen.
    afb. 35: ontwerp met twee binnenhoven, 1953 [1].
    afb. 36: 1954, ontwerp in een kam-structuur [1]. begane grond afb. 37: 1954, ontwerp in een kam-structuur [1]. begane grond
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                        1953 - 1956: Kropholler
afb. 38: 1954, doorsneden [1] afb. 39: 1954, gevels [1]
VB Erfgoed & Architectuur                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                            1953 - 1956: Kropholler
afb. 40: detail
afb. 41: detail           afb. 42: detail (1e verdieping / hoofdverdieping)
VB Erfgoed & Architectuur                                                                         15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             1953 - 1956: Kropholler
                                                                                                   Deze plannen voor uitbreiding worden wel omarmd, maar in de navolgende
                                                                                                   jaren wordt hierin gesneden, uit gebrek aan geld, materiaal en/of capaci-
                                                                                                   teit, in de wederopbouwjaren.
                                                                                                   In 1955 geeft Gemeentewerken aan dat de bouw van het ontwerp uit 1954
                                                                                                   gefaseerd kan verlopen, de vleugels links komen als eerste aan de beurt.
                                                                                                   De centrale vleugel (met o.a. de nieuwe raadzaal) en de vleugels rechts,
                                                                                                   worden benoemd als ‘toekomstige uitbreiding’.
                                                                                                   4.3       1956: Kropholler III
                                                                                                   In 1956 wordt voorgesteld om het linker gedeelte nog verder te beperken
                                                                                                   tot een veel kleinere vleugel, die bovendien los zou komen staan van het
                                                                                                   hoofdgebouw.
afb. 43: 1955: plan voor een gefaseerde uitvoering [3] afb. 44: 1956, plan voor een kleine losstaande uitbreiding [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    1959-1961: Kropholler
                                                                                        4.4      1959 1961: Kropholler IV
                                                                                        In 1959 tekent Kropholler de definitieve versie van de uitbreiding, die in
                                                                                        1961 geopend zal worden. De linkervleugel was oorspronkelijk voorzien
                                                                                        van een bouwdeel met een plat dak, waarin zich het trappenhuis en
                                                                                        toiletten bevonden (iets afwijkend van afb. 50).
afb. 45: 1959, bestektekening Kropholler [3] afb. 46: 1959, bestektekening Kropholler [3]
afb. 47: 1959, bestektekening Kropholler [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                            1959-1961: Kropholler
afb. 48: Huidige toestand. Links het eerste raadhuis. Rechts daarvan, met de getoogde vensters, de uitbreiding uit
1961. Het muurwerk is in 2015 ontpleisterd en de vensters brandwerend beglaasd.
afb. 49: Huidige toestand. De vier getoogde vensters naast deze hoek waren ook oorspronkelijk binnenramen -        afb. 50: Augustus 1961, tijdschrift Bouw (1 pagina) [10], met een tekst van Kropholler zelf.
met zicht op het trappenhuis. Vandaag maken ze deel uit van een brandscheiding.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                1959-1961: Kropholler
                                                                                                                                                   afb. 54: de kleinere kap op de verbindende vleugel tegen het raadhuis.
                                                                           afb. 52: 1961 [2]                                                       afb. 55: situatie 1964 [2]
afb. 51: 1978 [2], rechts de fietsenberging. Foto genomen vanaf de huidige afb. 53: 1978, de fietsenberging aan de achterzijde is afgebroken [3].  afb. 56: 1978 [2] Achtergevels
binnentuin.                                                                De raampartij langs het trappenhuis (met plat dak) is nu goed in beeld.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                              1969 - 1974: Van Kranendonk
                                                                                                4.5       1969: Kranendonk I
                                                                                                De nood aan ruimte voor het gemeentehuis blijft aanwezig. Kropholler
                                                                                                heeft, in 1969, de leeftijd van 87 jaar bereikt en kan niet meer volledig
                                                                                                ingezet worden. Men besluit een vervanger te zoeken en Kropholler bij het
                                                                                                ontwerp te blijven consulteren.
                                                                                                De gemeente komt uit bij de architect ir. A. Kranendonk. Deze fungeerde
                                                                                                eerder al, in de jaren ‘50, voor de gemeente Leidschendam als supervisor
                                                                                                van de verbouwing van het Raadhuis (afb. 58), hij was dus goed bekend
                                                                                                met de voorgeschiedenis. Bovendien kende men hem in zijn functie van lid
                                                                                                van de Welstandscommissie op dat moment.
                                                                                                Gemeld wordt ook dat hij de architectuur van Kropholler zal begrijpen.
afb. 57: 1969 [3]         afb. 58: 1954: notitie over de toenmalige functie van Kranendonk. [3] Niet uitgesproken zijn twee daaronder liggende (mogelijke) motieven:
                                                                                                Kranendonk was, evenals de bekeerde Kropholler, Rooms Katholiek, en
                                                                                                ten tweede was hij gedeeltelijk opgeleid binnen het traditionalistische
                                                                                                gedachtegoed van de Delftse School; zo had hij onder andere de bekende
                                                                                                traditionalistische architect Granpré Molière bijgestaan bij diens ontwerp
                                                                                                van de RK kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand in Breda
                                                                                                (1953-1955).
                                                                                                De gemeente benadert de Bond van Nederlandse Architecten voor een
                                                                                                advies omtrent de architectenkeuze, waarop geconcludeerd wordt dat ook
                                                                                                andere architecten moeten kunnen meedingen naar de opdracht voor de
                                                                                                uitbreiding. Uit de longlist van geïnteresseerden wordt een shortlist van
                                                                                                competente bureaus samengesteld. Uiteindelijk lukt het om het Architec-
                                                                                                tenbureau Thunnissen - Van Kranendonk - Becka inderdaad de opdracht te
                                                                                                gunnen. Kranendonk trekt zich correct uit de welstandscommissie terug.
                                                                                                In 1970 zet hij twee scenario’s uiteen, die beide beogen om het bestaande
                                                                                                raadhuis verder met rust te laten, en met een schone lei verder te gaan.
                                                                                                Van Kranendonk kan in 1974 van start met de eerste architectonische
                                                                                                studies: zijn eerste variant is verrassend - deze laat het bestaande raadhuis
                                                                                                ongemoeid, en bestaat uit een uitgestrekte laagbouw in het naastliggende
                                                                                                terrein: een (half in het terrein verzonken) souterrain, met daarop een laag
                                                                                                met voornamelijk kantoorruimten. Het kruisvormige plan had vier binnen-
                                                                                                tuinen voor de toetreding van daglicht.
afb. 59: 1969 [3]         afb. 60: 1969 [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                  20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                    1969 - 1974: Van Kranendonk
afb. 61: 1970 [3]                                    afb. 62: 1970 [3] afb. 63: 1974, het eerste ontwerp van Van Kranendonk, rechts op de
                                                                       tekening het oudere raadhuis [3]
afb. 63B: bericht in Trouw (18-3-1975) (via Delpher)
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                      1969 - 1974: Van Kranendonk
afb. 64: 1974, Van Kranendonk, 1e ontwerp (fragment: zijaanzicht) [3]
afb. 65: 1974, Van Kranendonk, 1e ontwerp [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                       22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                        plm. 1970 (?): Kropholler
                                                                                                                                  4.6      1970 (?): Kropholler V
                                                                                                                                  In het Kropholler archief dat zich in Rotterdam in het NAI bevindt, is een
                                                                                                                                  opvallende schets gevonden van het raadhuis met daarachter, in een wat
                                                                                                                                  ander handschrift, een hoogbouw - met een gelijksoortig schilddak als de
                                                                                                                                  bestaande bouwdelen. Hoewel het mij onwaarschijnlijk leek dat dit uit het
                                                                                                                                  bureau van Kropholler kwam, blijkt de wel het geval te zijn:
                                                                                                                                  Van Kranendonk herinnert zich deze uitspatting in een interview in een
                                                                                                                                  gemeentelijke publicatie.
                                                                                                                                  Het afwijkende handschrift is te verklaren uit de gevorderde leeftijd van de
                                                                                                                                  architect, óf de onderliggende tekening is gemaakt door Veendorp.
                                                                                                                                  De gemeente Leidschendam was niet enthousiast over het voorstel.
           afb. 66: 1981, publicatie van de Gemeente Leidschendam [3] (accentuering BB) afb. 67, schets van Kropholler, z.d., [1]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                    23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                                                                           1975: “plan CDA” en “plan 1975”
                                                                                                      4.7      Plannen 1975
                                                                                                      In 1975 zorgt de CDA fractie voor nieuwe input in de vorm van een
                                                                                                      tweeledig plan voor uitbreiding: een nieuwe vleugel die de symmetrie
                                                                                                      van het raadhuis zou completeren, en daarnaast, aan de overkant van de
                                                                                                      straat, een nieuwbouw waarin aan de overige ruimtebehoefte voldaan
                                                                                                      zou worden. Een variant waarin het raadhuis meer werd vergroot aan de
                                                                                                      achterzijde is van een mij onbekende auteur.
afb. 68, tekening zonder auteur of datum [3]
afb. 69, 1975, blad uit een overzicht, gemeentewerken [3] afb. 70, 1975, blad uit een overzicht, gemeentewerken [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                    24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                           1976-1981: Van Kranendonk
                                                                                                                           4.8       1976: Kranendonk II
                                                                                                                           Van Kranendonk tekent vervolgens een plan met een symmetrische
                                                                                                                           voorgevel, en een daarachter gelegen volume met een hoogte van vijf
                                                                                                                           bouwlagen: een kelder plus vier lagen daarboven. De positie van dit volume
                                                                                                                           komt overigens sterk overeen met de ‘hoogbouw-schets’ van Kropholler
                                                                                                                           (afb. 67). Het ontwerp blijkt al snel een te klein gebouw op te leveren.
afb. 71: 1976, Kranendonk [3]. (Links bleef het bestaande trappenhuis behouden) afb. 72: 1976, Kranendonk [3] (derde verdieping)
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                           25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                                          1976-1981: Van Kranendonk
                                                                          4.9      1977: Kranendonk III
                                                                          (Tekeningen zonder datum, 1976-1977):
                                                                          Kranendonk tekent in ideeënschetsen een twee-laags uitbreiding, rechts
                                                                          en achter het raadhuis. Links bevindt zich op de verdieping een inpandige
                                                                          ‘conferentiekamer’, met lichtkoepels. Centraal staat een grote hal met
                                                                          een hoogte van twee bouwlagen. Hierachter liggen de kantoorruimten.
                                                                          Het bouwdeel rechts bevat zaaltjes op de begane grond, en een nieuwe
                                                                          raadzaal op de verdieping - dit gedeelte is iets verdraaid ten opzichte van
                                                                          de rest van het gebouw, waardoor de symmetrie bewust niet volledig
                                                                          bereikt wordt. Een ‘dak-landschap’ van het geheel is voor zover bekend
                                                                          niet getekend.
              afb. 73: “Kranendonk III” [3]
              afb. 74: “Kranendonk III” [3] afb. 75: “Kranendonk III” [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                             26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                            1976-1981: Van Kranendonk
                                                                                                                                                           4.10 1977: Kranendonk IV
                                                                                                                                                           Foto’s van een maquette en een presentatietekening, zonder datum, plm.
                                                                                                                                                           1977.
                                                                                                                                                           •    De nieuwe zijvleugel aan het raadhuis is nu een kopie van de
                                                                                                                                                                bestaande Kropholler-vleugel uit 1961 aan de andere zijde,
                                                                                                                                                           •    De binnentuin wordt omringd door dezelfde soort kolommen als in de
                                                                                                                                                                achtergevel,
                                                                                                                                                           •    Het dak boven de grote hal is volledig in glas gedacht,
                                                                                                                                                           •    De waterpartij aan de achtergevel is breed, en daardoor eerder een
                                                                                                                                                                vijver dan een gracht,
                                                                                                                                                           •    De grilligheid van de kolom-afstanden achtergevel is al vroeg in het
                                                                                                                                                                ontwerp aanwezig,
                                                                                                                                                           •    De achtergevel van het oudere raadhuis wordt steeds vrijgehouden.
                                                                                                                                                           Het ontwerp zal vanaf dit moment in hoofdlijnen deze opzet volgen.
afb. 76: “Kranendonk IV” [3] (tekening wellicht gemaakt door Veendorp)
afb. 77: “Kranendonk IV” [3], een centrale grote glaskap op de hal rechts. Een grote vijver aan de achterzijde. afb. 78: “Kranendonk IV” [3], Met een steviger gedefinieerd binnentuin.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                            27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                                          1976-1981: Van Kranendonk
                                                                         De variant uit 1977 lijkt al sterk op de uiteindelijk uitgevoerde bouw.
                                                                         Verschillen zijn:
                                                                         •    de kolomstructuur loopt regelmatig door, zonder in conflict te komen
                                                                              met de architectuur van Kropholler,
                                                                         •    de trappenhuizen zijn hier nog opgenomen binnen de hoofdvolumes,
                                                                         •    de binnentuin kent een bredere open verbinding met het terrein
                                                                              achter het gemeentehuis.
                                                                         Opgemerkt kan worden dat een nieuwe, grotere raadzaal geen deel meer
                                                                         uitmaakt van het plan. Op de perspectief schets is nog geen brug zichtbaar.
                                                                         De raad gaat akkoord met dit plan.
                        afb. 79: 1977, “Kranendonk IV” [3] Begane grond
                        afb. 80: 1977, “Kranendonk IV” [3] 1e Verdieping afb. 81: 1977, Achtergevel- klassiek ondertekend met ‘Kranendonk fecit’
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                        28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                  1976-1981: Van Kranendonk
                                                                 In 1978 worden, terwijl de bouwvergunning al verleend is, nog twee
                                                                 varianten getekend in het daken-landschap. Eén variant gebruikt flauwhel-
                                                                 lende lessenaardaken, de andere heeft volledig vlakke daken.
                                                                 Uiteindelijk zijn in het definitieve ontwerp enkele halve cirkels gekomen:
                                                                 de ‘entree’ aan de ophaalbrug, de trappenhuizen aan de koppen van de
                                                                 achtervleugel, en de venster daarnaast. De kolommen in de grote hal zijn
                                                                 buiten de rest van het stramien geplaatst.
                                                                 De brug zal uitgewerkt worden door de gemeente.
afb. 82: 1978, variant met lessenaardaken. [3]
afb. 83: 1978 [3]                              afb. 84: 1978 [3]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   1976-1981: Van Kranendonk
afb. 85:: april 1978, achtergevel                      afb. 86: juni 1978, Kranendonk, zicht op de achtergevel [3], variant met te openen ramen.
afb. 87: 1977, Kranendonk, zicht op de achtergevel [3] afb. 88: Kranendonk ontwerpt gelijktijdig een nieuwbouw voor de gemeentelijke diensten aan de Koningin
                                                       Wilhelminalaan, die verbonden zal worden met de bestaande villa. [3] - zie ook afb. 104 voor het resultaat.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                          30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                1976-1981: Van Kranendonk
                                                                                                                4.11 1978 - 1981: Kranendonk V
                                                                                                                De uitgevoerde versie
afb. 89: 1980, bouwplaats. [2]. Het trappenhuis tegen de 1961-vleugel is afgebroken (t.p.v. de witte muren).
De kozijnen in deze zijvleugel zijn nog rechthoekig; deze zullen gewijzigd worden naar open, getoogde vensters.
afb. 90: 1980 bouwplaats. [2] De kraan staat in de toekomstige grote binnentuin.                                afb. 91: 1979 bouwplaats. [2]. De stalen dakspanten van de rechter vleugel.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                      1976-1981: Van Kranendonk
afb. 92: De binnentuin, nog met de vijver uit 1981 (foto uit 2012)
afb. 93: Zicht op één van de twee halfronde trappenhuizen van Kranendonk (foto uit 2012) afb. 94: De kleine binnentuin - foto uit 2023. (de kozijnindelingen bleven ongewijzigd)
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                        32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                          1976-1981: Van Kranendonk
                             afb. 96 - Grote binnenplaats
afb. 95 - Grote binnenplaats afb. 97 - Grote binnenplaats
VB Erfgoed & Architectuur                                                         33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                      1976-1981: Van Kranendonk
afb. 98: De rechter vleugel uit 1981 - hoewel de technische uitvoering afwijkt, is de vleugel uiterlijk het spiegelbeeld
van de vleugel links uit 1961.
afb. 99 - Zolder rechter vleugel, met stalen spanten.                                                                    afb. 100: Vergelijk: de houten kap in de linkervleugel uit 1961
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                     34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                     1976-1981: Van Kranendonk
afb. 101: foto kort na de bouw [3]                                                   afb. 102, 1981, foto kort na de bouw [2]
                                                                                                                                     afb. 104: 1981, publicatie van de gemeente. [3]
                                                                                                                                     Zowel het raadhuis als de nieuwbouw aan de overzijde van de Julianastraat
                                                                                                                                     (ook van de hand van Van Kranendonk) zijn zojuist opgeleverd.
afb. 103: 1988, interieur grote hal: houten plafond, balustraden van gebogen buis, stalen kolommen (zicht richting achtergevel) [2].
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                           1976-1981: Van Kranendonk
             afb. 105: 1981 interieur grote hal [2]. Plavuizen, gestuukte wanden, nieuwe getoogde open vensters en
             doorgangen.
             afb. 106: 1981, interieur grote hal [2] De (nog onbeklede) kolommen tussen de loketten.               afb. 107: 1982, interieur grote hal [2]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                          36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                          Kritische punten in het Plan Kranendonk.
                          Op een aantal punten is de uitvoering uit 1981 te
                          bekritiseren op architectonische aspecten:
                          daar waar deze minder zuiver en consequent is
                          uitgewerkt - deze elementen zijn aangegeven op deze
                          tekening.
                          Een groot deel hiervan is gecorrigeerd in de verbou-
                          wing van 2015.
afb. 108
VB Erfgoed & Architectuur                                                      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                                   1976-1981: Van Kranendonk
                                                                                  4.12 1954 versus 1981
                                                                                  De in 1954 door Kropholler uitgewerkte variant bestaat uit een structuur met twee
                                                                                  evengrote binnenhoven, die begrensd worden door een achtervleugel met daarin
                                                                                  een centraal vierkant accent, relatief lange zijvleugels, en een middenvleugel
                                                                                  daartussen. De hoofdopzet is symmetrisch, met enkele kleine afwijkingen in de
                                                                                  achtergevel, die gemotiveerd worden door een eigen ingang voor de politie.
                                                                                  Het is zeer waarschijnlijk dat bureau Thunnissen - Van Kranendonk - Bečka kennis
                                                                                  heeft gehad van de schetsen en ideeën. Met het op elkaar leggen van de platte-
                                                                                  grond van Kropholler uit 1953 en de plattegrond uit 1981, worden de verschillen en
onderhoek van afb. 109                                                            overeenkomsten duidelijk.
afb. 109: 1953, ontwerpstudie Kropholler afb. 110 - gecombineerd met het uitgevoerde ontwerp van Kranendonk (1981, in rood) op dezelfde schaal
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                         38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          2009: NERA / BAM
                                                                                   5.        2009: Studie NERA / BAM
                                                                                   In 2009 is een rapport opgesteld ddor de gelegenheidscombinatie NERA
                                                                                   (projectontwikkelaar) en BAM (aannemer).
                                                                                   In een schetsmatige studie wordt een nieuwe grote raadzaal voorgesteld in
                                                                                   de grote binnentuin, onder een glazen overkapping.
                                                                                   Mij is (nog) niet duidelijk bij wie het initiatief lag bij deze rapportage.
afb. 111: 2009: Rapport studie NERA / BAM
afb. 112: 2009: Rapport studie NERA / BAM afb. 113: 2009: Rapport studie NERA / BAM
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                      39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                       2015: architecten cie. en OTH
                                                                                                                           6.       Bouwfase 2015
                                                                                                                           In 2015 is een verbouwing afgerond die zich richtte op de modernisering
                                                                                                                           van de installaties en het interieur, en op het verhogen van de isolatie-
                                                                                                                           waarden (glas, wanden).
                                                                                                                           De ingrepen door de bureaus Architecten Cie. en OTH zijn, binnen de schaal
                                                                                                                           van het complex, terughoudend. Hiermee werd het gebouw verduurzaamd,
                                                                                                                           gemoderniseerd in stijl, en op een aantal plekken verhelderd.
afb. 114: 2015, tekening Architecten Cie. Architectonische wijzigingen op de begane grond - accentuering in kleur door BB.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                            40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                  2015: architecten cie. en OTH
2012                                                       2023
                                                                                                                                     2015: Ingrepen door Architecten Cie.
                                                                                                                                     Een vergelijking van foto’s van vóór en na de verbouwing van 2015 toont
                                                                                                                                     de terughoudendheid ervan.
                                                         >
afb. 115: achtergevel 2012                                 afb. 116: achtergevel 2023, geen / nauwelijk zichtbaar verschil.
                                                         >
afb. 117: gevel binnentuin 2012, met de vijver uit 1981.   afb. 118: Binnentuin 2023. De pui is vernieuwd cf. het bestaande ontwerp.
                                                         >
afb. 119: gevel kleine binnenplaats 2012                   afb. 120: gevel kleine binnenplaats 20123 de laagbouw is afgebroken, de   afb. 121: gevel kleine binnenplaats 20123 de laagbouw is afgebroken, de
                                                           gevels zijn daar op de begane grond opnieuw opgetrokken.                  gevels zijn daar op de begane grond opnieuw opgetrokken.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                    41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                      2015: architecten cie. en OTH
afb. 122: Vervangen van de leien. De nieuwe leien zijn blauwer van kleur dan de originele leien die een groene
tint hadden. [4]
                                                                                                               afb. 123: Vervangen van installaties, ramen en puien, 2015 [4]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                         42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                           2015: architecten cie. en OTH
                                                                                                                                                                xxx
afb. 124: 2023; het beeld van de achtergevel is niet gewijzigd.                                                     afb. 125: de kleine binnentuin, na afbraak van het lage bouwdeel uit 1981. Het nieuwere metselwerk is iets donkerder.
afb. 126: De kolommen in de hal zijn in 2015 omkleed met baksteen, de achtervleugel vormt nu een herkenbaar geheel. afb. 127: 2023. In het verlengde hiervan: de kolommen
                                                                                                                    uit 1981, aan de kleine binnenplaats
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                              43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                              2015: architecten cie. en OTH
2012                                                                         2023
                                                                           >
afb. 128: 2012 - De vensters in dit bouwdeel zijn in 1981 getoogd gemaakt.   afb. 129: 2023. Vensters voorzien van beglazing, muren ontpleisterd.
                                                                           >
afb. 130 : 2012 - plavuizen op de vloer, houten delen aan het plafond.       afb. 131: 2023 - lichte natuurstenen vloertegels, wit plafond.       afb. 132 - metselwerk uit 2015 rond de kolommen
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                         44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                  2015: architecten cie. en OTH
2012                                                                        2023
                                                                                                                                                      INTERIEUR
                                                                          >
afb. 133: 2012: De hardstenen vloertegels dateren waarschijnlijk uit 1981   afb. 134
                                                                          >
afb. 135: achtervleugel, afwerkingen, schedingswanden                       afb. 136: gang en nieuwe trap in de achtervleugel
                                                                          >
afb. 137: 2012 - de lift in de hal, en de onbeklede kolommen, uit 1981      afb. 138 - In 2015 is de lift verwijderd en zijn de afwerkingen vervangen afb. 139 - De aanvullende lichtstraat uit 2015 brengt meer licht in de hal
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                        45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                  2015: architecten cie. en OTH
                                                                                                                                                                     6.1       2015: Ingrepen in het Raadhuis uit 1941
                                                                                                                                                                     Naar ontwerp van OTH zijn ook de interieurs in 2015 gewijzigd. In het
                                                                                                                                                                     algemeen betekende dit meer licht in de ruimten. Ook in het oude raadhuis
                                                                                                                                                                     uit 1941 zijn afwerkingen vervangen. Met uitzondering van het grote
                                                                                                                                                                     trappenhuis, zijn de vloeren nu afgewerkt in een wit, modern gietmate-
                                                                                                                                                                     riaal, en deels met vaste vloerbedekking. Hiermee is het tactiele karakter
                                                                                                                                                                     van de architectuur van Kropholler verminderd, en is in het interieur het
                                                                                                                                                                     onderscheidende karakter van het eerste raadhuis deels verdwenen.
                                                                                                                                                                     De hardstenen tegels op de begane grond dateren al van vóór 2015, het is
                                                                                                                                                                     nog onduidelijk wanneer deze zijn gelegd.
afb. 140: Gang raadhuis, tweede verdieping. Nieuwe witte vloer. De               afb. 141: in een aantal kamers zijn de vloerafwerkingen vervangen door
oorspronkelijke glas-lood-ramen hebben een opvallend grote transparantie.        messing randen rondom vast tapijt.
afb. 142. Raadhuis, 1e verdieping                            afb. 143: Gang raadhuis, tweede verdieping                     afb. 144: Gang raadhuis, tweede verdieping                    afb. 145: Raadhuis, begane grond
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                                      46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                         2015: architecten cie. en OTH
afb. 146: interieurbeeld van de gang in de uitbreiding uit 1961, z.d., [3] (foto afb. 147. situatie in 2012: het keramiek aan de linkerwand is verdwenen. Op afb. 148: 2023: Ook aan de andere wand zijn (sinds 2015) de tegels
van na 1981). De wanden zijn afgewerkt met geglazuurd keramiek.                  de vloer tapijttegels, houten delen aan het plafond.                        verdwenen.
De vloer is afgewerkt met plavuizen. Vergelijk met afb. 151.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                       47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                                                                                               7.1       Vergelijking 1: Noordwijkerhout
                                                                                                               Een vergelijk: Raadhuis Noordwijkerhout (1930, 1956, 1985):
                                                                                                               Kropholler en Van Kranendonk.
                                                                                                               Dit raadhuis werd (10 jaar vóór het raadhuis van Leidschendam) ontworpen door
                                                                                                               Kropholler. De kopgevels hebben forse trapgevels, wat in die periode gangbaar
                                                                                                               was voor de raadhuisontwerpen van Kropholler. Verder zijn stijl, mentaliteit, en
                                                                                                               ook de details even vertrouwd als die in Leidschendam: de stijl van Kropholler was
                                                                                                               onverstoorbaar. Ook in het interieur is dit zichtbaar: de raadzaal is hier vrijwel
                                                                                                               gelijk aan die van Leidschendam.
                                                                                                               Ook dit raadhuis is uitgebreid, reeds in 1956, ook hier door Kropholler en Veen-
                                                                                                               dorp. Een tweede grote uitbreiding is ook hier getekend door Van Kranendonk
                                                                                                               [13]; herkenbare elementen zijn de gemetselde kolommen over twee bouwlagen
                                                                                                               en die overhoeks zijn afgeschuind, en de halfronde trappenhuizen. Het ontwerp
                                                                                                               hiervoor is gestart in 1982; dus een jaar na de oplevering van Leidschendam.
afb. 149. 1985, Raadhuis Noordwijkerhout [12]          afb. 150. 1985, Raadhuis Noordwijkerhout [12] Detail
                                                       gevel, met rechts de kolommen van Van Kranendonk.
afb. 151. 1956, Noordwijkerhout [12]. Interieur van de afb. 152. 1985, Raadhuis Noordwijkerhout [12] Raadzaal. afb. 153. Raadhuis Noordwijkerhout met uitbreidingen, huidige situatie
(toen nieuwe) uitbreiding door Kropholler.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                         48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                      7.2       Vergelijking 2: Valkenswaard
                                                                                                                                      Een vergelijk: Gemeentehuis Valkenswaard (plan, 1967)
                                                                                                                                      Thunnissen - Van Kranendonk - Bečka maakten in 1967 een globaal plan
                                                                                                                                      voor een (geheel) nieuw gemeentehuis in Valkenswaard (N.Br.), als deel van
                                                                                                                                      een meervoudige opdracht. Al deze inzendingen zijn uitgebreid gepre-
                                                                                                                                      senteerd in het Bouwkundig Weekblad. De toelichting werd geschreven
                                                                                                                                      door Van Kranendonk. Dit project wordt hier getoond omdat het enkele
                                                                                                                                      elementen bevat die Van Kranendonk 13 jaar later weer zou gebruiken
                                                                                                                                      voor de uitbreiding in Leidschendam.
                                                                                                                                      Ook voor Valkenswaard werd een hof-achtige structuur getekend, met kantoren
                                                                                                                                      en kleinere zalen in de buitenrand. Deze hof (nr. 5 op de tekening) werd, evenals in
                                                                                                                                      Leidschendam, op grote hoogte direct ook afgedekt: hier niet alleen een plat dak
                                                                                                                                      maar met het gehele volume van de raadzaal.
                                                                                                                                      En ook hier werd deze afdekking (hier: de zaal)gedragen door kolommen in de
                                                                                                                                      hoeken, die niet lijnen met de kolomstructuur in de rest van het gebouw.
                                                                                                                                      Dit valt op in een ontwerp dat verder een streng modernistische uitstraling heeft.
                                                                                                                                      De ontwerpen van de collega architectenbureaus (D.C. Apon, J.L.C. Choisy, G.J. van
                                                                                                                                      de Grinten, H. Hertzberger) vertoonden geen afwijkingen van het kolommengrid.
                                                                                                                                      De jury had grote waardering voor het plan, maar twijfelde (terecht) wel aan de
                                                                                                                                      hoeveelheid daglicht die de binnenhof (vide) zou bereiken. Uiteindelijk is geen van
                                                                                                                                      de ingezonden ontwerpen uitgevoerd.
afb. 154: 1976, ontwerp Kranendonk, gemeentehuis Valkenswaard. [9] afb. 155: 1976, ontwerp Kranendonk, gemeentehuis Valkenswaard. [9] afb. 156: 1976, ontwerp Kranendonk, gemeentehuis Valkenswaard. [9]
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                               49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                          8.        Waardering
                          De bijgevoegde tekening geeft, zoals in de inleiding is gesteld, niet een   Van minder waarde zijn in architectonisch opzicht:
                          gangbare ‘bouwhistorische waardestelling’ weer, met gedetailleerde
                          aanwijzingen per onderdeel. De hoge waarde van het raadhuis uit 1940 is     •    De grote hal is wat moeizaam uitgewerkt, omdat hier de indruk wordt
                          onomstreden, de jongste bouwdelen zijn relatief jong en onbeschermd,             gewekt dat een (eerdere) binnenplaats later overdekt is,
                          waarmee ze gevoelig zijn voor een smaak-oordeel: de bouwstijlen uit 1980    •    De uitwerking van de houten puien aan de beide binnenplaatsen;
                          zijn nu nog vooral, en op het eerste gezicht: gedateerd.                         deze zijn door hun maatvoering en witte kleur sterker aanwezig dan
                                                                                                           wenselijk,
                          De architectonische kwaliteiten van de uitbreiding aan de achterzijde van   •    De interieur-indelingen van Van Kranendonk; deze zijn steeds licht en
                          Van Kranendonk kunnen wel concreet benoemd worden:                               veranderlijk geweest, en in het algemeen niet meer aanwezig,
                                                                                                      •    De ophaalbrug aan de achterzijde; deze vormt stilistisch een vreemd
                          •    Deze is bewust ondergeschikt gehouden aan de bouwdelen van                  element in het geheel, en heeft ook niet tot de opdracht aan Van
                               Kropholler, en laat de achtergevel van het raadhuis in het zicht,           Kranendonk behoord.
                          •    In materiaal en schaal aansluitend bij de bouwdelen van Kropholler,
                          •    De gevels geven aan de buitenzijde een afgewogen evenwicht tussen      De moderniseringen uit 2015 hebben er toe geleid dat het gebouw lichter
                               verticale en horizontale elementen,                                    en bruikbaarder is geworden, en de langwerpige achtervleugel beter
                          •    De algehele opzet is geïnspireerd op het symmetrische ontwerp met      herkenbaar is in het interieur. Wel kan betreurd worden dat toen in het
                               twee binnenhoven van Kropholler, en varieert daarop met gebruik-       oude raadhuis (1940) ook veel vloerafwerkingen vervangen zijn in witte
                               making van een nieuwe stijl,                                           gietvloeren, waarmee zowel de herkenbaarheid als de ‘zwaarte’ van deze
                          •    De bouwdelen bemiddelen in hun vormgeving tussen enerzijds een         eerste bouwfase juist zijn verminderd. Verder zijn zowel het raadhuis als de
                               monumentaliteit (die inmiddels minder wenselijk is), en anderzijds een latere uitbreidingen nog behoorlijk gaaf.
                               meer vriendelijke uitstraling en werkomgeving (onder meer als reactie
                               op na-oorlogse zakelijke architectuurstijlen).
                          •    De binnenplaatsen dragen op een prettige manier bij aan een de
                               gevarieerde beleving binnen het complex.
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                       50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>afb. 157
VB Erfgoed & Architectuur 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                                                                       9.       Bronnen
                                                                                       1.        Archief Het Nieuwe Instituut, Rotterdam. Archief ingang:                             
                                                                                                 KROP.110324935
                                                                                       2.        Haags Gemeentearchief - archief Leidschendam-Voorburg:
                                                                                                 https://haagsgemeentearchief.nl/
                                                                                       3.        Archief Raadhuis Leidschendam
                                                                                       4.        ‘Centrale Huisvesting gemeente Leidschendam-Voorburg 2012-
                                                                                                 2015’, publicatie gemeente Leidschendam-Voorburg, z.j.
                                                                                       5.        Bergeijk, H. van, (2020) De zwaarte van de materie - Het archi-
                                                                                                 tectonisch werk van A.J. Kropholler (1881-1973). Rotterdam,
                                                                                                 nai010 uitgevers.
                                                                                       6.        Over R.J. Veendorp:
                                                                                                 https://rkd.nl/nl/explore/artists/79658
                                                                                       7.        Over A. Kranendonk:
afb. 158: metselwerk 1940                   afb. 159: metselwerk 1961 (linker vleugel)           https://www.flevolanderfgoed.nl/home/bouwkunst/noordoost-
                                                                                                 polder-3/ens-3/o-l-vrouwe-van-altijddurende-bijstand.html
                                                                                       8.        Over A. Kranendonk:
                                                                                                 https://zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/personen/
                                                                                                 detail/50156abf-448c-500f-9a4b-545d17e1cee4
                                                                                       9.        ‘Meervoudige opdracht voor het ontwerpen van een globaal
                                                                                                 schetsplan voor een nieuw gemeentehuis te Valkenswaard’ in:
                                                                                                 Bouwkundig Weekblad, jaargang 85, nr. 20, 1967, pag. 333-364
                                                                                                 (HNI)
                                                                                       10.       Kropholler, A.J. (1961) ‘Uitbreiding raadhuis te Leidschendam’ in:
                                                                                                  Bouw (weekblad), jaargang 16, nr. 31, 1961, pag. 965
                                                                                       11.       NRC, 6 april 1991 (https://www.nrc.nl/nieuws/1991/04/06/
                                                                                                  de-oud-hoogleraar-architectonische-vormge-
                                                                                                  ving-6962779-a771517#/handelsblad/1991/04/06/#106)
                                                                                       12.       Beeldbank van de RCE: https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/
                                                                                       13.       Uitbreiding Leidschendam: Leidsch Dagblad, 26 april 1982
                                                                                                  https://leiden.courant.nu/issue/LLC/1982-04-26/edition/0/
                                                                                                  page/4?query=
afb. 160: metselwerk 1981 (rechter vleugel) afb. 161: metselwerk 2005 (kolom in hal)
                                                                                       Colofon
                                                                                       Auteur:
                                                                                       VB erfgoed & architectuur
                                                                                          Bart Bekooy, i.s.m. Cor Bouwstra
                                                                                       Badhuisstraat 2
                                                                                       4132 BR Vianen
                                                                                       www.vberfgoedarchitectuur.nl
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                     52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                                                                                    Bijlage A
                                                                                                                                  Smallepad 5
    Complexnummer: 510317                                                                                                         3811 MG Amersfoort         ramen aangebracht, de laatste naar ontwerp van J.L.C. Kropholler en R.J. Veendorp. In het trappenhuis en aan de voorgevel bevindt
                                                                                                                                  Postbus 1600               zich beeldhouwwerk van de Haagse kunstenaar J.C. Altdorf. De kunstschilder Dirk Nijland vervaardigde een schildering, die zich in de
                                                                                                                                  3800 BP Amersfoort
                                                                                                                                  www.cultureelerfgoed.nl    hal bevindt en een gezicht op de oude dorpskern voorstelt. De raadszaal is opgesierd met een aantal wapens en glas-in-lood ramen,
                                                                                                                                                             die geschonken zijn door de gemeente Vlissingen (voor de geboden hulp na de oorlog), Nieuwe Tonge (voor hulp tijdens de
                                                                                                                                  T 033 421 74 56
                                                                                                                                  E info@cultureelerfgoed.nl watersnoodramp) en de burgerij (ter ere van de bevrijding). Er zijn tevens twee ramen gewijd aan het 50-jarig regeringsjubileum van
                                                                                                                                                             koningin Wilhelmina in 1948. De raadszaal is in 1980 gerenoveerd. Het omringende, rechthoekige park heeft een eenvoudige
                                                                                                                                                             groenaanleg, waarin langs de Koningin Wilhelminalaan een U-vormige gracht loopt om de zij- en achterkanten van het raadhuis heen.
                                                                                                                                                             Aan weerszijden van de Raadhuislaan is naar ontwerp van Kropholler een woonwijk gebouwd, die qua stijl en vormentaal
                                                                                                                                                             overeenkomt met het raadhuis.
    Complexnaam
    Raadhuiscomplex                                                                                                                                          Waardering
    Aantal complexonderdelen                                                                Monumentnummers van complexonderdelen                            Het raadhuiscomplex is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische waarde als eerste raadhuis van de gemeente
                                                                                                                                                             Leidschendam en wegens de herkenbare typologie als uitdrukking van de bestuurlijke ontwikkeling in Nederland op lokaal niveau. Het
    2                                                                                       510318, 510319
                                                                                                                                                             raadhuiscomplex is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een gebouw in de stijl van de
    Woonplaats                                                    Gemeente                                                               Provincie           Delftse school en als gaaf en representatief voorbeeld uit het raadhuis-oeuvre van de architect A.J. Kropholler en vanwege de hoge
    Leidschendam                                                  Leidschendam-Voorburg                                                  Zuid-Holland        mate van gaafheid in hoofdvorm, detaillering en materiaalgebruik van zowel het in- als het exterieur. Het raadhuis heeft
                                                                                                                                                             stedebouwkundige waarde vanwege de beeldbepalende situering langs de Koningin Wilhelminalaan en aan het eind van de
    Locatie van het hoofdobject                                                                                                                              Raadhuislaan en vanwege de ruimtelijke relatie met de omringende groenaanleg.
    Raadhuisplein 1, 2264 BP te Leidschendam
    Complexomschrijving
    Inleiding
    In 1941 naar ontwerp van A.J. Kropholler tot stand gekomen RAADHUIS met bijbehorende LANTAARNPALEN, gebouwd ten behoeve
    van de nieuwe gemeente Leidschendam waartoe op 1 januari 1938 Veur en Stompwijk werden samengevoegd. Het raadhuis,
    uitgevoerd in de traditionele vormen van de Delftse School, werd door aannemer G.A. Baaten uit Waspik op 1 april 1941 opgeleverd.
    Al vrij snel na de oplevering vroeg het gemeentebestuur aan de architect om plannen te maken voor een uitbreiding. Kropholler
    ontwierp twee vleugels aan het gebouw, waarvan de zuidelijke in 1961 in gebruik werd genomen. In 1978 werd begonnen aan de
    bouw van de tweede vleugel en een uitbreiding aan de achterzijde. De uitbreiding aan de achterzijde is voor bescherming van
    ondergeschikt belang. De beide vleugels, hoewel zeer waardevol vanwege hun aansluitende stijl, komen vanwege hun bouwjaar nog
    niet in aanmerking voor bescherming door het rijk.
    Omschrijving
    Het raadhuiscomplex ligt aan het eind van een 32 meter lange oprijlaan, de Raadhuislaan. De grond waarop het raadhuis staat, werd
    bij de bouw met twee meter opgehoogd en loopt af door middel van taluds. Voor de hoofdingang is in het verlengde van de
    Raadhuislaan een trap aangebracht. Aan de bovenzijde van deze trap staan de twee lantaarnpalen. Het interieur van het raadhuis
    verkeert nog nagenoeg in oorspronkelijke staat en bevat onder meer meubilair van Kropholler, waaronder bronzen lampen uitgevoerd
    door de firma J.L. Janssen uit Rotterdam. In de wanden van het trappenhuis zijn symbolische figuren, latijnse spreuken en glas-in-lood
    * Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister                                                                                               * Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister
    ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument                                                        ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument
    Datum van downloaden 02 october 2023                                                                                                                     Datum van downloaden 02 october 2023
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                                                                                         53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                                                                                        Bijlage A
    Monumentnummer*: 510318                                                                                                                                 bovenlicht. Vlak naast de middenpartij aan elke kant op de bel étage en op de verdieping een smal venster. In het souterrain, links een
                                                                                                                                                            venster en rechts een rooster. In het midden op het dak een halfronde houten dakkapel met rond vierruitsvenster. Zijgevel (zuidwest)
                                                                                                                                                            met links de uitbreiding uit 1961. Op souterrainniveau vijf vensters. De vier vensters op de bel étage en de verdieping zijn identiek aan
    Status                                        rijksmonument                                                                                             die op dezelfde verdieping in de voorgevel. Links, boven het dak van de uitbreiding,een zesruits-glas-in-lood-venster. Zijgevel
    Inschrijving register*                        11 november 1998                                                                                          (noordoost) met rechts de aanbouw uit 1978. Het souterrain heeft links een rondboogvormige deur onder rondboog met daarnaast
    Kadaster deel/nr                              82972/183                                                                                                 vier vensters. De bel étage is voorzien van zes vensters en de verdieping van vier. Aan beide zijgevels is ter hoogte van de bel étage,
                                                                                                                                                            tegen de hoek met de voorgevel, een lantaarn aangebracht. De achtergevel (noordwest) is rechts en links tot aan de verdieping
                                                                                                                                                            gewijzigd door de uitbreiding uit 1978. Het souterrain heeft zeven vensters, met links daarvan een rond en rechts een klein rechthoekig
    Woonplaats*                                              Gemeente*                                         Provincie*                                   venstertje. De bel étage is voorzien van een venster met rechts daarnaast vier glas-in-lood-vensters. In het midden op de verdieping de
    Leidschendam                                             Leidschendam-Voorburg                             Zuid-Holland                                 acht glas-in-loodvensters die het trappenhuis verlichten. Links en rechts van deze traplichten zijn twee vensters aangebracht. In het
                                                                                                                                                            midden op het dak een driehoekige dakkapel. Interieur: de van rondbogen voorziene centraal gelegen hal en trappenhuis zijn
     Locatienaam                                                                                    Locatieomschrijving                                     opgetrokken in rode baksteen met een lambrisering van blauwgroen geglazuurde baksteen. De vloer van de hal bestaat uit platen
                                                                                                                                                            comblanchien. In de hal geven zware, houten rondboogvormige en rechtgesloten deuren toegang tot o.a. de burgemeesterskamer en
     Leidschendam
                                                                                                                                                            de secretarie. Bordestrap met hardstenen treden en dekplaat op de opengewerkte leuning. Op deze leuning ter hoogte van het bordes
     Kadastrale gemeente*                                    Sectie*                Kadastraal object*                  Appartement aanduiding Grondperceel een zandstenen hond, als symbool van trouw. Het trappenhuis wordt verlicht door acht gebrandschilderde vensters, met in de
     Veur                                                    B                                                                                 4122         onderste twee voorstellingen van Venus, Mars, Mercurius en Jupiter en in de bovenste zes de twaalf tekens van de dierenriem. In de
                                                                                                                                                            linkerwand van het trappenhuis een tegeltableau met een leeuw met pijlenbundel, als symbool van eendracht. Boven de leeuw de
                                                                                                                                                            tekst "Con cordia res parvae crescunt" ("Eendracht maakt macht"). In de rechterwand een zelfde tableau met een haan en "Vigilate deo
    Omschrijving**                                                                                                                                          confidentes" ("Waakt en vertrouwt op God"). Het trappenhuis is voorzien van een balkenplafond. Op de vloer van verdieping en
                                                                                                                                                            trapbordes ligt een patroon van achtkantige handgevormde tegels in de kleuren rood, zwart en geel. De deur op het bordes geeft
    Inleiding
                                                                                                                                                            toegang tot de gang, waarin vier glas-in-lood-vensters met symbolische voorstellingen van de vier jaargetijden. Toegang tot de
    RAADHUIS naar ontwerp van A.J. Kropholler in 1941 in Delftse School-stijl gebouwd.                                                                      raadzaal via openslaande deuren onder rondboog, met in het boogfries een tegeltableau waarop een roos en "Salus publica suprema
                                                                                                                                                            lex esto" ("Het algemeen belang zij de hoogste wet"). De raadszaal heeft een door middel van rondbogen op hardstenen zuilen
    Omschrijving                                                                                                                                            afgescheiden publieke tribune. Wanden opgetrokken in geel-rode steen boven een teakhouten lambrisering. Plafond uitgevoerd in
                                                                                                                                                            Oregon-hout en een vloer van eiken. Tussen de vensters zijn wapens aangebracht van Zuid-Holland, de waterschappen Delfland en
    Op vierkante plattegrond opgetrokken blokvormig gebouw, bestaande uit twee bouwlagen op souterrain, onder met Noorse leien in
                                                                                                                                                            Rijnland. Boven de ingang een tegeltableau met twee herten. In de achterwand van de publieke tribune zijn de wapens van Veur,
    Maasdekking gedekt hoog opgaand schilddak met zeeg. Het dak heeft een hardstenen gootlijst op klampen, een hoog opgemetselde
                                                                                                                                                            Stompwijk en Leidschendam aangebracht.
    schoorsteen en twee pironnen op de nok. Gevels opgetrokken in rode handvormsteen en horizontaal geleed door hardstenen
    waterlijsten. Rechtgesloten vensters onder strekken met houten kozijnen, roedeverdeling en bakstenen waterdorpels. Vensters op de                       Waardering
    verdieping onder rondbogen, met hardstenen wisseldorpels. Bogen in- en exterieur voorzien van hardstenen aanzetstenen. Sommigen
    hebben tevens hardstenen boog- en sluitstenen. Symmetrische voorgevel (zuid-oost) met in het midden de verhoogd gelegen                                 Het raadhuis is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische waarde als eerste raadhuis van de gemeente Leidschendam en
    hoofdingang, te bereiken via een portaal. Erboven een balkon. Aan weerszijden van de ingang drie vensterassen. Vierkant, door een                       vanwege de herkenbare typologie als uitdrukking van de bestuurlijke ontwikkeling in Nederland op lokaal niveau. Het raadhuis is
    tongewelf overwelfd portaal met aan drie zijden rondbogen en twee overhoeks geplaatste bakstenen steunberen, die op het balkon                          tevens van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een gebouw in de stijl van de Delftse school
    bekroond worden door hardstenen heraldische leeuwen met de wapens van het rijk en de provincie. Een hardstenen trap leidt naar de                       en als gaaf en representatief voorbeeld uit het raadhuis-oeuvre van de architect A.J. Kropholler en vanwege de hoge mate van gaafheid
    hoofdingang, die bestaat uit een openslaande, zware teakhouten deur met zware, gesmede gehengen, onder segmentboog. Elke deur                           in hoofdvorm, detaillering en materiaalgebruik van zowel het in- als het exterieur. Het raadhuis heeft stedebouwkundige waarde
    heeft een raam in kruisvorm met daarvoor een kruisvormig gesmede tralie. De toegang tot het balkon bestaat uit een openslaande                          vanwege de beeldbepalende situering langs de Koningin Wilhelminalaan en aan het eind van de Raadhuislaan en vanwege de
    deur met vierruitsbovenlicht onder rondboog. Boven de deur is een rechthoekige, wit geglazuurde plaat aangebracht met het jaartal                       ruimtelijke relatie met de omringende groenaanleg.
    1940 en in het midden het in geglazuurde steen uitgevoerde wapen van Leidschendam, tussen de kleinere wapens van Veur en
    Stompwijk. Het balkon heeft een opengewerkte borstwering, afgedekt door een natuurstenen plaat. Aan weerszijden van de                                  Hoofdcategorie                                                                                    Subcategorie                Functie
    middenpartij meerruits-glas-in-lood-vensters; op de bel- étage met openslaande delen en op de verdieping met gebrandschilderd
                                                                                                                                                            Bestuursgebouwen, rechtsgebouwen en overheidsgebouwen                                             Bestuursgebouw en onderdl   Stadhuis
     * Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister                                                                                             * Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister
     ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument                                                      ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument
     Datum van downloaden 02 october 2023                                                                                                                   Datum van downloaden 02 october 2023
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                                                                                             54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                               Bijlage A
                          Monumentnummer*: 510319
                          Status                                       rijksmonument
                          Inschrijving register*                       11 november 1998
                          Kadaster deel/nr                             82972/180
                          Woonplaats*                                             Gemeente*                                         Provincie*
                          Leidschendam                                            Leidschendam-Voorburg                             Zuid-Holland
                          Locatienaam                                                                                    Locatieomschrijving
                          Leidschendam
                          Kadastrale gemeente*                                    Sectie*                Kadastraal object*                   Appartement aanduiding       Grondperceel
                          Veur                                                    B                                                                                        4122
                          Omschrijving**
                          Inleiding
                          Twee LANTAARNPALEN vervaardigd naar ontwerp van A.J.Kropholler en staande buiten aan de bovenzijde van de trap, voor het
                          portaal en behorende tot het raadhuiscomplex. De lantaarns komen qua vorm en materiaalgebruik overeen met de door Kropholler
                          ontworpen lichtarmaturen in het raadhuis.
                          Omschrijving
                          De lantaarnpalen zijn opgebouwd uit een vierkante bakstenen sokkel op hardstenen plint, met daarboven een zich verjongende
                          bakstenen schacht. Tussen de overgang van de sokkel naar de schacht en op de schacht een hardstenen plaat. Op deze laatste plaat de
                          vierhoekige bronzen en matglazen lantaarn, onder een piramidevormige, uitkragende kap.
                          Waardering
                          De lantaarnpalen zijn tevens van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde als gaaf en representatief voorbeeld
                          van een ontwerp voor een lichtarmatuur van de hand van A.J. Kropholler en vanwege de mate van gaafheid in hoofdvorm, detaillering
                          en materiaalgebruik. De lantaarnpalen hebben voorts ensemblewaarden vanwege de ruimtelijke, functionele en stilistische
                          samenhang met het raadhuis en vanwege de beeldbepalende situering aan de bovenzijde van de trap, op de hoofdas naar de
                          hoofdingang.
                          Hoofdcategorie                                                                                                     Subcategorie            Functie
                          Voorwerpen op pleinen en dergelijke                                                                                Straatmeubilair         Lantaarnpaal
                          * Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister
                          ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument
                          Datum van downloaden 02 october 2023
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                               55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                                   Bijlage B
Over ir. A. van Kranendonk (1917 - 1991)                                            de Scheveningseweg (1977) en de Koninginnegracht (omstreeks 1979), en de Sint    “De oud-hoogleraar architectonische vormgeving prof. ir. A. van Kranendonk is
                                                                                    Antonius van Paduakerk aan de Fluwelen Burgwal uit 1984. Van een herkenbare      op 74-jarige leeftijd in zijn woonplaats Den Haag overleden. Van Kranendonk was
                                                                                    architectonische signatuur is echter geen sprake. De bijgaande werkenlijst biedt een van de laatste vertegenwoordigers van de Delftse School in de architectuur en
“Antoon van Kranendonk (1917-1991), katholiek architect tussen oud en nieuw.        een zo compleet mogelijk overzicht van het oeuvre van Van Kranendonk, tot stand  doceerde van 1956 tot 1980 aan de Technische Universiteit Delft.
                                                                                    gekomen op basis van literatuur- en verkennend archiefonderzoek en gesprekken    Zijn eerste architectonische ontwerp dat publieke belangstelling trok, was het
Antoon van Kranendonk werd op 17 februari 1917 in Brielle geboren en groeide        met A. (W.P.) Thunnissen. Bij het NAi bevindt zich verder geen archiefmateriaal. ontwerp voor het nieuwe stadhuis van Amersfoort in 1954. Het werd echter niet
op in een literair milieu. In 1920 verhuisde de familie naar Delft, waar hij de     Uitgangspunt bij de selectie was het aandeel van Van Kranendonk bij een ontwerp. uitgevoerd, maar in de jaren zeventig gebouwd naar een herzien ontwerp van Van
H.B.S. volgde, en in 1933 naar Amsterdam waar zijn vader hoogleraar Engelse         In enkele gevallen werd een ontwerp echter door zowel Van Kranendonk als door    Kranendonk. Hij bouwde veel scholen en kerken, veelal voor rooms-katholieke
Letterkunde werd. Nadat hij in Amsterdam de M.T.S. had afgerond en enige            H. en A. Thunnissen uitgevoerd, of het is niet bekend wie de hoofdverantwoorde-  opdrachtgevers. Hij bouwde in Roosendaal de eerste kerk met een hypar-dak, een
maanden als ontwerper van grafzerker had gewerkt, besloot hij in 1937 aan de        lijke is. Ook deze werken zijn in de lijst opgenomen.” [8]                       zeven centimeter dikke betonnen overspanning van dertig meter.
Technische Hogeschool te Delft Bouwkunde te gaan studeren. Hier studeerde                                                                                            Van Kranendonk schreef zelf ook gedichten, en bracht tijdens zijn colleges de
hij in 1945 af als bouwkundig ingenieur. Vanwege een gebrek aan opdrachten in                                                                                        architectuur in verband met andere cultuuruitingen zoals muziek en theater.”
Nederland besloot hij echter eerst een uitgebreide studiereis naar Scandinavië te
maken. In Denemarken werkte hij onder meer bij een coöperatie met een eigen                                                                                           (NRC, 6 april 1991)
architectenbureau (Michaelsen). Hier ontwierp hij zijn eerste bekende project,
een huishoudschool die later zeer waarschijnlijk ook werd uitgevoerd. Na van
Kranendonks terugkeer in Nederland ontstond er al snel weer contact met de
Technische Hogeschool in Delft. Eerst was hij hier zeven jaar lang de assistent van
professor Nico Lansdorp en in 1957 werd hij zelf benoemd tot hoogleraar met de
opdracht het architectonisch ontwerp in het tweede studiejaar. Ook gaf hij twee
jaar les aan de H.B.O. in Tilburg en was hij van 1946 tot 1954 redactiesecretaris
van het Katholiek Bouwblad, waarin hij zelf ook regelmatig in publiceerde. Na
het behalen van zijn diploma associeerde Van Kranendonk zich met architecten
H. (Henri) J.W. Thunnissen (1890-1978), wiens dochter hij ook huwde, en diens
zoon A. (Andre) W.P. Thunnissen (1921) in het Architectenbureau Thunnissen-Van
Kranendonk-Thunnissen te Den Haag, vanaf omstreeks 1963 aangevuld met de
Hongaarse vluchteling en architect M.J. Becka. Tezamen ontwierpen ze enkele
decennia lang hoofdzakelijk voor katholieke opdrachtgevers. Aan het einde van
de jaren 1940 ontwierp Van Kranendonk zijn eerste woningbouw in Den Haag
en Breda. In Breda gaf hij in samenwerking met zijn leermeester M.J. Granpré        afb. a: Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstandkerk, Ens, 1955,              afb. b: Gemeentehuis Amersfoort (1974) (foto: 1985) Van Kranendonk
Molière mede vorm aan de wederopbouwwijk Heuvelkwartier. Begin jaren 1950           arch.: H. Thunnissen, A. van Kranendonk jr. en A. Thunnissen jr.
maakte hij een aantal prijsvraagontwerpen voor gemeentehuizen in Schiedam,
Cuyk en Amersfoort, waarvan alleen het laatste werd uitgevoerd. Omvangrijker
en interessanter zijn Van Kranendonks kerkontwerpen, die veelal in samenwer-
king met H. en A. Thunnissen tot stand kwamen. Aanvankelijk hanteerde Van
Kranendonk hiervoor nog een traditionalistische trant verwant aan die van de
Delftse School, dat wil zeggen schoon metselwerk, opvallende torens en vormen
ontleend aan historische voorbeelden. De ‘polderkerken’ te Middenmeer (1953),
Ens (1956) en Luttelgeest (1956) getuigen van deze traditionalistische en ingetogen
sfeer. Het omvangrijke seminariecomplex te Noordwijkerhout uit 1958 vormt
met de vrijstaande kapel op ronde grondslag de overgang naar meer gewaagde
vormen in de jaren 1960. Hoogtepunt in dit opzicht vormde de Don Bosco-kerk
te Alkmaar uit 1961. Van Kranendonk bedacht hier een centrale aanleg onder één
monumentaal tentdak waarmee een optimale relatie tussen de kerkgangers en
het hoofdaltaar kon worden bereikt. Een eveneens gewaagde dakconstructie is
die van de Moeder Gods kerk te Roosendaal (1966); hier overspant de betonnen
‘hypparschaal’ een kerkruimte van 21 vierkante meter. Behalve kerken, ontwierp
Van Kranendonk tal van scholen. De laatste jaren ontwierp Van Kranendonk vooral
in zijn woonplaats Den Haag. Belangrijke projecten hier zijn kantoorgebouwen aan
                                                                                    afb. c: Van Kranendonk; RK kerk De Waaier (1969)                                 afb. d: Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand, Breda. Granpré
                                                                                                                                                                     Molière, medew.: A. van Kranendonk en H. Thunnissen.(1951-1953)
VB Erfgoed & Architectuur                                                                                                                                                                                                                           56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                                                                       Bijlage C
                          Over R.J. Veendorp (1905-1982)
                          Veendorp was een leerling geweest van Kropholler, voorafgaand aan hun
                          samenwerking. Naast architect en illustrator was hij eigenaar van twee
                          Groningse steenfabrieken, en een gewaardeerd kunstverzamelaar.
                          “Reurt Jan Veendorp (1905-1983) was een van oorsprong Groningse
                          steenfabrikant en architect die ongehuwd en kinderloos bleef. Hij gaf zijn
                          geld uit aan werk van tijdgenoten als de schilders Dirk Nijland en Paul Arnt-
                          zenius en de beeldhouwer Lambertus Zijl, maar ook van zo ongeveer alle
                          hoofdrolspelers in de Nederlandse kunst aan het einde van de negentiende
                          en het begin van de twintigste eeuw.”
                          uit: NRC, 12 november 2012
                          “Architect, tekenaar, illustrator, schilderijenverzamelaar, tekeningenverza-
                          melaar. Eigenaar van N.V. Veendorp’s Steenfabrieken in Appingedam; kocht
                          in 1925 zijn eerste schilderij. Later zou hij een collectie opbouwen van
                          ruim 120 schilderijen, aquarellen en tekeningen van Nederlandse (Breitner,
                          Gabriël, Isaac en Jozef Israëls, Jongkind, gebroeders Maris, Roelofs en
                          Charley en Jan Toorop) en Franse meesters (Corot, Daubigny, Rousseau
                          en Vollon) van rond de eeuwwisseling en de eerste decennia daarna
                          (Heijbroek/Wouthuysen 1999, p. 291). De verzameling is tegenwoordig in
                          langdurig bruikleen van het Groninger Museum.”
                          uit: https://rkd.nl/nl/explore/artists/79658
                          “De heer Veendorp (Appingedam 1905 – Ede 1983) studeerde tekenen,
                          kunstnijverheid en bouwkunde aan de Academie Minerva in Groningen, en
                          werkte daarna bij het architectenbureau van A.J. Kropholler in Wassenaar.
                          Naast architect was hij ook eigenaar van twee steenfabrieken in Groningen,
                          in Appingedam en Garrelsweer. Al op jonge leeftijd begon hij kunst te
                          verzamelen.”
                          uit: https://klaasamulderdotcom.wordpress.com/2013/03/11/kunstverza-
                          melaar-veendorp/
VB Erfgoed & Architectuur                                                                            57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>