<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>



































Microsoft Word - Second opinion nieuw verdeelmodel sociaal domein_vervolgonderzoek_27sep21


 

 

 

 

 

 

 

 

Ieder zijn deel 
 
Vervolgonderzoek second opinion  

nieuw verdeelmodel voor het Sociaal Domein 

 

Conceptrapport 

 

 

 

OPGESTELD IN OPDRACHT VAN: 

 

Gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Gouda, Krimpenerwaard, Meie-

rijstad, Waddinxveen en Zuidplas 

 

DATUM 

 

27 september 2021 

 

OPGESTELD DOOR: 

 

Drs. H.M. (Herbert) ter Beek MPM 

i.s.m. drs. M.A. (Michiel) Langman (Impulseconomen) 

 

 

 

VOOR INFORMATIE: 

 

Bureau voor Economische Argumentatie | BEA 

Adres:  Muurhuizen 104 

Stad van Cahen 

3811 EL Amersfoort 

Telefoon:  06 – 430 35 116 

E-mail: info@bea.nl 

Website: www.bea.nl 

 



 

 

Inhoud 
 

Voorwoord 1 

Managementsamenvatting 2 
Herverdeling sociaal domein in bredere perspectief van totale herijking ........................................ 2 
Conclusies en aanbevelingen o.b.v. vervolgonderzoek second opinion ........................................... 5 

1 Aanleiding en vraagstelling vervolgonderzoek 9 
1.1 AEF-onderzoek april 2020 en second opinion van BEA in september 2020 ........................ 9 
1.2 Tussenbericht van Raad voor het Openbaar Bestuur .......................................................... 10 
1.3 Aangepast verdeelmodel BZK o.b.v. nader onderzoek AEF ................................................. 11 
1.4 Aangepast verdeelmodel, uitgaand van basisjaar 2019 i.p.v. 2017 .................................. 13 
1.5 Focus BEA-vervolgonderzoek second opinion herijking sociaal domein ............................. 13 
1.6 Leeswijzer................................................................................................................................ 14 

2 Denklijn vervolgonderzoek en berekening verdeeleffecten 16 

3 BZK-voorstel met groot gewicht voor centrumfunctie 20 
3.1 Impact van centrumfunctie en zijn van studentenstad ........................................................ 20 
3.2 Impact van wegvallen van integratie-uitkeringen en doeluitkeringen ................................. 22 
3.2 Impact BZK-verdeelmodel op Midden-Holland en Meierijstad ............................................. 24 

4 Stedelijkheidsmaatstaf geen geschikte vervanger 26 
4.1 OAD is geen kostendrijver en heeft zelfde verdeeleffect als centrumfunctie ..................... 26 
4.2 Mogelijke maatstaven en relatie met stedelijkheid en centrumfunctie .............................. 29 
4.3 Conclusies ............................................................................................................................... 30 

5 Analyse belangrijkste kostendrijvers in sociaal domein 32 
5.1 Kostendrijvers Wmo ............................................................................................................... 33 
5.2 Kostendrijvers Jeugdhulp ....................................................................................................... 40 
5.3 Kostendrijvers Sociale Basisvoorzieningen........................................................................... 49 
5.4 Van analyse kostendrijvers naar bruikbare verdeelmaatstaven ......................................... 51 

6 Verdeeleffect vooral veroorzaakt door maatstaf centrumfunctie 53 
6.1 Vervangen klantenpotentieel regionaal en door aantal inwoners ....................................... 54 
6.3 Conclusies ............................................................................................................................... 54 

7 Waardering BZK-verdeelmodel d.d. februari, juli & augustus 55 
7.1 Cluster Wmo ............................................................................................................................ 55 
7.2 Cluster Jeugd .......................................................................................................................... 58 
7.3 Cluster Sociale basisvoorzieningen ....................................................................................... 59 



 

 

7.4 Conclusies ............................................................................................................................... 60 

8 Beelden bij daadwerkelijk kostengefundeerd verdeelmodel 62 
8.1 Contouren van kostengefundeerd Wmo-verdeelmodel ........................................................ 62 
8.2 Contouren van kostengefundeerd verdeelmodel Jeugdhulp ............................................... 64 
8.3 Contouren van kostengefundeerd verdeelmodel Sociale basisvoorzieningen ................... 65 

Bijlage I: literatuur en informatiebronnen 67 

Bijlage II: door wegvallen IUSD & IU Wmo geraakte gemeenten 69 

Bijlage III: relatief belang van sociaal domein 71 
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 1 

Voorwoord 

Voor u ligt een finale conceptversie van het vervolgonderzoek op de in september 2020 

door BEA opgestelde second opinion op de door BZK voorgenomen herijking van de Al-

gemene Uitkering uit het gemeentefonds, toegespitst op het sociaal domein. 

 

In de managementsamenvatting is nu gekozen voor een ‘brede aanvliegroute’, waarbij 

de verdeelproblematiek in het sociaal domein in het bredere perspectief wordt ge-

plaatst van de herijking van het gemeentefonds als geheel, gevolgd door de belangrijk-

ste concrete conclusies en aanbevelingen op het niveau van de afzonderlijke clusters 

(met name Wmo, jeugdhulp en sociale basisvoorzieningen) en de daarbinnen te hante-

ren maatstaven. 

 

BEA kijkt zelf de komende dagen nog kritisch naar deze versie. De aansluiting tussen 

de managementsamenvatting en de hoofdtekst kan bijvoorbeeld nog beter (in de sa-

menvatting is nu nieuwe informatie geland die nog niet in de hoofdtekst is toegelicht).  

 

De doorgesproken planning is als volgt: 

 Het voorliggende finale conceptrapport wordt deze week voorzien van feedback 

door de ambtelijke contactpersonen van de opdrachtgevende gemeenten en daar 

door hen bij te betrekken collega’s. 

 De wethouder Financiën wordt deze week geïnformeerd over de stand van zaken en 

de belangrijkste uitkomsten. 

 Het rapport wordt niet vastgesteld door de respectievelijke colleges, maar wordt 

door de betreffende portefeuillehouder ter kennisname aangeboden. Het informe-

ren van het college kan plaatsvinden in de college-overleggen van 5 oktober a.s. 

 BEA stuurt vervolgens na 5 oktober het rapport toe aan in ieder geval de Raad voor 

het openbaar bestuur (ROB) en vervolgens ook aan het ministerie van BZK en de 

VNG.  

 

Dit tijdpad biedt gelegenheid om in de voorliggende rapportage de bekende ‘puntjes op 

de i’ te zetten.  

 

Amersfoort, 27 september 2021 

 

Bureau voor Economische Argumentatie 

namens deze 

 

Herbert ter Beek 

herbert.ter.beek@bea.nl   
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 2 

Managementsamenvatting 

Kanttekeningen Op 30 september 2020 plaatste Bureau voor Economische Argumentatie (BEA) in zijn 
bij maatstaf second opinion forse kanttekeningen bij de de toen bekende contouren van een 
centrumfunctie verdeelmodel voor het sociaal domein. De hoofdconclusie was dat met het voorgestelde 

verdeelmodel in het sociaal domein weliswaar een aanzienlijke reductie wordt bereikt van 
het aantal verdeelmaatstaven en dat daarmee het doel om het verdeelmodel te vereen-
voudigen wordt bereikt, maar dat bij de uitlegbaarheid van het voorgestelde verdeelmodel, 
en met name de mate waarin verdeelmaatstaven de belangrijkste kostendrijvers weer-
spiegelen, vraagtekens kunnen worden geplaatst. De kritiek concentreerde zich op het gro-
te gewicht van de maatstaf klantenpotentieel regionaal, inmiddels vervangen door de 
maatstaf centrumfunctie, in de verdeelmodellen voor de clusters Wmo, jeugdhulp en so-
ciale basisvoorzieningen. De maatstaf klantenpotentieel regionaal is ooit bedacht om recht 
te doen aan het feit dat centrumsteden culturele voorzieningen als theaters en schouw-
burgen subsidiëren, die ook veel bezoekers trekken uit de omgeving. Een dergelijk effect is 
op het terrein van Wmo, jeugdhulp en sociale basisvoorzieningen niet aan de orde.  
 
De Raad voor het openbaar bestuur (ROB) heeft in lijn met deze second opinion in zijn tus-
senbericht van 25 maart 2021 geconcludeerd dat het door BZK in februari 2021 gepubli-
ceerde verdeelmodel voor het sociaal domein “contra-intuïtieve uitkomsten” bevat, die niet 
voldoende inhoudelijk worden toegelicht en onderbouwd maar slechts technisch geduid. 
De Raad concludeert dat “vooralsnog de systeemwereld de leefwereld (van gemeenten) 
niet goed lijkt te representeren”. De Raad stelt met name vraagtekens bij het gebruik van 
de maatstaf regionaal klantenpotentieel, die volgens hem “vreemd aandoet”, gelet op het 
hiervoor benoemde gegeven dat er op het terrein van Wmo, jeugdhulp en sociale basis-
voorzieningen geen sprake is van gebruik van (centrum-)voorzieningen door inwoners uit 
andere gemeenten dan waar deze voorzieningen aangeboden worden.  
 

Centrumfunctie In de nieuwe verdeling is ondanks deze kritiek toch een belangrijke rol weggelegd voor de  
ondanks kritiek centrumfunctie van gemeenten. BEA heeft in het voorliggende vervolgonderzoek bezien in  
groot gewicht welke mate het gebruik van de maatstaf centrumfunctie het effect versterkt dat qua 

inwonertal grotere gemeenten in het sociaal domein al aanzienlijk meer ontvangen per in-
woner. 

Herverdeling sociaal domein in bredere perspectief van totale herijking 

De verschillen tussen grote en kleine gemeenten in het sociaal domein zijn in het huidige 
verdeelmodel al groot. De verschillen zijn het grootst voor het cluster participatie, maar ze 
zijn ook aanzienlijk voor de clusters sociale basisvoorzieningen en jeugdhulp. Alleen voor 
het cluster Wmo geldt dat kleinere gemeenten wat meer ontvangen dan de grotere ge-
meenten per inwoner. Per saldo resulteert dit erin dat in het huidige verdeelmodel de 
grootste gemeenten (de G4-gemeenten) voor het sociaal domein als geheel € 413 per in-
woner meer ontvangen dan de kleinste gemeenten (de K81). De G4-gemeenten ontvangen 
per inwoner in het sociaal domein bijna 60 procent meer dan de gemeenten met de min-
ste inwoners: 
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 3 

Sociaal domein 2019, huidige verdeling, bedragen per inwoner in € 

 SD Basis Participatie Wmo Jeugd 

Nederland 891 203 177 265 245 

< 20.000 (K81) 714 155 98 265 196 

20.000-50.000 780 169 117 273 221 

50.000-100.000 897 197 164 278 258 

100.000-250.000 960 217 215 263 266 

> 250.000 (G4) 1.127 295 325 231 277 

G4 – K81 413 140 227 -35 81 

 
De herijking heeft geen verandering gebracht in de scheve verdeling van de bedragen voor 
het Sociaal domein. Na de correctie voor volume-effecten hebben de G4-gemeenten er 
gemiddeld 44 euro per inwoner bijgekregen voor het sociaal domein, terwijl de kleine ge-
meenten 22 euro per inwoner hebben ingeleverd. Vooral bij de WMO zijn deze zuivere her-
verdeeleffecten1 groot. Daar hebben de G4 per inwoner er 69 euro bijgekregen, terwijl de 
K81 per inwoner 29 euro hebben ingeleverd. 
 

Sociaal domein 2019, herverdeeleffecten o.b.v. BZK-voorstel van augustus 2021, bedra-

gen per inwoner in € 

 SD Basis Participatie Wmo Jeugd 

< 20.000 (K81) -22 3 8 -29 -5 

20.000-50.000 -15 1 8 -23 -1 

50.000-100.000 -18 -4 3 -14 -3 

100.000-250.000 19 5 -6 15 5 

> 250.000 (G4) 44 -6 -19 69 0 

G4 – K81 66 -9 -27 98 5 

 
Het verdeeleffect, waarbij geld van kleinere naar grotere gemeenten gaat, moet in het per-
spectief worden geplaatst van de herijking als geheel. Deze raakt niet alleen het sociaal 
domein, maar ook het klassiek domein, de vaste bedragen die gemeenten ontvangen en 
de algemene eigen middelen (als de optelsom van ozb en overige eigen inkomsten).  
 
Bij de herijking van het Gemeentefonds gaan alle gemeenten er in het Sociaal Domein op 
achteruit. Dit hangt samen met de overheveling van de kosten van overheid van het soci-
aal domein naar het klassiek domein. Wat er bij de verdeling van het Gemeentefonds bij 
het sociaal domein wordt afgehaald, komt er in grote lijnen in het klassiek domein bij. 

                                                           
1 De (zuivere) herverdeeleffecten zijn berekend door het effect per inwoner voor Nederland als ge-

heel af te trekken van het totale verdeeleffect voor elke grootteklasse. Het effect per inwoner voor 

Nederland als geheel is gebruikt als basis voor het zogenoemde volume-effect. Het totale verdeelef-

fect is de optelsom van dit volume-effect (als gevolg van in het sociaal domein krimpende budget-

ten) en het zuivere herverdeeleffect (dat de impact van aanpassingen in gekozen verdeelmaatsta-

ven en daaraan toegekend gewicht weerspiegelt).  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 4 

Wanneer we voor dit effect corrigeren ontstaan de herverdeeleffecten die zijn weergegeven 
in onderstaande tabel. 
 
Met de nu beoogde herijking worden, in het kader van de beoogde vereenvoudiging van 
het verdeelmodel, vaste bedragen (SVB) voor gemeenten geschrapt. Het gaat met name 
om substantiële bedragen voor de G4-gemeenten en voor de Waddeneiland-gemeenten. 
Navolgend worden wederom de (zuivere) herverdeeleffecten voor de groottecategorieën 
gemeenten gepresenteerd: de herverdeeleffecten zijn berekend door het effect per inwo-
ner voor Nederland als geheel af te trekken van het effect voor elke grootteklasse. Door zo 
het effect van de herverdeling over de domeinen te elimineren, blijft het (zuivere) effect 
van de herverdeling over de gemeenten over: 
 

Algemene uitkering, herverdeeleffecten o.b.v. BZK-voorstel van augustus 2021, bedragen 

per inwoner in € 

 SD KD SVB AEM Totaal 

< 20.000 (K81) -22 9 15 -5 -3 

20.000-50.000 -15 -9 16 -3 -11 

50.000-100.000 -18 1 16 0 -1 

100.000-250.000 19 16 16 -1 51 

> 250.000 (G4) 44 -10 -100 11 -56 

 
Door het schrappen van de vaste bedragen voor de G4-gemeenten2, ontstaat voor deze 
gemeenten een aanzienlijk negatief herverdeeleffect. Blijkbaar is hiervoor in het sociaal 
domein gezocht naar compensatie. Indien dit in de praktijk een achterliggende motivatie is 
geweest om per se in het sociaal domein ‘iets te doen’ voor de G4-gemeenten, met name 
door daar de maatstaf centrumfunctie op te nemen met groot gewicht, is dit een onge-
wenste handelwijze.  
 
Er wordt dan een ‘probleem’ van in totaal circa € 386 miljoen (de totale omvang van de 
vaste bedragen in het huidige verdeelmodel voor de G4) opgelost door het verdeelmodel 
voor het sociaal domein ingrijpend te wijzen. Het verdeelmodel voor het sociaal domein 
heeft echter betrekking op een veel groter budget (in de huidige situatie circa € 15,4 mil-
jard en na herijking circa € 14,2 miljard). Een poging om de G4 te compenseren in het so-
ciaal domein voor het verlies of het sterk reduceren van de vaste bedragen heeft daarmee 
dus voor alle gemeenten grote impact. Indien de G4-gemeenten kunnen onderbouwen dat 
zij ook bij qua kosten verder goed gefundeerde verdeelmaatstaven voor de verschillende 
domeinen tekort komen, kan beter worden gekozen om de vaste bedragen te handhaven 
op een nader te onderbouwen niveau dan door dit probleem te vermengen met het zoeken 

                                                           
2 De vaste bedragen worden niet volledig geschrapt .Waar in het huidige verdeelmodel de G4-

gemeenten samen circa € 386 miljoen aan vaste bedragen ontvangen, is dit na de herijking nog in 

totaal € 106 miljoen, waarvan € 77,7 miljoen voor Amsterdam (was € 161,5 miljoen) en € 28,4 mil-

joen voor Rotterdam (was € 99,3 miljoen). De vaste bedragen voor Den Haag (was € 77,7 miljoen) 

en Utrecht (was € 47,3 miljoen) zijn wel volledig geschrapt. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 5 

naar een uitlegbaar verdeelmodel voor het sociaal domein waarbij de maatstaven de door 
gemeenten te maken kosten goed weerspiegelen.  
 
Het door BZK gepresenteerde verdeelmodel resulteert voor de G4-gemeenten in een nega-
tief (zuiver) verdeeleffect van circa € 100 per inwoner vanwege verlies of sterke reductie 
van de vaste bedragen voor de G4. In het door BZK gepresenteerde verdeelmodel wordt dit 
verlies meer dan gecompenseerd door opname van de maatstaf centrumfunctie in het so-
ciaal domein. Navolgende tabel toont het verschil dat de centrumfunctie maakt in het ver-
delingsvoorstel van BZK. De eerste kolom toont de verdeling wanneer in plaats van de cen-
trumfunctie het aantal inwoners als maatstaf zou zijn gehanteerd, de tweede kolom toont 
de verdeling van BZK waarin de centrumfunctie wel wordt gehanteerd. Het gebruik van de-
ze maatstaf centrumfunctie vergroot het verschil tussen de G4 en de K81 met 203 euro 
per inwoner. 
 

Herindelingseffect van maatstaf centrumfunctie , in bedragen per inwoner in € 

Categorieën ge-

meenten naar 

inwonertal 

Verdeling 

Algemene 

Uitkering 

o.b.v. huidige 

verdeelmodel 

BZK-

verdeelmodel 

augustus 2021 

zonder maat-

staf centrum-

functie 

BZK-

verdeelmodel 

augustus 2021 

met maatstaf 

centrumfunctie 

Verschil BZK-

verdeelmodel 

met en zonder 

maatstaf cen-

trumfunctie 

< 20.000 (K81) 714 711 622 -89 

20.000-50.000 780 754 695 -58 

50.000-100.000 897 822 809 -13 

100.000-250.000 960 853 910 57 

> 250.000 (G4) 1.127 987 1101 114 

G4-K81 413 276 479 203 
 

Conclusies en aanbevelingen o.b.v. vervolgonderzoek second opinion 

BEA vat de belangrijkste conclusies van het voorliggende vervolgonderzoek op de in sep-
tember 2020 gepubliceerde second opinion als volgt samen: 
 Door de maatstaf centrumfunctie (voorheen ‘klantenpotentieel regionaal’) in het ver-

deelmodel voor het sociaal domein te handhaven met groot gewicht, gaat het ministe-
rie van BZK voorbij aan gefundeerde kritiek op de gebrekkige relatie van deze maatstaf 
met de noodzakelijk door gemeenten te maken kosten.  

 De opname van de maatstaf centrumfunctie is vrijwel volledig verantwoordelijk voor het 
ingrijpende herverdeeleffect in het sociaal domein, waarbij kleinere gemeenten er sterk 
op achteruit gaan (zuiver negatief herverdeeleffect van gemiddeld circa € 20 per inwo-
ner) terwijl grotere gemeenten er op vooruit gaan en dan met name de G4-gemeenten 
(zuiver positief herverdeeleffect van circa € 44 per inwoner).  

 
Het zuivere verdeeleffect voor de G4 (250.000 inwoners en meer) bedraagt dan in totaal 
circa € 105 miljoen en voor de overige 100.000 plus-gemeenten circa € 77,5 miljoen. Het 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 6 

negatieve zuivere verdeeleffect voor de gemeenten tot 20.000 inwoners komt in totaal uit 
op circa € 25 miljoen, voor de gemeenten met 20.000 tot 50.000 inwoners € 91,5 miljoen 
en voor de gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners circa € 67 miljoen. 
 

 
 
Conclusies en aanbevelingen t.a.v. cluster Wmo: 
 In het door BZK voorgestelde verdeelmodel voor het cluster Wmo is naast opname van 

de maatstaf centrumfunctie ook het gebruik van de maatstaf eenpersoonshuishoudens 
niet logisch. Indien deze maatstaf bedoeld is om de belangrijke eenzaamheidsproble-
matiek te weerspiegelen, waar het Wmo-beleid zich op richt, is het zaak deze maatstaf 
in te perken tot bijvoorbeeld eenpersoonshuishoudens van 75 jaar en ouder. Anders 
tellen voor deze maatstaf ook studenten en ‘happy singles’ mee, terwijl deze naar ver-
wachting maar weinig gebruik maken van Wmo-voorzieningen.  

 Het gewicht van de maatstaf ouderen is met circa 16 procent laag en doet geen recht 
aan de constatering dat de Wmo in belangrijke mate een ‘ouderenvoorziening’ is.  

 In het door BZK voorgestelde verdeelmodel voor de Wmo ontbreken maatstaven die de 
gezondheidssituatie van huishoudens weerspiegelen. Er ligt wel een duidelijke relatie 
tussen de door gemeenten te maken kosten enerzijds en de gezondheid van inwoners 
anderzijds. Omdat de maatstaf langdurig psychisch medicijngebruik politiek niet meer 
acceptabel wordt geacht en de maatstaf GGZ ook maar een deel van de relatie tussen 
gezondheid en kosten voor de Wmo dekt, kan worden overwogen om de maatstaf uit-
keringsontvangers minus bijstandsontvangers in het verdeelmodel op te nemen. Een 
extra overweging hierbij kan zijn dat voor de grootste nadeelgemeenten in het sociaal 
domein geldt, dat zij op deze maatstaf (en op de maatstaf ‘wajongeren’ en de maatstaf 
‘bedden’) vaak hoog scoren. Deze maatstaven hadden groot gewicht in de IUSD Wmo 
en de IU Wmo, die beide met ingang van 2019 zijn geïntegreerd in de Algemene Uitke-
ring.  

 
Conclusies en aanbevelingen t.a.v. cluster Jeugd: 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 7 

 Het toekennen van het grootste gewicht aan de maatstaf huishoudens met laag inko-
men gaat voorbij aan het gegeven dat het aantal jongeren in principe de belangrijkste 
kostendrijver is in dit cluster. 

 De verdere verhoging van het gewicht voor de maatstaf huishoudens met laag inkomen 
in het voorstel van juni en augustus jl. ten opzichte van het voorstel van februari jl. (ge-
wicht van 73,1 procent respectievelijk 59 procent) is niet onmiddellijk logisch. In de af-
gelopen jaren zijn huishoudens met hogere inkomens relatief meer gebruik gaan ma-
ken van jeugdhulp zonder verblijf en juist daar is de afgelopen jaren het aantal cliënten 
toegenomen (het aantal cliënten met verblijf nam niet toe).  

 Ook voor het cluster Jeugd is de maatstaf centrumfunctie gehandhaafd, ondanks kri-
tiek op de uitlegbaarheid en kostengerelateerdheid. Het gewicht van de maatstaf is 
zelfs verhoogd in het verdeelvoorstel van juni en augustus jl. ten opzichte van het eer-
dere voorstel van februari jl.. Wel is de maatstaf OAD opgenomen met een negatief ge-
wicht. Bezien vanuit het perspectief van eventuele herverdelingseffecten tussen groe-
pen van uiteenlopende grootteklassen, hebben beide maatstaven een vrijwel gelijk ef-
fect (zowel bij toepassing van OAD als de maatstaf centrumfunctie gaat er vrijwel lineair 
geld van klein naar groot).  

 Opname van OAD met een negatief gewicht is in principe onlogisch. De relatie die er 
eventueel is tussen OAD enerzijds en kosten vanwege jeugdhulp anderzijds zou tot uit-
drukking moeten komen in een positief gewicht.  

 In het verdeelmodel is niet de maatstaf eenouderhuishoudens opgenomen. Deze 
maatstaf is wel opgenomen in het huidige verdeelmodel (met gewicht van 14 procent) 
en uit onderzoek blijken eenouderhuishoudens een duidelijke relatie te hebben met het 
beroep op en de kosten van jeugdhulp. Opname van deze maatstaf lijkt wenselijk. 

 
Conclusies en aanbevelingen t.a.v. cluster Sociale basisvoorzieningen : 
 Het toekennen van het grootste gewicht aan de maatstaf inwoners (zonder nadere toe-

spitsingen of categorisering) doet recht aan het brede gebruik van de voorzieningen die 
in dit cluster vallen. 

 De maatstaf centrumfunctie is gehandhaafd en heeft samen met de maatstaf OAD een 
gewicht van 22 procent. In het onderzoek van 30 september 2020 heeft BEA al gecon-
cludeerd dat opname van de maatstaf centrumfunctie (toen nog klantenpotentieel re-
gionaal voor zowel Wmo als Jeugd als Sociale basisvoorzieningen slecht uitlegbaar is 
omdat er geen directe causale relatie is met door gemeenten noodzakelijkerwijs te ma-
ken kosten. Ook de opname van de maatstaf OAD in het verdeelmodel voor Sociale ba-
sisvoorzieningen is niet gelijk logisch. De onderbouwing in het ‘Nader onderzoek’ van 
AEF blijft beperkt tot “…Het beeld dat stedelijke gemeenten meer kosten hiervoor ma-
ken dan plattelandsgemeenten wordt breed onderschreven. …”  

 Indien stedelijke gemeenten meer kosten maken dan niet-stedelijke gemeenten, kan 
dit te maken hebben met bijvoorbeeld een groter aandeel in de bevolking van groepen 
die een relatief groot gebruik maken van Sociale basisvoorzieningen en/of groepen die 
relatief moeilijk te bereiken zijn. Vanuit dit perspectief is opname van de maatstaf niet-
westerse migranten goed uitlegbaar. 

 Door decennia van gemeentelijke schaalvergroting, zijn er met name in het landelijke 
gebied veel uitgestrekte en bij uitstek meerkernige gemeenten ontstaan. Van deze 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 8 

meerkernigheid gaat een opwaarts effect uit op de kosten omdat het vaak maatschap-
pelijk onhoudbaar is om alle voorzieningen te centraliseren. Met een gewicht van 1 
procent is meerkernigheid, als maatstaf die juist bij Sociale basisvoorzieningen relevant 
is, nauwelijks gehonoreerd. In het eerdere verdeelmodel uit februari jl. kreeg de maat-
staf kernen (toen nog met 500 of meer adressen) een gewicht van 3 procent.  

 
Verder merkt BEA op dat er niet alleen belangrijke kanttekeningen te plaatsen zijn bij de 
keuze van de door BZK voorgestelde verdeelmaatstaven, maar dat ook de vraag gesteld 
kan worden of het streven naar minder maatstaven niet doorgeslagen is. De keuze om 
maar een beperkt aantal verdeelmaatstaven te hanteren levert winst op wat betreft de na-
gestreefde vereenvoudiging van de verdeelmodellen, maar het resulteert erin dat gemeen-
ten soms zeer ingrijpende en lastig uitlegbare herverdeeleffecten ervaren, in aanvulling op 
het grote verdeeleffect dat uitgaat van de maatstaf centrumfunctie. Opname van wat meer 
maatstaven kan deze ingrijpende herverdeeleffecten beperken en tegelijkertijd ontstaan er 
meer mogelijkheden om de noodzakelijk door gemeenten te maken kosten beter tot uiting 
te laten komen in het verdeelmodel.  
 
Met name lijkt het dan passend om enkele maatstaven toe te voegen bij het cluster Wmo, 
waarbij deze dan gericht kunnen zijn op de gezondheidssituatie van huishoudens zodat 
deze relevante factor ook tot uiting komt in het verdeelmodel. De gemeenten die op basis 
van het verdeelmodel van augustus jl. de grootste verliezen noteren, blijken met name op 
maatstaven als uitkeringsontvangers minus bijstandsontvangers, wajongers en ‘bedden’ 
hoog te scoren. De problematiek en de huishoudens die deze maatstaven representeren 
hebben een relevante link met door gemeenten op dit cluster te maken kosten. De maat-
staven laag inkomen en laag opleidingsniveau dekken deze specifieke problematiek niet 
volledig af.  
 
Tot slot kan worden geconstateerd dat de maatstaf kernen voor met name de clusters 
Wmo en Sociale basisvoorzieningen weinig gewicht heeft gekregen. De meerkernigheid is 
voor vaak uitgestrekte landelijke gemeenten een relevante kostenverhogende factor. Een 
groter gewicht voor de maatstaf kernen lijkt in dit perspectief gerechtvaardigd. 
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 9 

1 Aanleiding en vraagstelling vervolgonderzoek 

1.1 AEF-onderzoek april 2020 en second opinion van BEA in september 2020 

Herijking In april 2020 heeft bureau Andersson Elffers Felix (AEF) in opdracht van het ministerie  

gemeentefonds van BZK een nieuw budgetverdeelmodel uitgewerkt voor het sociaal domein3, als 

onderdeel van een bredere herijking van het gemeentefonds. Het nieuwe verdeelmodel 

richt zich onder meer op de per 1 januari 2015 naar de gemeenten gedecentraliseerde ta-

ken op het terrein van de Participatiewet, de Jeugdwet en de Wet maatschappelijke ont-

wikkeling (Wmo) 2015.  

 

Een herijking is, zeker voor het sociaal domein, gewenst omdat de oude verdeelmodellen 

nog gebaseerd waren op uitgaven uit de jaren voor de decentralisatie. Het betreft uitgaven 

in de jaren 2012 en 2013 door onder meer zorgkantoren, provincies, justitie (voor jeugd-

reclassering en jeugdbescherming) en dergelijke. Verder is geconstateerd dat enkele 

maatstaven niet meer geactualiseerd konden worden en dat de modellen soms onwense-

lijke maatstaven of moeilijk uitlegbare gewichten bevatten4.  

 

Second opinion De publicatie van het rapport met daarin de contouren van het nieuwe verdeelmodel voor 

BEA het sociaal domein is voor de gemeenten Krimpenerwaard, Bodegraven-Reeuwijk, 

Waddinxveen en Zuidplas aanleiding om second opinion te laten uitvoeren. Bureau voor 

Economische Argumentatie (BEA) is gevraagd deze second opinion uit te voeren, met als 

perspectief de positie en specifieke kenmerken van deze gemeenten maar met behoud 

van de onafhankelijkheid en professionele standaard van BEA als economisch onder-

zoeksbureau.  

 

Kritiek op twee De second opinion van BEA onderbouwt kritiek op het AEF-voorstel voor het verdeelmodel 

niveaus voor het sociaal domein op twee niveaus5: 

1. Op het operationele niveau van de gekozen verdeelmaatstaven worden vraagtekens 

geplaatst bij met name de opname van de maatstaf ‘klantenpotentieel regionaal’ met 

een groot gewicht voor de clusters Wmo, Sociale basisvoorzieningen en Jeugd.  

2. Op methodologisch stelt BEA vragen bij het door AEF hanteren van de ‘verklarings-

graad’ als kwaliteitstoets op het voorgestelde verdeelmodel. De verklaringsgraad van 

het verdeelmodel verklaart namelijk niet zozeer de kosten die gemeenten hebben maar 

                                                           
3 AEF, Een nieuw budgetverdeelmodel voor het sociaal domein, eindrapportage Herijking gemeente-

fonds sociaal domein 2020, 21 april 2020; AEF, Onderzoeksverantwoording, Herijking gemeente-

fonds sociaal domein, 22 april 2020.  
4 AEF, Zoeken naar balans, Een kwalitatief onderzoek naar discrepanties in de budgetverdeelmodel-

len voor het sociaal domein, 9 april 2018.  
5 Bureau voor Economische Argumentatie (BEA), Nieuw verdeelmodel sociaal domein: second opini-

on, 30 september 2020.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 10 

de uitgaven die zij in het verleden pleegden. Twee methodologische problemen zijn dan 

aan de orde: 

 Uitgaven van gemeenten weerspiegelen waarschijnlijk in enige mate ook het van het 

Rijk ontvangen budget. Het nieuwe verdeelmodel zou gebaseerd moeten zijn op de 

noodzakelijk door gemeenten te maken kosten en niet op gepleegde uitgaven of van 

het Rijk ontvangen budget. 

 Gemeenten hebben ook overige inkomsten, bijvoorbeeld uit toeristenbelasting of uit 

parkeergelden, die zij kunnen aanwenden voor het sociaal domein. Als indirect de uit-

gaven in het sociaal domein worden gehanteerd als basis voor het nieuwe verdeelmo-

del, worden gemeenten met relatief hoge inkomsten vanwege toeristenbelasting of 

parkeergelden bevoordeeld. 

 

Op het niveau van de door AEF voorgestelde maatstaven concludeert BEA als volgt: 

 Het door AEF voorgestelde verdeelmodel resulteert in een zeer sterke vereenvoudiging, 

door een grote vermindering van het aantal verdeelmaatstaven.  

 De gekozen verdeelmaatstaven zijn echter niet altijd goed uitlegbaar. Met name kun-

nen vragen gesteld worden bij de mate waarin enkele gekozen verdeelmaatstaven de 

belangrijkste kostendrijvers in het sociaal domein goed weerspiegelen. 

 Met name de opname met een groot gewicht van de verdeelmaatstaf ‘klantenpotenti-

eel regionaal’ is slecht uitlegbaar. Deze maatstaf weerspiegelt de centrumfunctie van 

een gemeente en is ooit in de verdeelsystematiek voor het gemeentefonds geïntrodu-

ceerd om recht te doen aan het feit dat culturele voorzieningen als theaters en 

schouwburgen niet alleen door inwoners uit de centrumstad worden bezocht maar ook 

door inwoners uit de regio, zodat het verdedigbaar is om in het verdeelmodel voor het 

cluster cultuur de centrumfunctie van een gemeente op te nemen als verdeelmaatstaf.  

 In de relevante segmenten van het sociaal domein waarvoor nu de maatstaf klantenpo-

tentieel regionaal wordt voorgesteld, namelijk de clusters Individuele voorzieningen 

Wmo, Sociale basisvoorzieningen en Individuele voorzieningen Jeugd, is er niet of nau-

welijks sprake van een centrumfunctie. Inwoners maken gebruik van de voorzieningen 

op deze gebieden in de eigen gemeente. 

1.2 Tussenbericht van Raad voor het Openbaar Bestuur 

Verdeeleffecten In een ‘tussenbericht’ van 25 maart 2021 gaat de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) 

contra-intuïtief concludeert de Raad op belangrijke punten in lijn met de second opinion van BEA: 

 Geconstateerd wordt dat de uitkomsten van het voorgestelde verdeelmodel (i.c. de 

door dit verdeelmodel gegenereerde verdeeleffecten) met name in het sociaal domein 

contra-intuïtief zijn of in ieder geval niet worden uitgelegd of slechts technisch worden 

geduid. Met name plaatst de Raad vraagtekens bij de negatieve herverdeeleffecten 

voor een grote groep gemeenten, terwijl deze niet bekend staan als gemeenten met 

weinig problematiek of lage kosten dan wel een hoog vermogen te voorzien in eigen in-

komsten.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 11 

 De Raad stelt verder vast dat er een specifieke groep gemeenten is met een sterk posi-

tief herverdeeleffect, waarbij (anekdotisch) bewijs voorhanden is dat deze gemeenten 

ná het ijkjaar 2017 de uitgaven in het sociaal domein hebben weten te beperken. De 

Raad stelt de vraag of het verdeelmodel deze dynamiek wel goed weerspiegelt. 

 Per saldo stelt de Raad dat “vooralsnog de systeemwereld de leefwereld niet goed lijkt 

te representeren”… 

 De Raad stelt dat het gebruik van de maatstaf ‘klantenpotentieel regionaal’ in het so-

ciaal domein vreemd aan doet. Er is in het sociaal domein nauwelijks sprake van ge-

bruik door niet-inwoners van centrumvoorzieningen.  

 

Vragen bij  De Raad geeft weer dat de maatstaf klantenpotentieel regionaal in het AEF-voorstel voor 

centrumfunctie het verdeelmodel wordt gehanteerd als een proxy voor stapeling van sociale problematiek. 

als maatstaf De Raad stelt hierbij echter wel de vraag of en in hoeverre dit leidt tot een overwaardering 

van de centrumfunctie. De Raad werpt de vraag op of een maatstaf bebouwingsdichtheid 

wellicht een meer voor de hand liggende optie is. 

 

Het AEF-verdeelmodel heeft namelijk tot gevolg dat er per saldo geld gaat van kleinere 

naar grotere gemeenten, waarbij met name voor de grotere gemeenten met een aanzien-

lijke centrumfunctie een zeer fors positief herverdeeleffect ontstaat. 

 

De Raad geeft in het Tussenbericht aan dat het graag een overzicht ontvangt van maat-

staven die na afsluiting van de onderzoeken zijn getoetst en redenen waarom die (niet) zijn 

meegenomen. De Raad stelt de vraag in hoeverre herverdeeleffecten deels of volledig toe 

te schrijven zijn aan het vervangen van maatstaven en of er daarbij dan een inhoudelijke 

onderbouwing is waarom de nieuwe maatstaf beter aansluit op de kosten. 

 

Hoger niveau In lijn met de second opinion van BEA stelt de Raad ook vragen bij de wijze waarop in het 

voorzieningen AEF-voorstel voor het verdeelmodel is omgegaan met de inzet vanuit de eigen algemene  

door inzet AEM middelen en reserves van gemeenten om kosten voor het sociaal domein te dekken. De 

Raad stelt vast dat er in het klassiek domein in het beoogde nieuwe verdeelmodel klaar-

blijkelijk wel vanuit wordt gegaan dat de Algemene Eigen Middelen (AEM) worden ingezet 

voor een hoger voorzieningenniveau en dat in het sociaal domein dit niet het geval is maar 

dat de AEM (waaronder ook reservemutaties) worden ingezet om imperfecties te repareren 

en niet voor een hoger voorzieningenniveau.  

1.3 Aangepast verdeelmodel BZK o.b.v. nader onderzoek AEF 

In het inmiddels doorlopen traject op weg naar een nieuw verdeelmodel voor het sociaal 

domein heeft het ministerie van BZK op drie momenten de resultaten van een nieuw ver-

deelmodel gepubliceerd: 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 12 

 2 februari 2021. Dit is ook het moment waarop de minister van BZK de Raad voor het 

Openbaar Bestuur (ROB) om advies vraagt over de voorgenomen herijking6. Het minis-

terie licht de gemaakte keuzes toe, met name op methodologisch niveau, en licht toe 

dat een herijking nodig was omdat het huidige verdeelmodel voor het sociaal domein 

nog is gebaseerd op gegevens van vóór de decentralisaties in het sociaal domein van 

20157. 

 9 juli 2021. Het ministerie van BZK presenteert een aangepast verdeelmodel op 9 juli 

2021, waarbij zij in de toelichting aangeeft daarbij rekening te hebben gehouden met 

het inmiddels van de ROB ontvangen ‘tussenbericht’ met daarin een voorlopige waar-

dering door de ROB van het in februari 2021 gepubliceerde herijkingsvoorstel8. In een 

brief aan ROB wordt toegelicht op de stand van zaken in het proces en er wordt inge-

gaan op de kritiek van ROB in zijn tussenbericht dat het in februari 2021 gepubliceerde 

verdeelmodel voor het sociaal domein contra-intuïtieve uitkomsten genereert9.  

Het aangepaste verdeelmodel is voor het sociaal domein mede gebaseerd op een ‘na-

der onderzoek’ van AEF naar de herijking van het gemeentefonds in het sociaal do-

mein10. 

 

In het op vrijdag 9 juli jl. door BZK gepubliceerde aangepast verdeelmodel is de maatstaf 

klantenpotentieel regionaal vervangen door een nieuwe maatstaf centrumfunctie. Deze 

nieuwe maatstaf centrumfunctie heeft vrijwel dezelfde ‘werking’, qua verdeeleffecten, als 

de maatstaf klantenpotentieel regionaal. De overgang naar de maatstaf centrumfunctie is 

doorgevoerd als gevolg van een harmoniseringsslag met het klassiek deel van het ge-

meentefonds. Ondanks kritische vragen over de maatstaf klantenpotentieel regionaal, 

vanaf juli 2021 maatstaf centrumfunctie, heeft BZK deze maatstaf gehandhaafd in het 

door het ministerie gepubliceerde aangepaste verdeelmodel. De centrumfunctie telt met 

name mee voor de clusters Wmo, Sociale basisvoorzieningen en Jeugdhulp in het sociaal 

domein. 

 

Verder zijn er enkele maatstaven geschrapt en andere nieuwe maatstaven toegevoegd. 

Ook het gewicht van diverse maatstaven die gehandhaafd blijven, zijn gewijzigd. 

                                                           
6 Ministerie van BZK, Brief aan Raad voor het Openbaar Bestuur, onderwerp: Adviesaanvraag ver-

deelmodel herijkt gemeentefonds, 2 februari 2021.  
7 Ministerie van BZK, Notitie t.b.v. Raad voor het Openbaar Bestuur, Toelichting verdeelmodel en 

samenvatting t.b.v. adviesaanvraag ROB, 2 februari 2021.  
8 Ministerie van BZK, Antwoorden op tussenbericht ROB herijking gemeentefonds, 9 juli 2021. Bij 

deze brief is een toelichtende bijlage opgenomen met als titel ‘Bijlage brief ROB: antwoorden tus-

senbericht en herzien verdeelvoorstel’.  
9 Ministerie van BZK, Brief aan ROB, onderwerp: Adviesaanvraag verdeelvoorstel gemeentefonds, 9 

juli 2021.  
10 AEF, Nader onderzoek herijking gemeentefonds sociaal domein, 8 juli 2021.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 13 

1.4 Aangepast verdeelmodel, uitgaand van basisjaar 2019 i.p.v. 2017 

De hiervoor benoemde voorstellen van het ministerie van BZK voor de herijking van het 

gemeentefonds zijn gebaseerd op gegevens over het meetjaar 2017. Dit is twee jaar na de 

majeure decentralisaties in het sociaal domein. Een actualisatie van de gegevensbasis 

werd noodzakelijk geacht, omdat in 2017 voor veel gemeenten gold dat zij nog zoekende 

waren naar de wijze waarop zij in met name het sociaal domein hun nieuwe verantwoorde-

lijkheden het beste konden oppakken en welke financiële consequenties daaraan verbon-

den waren.  

 12 augustus 2021. In augustus publiceert het ministerie van BZK opnieuw een aange-

past verdeelmodel, waarbij het voorstel en de verdeeleffecten daarvan niet meer zijn 

gebaseerd op gegevens over het jaar 2017 maar over het jaar 201911.  

 

Het aangepaste verdeelmodel gaat verder ook uit van een geactualiseerde gemeentelijke 

indeling (in de periode van 2017 tot 2019 hebben diverse gemeentelijke herindelingen 

plaatsgevonden).  

1.5 Focus BEA-vervolgonderzoek second opinion herijking sociaal domein 

Analyse In lijn met de kritiek op het door AEF voorgestelde verdeelmodel, van zowel BEA als ROB, 

kostendrijvers is het vervolgonderzoek van BEA er vooral op gericht om beter zicht te krijgen op de 

belangrijkste kostendrijvers in het sociaal domein, als basis voor een aangepast verdeel-

model voor het sociaal domein met verdeelmaatstaven die optimaal aansluiten bij de be-

langrijkste kostendrijvers. Verwacht wordt dat daarmee in belangrijke mate tegemoet kan 

worden gekomen aan de wens om een verdeelmodel te ontwikkelen dat goed uitlegbaar is, 

vanwege een directe relatie tussen enerzijds door gemeenten noodzakelijk te maken kos-

ten en anderzijds objectieve kenmerken van gemeenten die maken dat in de ene gemeen-

te een groter en intensiever beroep wordt gedaan op bepaalde voorzieningen in het sociaal 

domein en in andere gemeenten een minder groot en minder intensief beroep.  

 

In het voorliggende onderzoek, met name uitgewerkt in hoofdstuk 5, is daarom een uitge-

breide beschouwing opgenomen van de belangrijkste kostendrijvers per relevant cluster in 

het sociaal domein.  

 

Het vervolgonderzoek resulteert in concrete suggesties voor in de te ontwikkelen verdeel-

modellen voor de respectievelijke clusters in het sociaal domein op te nemen verdeel-

maatstaven en het relatieve belang daarvan. BEA volgt hierbij twee stappen: 

1. Stap 1: bezien door welke maatstaven de maatstaf centrumfunctie (geheel of gedeelte-

lijk) vervangen zou kunnen worden, om de uitlegbaarheid te vergroten en met name de 

directe relatie van verdeelmaatstaven met door gemeenten te maken kosten te ver-

sterken.  

                                                           
11 Ministerie van BZK, Brief aan ROB met onderwerp: Actualisatie verdeelvoorstel gemeentefonds 

naar 2019, 12 augustus 2021.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 14 

2. Stap 2: een bredere beschouwing van andere door het ministerie van BZK voorgestelde 

verdeelmaatstaven, ook gericht op andere verdeelmaatstaven dan de maatstaf cen-

trumfunctie, wederom vanuit het perspectief van het willen verbeteren van de uitleg-

baarheid in het algemeen en de directe relatie van verdeelmaatstaven met door ge-

meenten te maken kosten in het bijzonder. 

1.6 Leeswijzer 

De indeling van het voorliggende rapport volgt de door BEA gehanteerde denklijn in het 

vervolgonderzoek: 

 Hoofdstuk 2 licht nader toe op de gehanteerde denklijn voor het onderzoek en de fo-

cus in en scope van het onderzoek. Hoofdstuk 2 illustreert  verder hoe in het kader van 

het voorliggende onderzoek volume- en verdeeleffecten zijn bepaald.  

 Hoofdstuk 3 licht toe op de verdeeleffecten die ontstaan uitgaand van de door het mi-

nisterie van BZK op 2 februari 2021 gepubliceerde informatie over maatstaven en ge-

wichten van het nieuwe verdeelmodel. Dit nieuwe verdeelmodel sluit aan op de advise-

ring hierover van AEF (maart 2020), zij het dat er tussen beide verdeelmodellen wel 

beperkte verschillen aanwezig zijn die verder in de voorliggende rapportage niet verder 

worden toegelicht12.  

 Hoofdstuk 4 gaat in op een suggestie van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) in 

zijn ‘Tussenbericht’ van 25 maart jl., namelijk om de maatstaf klantenpotentieel regio-

naal te vervangen door een op stedelijkheid gerichte maatstaf. 

 Hoofdstuk 5 bevat een beschouwing van relevante kostendrijvers in het sociaal do-

mein op basis van 

 uitgebreide deskresearch 

 en een met ambtelijke medewerkers van de opdrachtgevende gemeenten belegde 

sessie gericht op het identificeren van de belangrijkste kostendrijvers en een priori-

tering daarvan 

als basis voor alternatieve verdeelmodellen waarin direct kostengerelateerde verdeel-

maatstaven meer gewicht krijgen. 

 Hoofdstuk 6 werkt twee ‘beleidsarme’ alternatieven uit, waarbij concreet wordt weer-

gegeven welke verdeeleffecten optreden indien de maatstaf klantenpotentieel of een 

maatstaf centrumfunctie wordt vervangen door (1) het aantal inwoners of indien (2) er-

voor wordt gekozen om de ruimte die ontstaat vanwege het schrappen van een op de 

                                                           
12 De verschillen tussen de doorrekening door AEF van het nieuwe verdeelmodel en het door BZK 

gepubliceerde verdeelmodel betreffen onder meer (1) een wat andere invulling van de op de cen-

trumfunctie van een gemeente gerichte maatstaf en (2) de precieze bepaling van op oudere inwo-

ners gerichte maatstaf voor het cluster Wmo. Wat (1) betreft is van belang dat BZK er voor heeft ge-

kozen om niet de maatstaf klantenpotentieel regionaal als maatstaf voor de centrumfunctie van een 

gemeente te hanteren, maar een ‘maatstaf centrumfunctie’ die aansluit op een vergelijkbare maat-

staf die al wordt gebruikt in het klassiek domein. Wat (2) betreft valt op dat AEF uitgaat van een ver-

deling van het budget voor het cluster Wmo mede op basis van de maatstaf ‘inwoners 75+’, maar 

dat in de doorrekening van BZK van februari jl. is gekozen voor de maatstaf ‘inwoners 65+’. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 15 

centrumfunctiegerichte verdeelmaatstaf ‘op te vullen’ door de overige maatstaven op 

te hogen tot in totaal gezamenlijk 100%. 

 Hoofdstuk 7 gaat in op het recent, op 12 augustus jl., door het ministerie van BZK ge-

publiceerde aangepaste verdeelmodel voor het Sociaal Domein.  

 Hoofdstuk 8 bevat, tot slot, beelden bij de wijze waarop voldoende kostengerelateerde 

verdeelmodellen voor de clusters Wmo, jeugdhulp en sociale basisvoorzieningen kun-

nen worden geconstrueerd. Aangegeven wordt welke door BZK voorgestelde maatsta-

ven zouden moeten vervallen of aanzienlijk minder gewicht zouden moeten krijgen 

vanuit dit perspectief en welke nieuwe maatstaven juist wel bijdragen aan de mate 

waarin het verdeelmodel gefundeerd is in de door gemeenten te maken kosten. 

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 16 

2 Denklijn vervolgonderzoek en berekening verdeeleffecten 

Bepalen Het aanvankelijke uitgangspunt voor de navolgend toe te lichten herverdeeleffecten van  

volume- & diverse mogelijke verdeelmodellen voor het sociaal domein vormt het door het ministerie  

verdeeleffect van BZK op 2 februari 2021 gepubliceerde en daarna op 9 juli 2021 geactualiseerde 

verdeelmodel voor het sociaal domein13 (als onderdeel van de bredere herijking van het 

gemeentefonds waarin ook het klassiek domein en de inkomstenclusters inbegrepen zijn), 

waarbij deze verdelingen voortbouwen op respectievelijk het op 2 april 2020 gepubliceer-

de advies hierover van AEF en het ‘nader onderzoek’ van AEF naar de herijking van het 

gemeentefonds in het sociaal domein van 8 juli 2021. 

In de door het ministerie van BZK in februari 2021 en juli 2021 gepubliceerde uitkomsten 

van het nieuwe verdeelmodel wordt onderscheid gemaakt naar: 

 Volume-effecten: dit is het effect dat ontstaat omdat het door het Rijk voor de verschil-

lende clusters (Wmo, Jeugd, enzovoort) beschikbaar gestelde macrobudget wijzigt met 

de invoering van het nieuwe verdeelmodel. In grote lijnen neemt het macrobudget toe 

voor het cluster Jeugd en neemt het sterk af voor het cluster Wmo en in mindere mate 

ook voor het cluster Sociale basisvoorzieningen.  

 (zuivere) Herverdeeleffecten: dit is het effect dat ontstaat omdat voor het nieuwe ver-

deelmodel andere maatstaven worden gehanteerd en, voor zover bestaande maatsta-

ven gehandhaafd blijven, de gewichten per maatstaf in de regel ook wijzigen.  

 

In het door BZK op 12 augustus 2021 gepubliceerde verdeelmodel wordt het onderscheid 

tussen volume-effecten en (zuivere) herverdeeleffecten niet langer gemaakt.  

 

BEA heeft de ambtelijke contactpersonen voor de herijking van het gemeentefonds op di-

verse momenten gevraagd nader toe te lichten op de precieze wijze waarop de zuivere 

herverdeeleffecten worden berekend (of de wijze waarop de volume-effecten worden bere-

kend), per gemeente en uitgesplitst naar cluster binnen het sociaal domein, worden bere-

kend. BEA heeft op de gestelde vragen geen adequate antwoorden ontvangen: 

 Op 13 juli jl. heeft BEA de contactpersonen bericht dat alle door BZK gepubliceerde zui-

vere verdeeleffecten (vrijwel) exact konden worden gereproduceerd met het door BEA 

mede o.b.v. een BZK-spreadsheet ontwikkelde spreadsheet. Met name voor het cluster 

Wmo, en in mindere mate Participatie, wijken de door BEA berekende zuivere verdeel-

effecten af van de door BZK gepubliceerde zuivere verdeeleffecten, zonder dat hiervoor 

een sluitende verklaring is gevonden. Het spreadsheet dat BZK publiceert bevat van de 

zuivere verdeeleffecten wel de resultaten per gemeente, uitgesplitst naar cluster bin-

nen het sociaal domein, maar niet de bijbehorende rekenregel in het spreadsheet.  

 Op 21 juli jl. is aan BZK gevraagd om de rekenregels toe te sturen, om BEA in staat te 

stellen om de gepubliceerde zuivere verdeeleffecten te kunnen reproduceren. 

                                                           
13 Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/02/02/berekening-voorlopig-

effect-herijking-algemene-uitkering-gemeentefonds-stand-2017.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 17 

 Op 23 juli ontvangt BEA van BZK een bestand met daarin de omvang van de Integra-

tieUitkering (IU) Beschermd Wonen, de Doeluitkering (DU) Maatschappelijke Opvang, de 

DU Vrouwenopvang en de IU Participatie Wsw per gemeente, omdat deze mogelijk de 

afwijking kunnen verklaren. Er wordt niet nader toegelicht hoe deze IU/DU’s de afwij-

king kunnen verklaren.  

 Op 10 augustus jl. is nog eens aan de contactpersonen bij BZK gemeld dat de ontvan-

gen informatie niet volstaat c.q. voor BEA te weinig inzichtelijk is om daarmee de ge-

constateerde afwijking in het reproduceren van de zuivere herverdeeleffecten te kun-

nen verklaren. 

 Op 10 augustus is vervolgens expliciet gevraagd om voor één kleinere gemeente (bij-

voorbeeld een gemeente uit de regio Midden-Holland) en een grotere gemeente (één 

van de G4-gemeenten) de gepubliceerde zuivere verdeeleffecten voor te rekenen. 

 De contactpersonen bij BZK hebben de gevraagde nadere toelichting niet verstrekt. 

 

Volume- en herverdeeleffect kunnen als volgt worden gevisualiseerd14: 
 

 
 

De wijze waarop BEA het volume- en herverdeeleffect berekent in de voorliggende rappor-

tage sluit volledig aan bij de door het ministerie van BZK op 2 februari 2021 beschikbaar 

gestelde gegevens over15: 

 Gehanteerde maatstaven in het nieuwe verdeelmodel en het gewicht daarvan. 

 Het macrobudget voor het sociaal domein en de verschillende clusters daarbinnen. 

                                                           
14 BEA heeft er voor gekozen om eerst het volume-effect te berekenen en vervolgens de nieuwe 

verdeelmaatstaven en bijbehorende gewichten toe te passen op het nieuwe budget. Dit kan ook an-

dersom (eerst op basis van oude budget de nieuwe verdeelmaatstaven toepassen en daarna het vo-

lume-effect doorvoeren. Dit leidt tot hetzelfde totale financiële effect omgerekend naar gemeente en 

inwoner binnen de betreffende gemeente. Deze andere route leidt wel tot een iets andere uitsplit-

sing van het totale financiële effect naar respectievelijk volume- en herverdeeleffect.  
15 Dit deel van de tekst wordt nog geactualiseerd. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 18 

 

De wijze waarop volume- en herverdeeleffect worden bepaald op het niveau van individue-

le gemeenten kan worden geïllustreerd met de navolgende tabel: 

 
Krimpenerwaard Aantal 

inwoners
Sociale basis Wmo Jeugd Participatie Overig Totaal Sociaal 

Domein
55.204

1. Oud budget, oude verdeling 7.602.631 11.580.068 7.873.457 4.414.626 3.254.443 34.725.225
2. Nieuw budget, nieuwe verdeling 7.318.444 7.647.488 9.723.284 4.597.434 3.254.443 32.541.093

3. Nieuw budget NL/oud budget NL 0,93 0,75 1,07

4. Nieuw budget, oude verdeling 7.063.047 8.634.543 8.439.589

5. Volume-effect (abs.) -539.584 -2.945.525 566.132
6. Volume-effect (p. inw.) -10 -53 10

7. Herverdeeleffect (abs.) 255.397 -987.055 1.283.695
8. Herverdeeleffect (p. inw.) 5 -18 23

9. Totaal financieel effect (abs.) -284.187 -3.932.580 1.849.827
10. Totaal financieel effect (p. inw.) -5 -71 34  
 

Toelichting redeneerlijn: 

 Oud budget, oude verdeling: Startpunt is het door BZK op 2 februari 2021 gepubliceer-

de oude budget (dat tot nu toe op de oude manier wordt verdeeld over de gemeenten). 

Dit budget is voor elke gemeente, uitgesplitst naar cluster binnen het Sociaal Domein, 

gepubliceerd en te zien op regel (1). 

 Nieuw budget, nieuwe verdeling: In dezelfde publicatie is ook het nieuwe budget per 

gemeente gepubliceerd, dat in de nieuwe situatie met behulp van een nieuw verdeel-

model zal worden verdeeld. Het budget dat gemeenten ontvangen uitgaand van het 

nieuwe macrobudget en het nieuwe verdeelmodel is, uitgesplitst naar cluster in het So-

ciaal Domein, af te lezen op regel (2). 

 Voor berekening van het volume-effect wordt het door gemeenten per cluster te ont-

vangen budget uitgaand van het nieuwe macrobudget en de nieuwe verdeling (zie regel 

2) verminderd met het bedrag dat gemeenten ontvangen uitgaand van het nieuwe ma-

crobudget maar dan verdeeld op basis van de oude verdeling.  

 Het nieuwe budget verdeeld op basis van de oude verdeling is weergegeven op regel 

(3). Voor elke gemeente is het nieuwe budget per cluster gelijk aan het oude budget 

per cluster vermenigvuldig met de verhouding tussen (a) het nieuwe budget voor dit 

cluster voor Nederland als geheel en (b) het oude budget voor dit cluster voor Neder-

land als geheel. Deze verhouding is weergegeven op regel (3). 

 Het volume-effect in absolute zin (5) is gelijk aan ‘nieuw budget verdeeld o.b.v. oude 

verdeling’ minus ‘oud budget verdeeld o.b.v. oude verdeling’, oftewel (4) minus (1).  

 Het herverdeeleffect in absolute zin (6) is gelijk aan ‘nieuw budget verdeeld o.b.v. 

nieuwe verdeling’ minus ‘nieuw budget verdeeld o.b.v. oude verdeling’, oftewel (2) mi-

nus (4). 

 

De volume- en verdeeleffecten per inwoner zijn berekend op basis van het aantal inwoners 

voor 2017. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 19 

 

Focus en scope Het voorliggende onderzoek richt zich verder niet op het volledige Sociaal Domein, maar 

van onderzoek alleen op die clusters waarvoor geldt dat er in het nieuwe verdeelmodel gewicht is 

toegekend aan de maatstaf ‘klantenpotentieel regionaal’ of de opvolger daarvan, te weten 

de ‘maatstaf centrumfunctie’. Concreet betekent dit het volgende: 

 In het voorliggende onderzoek ligt de focus op de clusters Wmo, Jeugd en Sociale ba-

sisvoorzieningen centraal, omdat in deze clusters gewicht is toegekend aan een maat-

staf gericht op de centrumfunctie. 

 In het onderzoek wordt niet nader ingegaan op het cluster Participatie, omdat voor dit 

cluster in het nieuwe verdeelmodel geen gewicht is toegekend aan een maatstaf ge-

richt op de centrumfunctie. 

 In het voorgestelde verdeelmodel voor het Sociaal Domein wordt ook voor het cluster 

Beschermd Wonen gewicht toegekend aan een maatstaf gericht op de centrumfunctie. 

Er is voor dit cluster echter geen sprake van herverdeeleffecten. De maatstaf centrum-

functie wordt hier toegepast op een op te bouwen budget voor elke gemeente waarmee 

nieuwe cliënten Beschermd Wonen kunnen worden bediend met passende voorzienin-

gen.  

 

De clusters Participatie en Beschermd Wonen vallen om genoemde redenen dus buiten de 

scope van het voorliggende onderzoek. 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 20 

3 BZK-voorstel met groot gewicht voor centrumfunctie 

3.1 Impact van centrumfunctie en zijn van studentenstad 

Geld van klein Invoering van het door BZK in februari 2021 voorgestelde verdeelmodel voor het sociaal  

naar groot in domein resulteert in aanzienlijke herverdeeleffecten, waarbij in grote lijnen “geld van 

februari 2021… kleine naar grote gemeenten gaat”. Doordat er naast het verdeeleffect sprake is van een 

volume-effect, omdat er meer overhead zal drukken op het sociaal domein (en minder op 

het klassiek domein), gaan per saldo in het sociaal domein alleen de gemeenten met meer 

dan 250.000 inwoners (de G4) er op vooruit: 

 

Alleen bij gemeenten met 100.000 of meer is er gemiddeld sprake van een positief her-

verdeeleffect in het sociaal domein van € 10 per inwoner (als optelsom van het negatieve 

volume-effect van € 82 per inwoner en het positieve zuivere herverdeeleffect van € 92 per 

inwoner).  

 
AEF-voorstel oud budget

oude verdeling oude verdeling nwe verdeling totaal per inw totaal per inw effect per inw
Nederland € 17.156.224.911 € 16.042.595.769 € 16.042.595.769 -€ 1.113.629.143 -€ 65 € 0 € 0 -€ 1.113.629.143 -€ 65
0-20.000 € 1.197.928.493 € 1.120.169.657 € 1.028.128.679 -€ 77.758.836 -€ 50 -€ 92.040.978 -€ 59 -€ 169.799.815 -€ 109
20.000-50.000 € 4.856.903.307 € 4.541.636.453 € 4.338.755.422 -€ 315.266.855 -€ 53 -€ 202.881.031 -€ 34 -€ 518.147.885 -€ 87
50.000-100.000 € 3.374.068.046 € 3.155.053.635 € 3.131.087.084 -€ 219.014.412 -€ 67 -€ 23.966.550 -€ 7 -€ 242.980.962 -€ 74
100.000-250.000 € 4.753.408.965 € 4.444.860.040 € 4.548.176.594 -€ 308.548.925 -€ 79 € 103.316.554 € 26 -€ 205.232.371 -€ 52
>250.000 € 2.973.916.099 € 2.780.875.984 € 2.996.447.989 -€ 193.040.115 -€ 82 € 215.572.005 € 92 € 22.531.890 € 10

nieuw budget volume-effect herverdelingseffect totaal effect

 
 

Bij het op 12 augustus jl. door BZK gepubliceerde verdeelmodel voor het sociaal domein 

wordt, zoals hiervoor toegelicht, geen uitsplitsing gemaakt naar volume-effecten en zuivere 

herverdeeleffecten. Voor het sociaal domein geldt dat het totale budget met circa € 1,2 

miljard afneemt, mede als gevolg van een verschuiving van overhead van het klassiek do-

mein binnen het gemeentefonds naar het sociaal domein, wat per inwoner voor Nederland 

als geheel uitkomt op een volume-effect van minus € 70.  

 

… en ook in Als dit gemiddelde volume-effect wordt afgetrokken van het totale door BZK gepubliceerde 

voorstel van verdeeleffect, ter benadering van het zuivere verdeeleffect, resulteert het volgende beeld 

augustus 2021 waarin omgerekend per inwoner een (zuiver) herverdeeleffect optreedt van minus € 22 

voor de groep gemeenten van 0 tot 20.000 inwoners en een positief (zuiver) herverdeelef-

fect van € 44 per inwoner: 

 
Budget sociaal
domein inw oud nieuw mutatie oud nieuw mutatie hve
TOTAAL 17.282.163 15.392.302.255 14.187.024.851 -1.205.277.404 891 821 -70 0

0-20.000 1.097.463 783.783.402 682.579.310 -101.204.091 714 622 -92 -22
20-50.000 6.095.523 4.754.968.402 4.238.709.210 -516.259.192 780 695 -85 -15
50-100.000 3.683.213 3.303.651.930 2.979.921.602 -323.730.328 897 809 -88 -18
100-250.000 4.007.682 3.847.102.337 3.645.238.004 -201.864.334 960 910 -50 19
>250.000 2.398.282 2.702.796.184 2.640.576.725 -62.219.459 1.127 1.101 -26 44

bedragen per inwoner

 
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 21 

Als de zuivere verdeeleffecten worden getotaliseerd voor de verschillende groottecatego-

rieën gemeenten, is het beeld op basis van het verdeelmodel van augustus 2021 dat de 

gemeenten met 100.000 inwoners of meer profiteren en de kleinere gemeenten een ne-

gatief zuiver verdeeleffect ervaren: 

 

 
 

Het zuivere verdeeleffect voor de G4 (250.000 inwoners en meer) bedraagt dan in totaal 

circa € 105 miljoen en voor de overige 100.000 plus-gemeenten circa € 77,5 miljoen. Het 

negatieve zuivere verdeeleffect voor de gemeenten tot 20.000 inwoners komt in totaal uit 

op circa € 25 miljoen, voor de gemeenten met 20.000 tot 50.000 inwoners € 91,5 miljoen 

en voor de gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners circa € 67 miljoen. 

 

Het herverdeeleffect per inwoner is aanzienlijk. Waar aanvankelijk, in februari 2021, vooral 

de noordelijke gemeenten fors negatief geraakt werden, valt de schade in de provincies 

Groningen en Friesland uitgaand van het verdeelvoorstel van augustus jl. mee. Relatief 

grote negatieve verdeeleffecten per inwoner zijn er nog voor de volgende noordelijke ge-

meenten 

 In Groningen betreft dit Pekela (-€ 181), Midden-Groningen (-€ 155), Appingedam (-€ 

141), Westerkwartier (-€ 140) en Oldambt (-€ 143). 

 In Friesland Achtkarspelen (- € 184). 

 In Drenthe Tynaarlo (-€ 135). 

 

Uitgaand van het in augustus jl. gepubliceerde verdeelmodel worden onder meer de vol-

gende (groepen van) gemeenten geraakt: 

 Middelgrote gemeenten in de provincies Noord- en Zuid-Holland en Utrecht, zoals Zoe-

terwoude (-€ 237), Sliedrecht (-€ 198), Beemster (-€ 192), Baarn (-€ 186), Pijnacker-

Nootdorp (-€ 188), Heerhugowaard (-€ 181), Woudenberg (-€ 177), IJsselstein (-€ 162), 

Rijswijk en Capelle aan den IJssel (-€ 158), Eemnes (-€ 154), Utrechtse Heuvelrug  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 22 

(-€ 148), Beverwijk (-€ 147), Voorschoten (-€ 140), Oegstgeest (-€ 139), Wijk bij Duur-

stede (-€ 139) en Zeist (-€ 135). 

 Kleinere landelijke gemeenten in Brabant, zoals Sint-Anthonis (-€ 166), Reusel-De 

Mierden (-€ 146), Sint-Michielsgestel (-€ 126), Haaren (-€ 160), Goirle (-€ 148). 

 Middelgrote gemeenten in Gelderland zoals Ermelo (-€ 181), Westervoort (-€ 178), Dru-

ten (-€ 177), Zutphen (-€ 159) en Doesburg (-€ 145).  

 Middelgrote en kleinere gemeenten in Limburg, zoals Gennep (-€ 237), Landgraaf  

(-€ 160) en Brunssum (-€ 141).  

 

Impact van Van de 100.000 plus-gemeenten zijn er enkele gemeenten die een totaal herindelings- 

centrumfunctie effect van méér dan het landelijk gemiddelde van minus € 70 per inwoner ervaren. Het  

evident gaat met name om Zoetermeer (-€ 159), Almere (-€ 137) en Zaanstad (- € 117). Het zijn 

de 100.000 plus-gemeenten die vanwege de nabijheid van een G4-gemeente relatief ma-

tig scoren op de maatstaf centrumfunctie. Binnen de G4-gemeenten valt op dat Den Haag 

een relatief groot negatief totaal verdeeleffect ervaart, waarbij meespeelt dat Den Haag 

vanwege de ligging aan zee en de aanwezigheid van Rotterdam relatief laag scoort op de 

maatstaf centrumfunctie ten opzichte van de andere G4-gemeenten.  

 

Studentenstad Voor veel 100.000 plus-gemeenten geldt dat zij een aanzienlijk positief verdeeleffect 

profiteert… hebben. De steden die de grootste plus ervaren in het sociaal domein, omgerekend naar 

totaal verdeeleffect per inwoner, zijn Eindhoven (€ 74) en Groningen (€ 41). In wat minde-

re mate wijken ook Amstelveen (€ 16), Nijmegen (€ 9), Utrecht (€ 11), Amsterdam (€ 5), 

Maastricht (€ 1), Venlo (€0) en Wageningen (-€ 1) positief af. Het zijn gemeenten die niet 

alleen een aanzienlijke centrumfunctie vervullen, en daarom op de maatstaf centrumfunc-

tie hoog scoren, maar het zijn ook bij uitstek studentensteden.  

 

… van maatstaf Bij de gunstige herverdeeleffecten van de grote steden met een belangrijke positie als 

eenpersoons- studentenstad speelt mee dat deze steden hoog scoren op de door BZK per augustus 

huishoudens 2021 in het verdeelmodel voor het sociaal domein ingevoerde maatstaf eenpersoonshuis-

houdens. Deze maatstaf is naar verwachting door BZK voor het cluster Wmo opgenomen 

als een indicatie van de eenzaamheidsproblematiek, maar het is de vraag of deze maat-

staf ‘meet wat deze zou moeten meten’, als in de maatstaf eenpersoonshuishoudens ook 

alle studenten en ‘happy singles’ meewegen die waarschijnlijk maar een zeer beperkt be-

roep op de Wmo-voorzieningen doen.  

3.2 Impact van wegvallen van integratie-uitkeringen en doeluitkeringen 

IUSD Wmo en Bij de actualisatie van de verdeeleffecten door BZK per 12 augustus 2021, waarbij wordt 

IU Wmo vallen uitgegaan van gegevens over het jaar 2019 (tot dan was het basisjaar 2017) komt ook tot 

weg uiting dat met ingang van 2019 enkele integratieuitkeringen (IU’s) en doeluitkeringen 

(DU’s) zijn geïntegreerd in de Algemene Uitkering. Voor het voorliggende onderzoek is met 

name van belang dat voor het cluster Wmo de IUSD Wmo en de IU Wmo (die zich richt op 

huishoudelijke hulp) zijn geïntegreerd in het cluster Wmo in de Algemene Uitkering. Door 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 23 

deze integratieslag komen de tot dan voor deze IUSD Wmo en IU Wmo gehanteerde ver-

deelmaatstaven (zowel IUSD Wmo als IU Wmo hadden een eigen verdeelmodel, naast de 

Algemene Uitkering binnen het Gemeentefonds) te vervallen. Met name de volgende 

maatstaven zijn daarbij van belang, omdat zij enerzijds in de verdeelsystematiek voor de 

IUSD Wmo en de IU Wmo groot gewicht hadden en anderzijds geen gewicht meer hebben 

gekregen in het voorgestelde nieuwe verdeelmodel voor het cluster Wmo binnen de Alge-

mene Uitkering: 

 Langdurig psychisch medicijngebruik (FKG, oftewel inwoners die behoren tot de farma-

ceutische kostengroepen met een psychische achtergrond). 

 Eenouderhuishoudens met twee kinderen of meer. 

 Uitkeringsontvangers anders dan ontvangers van een bijstandsuitkering (het gaat met 

name om inwoners met een Wsw-indicatie en inwoners met een uitkering op basis van 

Wajong, WAO en WIA). 

 Het aantal Wajong-uitkeringen. 

 Jongeren in gezinnen met een verhoogd armoederisico. 

 

Het financiële belang voor veel gemeenten, waaronder ook de gemeenten in Midden-

Holland en de gemeente Meierijstad is groot. Afgezet tegen de totale omvang van de Al-

gemene Uitkering (optelsom van algemene uitkering voor sociaal domein en klassiek do-

mein minus de inkomsten vanwege overige eigen middelen en OZB), is het financieel ge-

wicht van deze maatstaven in de IUSD Wmo en IU Wmo gelijk aan 18 procent (voor de ge-

meente Gouda) tot 23,3 procent (gemeente Meierijstad) van de Algemene Uitkering van de 

betreffende gemeente: 

 
Maatstaven in IU/DU's in 
huidige situatie

Bodegraven-
Reeuwijk

Gouda Krimpener-
waard

Waddinx-veen Zuidplas Meierijstad

jong_arm 265.952 880.928 406.976 213.102 311.782 652.602
jong_FKGpsych 1.641.408 3.891.869 2.887.398 1.686.060 2.042.610 3.606.850
eenoud-2k 834.274 1.998.051 1.210.515 647.322 1.177.799 1.916.260
uo_bo 1.962.403 7.103.668 3.502.105 2.170.884 2.729.385 8.335.430
wajong 403.068 1.435.187 766.490 506.148 601.298 1.169.558
FKG_dr 2.672.504 6.357.983 4.566.613 2.339.660 3.111.754 7.477.055
Subtotaal 7.779.609 21.667.686 13.340.097 7.563.176 9.974.628 23.157.755
Totaal AU 39.301.614 119.892.865 70.157.836 35.789.515 48.842.219 99.335.457  
 

Het financiële belang van deze maatstaven omgerekend naar inwoner is als volgt 

 
Maatstaven in IU/DU's in 
huidige situatie

Bodegraven-
Reeuwijk

Gouda Krimpener-
waard

Waddinx-veen Zuidplas Meierijstad

jong_arm 7,72 12,04 7,26 7,53 7,29 8,08
jong_FKGpsych 47,63 53,18 51,52 59,54 47,77 44,63
eenoud-2k 24,21 27,30 21,60 22,86 27,54 23,71
uo_bo 59,94 97,07 62,48 76,67 63,83 103,14
wajong 11,70 19,61 13,68 17,87 14,06 14,47
FKG_dr 77,55 86,88 81,48 82,63 72,77 92,52
Subtotaal 228,75 296,08 238,02 267,10 233,26 286,55
AU/inwoner 1.140,43 1.638,31 1.251,75 1.263,93 1.142,19 1.229,17
Belang als % AU/inwoner 20,1% 18,1% 19,0% 21,1% 20,4% 23,3%  
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 24 

De impact van het wegvallen van de IUSD Wmo en de IU Wmo kan ook worden geïllu-

streerd door te kijken naar de tien gemeenten met het grootste negatieve zuivere herver-

deeleffect in het sociaal domein en hoe deze gemeenten scoren op een aantal bepalende 

maatstaven voor het verdeelmodel van de IUSD Wmo, omdat deze het grootste financiële 

gewicht vertegenwoordigt: 

 Uitkeringsontvangers anders dan ontvangers van een bijstandsuitkering (het gaat met 

name om inwoners met een Wsw-indicatie en inwoners met een uitkering op basis van 

Wajong, WAO en WIA). 

 Het aantal Wajong-uitkeringen. 

 

Top-10 van gemeen-

ten met meest nega-

tieve zuivere herver-

deeleffect in sociaal 

domein 

Negatief 

herverdeelef-

fect sociaal 

domein 

Uitkerings-

ontvangers 

minus bij-

standsontvan-

gers (per in-

woner) 

Aantal wajong-

ers (per inwo-

ner) 

Aantal bedden 

1. Zoeterwoude -€ 237  1e 6e 

2. Gennep -€ 237 12e 2e 1e 

3. Sliedrecht -€ 198  4e 9e 

4. Beemster -€ 192    

5. Pijnacker-Nootdorp -€ 188    

6. Baarn -€ 186  3e 5e 

7. Heerhugowaard -€ 181    

8. Ermelo -€ 181  5e 2e 

9. Westervoort -€ 178    

10. Druten -€ 177   14e 

 

De vraag die gesteld kan worden, is of de met name sociaaleconomisch gerichte maatsta-

ven, op basis waarvan de IUSD Wmo en de IU Wmo werden verdeeld, niet te weinig door-

klinken in het door BZK voorgestelde nieuwe verdeelmodel.  

3.2 Impact BZK-verdeelmodel op Midden-Holland en Meierijstad 

Voor de gemeenten in Midden-Holland, met uitzondering van de gemeente Krimpener-

waard, en de gemeente Meierijstad geldt dat zij in het sociaal domein een negatief zuiver 

herverdeeleffect ervaren, als het zuivere herverdeeleffect wordt benaderd door van het to-

tale verdeeleffect in het sociaal domein het gemiddelde verdeeleffect per inwoner van mi-

nus € 70 voor heel Nederland wordt afgetrokken (dit gemiddelde verdeeleffect per inwoner 

voor Nederland wordt dan pragmatisch gelijk geacht te zijn aan het volume-effect per in-

woner).  

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 25 

Het totale verdeeleffect per inwoner in het sociaal domein, in casu de optelsom van het vo-

lume-effect en het zuivere herverdeeleffect omgerekend naar inwoner, wordt navolgend 

gevisualiseerd: 

 

 
 

Het aldus benaderde zuivere herverdeeleffect per inwoner voor het sociaal domein als ge-

heel is navolgend gevisualiseerd: 

 

 
 

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 26 

4 Stedelijkheidsmaatstaf geen geschikte vervanger 

Door ROB is in zijn ‘Tussenbericht’ van 25 maart 2021 de suggestie gedaan om de maat-

staf klantenpotentieel regionaal eventueel te vervangen door een andere maatstaf die de 

stedelijkheid van gemeenten weerspiegelt. Dit vanuit het beeld dat de stapeling van pro-

blemen in het sociaal domein met name in de (grotere) steden het grootst is en de in-

schatting dat de stapeling van sociale problemen wellicht meer met stedelijkheid te maken 

heeft dan met het vervullen van een centrumfunctie. Concreet stelt de Raad de vraag of de 

maatstaf klantenpotentieel regionaal vervangen kan worden door bebouwingsdichtheid.  

4.1 OAD is geen kostendrijver en heeft zelfde verdeeleffect als centrumfunctie 

Beoordeling Indien als maatstaf voor bebouwingsdichtheid de maatstaf omgevingsadressendichtheid 

effect OAD als (OAD) wordt gehanteerd, wijkt het resultaat niet veel af van een verdeelmodel met daarin 

maatstaf de door AEF voorgestelde maatstaf klantenpotentieel regionaal. Beide maatstaven 

resulteren in een positief herverdeeleffect voor de gemeenten met 100.000 of meer inwo-

ners, waarbij opvalt dat de maatstaf OAD nog meer dan klantenpotentieel regionaal gun-

stig is voor met name de G4-gemeenten (> 250.000 inwoners). 

 

Denkexercitie De samenhang kan worden geïllustreerd door voor de clusters van Wmo, Jeugdwet en 

Sociale basisvoorzieningen de vraag te stellen welke herverdeeleffecten er optreden indien 

de verdeling van de betreffende clusters volledig worden bepaald op basis van: 

1. Maatstaf klantenpotentieel regionaal. 

2. Maatstaf omgevingsadresssendichtheid (OAD). 
 

De consequenties van het volledig verdelen van de middelen voor de clusters Wmo, 

Jeugdwet en Sociale basisvoorzieningen op basis van klantenpotentieel regionaal respec-

tievelijk OAD, als analytische denkexercitie, worden navolgend geïllustreerd. 
 

  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 27 

Voor het cluster Wmo levert dit als beeld op dat inwoners van gemeenten tot 20.000 in-

woners er nog steeds veel op achteruit gaan (€ 94 per inwoner uitgaand van OAD versus € 

111 op basis van klantenpotentieel regionaal), terwijl de grootste gemeenten (meer dan 

250.000 inwoners) er zelfs nog meer op vooruit gaan per inwoner (€ 271 per inwoner op 

basis van 100% OAD en € 145 per inwoner op basis van 100% maatstaf centrumfunctie). 
 

Voor het cluster Jeugdwet geldt een soortgelijk beeld. Ook hier gaan de G4-gemeenten er 

zeer fors op vooruit. Zij zijn daarmee vrijwel de enige gemeenten die baat hebben bij deze 

stedelijkheidsmaatstaf. Ook de gemeenten met 100.000 tot 250.000 inwoners profiteren 

nauwelijks van een eventuele maatstaf OAD. Per saldo is voor deze groep gemeenten de 

maatstaf centrumfunctie gunstiger dan een stedelijkheidsmaatstaf als OAD.  
 

 
 

Het beeld van Wmo en Jeugd herhaalt zich bij het cluster Sociale basisvoorzieningen.  
 

  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 28 

Ook hier profiteren de G4-gemeenten fors als het cluster volledig op basis van de maatstaf 

OAD wordt bekostigd in plaats van volledig op basis van klantenpotentieel regionaal. 

 

Stedelijkheid In de literatuur wordt de mate van stedelijkheid van gemeenten, binnen het sociaal 

vooral factor bij domein, vooral gerelateerd aan GGZ-gerelateerde problematiek en een relatief grote 

BW & MO behoefte aan voorzieningen op het terrein van Beschermd Wonen en Maatschappelijke 

Opvang. In een onderzoek van G4-User in opdracht van de GGD Amsterdam is onderzocht 

hoe de kans op GGZ-problematiek gerelateerd is aan de mate van stedelijkheid. Het blijkt 

dat de kans op GGZ-problematiek in stedelijke gebieden zo’n anderhalf tot drie keer zo 

groot is als in landelijke gebieden16. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn: 

 Sociale en demografische factoren, met name het aandeel alleenstaanden, niet Wes-

terse migranten, huishoudens met een laag inkomen en laagopgeleiden. Steden scoren 

hoog op deze risicofactoren.  

 Selectie-effecten, waardoor personen met (risicofactoren voor) |GGZ-problematiek naar 

de steden toe trekken. 

 Stresserende kenmerken van de stad, zoals overvloedige stimulatie, beperkte leefruim-

te, grotere (ervaren) onveiligheid, geluids- en luchtvervuiling en verminderde sociale 

cohesie, die als oorzaken kunnen gelden voor verhoogde prevalentie van GGZ-

problematiek. 

 

Het onderzoek levert op dat het verband tussen stedelijkheid en prevalentie van GGZ-

problematiek stand lijkt te houden ook als gecorrigeerd wordt voor sociale en demografi-

sche factoren. Met name de stresserende kenmerken van de stad lijken ook van belang 

voor de omvang van de GGZ-problematiek in de steden.  

 

In het verdeelmodel voor het cluster Beschermd Wonen is om deze reden de maatstaf 

‘aantal EPA-patiënten’ opgenomen (i.c. de maatstaf die staat voor het aantal inwoners met 

Ernstige Psychische Aandoeningen), met een gewicht van 8 procent. Daarnaast is voor dit 

cluster de maatstaf klantenpotentieel regionaal opgenomen met een gewicht van 24 pro-

cent.  

 

Bij BW & MO In het voorliggende rapport wordt niet nader ingegaan op het cluster Beschermd Wonen. 

geen herverdeel- De reden hiervoor is dat binnen het cluster Beschermd Wonen geen herverdeeleffecten  

effecten aan de orde zijn. Voor de niet-centrumgemeenten wordt een nieuw budget opgebouwd, ter 

bekostiging van de nieuwe cliënten Beschermd Wonen. Waar nu de centrumgemeenten 

nog een bijzondere verantwoordelijkheid hebben voor het organiseren van Beschermd 

Wonen voor de hele regio, is dit in de nieuwe situatie alleen nog het geval voor de huidige 

cliënten.  
 

                                                           
16 Yvonne Hendriks, Matty de Wit en Addi van Bergen (G4-User) i.o.v. GGD Amsterdam, De mogelij-

ke rol van grootstedelijke factoren in de vraag naar en kosten voor Beschermd Wonen en de Maat-

schappelijke Opvang, november 2016.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 29 

Voor maatschappelijke opvang (MO) vindt doordecentralisatie pas later, waarschijnlijk in 

2026, plaats. 

4.2 Mogelijke maatstaven en relatie met stedelijkheid en centrumfunctie 

Zoals hiervoor toegelicht, kent de maatstaf OAD een zeer sterke correlatie met de maat-

staf klantenpotentieel regionaal. De vraag is hoe de correlatie is tussen stedelijkheid en 

eventuele andere voor de herverdeling te hanteren verdeelmaatstaven. 

 

Cluster Wmo Voor het cluster Wmo geldt dat OAD en klantenpotentieel regionaal een herverdeeleffect 

hebben dat sterk afwijkt van de overige mogelijk voor dit cluster te hanteren verdeelmaat-

staven als huishoudens met lage inkomens, ouderen of lager opgeleiden, die om uiteenlo-

pende redenen vaker beroep doen op Wmo-voorzieningen. Alleen voor de mogelijke maat-

staf ‘personen met een niet-westerse migratieachtergrond’ geldt dat deze een sterke cor-

relatie vertoont met stedelijkheidsmaatstaven als OAD en klantenpotentieel regionaal: 

 
Gemeenten naar 
aantal inwoners

BZK cfregio lage ink 75+ LO nwmigr OAD Kernen

0-20.000 161,81 51,09 149,76 299,79 198,59 65,71 68,30
20-50.000 175,36 98,94 162,64 279,81 209,16 90,33 95,53
50-100.000 188,97 170,58 190,84 210,71 206,26 167,39 152,38
100-250.000 203,29 279,87 206,72 110,31 163,88 220,24 221,73
>250.000 224,53 369,72 253,79 17,92 161,10 489,46 495,62
G4-K81 62,72 318,63 104,03 -281,87 -37,49 423,75 427,32  

 

 

 

 

 

Toepassing van de maatstaf centrumfunctie is zeer in het voordeel van gemeenten met 

meer dan 100.000 inwoners en dit geldt in sterke mate ook voor de eventuele maatstaf 

OAD, waarbij dan bijzonder is dat vooral de gemeenten met 250.000 inwoners (de G4-

gemeenten) hier sterk van profiteren. Er lijkt geen plausibele uitleg waarom de gemeenten 

met 250.000 of meer inwoners bij toepassing van de stedelijkheidsmaatstaf OAD circa 

10x zo groot positief herverdeeleffect ontvangen.  

 

Nota bene: Opvallend is overigens dat de door BZK in de publicatie van 2 februari 2021 

voor het cluster Wmo voorgestelde kernenmaatstaf ‘kernen * inwoners’ een herverdeelef-

fect heeft dat gunstig is voor met name de gemeenten met meer dan 250.000 inwoners, 

terwijl de gedachte achter een kernenmaatstaf doorgaans is dat vaak qua aantal inwoners 

kleinere gemeenten met meer kernen en een groot oppervlak gecompenseerd dienen te 

worden voor de extra kosten vanwege het grote aantal kernen. De maatstaf ‘kernen’, zoals 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 30 

nu gehanteerd, of ‘kernen met 500 of meer adressen’ komt wel ten goede aan deze groep 

van qua inwoners kleinere meerkernige en vaak uitgestrekte gemeenten17. 

 

Cluster Jeugd Voor het cluster Jeugd geldt dat een verdeling van middelen op basis van alleen de 

maatstaf OAD in sterke mate overeenkomt met een verdeling op basis van de maatstaf 

centrumfunctie. Beide zijn zeer gunstig voor de grote steden. De maatstaf jongeren (inwo-

ners van 18 jaar en jonger) is vrijwel schaalonafhankelijk, in die zin dat de maatstaf niet in 

het voordeel is van kleinere dan wel grotere gemeenten. Dit is ook het geval voor maatsta-

ven als huishoudens met laag opleidingsniveau: 

 
Gemeenten naar 
aantal inwoners

BZK cfregio jongeren jong-arm eenouder nwmigr lage ink LO OAD

0-20.000 209,79 70,62 259,47 176,56 207,81 90,83 207,02 274,51 94,41
20-50.000 238,13 136,76 266,69 194,71 221,69 124,86 224,82 289,13 132,05
50-100.000 273,02 235,80 273,75 258,18 268,96 231,39 263,80 285,12 210,63
100-250.000 289,12 386,87 255,78 282,92 281,77 304,44 285,75 226,53 306,51
>250.000 295,94 511,07 255,21 454,63 357,15 676,58 350,82 222,69 685,10
G4-K81 86,15 440,45 -4,26 278,07 149,34 585,76 143,81 -51,82 590,69  

 

Cluster Voor het cluster Sociale basisvoorzieningen wordt gevonden dat verdeling van het budget 

Sociale basis- op basis van alleen de maatstaf inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond of op 

voorzieningen basis van alleen de maatstaf OAD resulteert in een nog sterkere herverdeling ‘van klein 

naar groot’ dan indien het budget wordt verdeeld op basis van de maatstaf klantenpoten-

tieel regionaal. Met name de G4-gemeenten hebben daar baat bij: 

 
Gemeenten naar 
aantal inwoners

BZK cfregio 75+ nwmigr Inwoners OAD Kernen

0-20.000 150,97 52,39 307,41 67,38 70,04
20-50.000 162,72 101,45 286,92 92,62 97,95
50-100.000 186,42 174,92 216,06 171,64 156,25
100-250.000 214,64 286,98 113,12 225,83 227,37
>250.000 281,48 379,11 18,38 501,89 508,21
G4-K81 130,52 326,72 -289,03 434,51 0,00 438,18  

 

De maatstaf ‘gebruik van specialistische GGZ’ blijkt een maatstaf zonder extreme uitsla-

gen naar ofwel kleinere ofwel grotere gemeenten aan het aantal inwoers.  

4.3 Conclusies 

Toepassing van de maatstaf omgevingsadressendichtheid (OAD) resulteert in nog sterkere 

herverdeeleffecten van ‘klein naar groot’, gemeten naar het aantal inwoners, dan de 

maatstaf klantenpotentieel regionaal of de nieuwe maatstaf centrumfunctie.  

 

Dat op zich is nog geen overtuigend argument dat een stedelijkheidsmaatstaf niet opge-

nomen zou moeten worden in het verdeelmodel voor het sociaal domein. Uiteindelijk gaat 

                                                           
17 De maatstaf ‘kernen met 500 of meer adressen’ wordt in het door AEF geïnspireerde verdeelmo-

del van BZK uit februari 2021 wel toegepast voor het cluster Sociale basisvoorzieningen.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 31 

het vooral om de mate waarin een maatstaf de noodzakelijk door gemeenten te maken 

kosten weerspiegelt. Het navolgende hoofdstuk 5 richt zich met name op deze vraag: wat 

zijn de belangrijkste kostendrijvers in het sociaaldomein, als basis voor de keuzes die ge-

maakt moeten worden ten aanzien van de maatstaven in het nieuwe verdeelmodel voor 

het sociaal domein.  

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 32 

5 Analyse belangrijkste kostendrijvers in sociaal domein 

Ten behoeve van het voorliggende onderzoek heeft BEA uitgebreide deskresearch ge-

pleegd naar de belangrijkste kostendrijvers in het sociaal domein. In aanvulling daarop is 

bij professionals van de opdrachtgevende gemeenten, die dagelijks werkzaam zijn in of be-

leidsmatig betrokken zijn bij het sociaal domein, geïnventariseerd welke kostendrijvers 

volgens hen met name bepalend zijn voor de hoogte van de uitgaven van de gemeenten in 

het sociaal domein. Aan deze inventarisatie hebben onder meer de volgende professionals 

bijgedragen: 

 

Professionals die hebben bijgedra-

gen aan inventarisatie en waarde-

ring van relevante kostendrijvers 

Functie 

Karin Lambregtse Teammanager Beleid en Advies Sociaal Domein, 

gemeente Krimpenerwaard 

Wim Strikwerda Concerncontroller, gemeente Waddinxveen 

Kars Davina Senior adviseur bedrijfsvoering Sociaal Domein, 

gemeente Krimpenerwaard 

Saskia Gabriëls Gemeente Krimpenerwaard 

Ted Benschop Gemeente Waddinxveen 

Lisa Timmermans Beleidsadviseur Samenleving, gemeente Zuidplas 

Naomi van Pelt Senior beleidsmedewerker Sociaal Domein, ge-

meente Krimpenerwaard 

Yvonne van Heerwaarden Adviseur Sociaal Domein, gemeente Krimpener-

waard 

 

In de met professionals gevoerde discussies is de volgende denklijn doorlopen voor het be-

leidsscenario waarin de maatstaf ‘klantenpotentieel regionaal’ niet of met veel minder ge-

wicht wordt opgenomen in het verdeelmodel voor het sociaal domein: 

 Stel: alle gemeenten krijgen in het sociaal domein evenveel geld per inwoner… 

 … zou dit ‘eerlijk’ zijn, vanuit het perspectief van de wens om het verdeelmodel in 

het sociaal domein te baseren op de noodzakelijk door gemeenten te maken kos-

ten? 

 Indien dit niet het geval is: waarvoor zou je dan moeten corrigeren? Voor welk type 

inwoner of huishouden zou een gemeente extra geld moeten ontvangen (bijvoor-

beeld oudere inwoners of juist jongeren tot 18 jaar, huishoudens met laag inkomen, 

aantal inwoners dat gebruik maakt van specialistische GGZ, enzovoort)? 

 Welke van deze factoren heeft de meeste impact op de kosten die een gemeente moet 

maken in het sociaal domein en zouden daarom in de te hanteren verdeelmaatstaven 

voor het sociaal domein in ieder geval moeten doorklinken? 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 33 

5.1 Kostendrijvers Wmo 

De kosten die gemeenten hebben aan de uitvoering van de Wmo worden bepaald door het 

aantal mensen dat een beroep doet op de verschillende Wmo-voorzieningen enerzijds en 

de kosten van deze voorzieningen anderzijds. De noodzakelijk te maken kosten voor ge-

meenten zijn daarmee dus afhankelijk van de ‘p’ (prijs) en de ‘q’ (aantal gebruikers).  

 

Ten aanzien van de ‘q’, oftewel het aantal gebruikers, is uit onderzoek wat betreft de Wmo-

maatwerkvoorzieningen het volgende bekend18: 

 De meeste cliënten met een Wmo-maatwerkvoorziening (65 procent) maken gebruik 

van hulpmiddelen en diensten als een rolstoel, een woningaanpassing of een vervoers-

dienst.  

 Verder kreeg 38 procent van de cliënten hulp bij het huishoduen. 

 Nog eens 27 procent van de maatwerkvoorzieningen had betrekking op ondersteuning 

thuis, zoals persoonlijke verzorging of dagbesteding. 

 Een klein deel van de groep cliënten met een Wmo-maatwerkvoorziening maakt ge-

bruik van verblijf en opvang, met name in de vorm van beschermd wonen.  

 

Nota bene: de percentages tellen niet op tot 100 procent omdat mensen van meerdere 

soorten maatwerkvoorzieningen tegelijk gebruik kunnen maken.  

 

Abonnements- Voor de Wmo is de invoering van het abonnementstarief een belangrijke kosten- 

tarief verhogende beleidsmaatregel gebleken. De maatregel heeft een sterk aanzuigende 

werking gehad op het gebruik van voorzieningen. Deze aanzuigende werking komt duidelijk 

naar voren in de ‘monitor abonnementstarief Wmo’, zoals uitgevoerd door bureau Signifi-

cant Public19 Uit het onderzoek blijkt dat in 2019, het jaar van invoering van het abonne-

mentstarief, sprake is van een trendbreuk in het aantal unieke cliënten met een Wmo-

voorziening. Het aantal cliënten stijgt sterk, waarbij deze stijging vooral zichtbaar is bij 

huishoudens met middeninkomens en hogere inkomens. Uitgesplitst naar type voorzie-

ning, is er sprake van een relatief sterke stijging van de voorziening hulp bij het huishou-

den.  

 

Gelet op deze toestroom vanuit de midden- en hogere inkomensgroepen, is het van belang 

de bekostiging van de Wmo niet te eenzijdig af te stemmen op het aantal huishoudens 

met een laag inkomen.  

 

                                                           
18 Bron: CBS. Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/19/ruim-1-1-miljoen-mensen-met-wmo-

maatwerk-in-2019.  
19 Significant Public, Monitor abonnementstarief Wmo, Tweede rapportage 2020, 30 september 

2020.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 34 

Statistieken van het CBS bieden meer inzicht in de relatie tussen leeftijd en gebruik van 

Wmo-voorzieningen20. Voor de groep ouderen blijken de belangrijkste voorspellers voor 

Wmo-gebruik de volgende factoren: 

 Leeftijd, omdat blijkt dat gebruik van Wmo-voorzieningen toeneemt met de leeftijd. Ou-

deren van 75 jaar en ouder maken gemiddeld meer gebruik van Wmo-voorzieningen 

van ouderen van 65 jaar en ouder. Op zeer hoge leeftijd blijft het gebruik van Wmo-

voorzieningen toenemen, maar het gebruik vlak dan wel af. 

 Autobezit, waarbij geconstateerd wordt dat ouderen zonder auto vaker gebruik maken 

van de Wmo dan ouderen die wel de beschikking hebben over een auto. Opvallend is 

dat ouderen zonder auto niet alleen vaker een beroep doen op vervoersvoorzieningen 

in de Wmo maar ook in meer algemene zin. Blijkbaar is het kunnen beschikken over 

een auto (indicatie van welvaart) en het gebruik kunnen maken van een auto (indicatie 

van gezondheid, onder andere ook wat betreft zicht en motoriek, en zelfredzaamheid) 

mede bepalend voor het Wmo-gebruik. 

 Welvaart. 

 Huishoudenssituatie, zoals de vraag of er wel of geen kinderen zijn en of dan sprake is 

van twee of één ouders binnen dit huishouden.  

 Zorgkosten. 

 

De relatie tussen Wmo-gebruik en leeftijd van ouderen (van 70 jaar en ouder) kan als volgt 

worden geïllustreerd: 

 

 
 

Het aandeel ouderen, toegespitst op 70-plussers, blijkt niet evenredig over het land ver-

spreid. Met name gemeenten in het Noorden, in Zeeland en Limburg en in delen van het 

                                                           
20 CBS (Marjolijn Das en Edwin de Jonge), Zelfredzaamheid van ouderen en gebruik van Wmo, Sta-

tistische Trends, 2020.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 35 

oosten van het land kennen een relatief groot aandeel 70-plussers op hun totale bevol-

king:  

Het aandeel 70-plussers is in de grote steden doorgaans relatief klein.  
 

 
De relatie tussen welvaart van ouderen en hun zorggebruik is ook sterk. Het gebruik van 

Wmo-voorzieningen voor de 20 procent ouderen met de laagste welvaart is meer dan vier 

keer zo hoog als het gebruik van Wmo-voorzieningen door ouderen behorend tot de 20 

procent ouderen met de hoogste welvaart:  

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 36 

Nota bene: deze figuur heeft betrekking op de situatie vóór de invoering van het abonnementstarief in de Wmo. 

 

Ook de relatie tussen de zorgkosten van ouderen en hun Wmo-gebruik is sterk: 

 

 
 

In het verlengde van de relatie tussen Wmo-gebruik enerzijds en de zorgkosten anderzijds, 

kan er ook een verband zijn tussen Wmo-gebruik enerzijds en medicijngebruik anderzijds. 

Over het gebruik van de maatstaf medicijngebruik is echter in 2018 een motie aangeno-

men van het Tweede Kamer-lid Van der Molen21 waarin is uitgesproken de maatstaf me-

dicijngebruik in toekomstige verdeelmodellen niet langer te gebruiken. Motivatie voor deze 

keuze is dat door het belonen van medicijngebruik het lokale beleid gericht op terugdrin-

ging van medicijngebruik wordt ontmoedigd.  

 

Er is verder een verband tussen het beroep van ouderen, maar ook andere inwoners met 

een ondersteuningsvraag binnen de scope van de Wmo, op Wmo-voorzieningen enerzijds 

en het sociale netwerk waarop zij terug kunnen vallen. Dit sociale netwerk kent ruwweg 

twee dimensies: 

1. Familiaire relaties. 

2. Relaties met buren en andere omwonenden. 

Ad 1. Relatie tussen Wmo-gebruik en aanwezigheid van ondersteunend netwerk in familie 

CBS-statistieken laten de volgende relevante patronen zien: 

 In, met name de grote, steden wonen relatief veel alleenstaande ouderen. Met name 

Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Groningen springen er wat dit betreft uit. In de 

minder stedelijke gemeenten in het noorden en oosten van het land zijn ouderen min-

                                                           
21 Tweede Kamer der Staten-Generaal, Motie van het lid Van der Molen d.d. 22 mei 2019, Tweede 

Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 34 477, nr. 62.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 37 

der vaak alleenstaand. Verwacht mag worden dat alleenstaande ouderen vaker een be-

roep zullen doen op Wmo-voorzieningen dan niet alleenstaande ouderen, ervan uit-

gaand dat voor een deel van de niet alleenstaande ouderen geldt dat de ene partner 

nog geheel of deels voor de ander kan zorgen. 

 Voor ouderen in de grote steden geldt relatief vaak dat zij geen kinderen hebben. Dit 

verkleint de kans dat deze ouderen een beroep kunnen doen op hun kinderen voor 

mantelzorg of anderszins ondersteuning. 

 Hier staat tegenover dat voor met name de ouderen in de noordelijke provincies, in 

Zeeland en in delen van Overijssel en Limburg geldt, dat hun kinderen vaak op relatief 

grote afstand van de ouders wonen. Dit bemoeilijkt het kunnen bieden van mantelzorg 

of andersoortige ondersteuning van de kinderen aan de ouders.  
 

Over de potentie van familiaire netwerken ter ondersteuning van ouders op leeftijd kan per 

saldo geen harde uitspraak worden gedaan. In de grotere steden zijn ouders vaker alleen-

staand en kinderloos maar in de periferie van Nederland wonen kinderen vaker op grote 

afstand van de ouders zodat mantelzorg of frequente ondersteuning geen reële optie is: 
 

  

Ad 2. Relatie tussen Wmo-gebruik en sociale netwerk in directe omgeving 

Idealiter zou voor een verdeelmodel voor het sociaal domein ook een maatstaf opgenomen 

moeten worden voor een belangrijke doelvariabele als ‘eenzaamheid’. Er zijn voor een-

zaamheid vooralsnog echter geen geschikte maatstaven beschikbaar, die periodiek wor-

den geactualiseerd. Het CBS doet wel onderzoek naar eenzaamheid. 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 38 

Het RIVM heeft onderzoek gedaan naar ernstige eenzaamheid in Nederland, uitgesplitst 

naar gemeenten22. De gemeenten met de meeste ‘ernstig eenzame inwoners’ zijn Den 

Haag en Heerlen (met 16 procent), gevolgd door gemeenten als Kerkrade en Rotterdam 

(15 procent) en Arnhem, Eindhoven, Maastricht, Roermond, Brunssum en Vaals (14 pro-

cent). De gemeenten met de minst ‘ernstig eenzame inwoners’ zijn Urk, Wierden en Tub-

bergen met 5 procent, gevolgd door gemeenten als Edam-Volendam, Hof van Twente, Din-

kelland, Rijssen-Holten, Hellendoorn, Twenterand en Renswoude (6 procent)23.  
 

 
 

Uiteindelijk zijn familiaire en sociale netwerken mede bepalend voor de mate waarin men-

sen eenzaam zijn. Uit onderzoek blijkt dat eenzaamheid verband houdt met onder meer: 

 Leeftijd, waarbij met name de leeftijdscategorie 75+ eruit springt als relatief een-

zaam24.  

 Alleenstaanden. Alleenstaanden op alle leeftijden blijken relatief vaker eenzaam dan 

mensen met een partner. Wel is daarbij een duidelijk patroon zichtbaar naar het type 

alleenstaanden en hoe eenzaam hij of zij zich voelt. 

 

                                                           
22 Zie: https://www.rivm.nl/media/smap/ernstige_eenzaamheid.html.  
23 Het RIVM meet de (ernstige) eenzaamheid niet frequent. Om deze reden is (ernstige) eenzaam-

heid daarom lastig te gebruiken als maatstaf in een verdeelmodel.  
24 Zie https://longreads.cbs.nl/nederland-in-cijfers-2020/hoe-eenzaam-voelen-we-ons/.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 39 

Alleenstaande Het blijkt dat binnen de groep alleenstaanden vooral de groep alleenstaande ouders 

ouders relatief vaak sterke eenzaamheidsgevoelens heeft25: 

 

 
 

Verder blijken ook gescheiden mensen relatief vaak sterk eenzaam te zijn, tot drie keer 

vaker dan gehuwden, mensen waarvan de partner is overleden en nooit gehuwden.  

 

Beelden van De opbrengst van de met professionals gevoerde discussie over de kostendrijvers van de 

professionals Wmo levert onder meer de volgende waarnemingen en inzichten op: 

 Meer dan de helft van de kosten die gemeenten hebben vanwege de Wmo is terug te 

voeren op de groep ouderen. Gesprekspartners geven aan dat het aantal ouderen 

daarom een belangrijke maatstaf zou moeten zijn26. 

 De mate waarin ouderen, en ook mensen uit andere leeftijdsgroepen die gebruik ma-

ken van de Wmo, een beroep doen op Wmo-voorzieningen houdt verband met de mate 

waarin ouderen nog zelfredzaam zijn en/of beschikken over een sociaal netwerk dat 

ondersteuning biedt. Ook eenzaamheid is belangrijk.  

 Met betrekking tot eenzaamheid lijkt er echter (nog) geen bruikbare statistische basis 

voor een maatstaf in een verdeelmodel. Het aantal eenpersoonshuishoudens zou hier-

voor misschien een benadering kunnen vormen, maar lang niet alle eenpersoonshuis-

houdens hebben te maken met eenzaamheid en doen mede daardoor een beroep op 

                                                           
25 Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/39/zonder-partner-vaak-sterk-eenzaam. 
26 De totale landelijke uitgaven van gemeenten voor de Wmo zijn opgebouwd uit kosten vanwege 

verblijf en opvang (circa 35 procent van totale uitgaven) enerzijds en uitgaven voor ondersteuning 

thuis (circa 31 procent), hulp bij huishouden (circa 21 procent) en hulpmiddelen en –diensten (circa 

13 procent) anderzijds. Het aandeel ouderen in de laatste categorieën Wmo-voorzieningen is groot. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 40 

Wmo-voorzieningen. Gewicht geven aan de maatstaf eenpersoonshuishoudens (of een 

vergelijkbare maatstaf) heeft daarom ook nadelen. 

 Ervaring leert dat bij oplopen van ouderdom, de sociale netwerken ‘dunner’ worden en 

er meer eenzaamheid is. Het is vanuit dit perspectief te onderbouwen dat de groep 75-

plussers zwaarder weegt dan de groep 60 of 65 plussers. 

 De psychische kwetsbaarheid van ouderen, en inwoners in andere inwonerscategorie-

en, heeft een directe relatie met het beroep op Wmo-voorzieningen. De door AEF voor-

gestelde maatstaf ‘gebruik specialistische GGZ’ sluit aan op deze waarneming. Gecon-

stateerd wordt ook dat daarnaast ook het medicijngebruik van inwoners een directe re-

latie heeft met beroep op Wmo-voorzieningen. De maatstaf ‘medicijngebruik’ is in het 

huidige verdeelmodel voor het cluster Wmo met 22 procent de belangrijkste maatstaf. 

Het lijkt reëel om deze maatstaf ook in het nieuwe verdeelmodel op te nemen. 

 Over de maatstaf ‘gebruik specialistische GGZ’ wordt aangegeven dat voor een deel 

van de inwoners in Midden-Holland geldt dat zij psychische problemen vooral ‘in eigen 

kring’ oplossen en/of relatief hoge drempels ervaren om professionele hulp in te roe-

pen. Dit zou behalve bij een deel van de orthodox christelijke inwoners van de gemeen-

ten in Midden-Holland ook kunnen gelden voor een deel van de inwoners met een niet 

westerse allochtone achtergrond.  

 Het aantal huishoudens met een laag inkomen is een kostendrijver, met daarbij de 

kanttekening dat door de invoering van het abonnementstarief er een grote toeloop is 

geweest vanuit juist de huishoudens met midden- en hogere inkomens. Een gewicht 

van 33 procent voor de verdeling van het cluster Wmo, zoals in het AEF-voorstel voor 

het nieuwe verdeelmodel, is daarom mogelijk aan de hoge kant.  

 Dit gevoel wordt versterkt doordat in het door AEF voorgestelde verdeelmodel naast de 

maatstaf ‘huishoudens met laag inkomen’ ook de maatstaf ‘laag opleidingsniveau’ is 

opgenomen. Geconstateerd wordt dat er tussen beide maatstaven een sterke correla-

tie is, waardoor lage inkomens en lage opleidingsniveaus (met een gewicht van respec-

tievelijk 33 procent en 14 procent voor het cluster Wmo) in het cluster Wmo wel een 

heel groot gewicht krijgen.  

 Tot slot wordt aangegeven dat de uitgestrektheid en meerkernigheid van gemeenten 

ook een kostendrijver is. Niet alleen voor vervoersvoorzieningen in het kader van de 

Wmo maar ook omdat de gemeente een te grote centralisatie van voorzieningen maat-

schappelijk ongewenst acht en een te sterke centralisatie ook op grote maatschappe-

lijke weerstanden zou stuiten. De maatstaf meerkernigheid of uitgestrektheid van een 

gemeente is dus van belang en zou wellicht meer gewicht moeten krijgen dan de 3 pro-

cent die het krijgt in het AEF-voorstel. 

5.2 Kostendrijvers Jeugdhulp 

Eenouder- Een kostendrijver voor het cluster Jeugd zijn eenoudergezinnen, ook in samenhang met 

gezinnen het aantal echtscheidingen (omdat daardoor eenoudergezinnen ontstaan en omdat een 

echtscheiding vaak gepaard gaat met extra zorgbehoefte bij betrokken kinderen).  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 41 

Om te kijken of er een verband is tussen echtscheiding en jeugdzorggebruik heeft het Ne-

derlands Jeugdinstituut (NJi) niet-openbare gegevens van het CBS geanalyseerd27. Het 

onderzoek onderbouwt de verwachte relatie tussen echtscheidingen enerzijds en de be-

trokkenheid van jeugdzorg bij kinderen anderzijds: 

 

 
 

Van alle minderjarigen was in 2017 circa 8 procent in beeld bij jeugdzorg, terwijl dit bij het 

aantal minderjarigen die betrokken waren bij echtscheiding (in de periode 2013-2017) cir-

ca 20 procent was.  

 

Het aandeel eenpersoonshuishoudens lag in Nederland op gemiddeld 16,0 procent. Voor 

de groep huishoudens met een niet-westerse migratieachtergrond is dit lager, namelijk 

13,0 procent en voor huishoudens met een westerse migratie nog lager (5,6 procent). De 

niet-westerse huishoudens met minderjarige kinderen hebben gemiddeld echter veel meer 

kinderen dan de overige huishoudens.  

 

Kinderen in  Uit statistieken van het CBS28 over de spreiding van eenouderhuishoudens over alle 

eenouder- gemeenten in Nederland blijkt, dat 1 op de 6 kinderen in Nederland in eenouder- 

huishoudens huishoudens wonen. In Heerlen (28,7 procent) en Rotterdam (28,5 procent) is het aandeel 

minderjarige kinderen in eenpersoonshuishoudens het hoogst: 

 

                                                           
27 Zie: https://www.nji.nl/nl/Kennis/Dossier/Transformatie-jeugdhulp/Jeugdzorggebruik-en-

echtscheidingssituaties. 
28 Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/52/bijna-1-op-de-6-kinderen-woont-in-een-

eenouderhuishouden. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 42 

 
 

Relatief veel eenpersoonshuishoudens zijn er ook in gemeenten rondom Rotterdam 

(Schiedam, Vlaardingen, Capelle aan den IJssel, Nissewaard) en rondom Den Haag (waar-

bij Den Haag vergelijkbaar scoort als gemeenten als Rijswijk, Delft en Zoetermeer). Buiten 

de Randstad is het aandeel minderjarige kinderen in eenpersoonshuishouden hoog (meer 

dan 20 procent) in sommige gemeenten in het Noorden (o.a. Delftzijl, Appingedam, Gro-

ningen en Leeuwarden) en Zuid-Limburg (naast Heerlen ook Landgraaf, Brunssum, Maas-

tricht en Kerkrade) en enkele grote steden zoals Tilburg, Enschede, Almere en Arnhem en 

middelgrote of kleinere gemeenten als Lelystad, Vlissingen en Zandvoort.  
 

Groter beroep Divosa voert periodiek onderzoek uit naar de (toenemende) vraag naar jeugdzorg bij 

lichte vormen gemeenten. Het leidt tot onder meer de volgende waarnemingen met betrekking tot de 

jeugdhulp waargenomen groei over de periode tussen 2015 en 201829: 

 Het aantal jongeren in Nederland daalt. Het aantal jongeren is daarmee dus geen ver-

klaring voor het toegenomen beroep op jeugdzorg en de hogere uitgaven daaraan van 

gemeenten.  

                                                           
29 Divosa, Divosa-monitor ‘Zicht op Jeugdzorg’, april 2020 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 43 

 De groei in het gebruik van jeugdzorg concentreert zich vooral in het segment ‘jeugd-

hulp zonder verblijf’, oftewel lichtere vormen van jeugdhulp. In de zwaardere categorie-

en jeugdhulp zoals reclassering en jeugdbescherming is een kleine daling zichtbaar. 

 De groei bij eenoudergezinnen is hoger dan bij tweeoudergezinnen. De verschillen ont-

lopen elkaar in absolute zin weinig (respectievelijk 21.000 versus 18.500, maar in rela-

tieve zin is het verschil wel groot). 

 De groei bij jongeren met een Nederlandse achtergrond is absoluut over deze periode 

(29.000) groter dan bij jongeren met een niet westerse (16.000) of een westerse mi-

gratie-achtergrond (5.000), maar de relatieve groei van jongeren met een migratie-

achtergrond is wel groot.  

 De regionale verschillen blijken groot: 

 De jeugdzorgregio’s met daarin de G4-gemeenten verklaren 42 procent van de lan-

delijke groei van het beroep op jeugdzorg. 

 Voor een deel van de jeugdzorgregio’s verklaart het aandeel eenoudergezinnen een 

groot deel van de groei van de jeugdzorg. Het betreft met name regio’s waar de toe-

name van jeugdzorg in de afgelopen jaren kleiner was dan gemiddeld. 

 In de jeugdzorgregio’s Utrecht Stad, Amsterdam-Amstelland, Rijnmond en Zaan-

streek Waterland is de bovengemiddelde groei van jeugdzorg te verklaren door de 

groei van de jeugdzorg aan kinderen met een migratieachtergrond.  

 Jongeren met een migratieachtergrond waren altijd ondervertegenwoordigd in de 

jeugdzorg. Het lijkt dat er binnen deze groep een inhaalslag gaande is.  

 

Door AEF is in opdracht van de ministeries van VWS, BZK, Financiën en Justitie & Veilig-

heid en de VNG onderzoek gedaan naar de oorzaken van de in de afgelopen jaren toege-

nomen uitgaven door gemeenten aan jeugdhulp30. Belangrijke bevindingen zijn onder 

meer: 

 Voor jeugdhulp zonder verblijf is er een beweging richting meer jeugdhulp voor jeugdi-

gen uit huishoudens met hogere inkomens. Voor pleegzorg en gezinsgerichte jeugdhulp 

met verblijf is er een verschuiving richting gezinnen met lagere inkomens zichtbaar 

(waarnemingen betreffen de periode 2015 t/m 2018).  

 De instroom van jeugdigen uit bijstandsgezinnen, eenouderhuishoudens en gezinnen 

met een niet-westerse migratieachtergrond nemen in de meeste zorgvormen niet toe, 

met als uitzondering pleegzorg en gezinsgerichte jeugdhulp met verblijf. 

 In de periode 2015 t/m 2018 nam het aantal cliënten zonder verblijf toe terwijl het 

aantal cliënten met verblijf niet toenam. De toename van de kosten vanwege jeugdhulp 

in de afgelopen jaren kan daarmee niet gerelateerd worden aan een verschuiving van 

lichtere naar zwaardere vormen van jeugdhulp.  

 AEF stelt dat het mogelijk is dat er binnen de lichtere vormen van jeugdhulp mogelijk 

een beweging gaande is richting de dan meer kostbare vormen van jeugdhulp. Hiervoor 

                                                           
30 AEF, Stelsel in groei: een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg, 15 december 

2020. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 44 

heeft AEF echter geen uitspraken kunnen doen omdat de hierover beschikbare gege-

vens het benodigde inzicht niet bieden.  
 

Binnen de instroom richting de pleegzorg neemt het aandeel jongeren uit eenouderhuis-

houdens sterk toe in de periode 2015 t/m 2018. In mindere mate geldt dit ook voor jonge-

ren uit bijstandsgezinnen. Het aantal jongeren uit huishoudens met een niet-westerse mi-

gratieachtergrond blijft in deze periode min of meer gelijk: 

 

 
 

In de gezinsgerichte jeugdhulp steeg het aandeel jeugdigen uit eenouderhuishoudens ook 

het meest. In mindere mate was hier in de periode 2015 t/m 2018 ook een toename 

zichtbaar bij de groep jongeren uit bijstandsgezinnen en jeugdigen met een niet-westerse 

migratieachtergrond.  
 

Benchmark-onderzoek van It’s Public onder alle Nederlandse gemeenten naar tekorten in 

de jeugdzorg laat zien dat deze tekorten over het hele land verspreid zijn met soms een 

concentratie van problemen31. Zo kennen alle Zeeuwse gemeenten in 2019 een tekort 

van meer dan 45 procent32.  
 

                                                           
31 It’s Public, Benchmark tekorten jeugdzorg: alle Nederlandse gemeenten, 30 maart 2021. 
32 Onder een ‘tekort’ verstaat It’s Public dan de uitgaven van een gemeente aan jeugdhulp minus 

de inkomsten hiervoor uit het gemeentefonds (en niet de uitgaven van een gemeente minus de be-

grote uitgaven). Op deze manier wordt goed inzicht verkregen in de vraag of een gemeente op het 

van het Rijk ontvangen budget moet ‘bijleggen’ vanuit andere inkomsten of uit reserves om de ge-

pleegde uitgaven te kunnen dekken. Voor de gemeente Rotterdam kan dit worden geïllustreerd aan 

de hand van It’s Public: Rotterdam heeft wel een tekort op de eigen begroting voor jeugdhulp, maar 

geen tekort ten opzichte van de inkomsten voor jeugdhulp uit het gemeentefonds. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 45 

De benchmark levert het inzicht op dat kleinere gemeenten gemiddeld een groter tekort 

hebben op het sociaal domein en meer in het bijzonder op de kosten vanwege jeugdhulp. 

Gemeenten met tot 25.000 inwoners komen gemiddeld 37 procent tekort op de bijdrage 

vanuit het Rijk voor jeugdhulp. Voor gemeenten met 100.000 inwoners of meer is dit circa 

25 procent gemiddeld: 

 

 
 

Het tekort van de 200.000 plus-gemeenten (naast de G4-gemeenten zijn dit Almere, Gro-

ningen, Tilburg en Eindhoven) bedraagt gemiddeld circa 19 procent.  

 

It’s Public tekent hierbij aan dat dit tekort van de 200.000 plus-gemeenten wordt gedrukt 

door de gemeente Rotterdam. De gemeente Rotterdam heeft als één van de zeer weinige 

gemeenten een overschot op jeugdhulp. Als Rotterdam buiten beschouwing wordt gelaten, 

is het gemiddelde tekort van de 200.000 plus-gemeenten gelijk aan dat van de 150.000 

plus-gemeenten, namelijk circa 25 procent, en daarmee alsnog duidelijk kleiner dan dat 

van de gemeenten tot 150.000 inwoners en met name de gemeenten tot 75.000 inwo-

ners.  

 

De tekorten op de jeugdhulp voor de gemeenten met 150.000 inwoners of meer ligt uit-

gaand van deze benchmark beneden het landelijke gemiddelde van 30 procent. 

 

Grote variatie, It’s Public signaleert dat de variatie in de relatieve omvang van tekorten jeugdhulp (ten 

schaal zegt opzicht van het van het Rijk ontvangen budget) groter is voor kleinere gemeenten dan voor 

niet alles de grotere steden. Indien gefocust wordt op de grote steden kan, op basis van een op deze 

groep gerichte rapportage van It’s Public, worden geconstateerd dat de grote steden soci-

aaleconomisch en demografisch ook sterk uiteen lopen.  

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 46 

Weergave % huishoudens 

of % jeugdigen 

Amster-

dam 

Rotter-

dam 

Den 

Haag 

Utrecht Eind-

hoven 

Almere 

Huishoudens laag inkomen 32% 37% 33% 26% 31% 27% 

Eenouderhuishoudens 8% 10% 9% 5% 7% 12% 

Jeugdigen in gezinnen met 

armoederisico * 
25% 28% 23% 14% 17% 16% 

Ouders met langdurig psy-

chisch medicijngebruik * 
3% 3% 4% 5% 4% 3% 

Eenouderhuishoudens met 2 

of meer kinderen 
3% 4% 3% 2% 2% 5% 

Bijstandshuishoudens met 

minderjarige kinderen 
2% 4% 3% 2% 2% 3% 

Bijstandsontvangers eenou-

derhuishoudens 
2% 3% 3% 1% 2% 2% 

Basisonderwijsleerlingen met 

leerlinggewicht 0,3 of 1,2 * 
5% 7% 6% 5% 4% 3% 

Gemiddeld gestandaardiseerd 

inkomen huishoudens 
30.700 27.100 29.200 30.900 29.000 29.700 

* Bij deze kenmerken is het aantal jeugdigen weergegeven (% van totaal aantal jeugdigen) 
 

Hoogst scorende gemeente 
   

Plek 1 Plek 2 Plek 3 

 

Het blijkt dat de gemeente Rotterdam op diverse mogelijke kostenverklarende factoren 

wat betreft jeugdhulp ongunstig scoort. Deze factoren zijn in het huidige verdeelmodel 

(naast het aantal jongeren, dat in het huidige verdeelmodel bij het cluster jeugdhulp veruit 

het grootste gewicht heeft) voor een belangrijk deel opgenomen. Dit kan tot gevolg hebben 

dat de gemeente Rotterdam in het huidige verdeelmodel voor jeugdhulp per cliënt relatief 

veel ontvangt vanuit het Rijk. Een relatief hoge uitkering vanuit het Rijk per cliënt is moge-

lijk een belangrijke verklaring voor de constatering van It’s Public dat de gemeente Rotter-

dam althans in 2019 overhield op de vanuit het Rijk voor jeugdhulp ontvangen middelen.  

 

GOAB-maatstaf Een maatstaf gericht op onderwijsachterstanden kan in potentie ook een bijdrage leveren 

niet bruikbaar aan de verklaring van door gemeenten noodzakelijk te maken kosten op het cluster 

jeugdhulp. De verdeelmaatstaf voor het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid 

(GOAB) heeft de laatste jaren enkele wijzigingen ondergaan. De belangrijkste betreffen: 

 Tot 2019 vond de verdeling van de GOAB-middelen vanuit het Rijk over de gemeenten 

plaats op basis van het opleidingsniveau van de ouders, zoals geregistreerd door de 

ouders. De gehanteerde gegevens waren niet actueel (in 2017 werd verdeeld op basis 

van gegevens uit 2009). Verder werd bij de budgetverdeling vanuit het Rijk gewerkt 

met gemeentegrootteklassen, waarbij concreet de G37 per gewicht het hoogste bedrag 

kregen, de volgende 86 iets minder en de overige gemeenten niets.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 47 

 In het vanaf 2019 gehanteerde verdeelmodel worden naast het opleidingsniveau van 

de ouders ook de volgende indicatoren gebruikt: 

 Herkomstland van ouders 

 Verblijfsduur van moeder. 

 Vraag of gezin in de wettelijke schuldsanering zit (WSNP). 

 In een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) naar het onderwijsachterstanden-

beleid is over het oude verdeelmodel gesteld dat “gemeenten met en groeiende poten-

tiële doelgroep financieel nadeel ondervinden. Dit is met name zichtbaar bij kleine, 

weinig stedelijke gemeenten met een relatief beperkte potentiële doelgroep”33. 

 Bureau Buitenhek concludeert eind 2020 dat ook met het nieuw ingevoerde verdeel-

model er nog steeds grote verschillen zijn in wat grote en kleine gemeenten ontvangen 

per ‘doelgroeppeuter’. De kleinste gemeenten ontvangen gemiddeld circa 50 procent 

van wat de G4-gemeenten ontvangen34.  

 

 
 

Buitenhek constateert verder dat ook binnen de groottecategorieën grote verschillen aan-

wezig zijn in wat gemeenten ontvangen per doelgroeppeuter.  

 

Gemeente-

categorie naar 

inwonertal 

Hoogste bedrag  per doelgroep-

peuter 

Laagste bedrag  per doelgroep-

peuter 

G4 Amsterdam € 17.927 Utrecht € 16.108 

G33 Venlo € 17.959 Amstelveen € 4.502 

G86 Schiedam € 18.332 Houten € 1.543 

overig Westerwolde € 21.378 Leusden € 1.825 

 

                                                           
33 Cebeon i.o.v. Ministerie van OCW, Evaluatie specifieke uitkering en gemeentelijk beleid inzake 

onderwijsachterstanden, februari 2015. 
34 Bureau Buitenhek, Nog steeds ongelijke (onderwijs)kansen voor peuters, 23 november 2020. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 48 

Een maatstaf GOAB als basis voor de verdeling van een deel van het cluster Jeugd lijkt 

hiermee praktisch ongewenst. De systematiek voor de verdeling van GOAB-middelen resul-

teert in zeer grote verschillen tussen wat gemeenten ontvangen (binnen dezelfde grootte-

categorie en tussen categorieën). De systematiek lijkt maar zeer beperkt gerelateerd aan 

de kosten die gemeenten daadwerkelijk moeten maken voor adequate voorzieningen wat 

betreft VVE, schakelklassen en zomerscholen.  

 

Impact migratie- Er kan ook een effect uitgaan van het aantal personen met een migratieachtergrond op de 

achtergrond kosten voor jeugdhulp. Voor een substantieel deel zal dit effect ‘meegenomen’ zijn in 

onduidelijk hiervoor toegelichte demografische en sociaaleconomische factoren. Uit CBS-statistieken 

is bekend dat het aantal personen met een niet-westerse migratieachtergrond positief 

samenhangt met het aantal personen of huishoudens met lagere inkomens en lagere op-

leidingsniveaus. Daarnaast tellen huishoudens met kinderen met een niet-westerse migra-

tieachtergrond relatief veel kinderen.  

 

BEA heeft geen bruikbare onderzoeken of statistieken gevonden waaruit blijkt of en zo ja 

hoe groot een eventuele ‘kop’ op het beroep op de jeugdhulp is vanuit huishoudens met 

een niet-westerse migratieachtergrond als deze ‘kop’ wordt gedefinieerd als het extra be-

roep dat gedaan wordt op jeugdhulp dat niet verklaard kan worden uit overige demografi-

sche en sociaaleconomische factoren. Sterker, uit beschikbare statistieken (zie hiervoor 

Divosa-onderzoeken) blijkt vooralsnog dat jongeren met een migratieachtergrond tot dus-

ver nog ondervertegenwoordigd zijn in de jeugdhulp. Daarbij past de kanttekening dat er 

wel sprake lijkt van een inhaalslag en dat gemeenten voor deze groep mogelijk extra in-

spanningen plegen om jongeren met een ondersteuningsbehoefte desalniettemin te berei-

ken.  

 

Beelden van De opbrengst van de met professionals gevoerde discussie over de kostendrijvers van de 

professionals jeugdhulp levert onder meer de volgende waarnemingen en inzichten op: 

 De veruit belangrijkste kostendrijver lijkt het aantal jongeren te zijn. Professionals ge-

ven aan dat dit niet alleen jongeren van 0-18 jaar betreft, maar ook van 18-23 jaar. In 

het kader van de zogenoemde ‘verlengde jeugdzorg’ richten gemeenten jeugdhulp ook 

op deze categorie. 

 Geconstateerd wordt dat eenoudergezinnen een belangrijke kostendrijver blijken. Het 

blijkt dat eenoudergezinnen vaker een beroep doen op jeugdhulp. Verder zijn eenou-

dergezinnen voor een deel het gevolg van echtscheiding, die op zichzelf ook tot gevolg 

hebben dat betrokken kinderen in aanraking komen met verschillende vormen van 

jeugdhulp. Dat het aantal eenouderhuishoudens (die tot dusver met 14,4 procent in 

het verdeelmodel voor het cluster jeugdhulp opgenomen is) in het AEF-verdeelmodel 

voor het cluster jeugdhulp niet opgenomen is als maatstaf, sluit volgens de professio-

nals niet aan op de praktijk die zij waarnemen. De afname van het belang van eenou-

derhuishoudens is zelfs nog sterker, als het AEF-voorstel werkelijkheid wordt. In het 

huidige verdeelmodel zijn naast de maatstaf eenouderhuishoudens ook de maatstaven 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 49 

 huishoudens eenouder met > twee kinderen (gewicht 9,8 procent) 

 en huishoudens eenouder en bijstandsontvanger (gewicht 6,4 procent) 

opgenomen. Het gewicht van eenouderhuishoudens-gerelateerde verdeelmaatstaven is 

daarmee in het huidige verdeelmodel 30,6 procent.  

 De belangrijkste verdeelmaatstaf voor het cluster jeugdhulp in het AEF-voorstel is (met 

een gewicht van 59 procent) de verdeelmaatstaf ‘huishoudens met laag inkomen (met 

drempel)’. Aangegeven wordt dat in de afgelopen jaren juist is gebleken dat ook de 

midden- en hogere inkomens steeds meer gebruik maken van jeugdhulp.  

 Aangegeven wordt dat in de grote steden een cumulatie is van problemen in het sociaal 

domein, ook wat betreft jeugdhulp, maar dat zichtbaar is dat er vanuit de steden een 

‘overloop’ zichtbaar is naar suburbane en landelijker gemeenten rondom deze steden. 

De gemiddelde woningprijs (zowel in het koop- als huursegment) speelt daarbij een rol 

en ook de beschikbaarheid überhaupt van een woning (bijvoorbeeld na een echtschei-

ding) in de grote steden.  

 Verder wordt aangegeven dat ook aanwezigheid van zorgmijders uiteindelijk kan leiden 

tot forse zorgkosten, ook in de jeugdzorg.  

5.3 Kostendrijvers Sociale Basisvoorzieningen 

Het cluster Sociale basisvoorzieningen bestaat uit een aantal taakvelden, waaronder: 

 Volksgezondheid. 

 Wijkteams. 

 Samenkracht en burgerparticipatie (dit betreft de zogenoemde ‘algemene voorzienin-

gen’ of ‘voorliggende voorzieningen’). 

 

Kostendrijvers Ten aanzien van de uitgaven van gemeenten voor de volksgezondheid in casu de GGD’en, 

GGD’en constateert IPSE Studies in 2018 dat er in grote lijnen weinig invloed uitgaat van 

sociaaleconomische en demografische indicatoren op de kosten voor gemeenten35. Ge-

meenten met veel kwetsbare inwoners, dat wil zeggen met een bijstandsuitkering, laag in-

komen, of behorend tot een minderheid, geven niet aantoonbaar meer of minder uit.  

 

IPSE Studies veronderstelt dat de meerkosten van eventuele risicogroepen (zoals ouderen, 

jongeren of migranten) niet zozeer tot uitdrukking komen in de publieke gezondheidszorg, 

maar meer in ‘vervolgzorgtrajecten’. Deze vervolgzorgtrajecten hebben dan bijvoorbeeld 

betrekking op de Wmo, Jeugdhulp of op Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang 

binnen de scope van het gemeentelijke takenpakket. De hoogste marginale kosten worden 

geschat voor gemeenten met veel minderheden en bijstandsgerechtigden en inwoners in 

de leeftijdsgroep 20 tot 65 jaar. De meeste gemeenten zitten echter binnen een relatief 

                                                           
35 Jos Blank, Thomas Niaounakis en Alex van Heezik (Instituut voor Publieke Sector Efficiëntie Stu-

dies, IPSE Studies) i.s.m. CAOP, Kosten van de lokale publieke gezondheidszorg in verband, Een 

kwantitatief onderzoek naar de kostenstructuur van de publieke gezondheidszorg in Nederlandse 

gemeenten 2008-2016 april 2020, maart 2018. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 50 

kleine bandbreedte wat betreft kosten per inwoner van plus en min 10 procent. 

 

De kosten van de taakvelden ‘Samenkracht en burgerparticipatie’ en ‘Wijkteams’ omvat-

ten onder meer de kosten voor  

 vrij toegankelijke algemene voorzieningen in het sociaal domein, zoals het algemeen 

maatschappelijk werk, een groepsactiviteit bij ontmoetingscentrum, sociaal cultureel 

werk, sociale samenhang of welzijnsactiviteiten 

 en de lichte vormen van zorg en ondersteuning of generalistische ondersteuning, eer-

stelijns ondersteuning van bijvoorbeeld het buurt- of wijkteam of eerstelijnsloket zoals 

informatieverstrekking, advisering, cliëntondersteuning, keukentafelgesprekken, vroeg-

signalering en dergelijke. 

 

Het betreft ondersteuning of een voorziening waarvoor geen toegangsbesluit of beschik-

king nodig is.  

 

Naar de kostendrijvers voor de genoemde voorzieningen en ondersteuning is, voor zover 

BEA bekend, geen gericht onderzoek gedaan dat een representatief beeld oplevert voor 

(verschillende groepen) gemeenten. BEA verwacht dat meerkernige gemeenten op deze 

taakvelden een kostenverhogende druk ondervinden vanuit de verschillende kernen om 

voorzieningen binnengemeentelijk te spreiden. Daarbij kan de vraag gesteld worden of 

eventuele extra kosten vanwege binnengemeentelijke spreiding van voorzieningen als 

noodzakelijk te beoordelen zijn of voortvloeien uit lokaal gemaakte politieke keuzes. Dit 

onderscheid is in enige mate subjectief.  

 

Met name in uitgestrekte landelijke gemeenten met meer kernen die onderling minder 

goed bereikbaar zijn via bijvoorbeeld openbaar vervoer, kan spreiding waarschijnlijk voor 

een belangrijk deel worden aangemerkt als ‘noodzakelijk’ om voor minder mobiele inwo-

ners een adequaat voorzieningenniveau te borgen.  

 

Beelden van De opbrengst van de met professionals gevoerde discussie over de kostendrijvers van de 

professionals sociale basisvoorzieningen levert onder meer de volgende waarnemingen en inzichten op: 

 Aangegeven wordt dat meerkernigheid voor deze voorzieningen heel belangrijk is. Er is 

in uitgestrekte meerkernige gemeenten een grote wens, voortvloeiend uit een grote be-

hoefte van inwoners, om deze voorzieningen te spreiden over de (kernen in de) ge-

meente. Het gewicht dat in het AEF-voorstel aan meerkernigheid wordt toegekend (na-

melijk 3 procent), wordt als veel te laag beoordeeld. 

 Aangegeven wordt verder dat van de sociale basisvoorzieningen eigenlijk iedereen ge-

bruik maakt. Daarom zijn het ook ‘basisvoorzieningen’. Een te groot gewicht van één of 

enkele specifieke doelgroepen voor dit cluster wordt daarom niet als reëel gezien voor 

het nieuwe verdeelmodel.  

 Vanuit dit perspectief worden er vraagtekens geplaatst bij het gewicht (16 procent ) van 

de maatstaf ‘gebruik specialistische GGZ’ voor de sociale basisvoorzieningen.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 51 

5.4 Van analyse kostendrijvers naar bruikbare verdeelmaatstaven 

BEA vat de belangrijkste conclusies uit de voorgaande beschouwingen over mogelijk rele-

vante kostendrijvers in het sociaal domein als volgt samen: 

 

Inzichten ten aanzien van kostendrijvers Wmo: 

 De Wmo is in belangrijke mate een ouderenvoorziening, zodat het aantal ouderen een 

belangrijke kostendrijver is. Het aantal ouderen, met name 75+, zou in het verdeelmo-

del een groter gewicht moeten krijgen. 

 Uitgestrekte landelijke gemeenten met een groot aantal kernen ervaren een opwaartse 

druk op de kosten vanwege de wens om in deze kernen een adequaat voorzieningenni-

veau te kunnen bieden. De door BZK op basis van AEF-onderzoek voorgestelde ver-

deelmaatstaf ‘kernen * inwoners’ honoreert deze kostendrijver niet maar begunstigt 

juist grote steden. Deze maatstaf kan beter vervangen worden door de maatstaf ‘aan-

tal kernen met 500 of meer adressen’. 

 De voorgestelde maatstaven huishoudens met laag inkomen en laag opleidingsniveau 

sluiten aan bij relevante kostendrijvers en hetzelfde geldt ook voor de maatstaf ‘ge-

bruik van specialistische GGZ’. 

 Ten aanzien van de sociaaleconomische maatstaven (huishoudens met laag inkomen 

en laag opleidingsniveau) kan worden gesteld dat het gewicht niet te groot moet zijn, 

omdat het beroep op de Wmo vanuit hogere inkomens- en opleidingsgroepen mede 

door de invoering van het abonnementstarief is toegenomen.  

 In principe zou ook een maatstaf gericht op het bredere gezondheidsspectrum, bijvoor-

beeld de maatstaf ‘medicijngebruik’, gehanteerd kunnen worden vanwege de relatie 

met de kosten voor gemeenten. De maatstaf ‘medicijngebruik’ is echter door de Twee-

de Kamer beoordeeld als ongewenst. 

 

Inzichten ten aanzien van kostendrijvers Jeugdhulp: 

 Waar voor de Wmo het aantal ouderen een relevante en op te waarderen maatstaf is, 

geldt dit bij het cluster Jeugdhulp voor het aantal inwoners van 0-18 jaar. 

 Het aantal eenouderhuishoudens lijkt ook een relevante kostendrijver. Uit onderzoek 

blijkt dat het aantal echtscheidingen positief verband houdt met beroep op jeugdhulp 

en da dit in het algemeen geldt voor jongeren uit eenoudergezinnen. 

 Ditzelfde geldt voor het aantal kinderen in eenouderhuishoudens. Voor deze potentiële 

maatstaf geldt dat een aantal grote steden hier ‘positief op scoort’, maar dat dit ook 

geldt voor een aantal kleinere gemeenten met een grote sociaaleconomische en jonge-

renproblematiek (onder andere in delen van Zuid-Limburg en in gemeenten rondom 

Den Haag en Rotterdam).  

 Ten aanzien van het aantal huishoudens met laag inkomen geldt in enige mate het-

zelfde als bij het beroep op Wmo-voorzieningen, namelijk dat ook bij de jeugdhulp 

zichtbaar is dat het beroep vanuit hogere inkomens- en opleidingsgroepen de afgelo-

pen jaren trendmatig is toegenomen.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 52 

 In beginsel zou een maatstaf gericht op onderwijsachterstanden (maatstaf GOAB) kun-

nen toevoegen aan de mate waarin het verdeelmodel kostengerelateerd is. Het blijkt 

echter dat deze maatstaf GOAB grote onderscheiden oplevert tussen gemeenten bin-

nen en tussen verschillende grootteklassen, die slecht uitlegbaar zijn. De maatstaf 

GOAB is daarmee beoordeeld als niet bruikbaar. 

 

Inzichten ten aanzien van kostendrijvers Sociale basisvoorzieningen : 

 De sociale basisvoorzieningen kennen naar de aard een breed gebruik. Specifieke sub-

doelgroepen springen er minder uit wat betreft het gebruik van deze voorzieningen.  

 Ten aanzien van de volksgezondheid i.c. de GGD’s is gebleken dat sociaaleconomische 

en demografische factoren van weinig invloed zijn op de kosten voor deze vorm van so-

ciale basisvoorziening. 

 Beredeneerd kan worden dat gemeenten extra werk hebben om nieuwkomers en men-

sen met een niet-westerse migrantenachtergrond toe te leiden naar sociale basisvoor-

zieningen. Een hierop geënte verdeelmaatstaf voor dit cluster is daarom niet onlogisch. 

 Er kunnen meer vraagtekens worden geplaatst bij de relatie tussen GGZ-problematiek 

enerzijds en sociale basisvoorzieningen. Een groot deel van de GGZ-problematiek slaat 

neer in de sfeer van Maatschappelijke Opvang en Beschermd Wonen.  

 

 

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 53 

6 Verdeeleffect vooral veroorzaakt door maatstaf centrumfunctie 

Doorrekening Wat de impact is van de maatstaf centrumfunctie op de herverdeeleffecten die gemeenten 

o.b.v. voorstel ervaren, blijkt als er twee beleidsarme alternatieven worden doorgerekend voor het sociaal 

februari 2021 domein. BEA heeft uitgaand van het in februari 2021 door het ministerie van BZK 

gepubliceerde verdeelmodel de volgende twee beleidsarme alternatieven voor een ver-

deelmodel met daarin groot gewicht voor de maatstaf centrumfunctie doorgerekend36: 

1. Variant waarbij het gewicht van de maatstaf centrumfunctie wordt vervangen door het 

aantal inwoners. 

2. Variant waarbij het gewicht van de maatstaf centrumfunctie wordt ingevuld door het 

naar rato ophogen van de andere door AEF voorgestelde verdeelmaatstaven per clus-

ter. 

 

Het blijkt dat het ingrijpende herverdeeleffect, waarbij de grotere gemeenten aanzienlijk 

profiteren en de kleinere gemeenten een fors negatief herverdeeleffect hebben, volledig 

verdwijnt als de maatstaf centrumfunctie wordt vervangen door een maatstaf inwoners. Dan 

ervaren de gemeenten tot 50.000 inwoners geen fors financieel nadeel, uitgedrukt in het 

zuivere herverdeeleffect, maar een beperkt voordeel.  

 

Als de maatstaf centrumfunctie wordt vervangen door de overige maatstaven naar rato op 

te hogen, is er van een zuiver herverdeeleffect nauwelijks nog sprake: 

 
AEF-voorstel oud budget

oude verdeling oude verdeling nwe verdeling totaal per inw totaal per inw effect per inw
Nederland € 17.156.224.911 € 16.042.595.769 € 16.042.595.769 -€ 1.113.629.143 -€ 65 € 0 € 0 -€ 1.113.629.143 -€ 65
0-20.000 € 1.197.928.493 € 1.120.169.657 € 1.028.128.679 -€ 77.758.836 -€ 50 -€ 92.040.978 -€ 59 -€ 169.799.815 -€ 109
20.000-50.000 € 4.856.903.307 € 4.541.636.453 € 4.338.755.422 -€ 315.266.855 -€ 53 -€ 202.881.031 -€ 34 -€ 518.147.885 -€ 87
50.000-100.000 € 3.374.068.046 € 3.155.053.635 € 3.131.087.084 -€ 219.014.412 -€ 67 -€ 23.966.550 -€ 7 -€ 242.980.962 -€ 74
100.000-250.000 € 4.753.408.965 € 4.444.860.040 € 4.548.176.594 -€ 308.548.925 -€ 79 € 103.316.554 € 26 -€ 205.232.371 -€ 52
>250.000 € 2.973.916.099 € 2.780.875.984 € 2.996.447.989 -€ 193.040.115 -€ 82 € 215.572.005 € 92 € 22.531.890 € 10

Klantenpotentieel regionaal vervangen door aantal inwoners
Nederland € 17.156.224.911 € 16.042.595.769 € 16.042.595.769 -€ 1.113.629.143 -€ 65 € 0 € 0 -€ 1.113.629.143 -€ 65
0-20.000 € 1.197.928.493 € 1.120.169.657 € 1.143.092.335 -€ 77.758.836 -€ 50 € 22.922.678 € 15 -€ 54.836.159 -€ 35
20.000-50.000 € 4.856.903.307 € 4.541.636.453 € 4.611.107.718 -€ 315.266.855 -€ 53 € 69.471.265 € 12 -€ 245.795.589 -€ 41
50.000-100.000 € 3.374.068.046 € 3.155.053.635 € 3.140.818.152 -€ 219.014.412 -€ 67 -€ 14.235.483 -€ 4 -€ 233.249.894 -€ 71
100.000-250.000 € 4.753.408.965 € 4.444.860.040 € 4.365.466.202 -€ 308.548.925 -€ 79 -€ 79.393.838 -€ 20 -€ 387.942.763 -€ 99
>250.000 € 2.973.916.099 € 2.780.875.984 € 2.782.111.361 -€ 193.040.115 -€ 82 € 1.235.378 € 1 -€ 191.804.738 -€ 82

Klantenpotentieel regionaal vervangen door ophogen andere maatstaven
Nederland € 17.156.224.911 € 16.042.595.769 € 16.042.595.769 -€ 1.113.629.143 -€ 65 € 0 € 0 -€ 1.113.629.143 -€ 65
0-20.000 € 1.197.928.493 € 1.120.169.657 € 1.134.611.657 -€ 77.758.836 -€ 50 € 14.442.000 € 9 -€ 63.316.836 -€ 41
20.000-50.000 € 4.856.903.307 € 4.541.636.453 € 4.591.933.759 -€ 315.266.855 -€ 53 € 50.297.306 € 8 -€ 264.969.548 -€ 44
50.000-100.000 € 3.374.068.046 € 3.155.053.635 € 3.150.608.714 -€ 219.014.412 -€ 67 -€ 4.444.921 -€ 1 -€ 223.459.332 -€ 68
100.000-250.000 € 4.753.408.965 € 4.444.860.040 € 4.357.620.237 -€ 308.548.925 -€ 79 -€ 87.239.803 -€ 22 -€ 395.788.728 -€ 101
>250.000 € 2.973.916.099 € 2.780.875.984 € 2.807.821.401 -€ 193.040.115 -€ 82 € 26.945.417 € 11 -€ 166.094.698 -€ 71

nieuw budget volume-effect herverdelingseffect totaal effect

 
 

                                                           
36 Dit deel van de tekst wordt nog geactualiseerd. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 54 

6.1 Vervangen klantenpotentieel regionaal en door aantal inwoners 

Ook in het meest recente, op 12 augustus jl, door BZK gepubliceerde verdeelmodel blijkt 

de maatstaf centrumfunctie de belangrijkste verklaring voor het ingrijpende verdeeleffect 

waarbij kleinere gemeenten in het sociaal domein geld inleveren en de grotere gemeenten 

een positief herverdeeleffect ervaren.  

 

Als de verdeeleffecten van het BZK-voorstel van 12 augustus jl. wordt gelegd naast twee 

alternatieven waarbij de maatstaf centrumfunctie wordt vervangen door respectievelijk (1) 

het aantal inwoners en (2) ophoging naar rato van de overige maatstaven in het door BZK 

voorgestelde verdeelmodel, dan blijkt nog eens dat de grote gemeenten dan niet profiteren 

maar een nadeel ervaren: 

 

feb-21 jun-21 aug-21 inwonertal 
i.p.v. centrum-

functie

naar rato 
verhogen 

overige 
maatstaven

0-20.000 -109 -88 -92 -3 -9
20.000-50.000 -87 -70 -85 -26 -27
50.000-100.000 -74 -72 -88 -75 -72
100.000-250.000 -52 -44 -50 -107 -109
> 250.000 10 -19 -26 -140 -136

Gemeente
Bodegraven-Reeuwijk -69 -70 -87 17 -5
Gouda -73 -89 -91 -85 -86
Krimpenerwaard -10 -32 -51 62 60
Waddinxveen -76 -70 -100 -24 -36
Zuidplas -90 -93 -112 -2 -26
Meierijstad -113 -73 -79 -34 -43

herijkingsvoorstellen BZKGemeentecategorie 
gerangschikt naar 
inwonertal, totaal 
verdeeleffect sociaal 
domein in € per inwoner

beleidsarme alternatieven

 
 

6.3 Conclusies 

Indien de maatstaf centrumfunctie wordt geschrapt in het door BZK voorgestelde verdeel-

model voor het sociaal domein, voor de clusters Wmo, Jeugd en Sociale basisvoorzienin-

gen, is er van een aanzienlijke herverdeling van kleine naar grote gemeenten geen sprake 

meer.  

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 55 

7 Waardering BZK-verdeelmodel d.d. februari, juli & augustus 

Het ministerie van BZK heeft in februari, juli en augustus 2021 verdeelmodellen gepresen-

teerd voor de algemene uitkering uit het Gemeentefonds. Met betrekking tot het sociaal 

domein zijn er aanzienlijke verschillen tussen deze drie verdeelmodellen.  

 

De in september 2020 door BEA opgestelde second opinion richtte zich primair op het 

door bureau AEF geformuleerde voorstel voor een nieuw verdeelmodel voor het Sociaal 

Domein. In grote lijnen sloot het in februari 2021 door het ministerie van BZK gepresen-

teerde voorstel voor een nieuw verdeelmodel daar op aan. Het in juni 2021 door het minis-

terie van BZK gepresenteerde aangepaste voorstel voor een nieuw verdeelmodel wijkt op 

diverse aspecten af van het eerdere voorstel. Dit aangepaste voorstel van BZK is mede 

gebaseerd op een door bureau AEF uitgevoerd vervolgonderzoek37. Het in augustus 2021 

gepubliceerde verdeelmodel is in beginsel gelijk aan het in juni gepresenteerde verdeel-

model, zij het dat daarbij dan niet gebruik is gemaakt van het basisjaar 2017 om de een-

heden per maatstaf te meten maar van het basisjaar 2019. 

 

Navolgend wordt het meest recent gepubliceerde verdeelvoorstel nader beschouwd en 

gewaardeerd, vanuit de criteria die aan een ‘goed’ verdeelmodel gesteld moeten worden. 

Daarbij staat met name de uitlegbaarheid centraal en dus de mate waarin de voorgestelde 

verdeelmaatstaven daadwerkelijk de noodzakelijk door gemeenten te maken kosten weer-

spiegelen. Hoofdstuk 7 bouwt op dit vlak verder op de in hoofdstuk 5 verzamelde inzichten 

over relevante kostendrijvers. Navolgend gaat BEA beknopt in deze aangepaste voorstel-

len, toegespitst op de clusters van achtereenvolgens: 

 Wmo. 

 Jeugd. 

 Sociale basisvoorzieningen.  

7.1 Cluster Wmo 

Cluster Wmo Het aangepaste verdeelmodel voor het cluster Wmo heeft onder meer de volgende 

kenmerken: 

 De maatstaf centrumfunctie is, ondanks kritiek op de gebrekkige relatie met de nood-

zakelijk door gemeenten te maken kosten, gehandhaafd.  

 Daarnaast heeft de maatstaf huishoudens met lage inkomens een groot gewicht ge-

kregen. Samen met de maatstaf huishoudens met lager opleidingsniveau hebben deze 

sociaaleconomische maatstaven een gewicht van bijna 40 procent gekregen. Dat is 

minder dan in het februari-voorstel, toen het gezamenlijke gewicht van lage inkomens 

en lager opleidingsniveau nog circa 50 procent was.  

                                                           
37 AEF, Nader onderzoek herijking Gemeentefonds Sociaal Domein, update met geactualiseerde 

maatstaven, 8 juli 2021. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 56 

 Er is een nieuwe maatstaf toegevoegd, namelijk eenpersoonshuishoudens (met een 

gewicht van 16 procent).  

 Daar tegenover staat dat de maatstaf gebruik van specialistische GGZ is geschrapt. 

Deze maatstaf had in het februari-voorstel nog 9 procent gewicht.  

 Tot slot is er een andere kernenmaatstaf toegevoegd, namelijk het aantal kernen in 

plaats van het aantal kernen keer het aantal inwoners. 
 

Het beeld is als volgt: 

 
BZK-voorstel februari 2021 BZK-voorstel juli 2021 BZK-voorstel augustus 2021
maatstaf gewicht maatstaf gewicht maatstaf gewicht
lidr_w 33% lidr_w 20% lid_w_nw 23,7%
cf.regionaal 27% ephh 13% ephh 15,7%
GGZ 9% kernen 2% kernen 2,4%
inw65+dr 15% cf.regionaal 22% cf.regionaal 26,9%
LOdr 14% inw65+dr 29% inw75+dr 16,1%
kern*inw 3% LOdr 13% LOdr 15,1%
Totaal 100% Totaal 100% Totaal 100,0%  
 

Beoordeling: 

 Handhaving van de maatstaf centrumfunctie betekent dat het ministerie van BZK voor-

bij is gegaan aan de kritiek op de uitlegbaarheid, en met name de gebrekkige kosten-

gerelateerdheid, van deze maatstaf38.  

 De maatstaf ouderen heeft nog steeds een heel beperkt aandeel. Dit miskent dat de 

Wmo voor een belangrijk deel (budgettair circa 50 procent) een ouderenvoorziening is. 

Het aantal ouderen zou daarmee aanzienlijk zwaarder moeten meewegen in de ver-

deelsystematiek voor het cluster Wmo. 

 In hoofdstuk 5 is aangegeven dat de maatstaven huishoudens met laag inkomen en 

huishoudens met lage opleiding bij voorkeur gemaximeerd zouden moeten worden, 

omdat zeker met de invoering van het abonnementstarief in de Wmo de factor inko-

men/opleiding (deze factoren hangen in de praktijk sterk samen) aan belang hebben 

ingeboet. Het beroep van huishoudens met hogere inkomens en opleidingen op Wmo-

voorzieningen is sindsdien sterk toegenomen.  

 Opname van de maatstaf eenpersoonshuishoudens is niet onmiddellijk logisch. In het 

‘Nader onderzoek’ van AEF is geen onderbouwing te vinden voor opname van deze 

                                                           
38 Door het ministerie van BZK wordt in de zogenoemde ‘Kamerbrief’ (BZK, Nota uitkomsten en 

vervolgproces herijking gemeentefonds, 5 juli 2021) gesteld dat “… de uitkomst van de verdeling 

van bet sociaal domein globaal is getoetst aan andere onderzoeken (o.a. Divosa) …”.En: “…De ver-

deling sluit aan bij de patronen ('leefwereid') die Divosa onderscheidt: centrumgemeenten (of grote-

re gemeenten) hebben de hoogste kosten in het sociaal domein, evenals gemeenten aan de grens 

en gemeenten in het Noordoosten. …” Onduidelijk is welke onderzoeken van Divosa dit betreft. Een 

en ander wordt niet nader toegelicht en er zijn in het vervolgonderzoek van AEF (Nader onderzoek 

herijking gemeentefonds Sociaal Domein’) ook geen verwijzingen naar Divosa-onderzoeken ter on-

derbouwing van deze patronen. Er is ook geen toelichting op of onderbouwing van de mate waarin 

de kosten tussen deze groepen gemeenten dan (mogen) verschillen.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 57 

maatstaf in het meest recente verdeelmodel. Het meest waarschijnlijk is dat de maat-

staf is opgenomen als een soort indicator van eenzaamheid. Eenzaamheid lijkt inder-

daad een belangrijke kostendrijver voor de Wmo. Zoals toegelicht in hoofdstuk 5 lijkt er 

echter nog geen bruikbare maatstaf beschikbaar te zijn voor deze kostendrijver en dat 

er allerlei factoren zijn die eenzaamheid verklaren waardoor het niet eenvoudig is een-

zaamheid met behulp van al bestaande maatstaven te ‘vangen’.  

De nu voorgestelde maatstaf eenpersoonshuishoudens is geen goede keuze. Uit on-

derzoek blijkt dat eenzaamheid het sterkst is bij alleenstaande ouders39. Deze groep 

voert geen eenpersoonshuishouden. Onder eenpersoonshuishoudens vallen wel veel 

studenten (klassieke studentensteden als Groningen, Nijmegen, Leiden en Delft scoren 

zeer hoog op de maatstaf eenpersoonshuishoudens, maar de vraag is of dit ook een 

weerspiegeling is van een grotere eenzaamheid van inwoners in deze steden). Het be-

roep van studenten op de Wmo lijkt beperkt. Dit zal ook het geval zijn bij de groep 

‘happy singles’. Het hanteren van het aantal eenpersoonshuishoudens als verdeel-

maatstaf lijkt om deze redenen te grofmazig en onvoldoende kostengerelateerd.  

Indien toch een maatstaf eenpersoonshuishoudens wordt opgenomen als indicator van 

eenzaamheid, als belangrijk Wmo-thema, zou deze toegespitst moeten worden op de 

leeftijdscategorie van 65 jaar of ouder of 75 jaar of ouder. Vanaf deze leeftijd weegt het 

ontbreken van een partner in het huishouden zwaar als er problemen zijn op het terrein 

van de Wmo, waardoor in het eigen netwerk minder oplossingen voorhanden zijn en er 

dus eerder beroep op de Wmo gedaan zal moeten worden dan bij qua leeftijd en pro-

blematiek vergelijkbare huishoudens waarbij er nog wel een partner aanwezig is. 

 De geschrapte maatstaf specialistische GGZ heeft wel een zekere relatie met door ge-

meenten voor de Wmo te maken kosten. De Wmo is bedoeld voor het ondersteunen 

van de zelfredzaamheid en participatie van mensen met een beperking of aandoening, 

ongeacht de aard van de beperking of aandoening, voor zover de Wlz niet van toepas-

sing is. Het gaat dan om mensen met een somatische, psychogeriatrische of psychia-

trische of anderszins chronische psychische aandoening of beperking, of een verstan-

delijke, lichamelijke of zintuiglijke beperking40. GGZ-problematiek lijkt daarmee een re-

levante kostendrijver voor de Wmo en hetzelfde geldt voor de maatstaf medicijnge-

bruik41 als indicatie voor de algehele gezondheid van mensen. Het is de vraag of ge-

zondheidsproblemen in brede zin voldoende gerepresenteerd worden door een maat-

staf als huishoudens met lage inkomens (hoewel tussen beide wel een correlatie aan-

wezig is). 

                                                           
39 Onder alleenstaande ouder wordt verstaan de ongehuwde die de volledige zorg heeft over een of 

meer tot zijn of haar last komende kinderen. Daarnaast mag de alleenstaande ouder geen gezamen-

lijke huishouding voeren met een ander (inclusief samenwonen). 
40 Pro-Facto i.sm. ARGO BV , Op zoek naar passende zorg: problemen die GGZ-patiënten ervaren, 

rapportage voor het Zorginstituut Nederland, november 2018. 
41 De maatstaf medicijngebruik is echter vanwege een in de Tweede Kamer hierover aangenomen 

motie niet meer toepasbaar in het verdeelmodel (omdat stimuleren van stringent medicijngebruik 

door gemeenten met het continueren van deze maatstaf wordt ‘gestraft’). 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 58 

 De wijziging in de gehanteerde kernenmaatstaf sluit beter aan op de problematiek van 

landelijke meerkernige en vaak zeer uitgestrekte gemeenten. De oude maatstaf (aantal 

kernen maal inwoners) betekent in de praktijk een bonus op herindeling. De nu voorge-

stelde maatstaf ‘aantal kernen’ kent dit probleem niet.  

 

In het ‘Nader onderzoek’ van AEF blijkt verder dat de bijdrage van de maatstaf centrum-

functie aan de R2 beperkt is indien de maatstaven huishoudens met laag inkomen, een-

persoonshuishoudens en inwoners 75+ al opgenomen zijn in het verdeelmodel voor het 

cluster Wmo. De maatstaf centrumfunctie verhoogt de cumulatieve R2 van het zogenoem-

de voorkeursmodel van AEF voor het cluster Wmo met slechts 2 procent van 65 procent 

naar 67 procent.  

7.2 Cluster Jeugd 

Cluster Jeugd Bij het cluster Jeugd heeft de maatstaf centrumfunctie ten opzichte van het voorstel voor 

een nieuw verdeelmodel van februari jl. zelfs aan gewicht gewonnen (gewicht neemt toe 

van 8 procent naar 15 procent). De belangrijkste afwijkingen, als het voorstel van 9 juli jl. 

wordt gelegd naast dat van februari jl., zijn: 

 Maatstaf centrumfunctie wint aan gewicht (van 8 naar 15 procent). 

 Gewicht van aantal jongeren neemt nog verder af (van 28 naar 20 procent), terwijl het 

aantal jongeren in het huidige verdeelmodel veruit de belangrijkste maatstaf is (met 

circa 62 procent). 

 De maatstaf jongeren met armoederisico is geschrapt (had in eerder voorstel een ge-

wicht van 15 procent). 

 De maatstaf huishoudens met laag inkomen, die in het eerder voorstel van februari jl. 

al veruit het grootste gewicht had, wordt nog belangrijker (van 59 naar 73 procent). 

 Tot slot is de maatstaf omgevingsadressendichtheid (OAD) opgenomen, zij het met een 

negatief gewicht van 8 procent. 

 
BZK-voorstel februari 2021 BZK-voorstel juli 2021 BZK-voorstel augustus 2021
maatstaf gewicht maatstaf gewicht maatstaf gewicht
jongeren 28% jongeren 20% jongeren 19,8%
lidr_w 59% lidr_w 73% lidr_w_nw 73,1%
cf.regionaal 8% oadw -8% oadw -8,2%
jong.arm 15% cf.regionaal 15% cf.regionaal 15,3%
GGI*inwdr -10%
Totaal 100% Totaal 100% Totaal 100,0%  
 

Beoordeling: 

 Het toekennen van het grootste gewicht aan de maatstaf huishoudens met laag inko-

men gaat voorbij aan het gegeven dat het aantal jongeren in principe de belangrijkste 

kostendrijver is in dit cluster. 

 Verhoging van het gewicht voor de maatstaf huishoudens met laag inkomen is niet 

onmiddellijk logisch. In de afgelopen jaren zijn huishoudens met hogere inkomens rela-

tief meer gebruik gaan maken van jeugdhulp zonder verblijf en juist daar is de afgelo-



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 59 

pen jaren het aantal cliënten toegenomen (het aantal cliënten met verblijf nam niet 

toe). De kosten van jeugdhulp met verblijf zijn wel aanmerkelijk hoger dan die van 

jeugdhulp zonder verblijf. Bij jeugdhulp zonder verblijf heeft AEF gevonden dat er een 

verschuiving was richting gezinnen met lagere inkomens. Inkomens van huishoudens 

doen er dus toe42. Er past echter terughoudendheid bij het toekennen van een (te) 

groot gewicht aan een maatstaf huishoudens met een laag inkomen.  

 Ook voor het cluster Jeugd is de maatstaf centrumfunctie gehandhaafd, ondanks kri-

tiek op de uitlegbaarheid en kostengerelateerdheid. Het gewicht van de maatstaf is 

zelfs verhoogd. Wel is de maatstaf OAD opgenomen met een negatief gewicht. Bezien 

vanuit het perspectief van eventuele herverdelingseffecten tussen groepen van uiteen-

lopende grootteklassen, hebben beide maatstaven een vrijwel gelijk effect (zowel bij 

toepassing van OAD als de maatstaf centrumfunctie gaat er vrijwel lineair geld van 

klein naar groot).  

 Opname van OAD met een negatief gewicht is in principe onlogisch. De relatie die er 

eventueel is tussen OAD enerzijds en kosten vanwege jeugdhulp anderzijds zou tot uit-

drukking moeten komen in een positief gewicht.  

 In het verdeelmodel is niet de maatstaf eenouderhuishoudens opgenomen. Deze 

maatstaf is wel opgenomen in het huidige verdeelmodel (met gewicht van 14 procent) 

en uit onderzoek blijken eenouderhuishoudens een duidelijke relatie te hebben met het 

beroep op en de kosten van jeugdhulp.  

 

In het ‘Nader onderzoek’ van AEF blijkt verder dat de bijdrage van de maatstaf centrum-

functie aan de R2 beperkt is indien de maatstaven jongeren van 0-18 jaar en huishoudens 

met laag inkomen al opgenomen zijn in het verdeelmodel voor het cluster Jeugd. De maat-

staf centrumfunctie verhoogt de cumulatieve R2 van het zogenoemde voorkeursmodel van 

AEF voor het cluster Wmo met slechts 1 procent van 78 procent naar 79 procent.  

7.3 Cluster Sociale basisvoorzieningen 

Sociale basis- Voor het cluster Sociale basisvoorzieningen wijkt het op 12 augustus jl. door BZK  

voorzieningen gepresenteerde verdeelvoorstel op de volgende punten af van het eerdere voorstel uit 

februari 2021: 

 Het gewicht van de maatstaf inwoners is verhoogd (van 51 naar 66 procent). 

 De maatstaf centrumfunctie heeft een lager gewicht gekregen (15 in plaats van 19 

procent). 

 Daar staat tegenover dat de maatstaf OAD is toegevoegd (met een positief gewicht van 

8 procent). 

 

                                                           
42 AEF licht in het ‘Nadere onderzoek’ verder toe dat de omgeving van jongeren, zowel binnen als 

buiten huis, in hoge mate van belang is voor het ontwikkelen van problematiek en de mate waarin 

gezinnen in staat zijn problemen binnen het eigen netwerk op te lossen. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 60 

BZK-voorstel februari 2021 BZK-voorstel juli 2021 BZK-voorstel augustus 2021
maatstaf gewicht maatstaf gewicht maatstaf gewicht
inwo 51% inwo 66% inwo 65,1%
kernen500 3% oadw 8% oadw 8,5%
cf.regionaal 19% kernen 1% kernen 0,6%
nwmigr 10% cf.regionaal 15% cf.regionaal 15,2%
GGZ 16% nwmigr 10% nwmigr 10,5%
Totaal 100% Totaal 100% Totaal 100,0%  
 

Beoordeling: 

 Het toekennen van het grootste gewicht aan de maatstaf inwoners (zonder nadere toe-

spitsingen of categorisering) doet recht aan het brede gebruik van de voorzieningen die 

in dit cluster vallen. 

 De maatstaf centrumfunctie is gehandhaafd en heeft samen met de maatstaf OAD een 

gewicht van 22 procent. In het onderzoek van 30 september 2020 heeft BEA al gecon-

cludeerd dat opname van de maatstaf centrumfunctie (toen nog klantenpotentieel re-

gionaal voor zowel Wmo als Jeugd als Sociale basisvoorzieningen slecht uitlegbaar is 

omdat er geen directe causale relatie is met door gemeenten noodzakelijkerwijs te ma-

ken kosten. Ook de opname van de maatstaf OAD in het verdeelmodel voor Sociale ba-

sisvoorzieningen is niet gelijk logisch. De onderbouwing in het ‘Nader onderzoek’ van 

AEF blijft beperkt tot “…Het beeld dat stedelijke gemeenten meer kosten hiervoor ma-

ken dan plattelandsgemeenten wordt breed onderschreven. …”  

 Indien stedelijke gemeenten meer kosten maken dan niet-stedelijke gemeenten, kan 

dit te maken hebben met bijvoorbeeld een groter aandeel in de bevolking van groepen 

die een relatief groot gebruik maken van Sociale basisvoorzieningen en/of groepen die 

relatief moeilijk te bereiken zijn. Vanuit dit perspectief is opname van de maatstaf niet-

westerse migranten goed uitlegbaar. 

 Door decennia van gemeentelijke schaalvergroting, zijn er met name in het landelijke 

gebied veel uitgestrekte en bij uitstek meerkernige gemeenten ontstaan. Van deze 

meerkernigheid gaat een opwaarts effect uit op de kosten omdat het vaak maatschap-

pelijk onhoudbaar is om alle voorzieningen te centraliseren. Met een gewicht van 1 

procent is meerkernigheid, als maatstaf die juist bij Sociale basisvoorzieningen relevant 

is, nauwelijks gehonoreerd. In het eerdere verdeelmodel uit februari jl. kreeg de maat-

staf kernen (toen nog met 500 of meer adressen) een gewicht van 3 procent.  

7.4 Conclusies 

De belangrijkste conclusies ten aanzien van het op 12 augustus gepubliceerde nieuwe 

voorstel voor het Sociaal Domein luiden als volgt: 

 De maatstaf centrumfunctie is ondanks kritiek op de gebrekkige uitlegbaarheid en 

‘dunne’ relatie met door gemeenten te maken kosten toch gehandhaafd. Bij het cluster 

Jeugd is het gewicht zelfs fors toegenomen. Er is in het rapport ‘Nader onderzoek’ geen 

nieuwe onderbouwing van of toelichting op deze maatstaf gegeven zodat de vraagte-

kens bij de geschiktheid van deze maatstaf blijven staan. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 61 

 In de toelichting in het ‘Nader onderzoek’ op de wenselijkheid van maatstaven wordt in 

belangrijke mate gebouwd op regressieanalyses van verschillende combinaties van 

verdeelmaatstaven. Kwalitatieve c.q. beleidsinhoudelijke toelichtingen op de uiteinde-

lijk gekozen maatstaven zijn soms summier of lastig te volgen. In de waardering van de 

uitkomsten van de regressieanalyses lijken diverse inconsistenties aanwezig. Zo wordt 

de maatstaf centrumfunctie voor zowel het cluster Wmo gehandhaafd als voor het clus-

ter Jeugd, hoewel beide keren de bijdrage van de maatstaf centrumfunctie aan de ‘ver-

klaringsgraad’ (R2) in het door AEF gepresenteerde voorkeursmodel heel beperkt is (bij 

Wmo neemt deze vanwege toevoeging van de maatstaf centrumfunctie toe van 65 

naar 67 procent en bij Jeugd van 78 naar 79 procent).  

 Er is verder voor zowel Jeugd als voor Sociale basisvoorzieningen een tweede stedelijk-

heidsmaatstaf, namelijk OAD, toegevoegd aan het verdeelmodel. Bij Jeugd met een ne-

gatief gewicht en bij Sociale basisvoorzieningen met een positief gewicht.  

 

Op dit het negatieve gewicht voor OAD bij Jeugd licht AEF in het ‘Nader onderzoek’ toe met 

de volgende tekst: “tot slot is het goed om op te merken dat er twee stedelijkheidsmaat-

staven in het model zitten met tegengesteld teken. Dit was niet het geval bij het oorspron-

kelijke model op basis van klantenpotentieel regionaal, dus het is aannemelijk dat deze 

maatstaven samenwerken om (een) aspect te beschrijven dat door de afzonderlijke maat-

staven niet beschreven kan worden.” Deze toelichting illustreert goed hoezeer de ‘statisti-

sche fit’ centraal is komen te staan in het ontwerpen van een nieuw verdeelmodel. Er kan 

niet worden uitgelegd waarom beide maatstaven opgenomen moeten worden en wel met 

een tegengesteld teken, maar uit de regressieanalyses komt het naar voren als ‘beste’.  

 

 De toevoeging van de maatstaf eenpersoonshuishoudens, waarschijnlijk als een indica-

tor van eenzaamheid en daaraan gerelateerde problematiek, voor het cluster Wmo is 

veel te grofmazig. Ook studenten en ‘happy singles’ die weinig tot geen beroep op 

Wmo-voorzieningen doen maken deel uit van de groep eenpersoonshuishoudens, 

waardoor van deze maatstaf vooral grote steden en daarbinnen nog weer in het bijzon-

der de steden met veel universitair en hoger beroepsonderwijs profiteren. De relatie 

met de noodzakelijk door gemeenten te maken kosten voor de Wmo lijkt zeer beperkt.  

 De belangrijkste kostendrijver voor het cluster Jeugd, namelijk het aantal jongeren van 

0 tot 18 jaar, had in het voorstel van februari al een laag gewicht gekregen (28 procent 

tegen 62,4 procent in het huidige verdeelmodel voor het cluster Jeugd) en dit gewicht 

is verder verlaagd. Dit lijkt slecht uitlegbaar.  

 Een mogelijk belangrijke kostendrijver voor het cluster Jeugd, namelijk eenouderhuis-

houdens, lijkt in geen van de in het ‘Nader onderzoek’ beschouwde mogelijke verdeel-

modellen te zijn getest.  

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 62 

8 Beelden bij daadwerkelijk kostengefundeerd verdeelmodel 

De hiervoor opgenomen inventarisaties van relevante kostendrijvers in het sociaal domein 

worden navolgend vertaald naar verdeelmodellen voor de clusters van respectievelijk 

Wmo, Jeugdhulp en Sociale basisvoorzieningen die naar de mening van BEA wel voldoende 

gefundeerd zijn in de noodzakelijk door gemeenten te maken kosten. 

8.1 Contouren van kostengefundeerd Wmo-verdeelmodel 

Van de door het ministerie van BZK in augustus jl. voorgestelde verdeelmaatstaven voor 

het Wmo-cluster zijn twee maatstaven wat BEA betreft, voortbouwend op de inventarisatie 

van kostendrijvers in hoofdstuk 5, onvoldoende kostengerelateerd: 

 De maatstaf centrumfunctie is als maatstaf met een groot gewicht door BZK opgeno-

men in het verdeelmodel voor het Wmo-cluster vanwege de stapeling van problemen 

die grote steden, met doorgaans een relatief grote centrumfunctie, ervaren. Ook kleine-

re gemeenten, met doorgaans een veel beperktere centrumfunctie, kunnen echter een 

vergelijkbare stapeling van problemen ervaren. Het is daarom beter om niet de maat-

staf centrumfunctie op te nemen als verdeelmaatstaf in het Wmo-cluster, maar deze te 

vervangen door maatstaven die wel een directe relatie hebben met de noodzakelijk 

door gemeenten te maken kosten.  

 De maatstaf eenpersoonshuishoudens lijkt door BZK toegevoegd om de eenzaam-

heidsproblematiek te laten doorklinken in het verdeelmodel. De maatstaf eenper-

soonshuishoudens is echter te weinig gericht omdat er ook veel eenpersoonshuishou-

dens onder vallen die naar verwachting weinig beroep doen op Wmo-voorzieningen (zo-

als studenten en de groep van ‘happy singles’).  
 

Omgekeerd lijkt de ook opgenomen maatstaf inwoners van 75 jaar of ouder te weinig ge-

wicht te krijgen. Vanuit het inzicht dat de Wmo voor een belangrijk deel een ouderenvoor-

ziening is, zou een gewicht van in ieder geval 35 procent tot wellicht 50 procent redelijk 

zijn. Ook ophoging van het gewicht van de maatstaf kernen lijkt gewenst, gelet op de ster-

ke relatie die meerkernige gemeenten ervaren tussen aantal kernen en kosten voor de 

Wmo: 
 

Maatsta-

ven BZK-

voorstel 

Ge-

wicht 

aug-21 

Plausibel gewicht o.b.v. analyse kostendrijvers , in % van het 

totaal 

  0 0-5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 

lidr_dr 23,7%               

cf.regionaal 26,9%               

ephh 15,5%               

kernen 2,4%               

inwo75+dr 16,1%               

LOdr 15,1%                



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 63 

In aanvulling op de door BZK voorgestelde verdeelmaatstaven zijn er enkele andere maat-

staven die voldoende relatie hebben tot door gemeenten voor de Wmo te maken kosten 

om ook opgenomen te worden in het verdeelmodel voor het cluster Wmo: 

 Om het belangrijke thema eenzaamheid goed in het verdeelmodel vertegenwoordigd te 

krijgen, kan de maatstaf eenpersoonshuishoudens worden vervangen door de maatstaf 

eenpersoonshuishoudens van 65 jaar en ouder of de maatstaf eenpersoonshuishou-

dens van 75 jaar en ouder.  

 In het door BZK op 12 augustus gepubliceerde meest recente voorstel voor een ver-

deelmodel sociaal domein is de maatstaf GGZ weggevallen. Er resteert nu geen enkele 

maatstaf die de relatie tussen enerzijds een beroep op Wmo-voorzieningen en ander-

zijds de gezondheidssituatie van inwoners weerspiegelt. De maatstaf GGZ weerspiegelt 

zelf maar een deel van de gezondheidssituatie van inwoners en dat geldt ook voor een 

maatstaf als langdurig psychisch medicijngebruik, die vanwege een in de Tweede Ka-

mer aangenomen motie niet langer bruikbaar is.  

Om toch de relatie met de gezondheidssituatie van huishoudens te leggen, kan worden 

overwogen om de maatstaf ‘uitkeringsontvangers minus bijstandsontvangers’43 toe te 

voegen en de maatstaf wajongers. De maatstaf uitkeringsontvangers minus bijstands-

ontvangers telt onder meer mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering, een 

Wsw-dienstverband, groepen die mede vanwege de gezondheidstoestand een relatief 

groter beroep doen op onder meer Wmo-voorzieningen. Introductie van deze maatstaf 

(eventueel in combinatie met een maatstaf Wajongers en een maatstaf ‘bedden’) biedt 

verder soelaas voor een groep van gemeenten die met het meest recente door BZK ge-

publiceerde verdeelvoorstel tot de grootste verliezers zijn gaan behoren in het sociaal 

domein. 

 

Suggesties 

nieuwe 

maatsta-

ven 

Ge-

wicht 

aug-21 

Plausibel gewicht o.b.v. analyse kostendrijvers , in % van het 

totaal 

  0 0-5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 

ephh75+ 0%               

nwmigr 0%               

GGZ 0%               

uo-bo                

wajong                

 

                                                           
43 De maatstaf ‘uitkeringsontvangers minus bijstandsontvangers’ staat voor een bredere groep 

mensen met gezondheidsproblemen. Het omvat met name mensen beneden de pensioengerechtig-

de leeftijd die een uitkering ontvangen op basis van arbeidsongeschiktheid (inclusief arbeidsonge-

schiktheid van zelfstandigen), jonggehandicapten (Wajong), de Wet werk en inkomen naar arbeids-

vdermogen en inwoners met een dienstbetrekking uit hoofde van de Wet sociale werkvoorziening. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 64 

8.2 Contouren van kostengefundeerd verdeelmodel Jeugdhulp 

Van de door het ministerie van BZK in augustus jl. voorgestelde verdeelmaatstaven voor 

het cluster Jeugdhulp zijn twee maatstaven wat BEA betreft, voortbouwend op de inventa-

risatie van kostendrijvers in hoofdstuk 5, onvoldoende kostengerelateerd: 

 De maatstaf centrumfunctie, om dezelfde reden als toegelicht bij het cluster Wmo in 

paragraaf 8.1. De centrumfunctie van een gemeente heeft geen directe relatie met 

kostenbepalende factoren op het terrein van Jeugdhulp. Het is beter om maatstaven te 

hanteren die wel een directe relatie met de door gemeenten te maken kosten hebben. 

 De maatstaf omgevingsadressendichtheid heeft ook geen directe relatie met de kosten 

die gemeenten maken. En als er al een relatie is, dan is die niet negatief maar positief.  
 

Het gewicht van de maatstaf jongeren lijkt daarentegen veel te laag. Het aantal jongeren is 

en blijft een belangrijke en naar verwachting de belangrijkste kostendrijver voor de jeugd-

hulp. In het BZK-verdeelvoorstel weegt het aantal huishoudens met een laag inkomen ver-

uit het zwaarst. Hoewel lage inkomens in enige mate leiden tot extra beroep op jeugdhulp, 

is de trend dat midden- en hogere inkomens juist ook steeds meer beroep doen op jeugd-

hulp. Met het voorgestelde grote gewicht profiteren vergrijsde gemeenten met relatief veel 

lage inkomens bovendien sterk, wat uiteraard onlogisch is. 
 

Maatsta-

ven BZK-

voorstel 

Ge-

wicht 

aug-21 

Plausibel gewicht o.b.v. analyse kostendrijvers , in % van het 

totaal 

  0-5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 >60 

jongeren 19,8%               

lidr_w_nw 73,1%               

oadw -8,2%               

cf.regionaal 15,3%               

 

In het BZK-verdeelvoorstel ontbreekt een maatstaf die wel een evidente relatie heeft met 

de door gemeenten te maken kosten op het terrein van jeugdhulp, namelijk het aantal 

eenoudergezinnen. Zowel uit de literatuur als uit de voor de voorliggende second opinion 

gehouden sessie met betrokken ambtenaren vanuit de opdrachtgevende gemeenten blijkt, 

dat echtscheidingen en, mede daardoor, eenoudergezinnen een directe link hebben met 

het beroep op voorzieningen op het terrein van jeugdhulp.  
 

Suggesties 

nieuwe 

maatsta-

ven 

Ge-

wicht 

aug-21 

Plausibel gewicht o.b.v. analyse kostendrijvers , in % van het 

totaal 

  0-5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 >60 

eenoud                

jong.arm                 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 65 

Indien het gewicht van de maatstaf lage inkomens inderdaad sterk wordt verminderd, kan 

worden overwogen om ter compensatie een veel meer gerichte maatstaf op te nemen met 

een beperkt gewicht, namelijk de maatstaf jongeren in huishoudens met een armoederisi-

co.  

8.3 Contouren van kostengefundeerd verdeelmodel Sociale basisvoorzieningen 

Het ministerie van BZK heeft in het laatste verdeelvoorstel van augustus ervoor gekozen 

om de maatstaf inwoners veruit het zwaarst te laten wegen. Dit sluit aan bij het inzicht dat 

sociale basisvoorzieningen bij uitstek een breed gebruik kennen in de praktijk.  

 

Het gewicht van de maatstaf centrumfunctie is in augustus verlaagd naar 15,3 procent 

(was 19 procent), maar tegelijkertijd is wel de maatstaf omgevingsadressendichtheid geïn-

troduceerd met een gewicht van 8,5 procent. Beide maatstaven hebben geen directe rela-

tie met de kosten op het terrein van sociale basisvoorzieningen. Schrappen of in ieder ge-

val een zeer sterke beperking van het gewicht van beide maatstaven lijkt gewenst. 

 

Op het terrein van sociale basisvoorzieningen heeft de maatstaf kernen met 0,6 procent 

zeer beperkt gewicht. Vaak uitgestrekte meerkernige gemeenten hebben vanwege deze 

eigenschap een relevante opwaartse druk op de kosten op dit taakveld, zodat een groter 

gewicht plausibel is: 

 

Maatsta-

ven BZK-

voorstel 

Ge-

wicht 

aug-21 

Plausibel gewicht o.b.v. analyse kostendrijvers , in % van het 

totaal 

  0-5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 >60 

inwo 65,1%               

oadw 8,5%               

cf.regionaal 15,3%               

kernen 0,6%               

nwmigr 10,5%               

 

Omdat bij de sociale basisvoorzieningen specifiek aandacht wordt besteed door gemeen-

ten aan onder meer nieuwkomers, die op weg moeten worden geholpen in de maatschap-

pij, past de opname van de maatstaf niet-westerse migranten in een kostengerelateerd 

verdeelmodel voor het cluster sociale basisvoorzieningen. 

 

Een verhoogd beroep op sociale basisvoorzieningen mag ook worden verwacht van groe-

pen huishoudens met lagere opleidingen, lagere inkomens en bijvoorbeeld gezondheids-

problemen. Vanwege de relatie tussen gezondheidsproblemen en een beroep op sociale 

basisvoorzieningen kan overwogen worden om enig gewicht toe te kennen aan maatstaven 

als ouderen, GGZ en uitkeringsontvangers minus bijstandsontvangers. De laatste maatstaf 

wederom vanwege het feit dat deze maatstaf huishoudens betreft met een uitkering op 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 66 

basis van arbeidsongeschiktheid, jonggehandicapten en een dienstbetrekking op basis 

van de Wsw, groepen die vanwege hun gezondheidssituatie vaker in aanraking komen met 

een deel van de sociale basisvoorzieningen. 

 

Suggesties 

nieuwe 

maatsta-

ven 

Ge-

wicht 

aug-21 

Plausibel gewicht o.b.v. analyse kostendrijvers , in % van het 

totaal 

  0-5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 >60 

lidr_w_nw 0%               

LOdr 0%               

GGZ 0%               

uo_bo 0%               

 

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 67 

Bijlage I: literatuur en informatiebronnen 

Ten behoeve van het voorliggende onderzoek zijn met name de volgende documenten ge-

bruikt: 

 Andersson Elffers Felix, Objectief verdeelmodel Wmo 2015, 22 augustus 2014. 

 Andersson Elffers Felix, Zoeken naar balans, een kwalitatief onderzoek naar discrepan-

ties in de budgetverdeelmodellen voor het sociaal domein, 9 april 2018. 

 Andersson Elffers Felix, Een nieuw budgetverdeelmodel voor het sociaal domein, eind-

rapportage Herijking gemeentefonds sociaal domein 2020, 21 april 2020. 

 Andersson Elffers Felix, Onderzoeksverantwoording, Herijking gemeentefonds sociaal 

domein, 22 april 2020. 

 BDO, Benchmark Nederlandse gemeenten 2021, Financiële situatie onhoudbaar, te-

korten groeien verder, uitvoering openbaar bestuur verschraalt, januari 2021. 

 Bureau Buitenhek, Nog steeds ongelijke (onderwijs)kansen voor peuters, 23 november 

2020. 

 Bureau voor Economische Argumentatie (BEA), Nieuw verdeelmodel sociaal domein: 

second opinion, 30 september 2020. 

 CBS (Marjolijn Das en Edwin de Jonge), Zelfredzaamheid van ouderen en gebruik van 

Wmo, Statistische Trends, 2020. 

 Cebeon i.o.v. ministerie van OCW, Evaluatie specifieke uitkering en gemeentelijk beleid 

inzake onderwijsachterstanden, februari 2015. 

 Cebeon, Verdeelsystematiek middelen jeugdhulp, naar een objectieve verdeling van 

gemeentelijke budgetten, 27 november 2014. 

 Cebeon, Gemeenten in de knel, Toenemende druk op financiële positie leidt tot slui-

pende uitholling voorzieningenniveau, 6 april 2021. 

 Divosa, Divosa-monitor ‘Zicht op Jeugdzorg’, april 2020. 

 G4-User (Yvonne Hendriks, Matty de Wit en Addi van Bergen) i.o.v. GGD Amsterdam, De 

mogelijke rol van grootstedelijke factoren in de vraag naar en kosten voor Beschermd 

Wonen en de Maatschappelijke Opvang, november 2016.  

 Instituut voor Publieke Sector Efficiëntie Studies, IPSE Studies), Jos Blank, Thomas 

Niaounakis en Alex van Heezik i.s.m. CAOP, Kosten van de lokale publieke gezond-

heidszorg in verband. Een kwantitatief onderzoek naar de kostenstructuur van de pu-

blieke gezondheidszorg in Nederlandse gemeenten 2008-2016, maart 2018 

 It’s Public, Benchmark tekorten jeugdzorg: alle Nederlandse gemeenten, 30 maart 

2021. 

 B. Leurs (adviseur Raad voor de financiële verhoudingen), Over de eenvoud en de eer-

lijkheid: een toelichting op de verdeelmodellen Sociaal Domein, presentatie Divosa-

najaarscongres, 17 november 2016. 

 H. Olden en L. Bingen (ESD2 Universiteit Utrecht) en B. Steiner (Bruno Steiner Advies) 

i.s.m. Panteia, Centrumfunctie en het gemeentefonds, vooronderzoek naar bestaande 

maatstaven en alternatieven, 13 maart 2017. 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 68 

 G. Oskam (VNG), Drukte in de financiële verhoudingen, presentatie FAMO-congres 30 

september 2016. 

 Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), Beleidsvrijheid geduid, Beleidsvrijheid bij de-

centrale taken, een nadere uitwerking ten behoeve van de vormgeving van de financi-

ele verhoudingen, maart 2019. 

 SEO Economisch Onderzoek i.o.v. Ministerie van SZW, Verdeling van het participatie-

budget over gemeenten, mei 2014. 

 Significant (Coby Peeters, Maarten Batterink, Garrit Schumacher en Patrick Tazelaar) 

i.o.v. Ministerie van VWS, Benchmarkanalyse uitgaven jeugdhulp in 26 gemeenten: le-

ren van overeenkomsten en verschillen in beleid en uitvoering jeugdhulp, 19 april 

2019. 

 Significant Public, Monitor abonnementstarief Wmo, Tweede Rapportage 2020, 30 

september 2020. 

 Sociaal en Cultureel Planbureau (Michiel Ras, Evert Pommer en Klarita Sadiraj), Kos-

tenverschillen in de jeugdzorg, een verklaring van verschillen in kosten tussen gemeen-

ten, december 2014. 

 Ministerie van SZW, Cijfers en initiatieven Samenwerking GGZ – Werk & Inkomen, brief 

aan Tweede Kamer, 11 juli 2019. 

 Tweede Kamer der Staten-Generaal, Motie van het lid Van der Molen d.d. 22 mei 2019. 

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 34 477, nr. 62. 

 

 

*** 

 

 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 69 

Bijlage II: door wegvallen IUSD & IU Wmo geraakte gemeenten 

 
uo_bo totaal per inw.
gemeente naam 2019 inwo uo_bo uo_bo
Kerkrade 45.642 4.953 0,1085
Heerlen 86.832 9.008 0,1037
Brunssum 28.103 2.856 0,1016
Pekela 12.214 1.215 0,0995
Landgraaf 37.591 3.687 0,0981
Stadskanaal 31.789 2.995 0,0942
Sittard-Geleen 92.661 7.876 0,0850
Oldambt 38.129 3.211 0,0842
Westerwolde 25.199 2.057 0,0816
Veendam 27.491 2.225 0,0809
Appingedam 11.721 946 0,0807
Gennep 17.071 1.325 0,0776
Den Helder 55.604 4.311 0,0775
Almelo 72.849 5.624 0,0772
Emmen 107.113 8.242 0,0769
Roermond 58.209 4.337 0,0745
Echt-Susteren 31.638 2.351 0,0743
Rucphen 22.572 1.673 0,0741
Zutphen 47.609 3.519 0,0739
Doesburg 11.148 822 0,0737  
 
wajong totaal per inw.
gemeente naam 2019 inwo wajong wajong
Zoeterwoude 8.450 294 0,0348
Gennep 17.071 586 0,0343
Baarn 24.767 774 0,0313
Sliedrecht 25.026 771 0,0308
Ermelo 26.858 803 0,0299
Den Helder 55.604 1.579 0,0284
Stadskanaal 31.789 873 0,0275
Maasgouw 23.716 637 0,0269
Appingedam 11.721 312 0,0266
Midden-Groningen 60.899 1.593 0,0262
Oldambt 38.129 994 0,0261
Doetinchem 57.555 1.486 0,0258
Arnhem 159.265 4.108 0,0258
Kerkrade 45.642 1.161 0,0254
Rheden 43.640 1.104 0,0253
Pekela 12.214 307 0,0251
Heerlen 86.832 2.168 0,0250
Zutphen 47.609 1.176 0,0247
Ooststellingwerf 25.497 627 0,0246
Losser 22.622 555 0,0245  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 70 

 
bedden totaal per inw.
gemeente naam 2019 inwo bedden bedden
Gennep 17.071 387.903 22,7229
Ermelo 26.858 450.229 16,7633
Haaren 14.195 224.110 15,7880
Grave 12.483 173.010 13,8596
Baarn 24.767 339.604 13,7120
Zoeterwoude 8.450 115.705 13,6929
Heeze-Leende 15.964 191.625 12,0036
Maasgouw 23.716 227.030 9,5729
Sliedrecht 25.026 220.816 8,8235
Noordwijk 42.859 366.686 8,5556
Zeist 63.934 491.263 7,6839
Heemstede 27.286 196.178 7,1897
Voorst 24.417 170.409 6,9791
Druten 18.797 124.465 6,6215
Eersel 19.110 121.910 6,3794
Vught 26.396 167.518 6,3463
Woudenberg 13.166 83.220 6,3208
Nieuwkoop 28.628 175.930 6,1454
Losser 22.622 111.519 4,9297
Berg en Dal 34.798 160.408 4,6097  
 



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 71 

Bijlage III: relatief belang van sociaal domein 

Dat de (positieve en negatieve) herverdeeleffecten zo geconcentreerd ‘neerslaan’, leidt tot 

de vraag of in het oude verdeelmodel dus structurele en regionaal gerichte ‘systeemfouten’ 

zaten. Hiervoor zijn in de onderbouwing van het voorstel voor het nieuwe verdeelmodel door 

AEF geen aanwijzingen te vinden. Een andere vraag die opkomt is of het realistisch is te 

veronderstellen dat bijvoorbeeld de genoemde gemeenten in de provincies Groningen en 

Friesland geen tekorten ervoeren in het sociaal domein of zelfs op de taakuitvoering over-

hielden. Het tegenovergestelde lijkt het geval. Ook deze gemeenten hebben in de regel te 

maken met grote en in de afgelopen jaren sterk oplopende tekorten in het sociaal domein.  
 

Het aandeel van het sociaal domein in de gemeentebegroting is hiervoor een indicatie44: 
 

  
De jaarlijkse BDO-benchmark van Nederlandse gemeenten laat juist zien dat juist in veel 

Friese en Groningse gemeenten het sociaal domein goed is voor een relatief groot aandeel 

in de totale gemeentelijke begroting. Dit kan het gevolg zijn van politieke voorkeuren maar 

waarschijnlijker is het dat voor deze gemeenten in enige mate ook geldt dat zij de oplo-

pende tekorten in het sociaal domein alleen kunnen dekken door over de hele linie van de 

gemeentelijke bestedingen, inclusief het klassiek domein, zeer kritisch te zijn op hun uit-

gaven.  

 

                                                           
44 BDO, BDO-benchmark Nederlandse gemeenten 2021, Financiële situatie onhoudbaar, tekorten 

groeien verder, uitvoering openbaar bestuur verschraalt, januari 2021.  



 

Nieuw verdeelmodel voor het sociaal domein – vervolgonderzoek 72 

Niet alleen het aandeel van het sociaal domein in de totale begroting is groot, maar ook de 

lasten per inwoner: 

 

Lasten in het sociaal domein per inwoner (2019) op basis van BDO-benchmark: 

 

 
 

BDO-benchmark 

Per inwoner geven Nederlandse gemeenten gemiddeld circa € 1.478 (2018: € 1.452) per 

jaar uit aan het sociaal domein. Het sociaal domein legt daarmee opnieuw een groter be-

slag op de gemeentelijke middelen. Over 2019 bedroeg dit 39%. Bij zestien (5%) gemeen-

ten maken de lasten voor het sociaal domein zelfs meer dan 50% van de totale gemeente-

lijke begroting uit. Deze gemeenten zijn met name gelegen in de oostelijke kant van Neder-

land, met name Oost-Groningen. 

 

 

 

 


</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>